Читать книгу: «Босыя на вогнішчы»

Міхась Чарот
БОСЫЯ НА ВОГНІШЧЫ

Паэма

1. Вайна і пажар…

 
Вайна і пажар…
На вогнішчы людзі
Жывуць босымі.
– Няўжо ж гэтак і будзе?
Свой уласны дар
У чужых просім мы?
Працуй – на пана,
Працуй – на падпанка.
Жыць стала пагана.
А тут яшчэ з самага ранку
Усякі чорт лезе ў балота.
Ну і ёсць жа людзям ахвота?
Крыжам бы іх – каля плота,
Ды – трах!
Які тут страх?!
А ты маўчыш,
Цягнучы сам цяжкі крыж.
Крыжамі ўставілі поле,
Пад крыжамі – магілы.
Шлях класці да Волі
У людзей няма сілы.
– Эх, жыві як папала…
А для жыцця мала
Аднаго толькі хлеба.
Пагуляць бы, душу адвясці!..
Эх!.. пусці!!!
На ўсходзе зардзелася неба:
Нібы золата, падаюць косы…
На зямлі… агнявыя палосы, —
Дзень новы, новыя ночы,
Век новы: агню, дыму, попелу…
Будзе шмат каму горача,
Нам толькі цёпла,
Дармо што мы босыя!
 

2. – Пажар на Усходзе!

 
– Пажар на Усходзе!
Таварышы, ур-р-ра!
– Што вы, шалёныя, годзе!
Што вам не шкода дабра?
Усё, што збіралі вякамі,
Сёння марнее ў агні…
– Маўчы! Мы цябе кулакамі,
Чуеш?! Ні-ні!
Цэрквы, палацы, харомы —
Памяць мінулага – з дымам!
Што не запалім мы – зломім!
Знізу наверх ўсё падымем!
Страшна вам? страшна?
Пажару агонь ломіць вочы?
Затое нам відна уночы…
Не ліце крыві – не пагасне.
Маліцеся, грэшныя, небу,
Рукі ўгору узняўшы,
Вас не паслухаюць хмары.
Таварышы!
Што нам трэба?
– Пажа-ары!
 

3. І пылае мур струхнелы…

 
І пылае мур струхнелы,
Іскры скачуць па страсе.
Раптам вецер, вецер смелы,
Крыж чырвоны нам нясе.
– Адным крыжам будзе болей, —
Шэпча змучаны народ…
На крыжы чытаюць «Воля».
– Братцы! Гляньце на Усход!
То ж агонь, агонь збавення
Нам нясе Чырвоны Крыж.
– Братцы, песню вызвалення!
Люд гаротны, што маўчыш?
Паняслася песня волі
Між лясоў густых, балот…
І аб лепшай вольнай долі
Стаў ля рэчкі пець чарот.
 

4. Крыжы… курганы на балоце…

 
Крыжы… курганы на балоце…
Заросшыя дзёрнам магілы —
Ўсё ў вогненнай зноў пазалоце:
Бушуюць дзве страшныя сілы —
Змагаюцца праца з багаццем:
Свет новы жыццё утварае.
Зышліся дзве моцныя раці,
І праўда няпраўду змагае.
Глядзяць, пацяшаюцца людзі,
Зюзюкаюць бабы паціху:
– Цяпер мо і нам добра будзе?
Забудзем бяду ўсю і ліха!
Баіцца наш пан-непаседа,
Нябось яго кончыцца песня!
– Не будзем больш мець дармаеда,
Да працы сам пойдзе, аж трэсне!
 

5. – Стойце, хлопцы! будзь на месцы!

 
– Стойце, хлопцы! будзь на месцы!
Не кідайце на бяду…
– А казаў паганы ў Брэсце,
Што вайною не пайду…
А цяпер – глядзі!.. Ну, дзіва?!
Пачакайце… як жа нас?
– К вам мы прыйдзем, прыйдзем жыва,
А цяпер мы: раз! – два!! – раз!!!
Пры запаленых будынках
Чуем плач мы беднаты…
– Дзе ж цяпер шукаць прыпынку?
Ці даваць мо ла-та-ты?
Пан з падпанкамі рагоча,
Гладзіць тоўсты свой жывот
І пад нос сабе бармоча:
– Йдзе Хвядот, але не тот!..
 

6. Над палямі Белай Русі

 
Над палямі Белай Русі
Стогне віхар-бура…
– Зноў прыйшлі дзянькі прымусу, —
Шэпча люд пануры.
Арол чорны ўецца ў высі,
Крыллямі махае.
Над пахілымі крыжамі
Песню напявае;
Чуе пах сваёй ахвяры,
Когці распраўляе,
Ўніз спусціцца – там пажары,
Дымам павявае.
І змагацца стаў угоры
З бураю мяцежнай…
Рэжа крыллямі узоры
Ў небе чорна-снежным.
 

7. А на зямлі – даждаліся раю

 
А на зямлі – даждаліся раю:
Старыя лады і манеры,
Ў пагонах ідуць афіцэры…
– Упакой раба Мікалая…
– Аляксея на многія лета…
Босыя кажуць:
– Што гэта?
З кукардай, акуляры на нос,
Чыноўнік па скверы гуляе…
У кішэні няма папярос, —
Мусіць, шмат зарабляе?
На Захараўскай вуліцы
Дзень як уздзене чорны халат,
Толькі песня чуваць блудніцы:
– Палюбі ты хоць трошкі, камрад!
А босыя ходзяць па попелу,
На Ўсход пазіраюць з надзеяй:
– Покуль што нам яшчэ цёпла,
Але мы вам ўспомнім,
Зладзеі!..
 

8. Бура страшная вырвала пер'я…

 
Бура страшная вырвала пер'я
Арлу чорнаму ў высі…
– Зямля! ах, зямля, цяпер я
Ўніз паляту – сцеражыся!..
І рэха адклікнулася: «Ах!..»
Буржуі крычаць: «Які страх!
Вось цяпер нам будзе скок…»
Дружна, роўна, крок у крок:
Ідуць чырвоныя палкі,
І чуваць напеў стары:
– Эх, сякі-такі,
Чорт вас пабяры!..
Босыя спаткалі іх:
Гоман, жарты, крык…
– Туды бег, назад прыехаў,
Бач ты, бальшавік!
 

9. Босым дарогу!

 
Босым дарогу!
Поп, памаліўшыся богу,
З цэрквы ідзе па завулку:
– «О времена ныне…»
А ў разбітай вітрыне
Спекулянт шукае булку.
Чыноўнік казённай палаты
Скінуў парадны сурдут…
Бурчыць пад нос: «Праклятыя!
Зноў яны тут!»
Паны за граніцу
Давай бог ногі…
Гром… навальніца…
Б-о-с-ы-м д-а-р-о-г-у!..
Паўцякалі? Ну, так што ж!
На вогнішчы, басанож,
Пагуляем… Эх, глядзі!
Бедната ўся, выхадзі!
Ўчора там – а сёння тут…
Буржуазіі капут!
Зноў гуляем на балоце!
Ў войска, братцы, – па ахвоце…
Ухапіўшы сваю частку,
Расчынілі людзі пастку:
– Вой, вой, вой!
Будзе бой!..
 

10. Чырвоным завешаны вуліцы…

 
Чырвоным завешаны вуліцы,
Вокны, балконы і плот,
Белы дом толькі журыцца:
Не йдуць туды на сход…
Чытаюць адны пацеры, —
У бога пытаюць, як быць?..
А босыя на сабранні
Пасылаюць к… мацеры…
Пану даволі служыць —
Вось наша заданне!
– А як жа?
Кім будзем звацца?
Як жа будзе вось гэта ды тое?
– Давайце ўсе разам змагацца,
Пакуль не знішчым старое!..
Замоўклі яны – ні слова.
Чакаюць другога адказу…
Толькі шэпчуць, стуліўшы галовы:
– Паслаў бог бальшавіцкую заразу.
Зноў мы безгалосыя,
І цярпі, як сабака шалёны:
Ўласць усю забралі босыя,
А іх тут – мільёны!
 

11. Не ціхне бура. Стогне лес…

 
Не ціхне бура. Стогне лес…
На ўсе лады віхура свішча!..
Лясун стары к русалкам злез
Спраўляць над возерам ігрышча.
Чырвоны колер ціхіх хваль…
У іх відаць адбітак неба,
І з тых краёў, дзе смерць і баль,
Руччы крывавыя шле глеба.
Русалкі скачуць з лесуном.
Музыка грае – «бух ды бразь!».
І вось, хто спаў адвечным сном, —
Усплыў над возерам – «сам князь!».
Не далі спаць. Вайна, агонь
Руйнуе ўсю яго краіну.
Пад ім стаяць не хоча конь.
І кліча князь сваю дружыну…
Русалак рогат… Ночы ціш…
Пужаюць князя над вадою…
Адказ чуваць: «Чаго крычыш?
Твая дружына там, з табою».
– А дзе паслухны мой народ?
Ён за мяне у бойцы ляжа!..
І чуе шум крывавых вод:
– Цяпер ён сам сабою княжыць!
І злосна князь рвануў каня,
Падняў уверх пярэдні ногі, —
На ўсход зірнуў, дзе золак дня,
Дзе кроўю змочаны дарогі…
Вось чуе раптам – «бух ды бразь!»
У саму поўнач ціхай ночы…
І зноў паплыў на дно наш князь,
Закрыўшы шлемам твар і вочы.
Блакітна-белы князя цень
Заслаў ўсё возера туманам,
І ходзяць хвалі ноч і дзень,
Шумяць і вечарам і рана.
Лясун, русалкі там рагочуць,
К сабе ўсіх маняць, кажуць: «Глянь!»
Ў вадзе чырвонай шмат хто хоча
Уночы бачыць князя здань.
 

12. На вогнішчы стала пячы

 
На вогнішчы стала пячы.
На вуліцы вецер… бура…
– Трэба ўцячы,
Каб была цэлая скура.
– А мы, босыя, адступаем…
Не дадзім ахвотаю
Новай зямлі!
Таварышы, страляем!
Ротаю!..
Плі!..
Разлягаецца грук.
Чорны жук
І павук
Сядзяць у падвале, слухаюць,
Баяцца выткнуць жывот,
Дзеці сабачыя!
Босыя патыліцы чухаюць,
Пазіраюць праз плот,
У кулак плачуць:
– Бач, нашы паўцякалі,
Куды дзявацца нам?
Зноў служыць панам
Мы прычакалі?..
Людзей мала на вуліцы.
Ноч прыйшла, горад – пустка,
Толькі новы крык чуецца:
«Пшэ-пу-устка!!!»