Читать книгу: «Mayday»

«В нашей далёкой от

совершенства жизни должно быть хоть

чуточку бесполезного. Если

всё бесполезное улетучится, жизнь потеряет

даже своё несовершенство».

Харуки МУРАКАМИ.

Хаата

Фантомаска билигин синэ биир. Туохха барытыгар бэлэм. Маҥнай көннөрү өсөһөн үөрэҕин көтүтэрэ, баарын биллэрэ сатаан баппат аатырара. Куһаҕаны барытын да боруобалаан көрүөх курдуга.

Атын оҕолору дьонноро үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түһүҥ этилэр. Ол кэннэ сүүрэн-көтөн өтүүктээн кэбиһиэ этилэр. Кини ийэтэ кыһаллан бэрт. Атыттар курдук айдаарбат-хайаабат, бобо-хаайа сатаабат. Хата, төттөрүтүн тэптэрэн биэрэргэ дылы. Дьиҥинэн, кыыһын баҕатын барытын толорор. Этиэ эрэ кэрэх, ылан биэрэр. Үчүгэйэ дьикти – баҕарбытыҥ барыта баар буолан иһэр. Хаата наада – биир тыла суох дьиэтин дуомун туран биэрэр. Бу тухары Фантомас сиэлин-кутуругун барытын аһатан кэллэ. Акаары мамашалаах кыыс атаһын-доҕорун ахсаана чопчу биллибэт. Уларыйа сылдьар уолаттар, кэлэр-барар кыргыттар сорох-сорохтор кимнээхтэрин бэйэтэ да билбэт ини. Кэлбит кэлэ турар. Сотору мавзолейга курдук уочараттыыр буолуохтара. Фантомас муумуйатын көрөн абыранаары тиэстэллэр диэтэххит дуу – халяваҕа сахсырҕа курдук мусталлар. Оннооҕор ийэтэ кэбис диэбэт. Фантомаска кҥр бэйэтинэн кэлэрэ куһаҕан үһү дуо. Күнтэн күн бүппэт кҥр. Ити эҕэлээх эргииртэн ҥтҥр-бэттэх тҥлҥрүйүҥ суох. Төлөрүйэн да диэн – туох үчүгэйи көрөөрү…

Кини иһигэр ийэтин сөбүлүүр ээ. Ордук суоҕуна. Ахтар, айманар. Баарына барыта кэмиэдьийэ курдук – этиһии, хардарыта ыыстаһыы. Оҕо туһугар олорор ийэлэр бааллар үһү дии. Ийэтэ эмискэ оннук буолан хааллар, Фантомас да син бэттэх кэлэ сатыа этэ. Оннук остуоруйаттан адьас атын олохтон кини бэлиэр сылайда. «Хаһан өлөҕүн?» диэн биирдэ тылласпыт ийэтин «үөрдүөн» баҕаран кэлэрэ үгүс. Бэйэтигэр тиийиниэн бэркиһээн ким эмэ илиитэ кыһыйан өлөрөн да кэбиспэт дии-дии, түүҥҥү куораты кэрийэр да, билиҥҥитэ кинини суох гынар баҕалаах кҥстҥ илик. Үстүү күн сүттэҕинэ даҕаны ийэтэ айманан бэрт. «Эн суоҕуҥ эрэ үчүгэй» диэбитинэн көрсөр. Кинилэргэ өрүү сэрии. «Эн итинник буоллаххына, мин манныкпын» диирдии куһаҕаннарынан куоталаһаллар. Иккиэн да бэртэр – барытын сатыыллар. Ийэтэ ирээтин көрүлээн сөп да буолуо эбит. Аны куоппуйатын, күлүү гыммыт курдук күлүгүн уочарата. Фантомас ол өттүгэр ийэтин ситиэ өссө ыраах. Туох эмэ үчүгэй буолаары гыннаҕына: «Эйигин абааһы көрөбүн», – диэн ийэтэ өрүү хатылыыр тыллара харгыстааннар туга да сатаммат быһыылаах. Санаатыгар кини бэрт да бэрт, буруй барыта ийэтигэр. Үөрэнэн да диэн – хаһан өнүйээри. Көнөн да диэн – хаһан хайҕанаары. Саатар биирдэ эмит «Оҕом котоку» диэн оҕоргуу түһэрэ буоллар, марылаччы ытыы-ытыы барытын бырастыы гыныа этэ – хас сүүстэ үөхпүтүн, дьон иннигэр саакка-суукка киллэрбитин, баар-суох табаарыһын кытары хоонньоспутун. Үчүгэй Уоллуун кэм да уулуссаҕа билсиспитэ. Маҥнайгы кууруска үөрэнэр өйө-санаата тиэрэ өттүгэр өҕүллэ илик уол киниэхэ хара маҥнайгыттан оҕолуу сыһыаннаспыта. Убай курдук. Онтон билбитэ – биир дойдулааҕа эбит. Иккиэн халдьаайылар эбит. Фантомас Халдьаайыга төрөөбүт да, бу диэн өйдөөбөт. Үстээҕэр көспүттэр. Маҥнай чугастыы Баараҕайга, онтон бу манна. Манна да көһөртөн ордубаттар. Ким эрэ дьиэтин уларсаллар, дьукаах да буолан көрөллөр, ийэтин көссүүтүгэр да олоро түһэллэр – дьэ, үчүгэй сыгаан олоҕо. Үчүгэй Уол кинини кыра оҕо диэн тыыппат этэ. Хаһааска сылдьыбыт сыһыан ол өттүн ийэтэ уоран ыллаҕа ол. Үчүгэй төһө да үчүгэйин иһин, уол уола өтөн кэбис диэбэтэх.

– Ол кэннэ олорон да диэн, – Фантомас сиэркилэҕэ баар бэйэтигэр туһаайан.

Сиэркилэ саҥаран эбиэ баара дуо – атыҥырыы көрөр бэйэтин кытары утарыта кҥрсҥн баран олорууһу. Ол кэмҥэ ааны тоҥсуйан тобугураттылар. Фантомас ойон туран аһан биэрээччи буолла. Бүтүн дэлэгээссийэ кэлбит. Уол бҥҕҥтҥ. Үчүгэй Уолунан уол бараммат ээ.

– Сарсын төрөөбүт күнүм. Хаата наада. Сатахха аҕабын кытары дэлби этиһэн баран сылдьабын, – Оппуонньа диэн киһи соччо сэҥээриэ суох көрүҥнээх уола сыҥаланан дьикти.

– Ээ, оттон кэлээриҥ, – Фантомаска уол эрэ буоллун.

– Мамашаҥ?

– Барыа буо. Кэлээриҥ, кэлээриҥ, – дьиэлээх кыыс бэрт дьэллэм.

Куорат уолабын, барыларын билэбин диэн түөһүгэр охсунар ити уол тоҕо чуо кини дьиэтигэр төрөөбүт күннүөхтээҕий диэн өйүгэр да оҕустарбата. Хааталыыр баҕа баһаам. Бу сырыыга ийэтэ ханна да барбаппын диэн хадаардаһан турда. Кинини хайыта сатыырга бүтүн күн ааста. Сарсыныгар соннук иннэ-кэннэ биллэ илигинэ кэлэн тоҥсуйдулар. Сарсыардаттан буола-буола. Ылардаах курдук арахпакка лүҥсүйдүлэр. Фантомас «облом» диэн көрбүтүн ылынар аат диэн суох – ийэҥ баарына да хааталыахха диэн хаайдылар. Фантомас сонно сэлибирээн сөбүлэһэ оҕуста. Барары кытта барсар, кэлэри кытта кэлсэр тыалырба кыыс халявчиктарга букатын сарыысса кэриэтэ.

Биир сыл аҥаар иэдэһин төбүрүөн буулаабыта. Туох да мааһа көмөлөспөтөҕө. Ол иһин сирэйин бүтүннүү бэрэбээскилэнэн сылдьыбыттааҕа. Аат иҥнэҕэ ол – Фантомас.

– Маа, киэһэлик кэлиэхпит, – диэт күлүк курдук кыыс суола сойдоҕо ол.

Сүтэр бэйэтэ сотору кэллэ. Үөр уолу батыһыннарбытынан. Ийэлэрин сэмсэ хоско олохтоотулар. Тэлэбииһэрин, тэстэр иһитин кытта онно ордууланарыгар тиийдэ. Ыччат иннин хаһан ылаары. Тэлэбииһэри сэҥээрбэт бэйэтэ сол киэһэ киинэ бөҕөнү көрдө. Нөҥүө хоско саҥалара дьикти – дыыгынаан олороллор. Саҥалара улахана диибин диэн. Сэсиэттэр эрэ, дьиэлээх хаһаайка субу аттыларыгар киҥ хаата буола сытара эрэ – аан дойдуга кинилэр эрэ баалларын курдук. Тэлэбииһэрдиин нөҥүө хостооҕулар күрэхтэһэллэр – барыта ньуу-ньаа. Саатар бу сатана айаҕын хам бүөлүөххэ диэн Фантомас ийэтэ тэлэбииһэр саҥатын суох гынна. Ол тэрил сирэйигэр туора сотуллубут чуораан ойууланна. Хамныыр хартыыҥкалар Оппуонньа саҥатынан доҕуһуолланан бардылар.

– Арай биирдэ соҕотоҕун баран истим. Хайа эрэ уолаттар чаһы хас буолла диэн ыйыттылар. Суотабайбын хостоон бириэмэни көрөн эрдэхпинэ – саайдылар. Маҥнай, хата, дөйбөтүм. Онтон сутурук иккиһин кҥтҥн иһэрин бытаардыллыбыт киинэҕэ курдук кҥрдүм – аһаран биэрдим. Уолаттар кыһыйдылар быһыылаах, дьэ, дьиҥнээхтик охсуолаан бардылар. Дьиэ анныгар соһон киллэрдилэр. Айуо, онтон суотабайбын былдьаатылар. Сабыс-саҥа этэ, уон аҕыс тыһыынчалаах. Мин маатыра бөҕөнү түһэрдим. Дьоннорум тҥлҥпүҥнүм сиимкэтин хостоон ылан сирэйбэр бырахтахтара үһү. Таҥаһым бүтүннүү буор. Дьиэ анныттан оронон тахсан кэннилэриттэн хаһыытыы сатаатым. Сэрэниҥ, син биир булаттыам, син биир ситиһиэм диэн. Дьон бөҕө көрөр ахан. Сонно тута милииссийэҕэ тиийдим. Туһа суох. Ол дьонуҥ суотабайдааҕар буолуоҕу булбаттар ини. Онтон бэйэм ханаалбынан киирсэ сатаатым. Уолаттары атахтарыгар туруордум. Икки уолу чуолкай өйдүүбүн. Биирин кэлин элэҥэскэ көрөн аһарбытым. Говнюк, түргэнник куоппута. Кыһыы дии, сабыс-саҥа суотабай этэ.

– Сахалар этэ дуо?

– Сахалар буолумуна. Мамбеттар, с…

– Аа, мамбеттар, оччоҕо өйдөнөр…

– Абитуралар. Толпанан сылдьан саайсаллар. Хаһан эрэ син биир булуом. Куорат да кыараҕас.

Төрөөбүт күннээх бүгүн тугу баҕарар туойара көҥүл. Ийэ киһи тэлэбииһэр дойҕоҕун иһиттэхпинэ ордук буолсу диэн сотуллубут чуорааны суох гынна. Нөҥүө күүгээн улам күүһүрэн истэ. Ол аайы тэлэбииһэрин саҥатын улаатыннарар. Күүгээн сайдан хамсааһыҥҥа кубулуйда. Киирии-тахсыы, ис-тас ааны аһан-сабан лаһырҕатыы саҕаланна. Испиттэрин көҕүрэттиэххэ, арыгы чаанын буруонан тупсарыахха наада буоллаҕа. Итирбиттэринэн өҥнөөрү көрүдүөргэ көстөллөр, арыгылаабыттарынан аатыраары аһара айдаараллар. Хастара-хастара эбитэ буолла, иһирдьэни-таһырдьаны ылан кэбистилэр. Ол быыһыгар Оппуонньа кэм да мамбеттары үөҕэр. Ити аата кимнээх эрэ маҕаһыыҥҥа барбыттарын кэтэһэллэр эбит. Онтулара «һуу-һаа» бөҕө буолан сүүрэн киирдилэр.

– Уолаттар! Айуо! Кырбаатылар!

– Кимнээх? Ханна?

– Сыҥаахха саайдылар. Охтубутум кэннэ ойоҕоско тэбиэлээтилэр.

– Миигин ваще быардаатылар, наа! Өссө муннубун тоһуттулар быһыылаах.

Ити кэмҥэ ботпуолуйаҕа сыппыт дьахтар бу арбайан тахсан кэллэ.

– Дьэ эбит ээ! Көрдөөбүккүтүн ыллаххыт дии!

Көрбүтэ – бытырыыс курдук быыкаа уолаттар булумахтана бөҕө сылдьаллар эбит. Биир уол, олох оҕо, муннун хаанын сууна сатыы турар. Кыраларын көрүмэ – сирэйдэрэ-харахтара турбута сүр.

– Аа! Быһах ханнаный? – Арыый обургулара Оппуонньа хараҕын үүтэ көстүбэт буолбут, быһах көрдөөн кулахачыйар.

– Маста! Маста! Туох эмит тимирдэ! – Фантомас ийэтигэр эрэ мэһэйдэппэттэр.

– Чэ, тахсан өлөрсүҥ! Кытаатыҥ, – дьахтар кэҥии сатаан кэннилэриттэн хаһыытыы хаалла.

Бары өрө сүүрэн тахсыбыттара. Сэрии дьонун курдук өссө үөгүлүү-үөгүлүү. Хаһыы-ыһыы улам ыраатан албын чуумпу олохсуйда. Дьахтар тэһийэ сатаан күөрэ-лаҥкы барбыт дьиэтин хомуйдаҕа буолла. Дьоно өр күүттэрбэтилэр, аан хоско кутулла түстүлэр. Аҕылаан-мэҕилээн биир да тылы кыайан саҥарар аат диэн суох.

– Якуты, гады! Сахалартан тахсар буоллаҕа, – бу киэһээҥҥи өрүөл Оппуонньа төлө биэрэр.

Баарыҥҥылары бу хараҥаҕа хантан булуохтарай. Атыттар охсуһа сылдьалларыгар түбэспиттэр. Бэлэм сылтах кыттыспыттар. Анарааҥҥылар биир дьиэҕэ куотан киирбиттэр. Онтон инньэ сүүрбэччэ буолан сүүрэн тахсыбыттар. Аны биһиги дьоммут атахха биллэрбиттэр. Сорохторун ситэ баттаан сахсыйа түһэн биэрбиттэр. Саамай кыралара, Үстүөпэ, охто сытан мас дуу, тимир дуу баара буолуо диэн илиитин иминэн кҥрдүү сатаабыт. Буллум диэбитэ – быһах угун саҕа эрэ мас үһү. Биир уоллара эрдэттэн бэринэн ытыы турбут. Дьэ, кэмиэдьийэ. Итинэн сөп буолумуна төттөрү сүүрэн таҕыстылар. Фантомас төбүрүөн оннулаах туос маҥан сирэйин ийэтэ элэҥэс көрөн эрэ хаалла. Онто кимнээҕэр урут сылдьар. Тэҥҥэ тэбиэлэспит үһү. «Оскуола оҕолоро ээ, тыытымаҥ», – диэн өссө анарааҥҥылары тохтотолуу сатаабыт үһү.

– Хааталаабыккыт тахсар ини. Тоскутун ылыаххыт, – дьахтар сэтэриирин быыһыгар сэрэҕэдийэр.

Остуолга хайаларын эрэ суотабайа хаалбытын хаба тардан ылан милииссийэҕэ эрийэн барда. Биир да дьуһуурунай чааска тоҕо эрэ тиийбэтэ. Айаҕалыы сатаан министиэристибэлэрин «дэбиэрийэ-төлөпүөнүгэр» эрийдэ.

– Я вас слушаю.

– Вы можете передать в дежурную часть второго ГОМа, что тут подростки дерутся, по адресу… – дьиэтин аадырыһын этэн биэрдэ.

– Да, да, конечно передадим.

Сөп диэхтиир да, ол дьоно хаһан орҕостон кэлиэхтэригэр диэри ыччаттар ырыалара ылланар ини. Уонна тугу гыныай, хас оҕоҕо хахха буолуой. Сотору соҕус сэрии дьоно хотторуу хомолтотун билэн төттөрү сыккыраһан тиийэн кэллилэр.

– Аа! Мне череп проломили! – төрөөбүт күннээх сүүһүн диэкинэн тутта сылдьар. – Айуо! Мне нужен антибиотик!

Сүүһэ дьөллүбүтэ көстүбэт да, ыарыыката дьикти быһыылаах. Атыттар да кырбаммыттар, били чолохочуйбуттара ааспыт.

– Бу сырыыга нууччалар дии, – Оппуонньа сахалартан сааллыбыта буоллар маат-куут бҥҕҥнү түһэриэ эбит. – Мне домой надо. Утром п… башка болеть будет. Билигин итирик буоламмын билбэппин.

– Мин өссө улахаттар диэбитим ээ. Бары малолеткалар эбит дии, па даҕаны. Суугунаһа сытыйан, ылыҥ, тарҕаһыҥ!

– Бүт эрэ, маа, айдаарыахпыт суоҕа.

– Айдаарбатаххытыгар бу айылаах буоллугут дуо?

– Чэ, чэ, проехали.

Киһи баар эбит диэн дьэ өйдөөн көрдүлэр да, тута умнан эмиэ суугунаһан бардылар.

– Мин милииссийэни ыҥырдым. Барыгытын трезвякка дуу, детприемникка дуу симтэхтэринэ өйдөнүөххүт, – дьахтар улам үөһүгэр киирэн истэ.

– Сымыйалаама, хантан эрийиэххиний, – бэйэтэ албын Фантомас ийэтин итэҕэйбэт.

– Төлөпүөҥҥүтүн хаалларан барбыт этигит дии, эрийиминэ.

– Маама, эн акаарыгын что-ли? Тоҕо бөхтөрү ыҥыраҕын?

– Ыҥырымына, өлөрсөн эрэргэ дылы этигит дии.

Сатамматах сэрииһиттэр өрө холоруктана түстүлэр. Куурка, үрүксээк хомуйуута буолла. Били кыра уол култуурамсыйар:

– Вы уж нас извините. Мы больше не будем.

– Уже поздно, дорогой. Чэ, чэ, билигин кэлиэхтэрэ, – абааһылартан босхолонор сүбэтин сөпкө тобулбут дьахтар биллэ көнньүөрдэ.

Сибилигин аҕай бааллара – онтон бачыыҥкаларын буора эрэ хаалла. Бардылар диэбитэ, дьиэ таһыгар саҥарсаллар. Фантомас үҥэр таҥарата Аптамаат диэн кыыс сыбдыйан киирэн кэллэ. Джин-тоник кыбыныылаах буола-буола.

– Мин олоро түһэбин? Саҥа кэллим ээ. Массыынанан хатааһылыы сырыттым. Арай, айдаан бөҕө. Эн миигин кытары исиһэҕин? – чахчы аптамаат курдук биир тыынынан субурутан кэбистэ.

Хаачыктар сүгүн хаамтарбат кыыстара бэйэтэ да хаачык аҥаардаах буолуохтаах – хааһа, хараҕа, баттаҕа, оннооҕор уоһа инньэ дииргэ дылы. Арааһа, өтүүктээн кэбиһэн дьахтары тылгар киллэр диэн кикпиттэр быһыылаах. Уонна оттон атамааннара буоллаҕа.

– Айдаарыахтара суоҕа, мин тылбыттан тахсыбаттар, – кырдьык да Фантомас ийэтинээҕэр ити кыыһы ордук истэргэ дылы.

Истэрин ааһан баһа суох киһилии батыһа сылдьар, өлөбүт да диэтэҕинэ өлсүөх курдук. Атамаан-Аптамаат көрдөрөн олорон джин-тоник иһэр. Онтун быыһыгар таска сүүрэн тахсан бытааһахтарын дьаһайталыыр.

– Маа, чэйиий! Киирэн олордуннар ээ, – Фантомас ийэтин албыннаһан мылтаҥныыр.

– Суох диибин буолбат дуо! Дьиэлээх оҕолор дьиэлээтиннэр, – биирэ хаһаайка хаанын киллэрэр.

– Аа, эн итинник эбиккин, – мылтайбыта ханна да суох. – Оччоҕуна!..

Ыскаапка дьаарыстаммыт иһити сиргэ сотон түһэрэр.

– Бүт эрэ эн! Хайдах буоллуҥ? – Аптамаат буойа сатыыр.

– Өлөрүөм! Ханна баарый быһах?! – кыра кыыс мээнэнэн көрө-көрө.

Биир быһахтаахтарын төрөөбүт күннээх уччутан дьиэлээх дьахтар кыл-мүччү тыыннаах хаалла.

– Дьэ ити! Көрдүҥ дуо? Уонна оҕолонон да диэн, – ньылбыйан олорон Аптамаакка дьэ уонна монолуок ааҕар.

Кыыһын үөҕэрин хас сүүстэ истибит Аптамаат иһигэр күлэр эрэ ини. Арыый уоскуйбуттарын кэннэ Фантомас киирэн таҕыста. Онтон Аптамаат арыгыта сүтэн айманна. Дьэ, түргэн туттунуулаах кыыс эбит. Төрөөбүт күннээхтэрин икки кыра уол арыаллаан дьиэтигэр таксинан илдьэр буоллулар. Аны олору атаарыы «дьурхаана» саҕаланна. Фантомас сыйбатан тахсыбыт джин-тонигын тобоҕун дьүөгэтэ туура тутан киллэрдэ. Иһэн ортолоон эрдэҕинэ биирэ киирэн көрдөө да көрдөө. Өссө биир уол батыһыннарыылаах. Онтута үөр уолтан куонкуруска хапсан дьоллонон олох зомби курдук сырса сылдьар.

– Маа, бу мин уолум. Аата Хаарыл диэн, Карлик, – ийэтин быһахтаары гыммытын умнан кэбиспит быһыылаах. – Үс уол барда. Ээ, биир. Иккитэ атааран баран кэлиэхтэрэ.

Барыта номнуо быһаарыллыбыт, аны кэлэн туорайдаһан да туһа суох. Хаалбыт уолаттара бытарыһан киирэн түгэх хоско аастылар. Муостара тостон ол аайы улаханнык айдаарбатылар. Симсэн син батан утуйдулар. Милииссийэлэр тустарынан отойун да умнан кэбиспиттэр. Кэлбэтэхтэрэ да үчүгэй диэн баран дьахтар да оҥостон утуйда. Утуйбуттаахха уһаабатылар, эмиэ ааны тоҥсуйан уһугуннардылар. Ээ, арба атаара барбыт икки уол кэллэҕэ. Эмиэ кырбаммыттар. Оппуонньаларын таксинан илдьэн түһэрбиттэр. Бу дьоруойдарыҥ сатыы тҥннҥбүт диэн алдьаммыттар. Биирдэрин быһаҕынан, биирдэрин бэстилиэтинэн тирэтэлээбиттэр, харчы дуомнаахтарын суйдаабыттар, суотабайдарын былдьаабыттар. Онно сөп буолбакка кууркаларын устубуттар, сэм-сээкэйдээх үрүксээктэрин ылбыттар. Турар бэйэлэрин хаалларбыттарыгар махтал. Биирэ ыксаан ыстааныгар ыһыктыбыт, ытыы-ытыы өлөрүмэҥ диэн ааттаспыт. Биирэ сыыла сылдьан бар бадараан буолбут. Кыл мүччү быыһаммыт уолаттар кырбаммыттарын туһунан аны хас күн кэпсиэхтэрэ биллибэт. Уолуйбуттара ааһа охсон күлсэн бардылар. Биирдэстэрэ үрүксээгэр «акаарылаах» эбитэ үһү. Өссө бэйэтин киэнэ буолбатах үһү. Хайдах төлөһөр, сарсын син биир үүнүҥ турдаҕа…

Дьэ, үчүгэй төрөөбүт күн. Биир киэһэ үстүүтэ кырбаммыт ахсыылаах ини. Эдэр эдэрэ ҥтҥн санаатын түһэрбэт. Түргэнник аһарынар, күлэн бычыгыраабытынан барар. Арай, дьиэлээх дьахтар уута кэлбэккэ эрэйдэнэр. Кинини уйа сатыыр куйа дьыбаан хас хамнаатаҕын аайы хаачыргыыр. Мөлбөйө сытыйан туох абааһыта миигин миинэн сордоотоҕой диэн кини эмиэ мҥҕүттэр быһыылаах. Ити най барбыт ыччаты хайыаҥ баарай. Туорайдаһабын диэн киирэн биэриэҥ дуо. Олох олоро охсоору ойуоккалаһа сылдьар оҕолор эйигин киһи да диэбэттэр ини. Билиҥҥибит аахсыллыбат, бу диэн олох «харата» эрэ дии санаахтыыллар. Уонна дьэ туохтарын үрүмэлээн олохторун «үрүҥэр» илдьэ бараллар? Дьахтар иһигэр мөҕүттэн дьикти. Дьиҥинэн, оҕото – кини бэйэтин куоппуйата, кини хайдаҕын арыый хойутаабыт хардата. Ол туһунан саныан да саллар. Оттон оҕолор утуйан ырааппыттар. Кыһалҕа кыра дьоно баҕаларын хоту этэҥҥэ хааталаатахтара дии. Хаата буолан баран хайаан хаана суох буолуо.

Уһуктубута – эмиэ һуу-һаа, суугунаһыы. Бу эрдэтин эриэхсит. Утуйбутун да билбэккэ хаалла. Аны аччыктаабыттар. Аһыыр диэн баарын дьэ санаан тиҥсирийии бҥҕҥтҥ. Барыа буолуо барбаттар, сырдырҕаһан утута сылдьыыһыктар дуо. Дьахтар сыта сатаан сылайда, өһүҥ өҥүн үөрэтэ сатаан ҥлҥ сыста. Уһуутаталаан ылар, хаарыан өрөбүлүн апчарыйбыт хара кырыыстаах хаатаны иһигэр үөҕэр.

Айгыстан-айгыстан син тарҕастылар. Фантомас атаарабын диэн аллааҕымсыйда. Дьахтар барытыгар сөбүлэһиэх курдук – сырдырҕаһа сытыйбыттар эрэ суох буоллуннар. Тахсыбыттарын кэннэ дьэ бабат диэтэ – сатаатар килиэп да тооромоһо ордубатах. Барытын ньылбы сотон кэбиспиттэр. Үөр уол уонна араҕан бэрт. Хааталыахха диэн хаайыахтара, хаарыан күннэри хара хаймыылыахтара.

Иһит хомуллан талыгырыыр, хаата суола начаас суох оҥоһуллар. Хаһан эрэ эдэр буолан элэстэммитин ымыччы умнубут дьахтар сиэри таһынан быһыыланааччылары хайдах үөҕүөн булбат. Холорук курдук бэйэтигэр сөрөөн ханна тиэрдиэ биллибэт хаата хаһан да хатыламматар ханнык диэн көстүбэт күлүктэргэ үҥэр, үҥэрин быыһыгар күҥҥэ көрдөрбүт баар-суох кыыһын үөҕэр. Ити хаата диэн оҕо оонньуута буоларын, дьигиһитиэх айылаах дьиҥнээҕэ дьэ саҕаланан эрэрин кини хантан билээхтиэй. Билбэтэ да үчүгэй.

Фантомас уонна Үчүгэй Уол

«Төбөбөр тыал иһиирэр дуу, күһүҥҥү курус илэ кубулҕатырар дуу», – киһи эрэ буоллар Фантомас санаа санаан саатыыр. Тугу да гынара суох – туһугар ол эмиэ эрэй. Саатар эрэ үөрэн диэн учууталлара муҥнана сатаан баран сапсыйан кэбистилэр быһыылаах – илдьит да кэлбэт буолла. Бэйэлэринэн кэлиэхтэрин Фантомас ханна олорорун оҕолор этэн бэртэр. Оннук устонуопкалаталаабыта. Туох аанньа дьиэлээхтэринэн өҥнүөхтэрэй – саһа оонньообуттара ыраатта. Уларсык уйалаах, ааһан иһэр аналлаах дьонтон тугу булан ылыаҥый. Чуо кинилэргэ куһаҕантан куһаҕан көстөн иһэр. Быйылгы «кэниспирэтиибинэй кыбартыыралара» отойун да оһуобай. Сиҥнэн эрэрин ааһан сиигэ диибин диэн. Харааран-барыаран барахсан, дьэ, бары өттүнэн баардаах бараак. Баһаартан кыл мүччү быыһаммыт даҕаны, абааһытынан аатырар даҕаны. Кылабыыһа үрдүгэр тутуллубут дьиэ аанньа буолуо дуо. Булан-булан бу дьиэҕэ хас да киһини дьууктаабыттара эбии буортулаатаҕа. Фантомас да тимир киһи үһү дуо – ити үлүгэргэ кини да тоҕо тэһийэн-тулуйан олоруой. Ол абааһыларын кҥрҥрүн көрө илик. Абааһы икки киһи икки ыырдара тус-туһунан ини. Кинилэр дьиэлэрэ буолбатах – атын абааһылары сах сиэтин. Бу олох даҕаны киниэнэ үһүҥ, таах көннөрү эрэпэтииссийэ эрэ ини. Дьиэ хаарбаҕын хаарбах да хаатаҕа баҕас барсар.

Һаа, үчүгэй хаата этэ. Өтөр-бэттэх итиэннэ хааталыыр биллибэт. Мамашата кыыла киирэ сылдьар. Уҕарыйыа остуоруйа. Онуоха диэри тугу эрэ гынан бараммат бу баары баһыйа, көҕүрээбэт көһүүн кэми куоһара түһүөххэ сөп этэ.

Саныа эрэ кэрэх, санаата салгыны нөҥүөлээн буолуохтаах, буолуон сҥптҥҥх аттарыллар араҥатыгар ҥтҥн киирдэ. Санааттан саҕаламмыт сааһылана охсон барыга бэлэм олоххо эргиллэн кэлэн соһуччу көстүү аатырда.

«Тук-тук-тук». Мавзолей эмиэ үлэлээбитинэн барда. Фантомас «муумуйатын» көрөн дьоллонуох үгүһүн үгүс да, бу киһини эрэ күүппэтэҕэ. Бүгүн күүппэтэҕэ. Үчүгэй Уолу…

Хайыай, мавзолей хаһааҥҥа диэри хатанан туруой, сииһит сэсиэттэр харахтарын хаарыан уол хайатын аалыай. Киллэрэрин киллэрбэтэ. Ийэтэ баар дии. Биир түгэн туһуттан үлтүрүйбүт үлүгэрдээх тапталын көрүдүөргэ бүрүйүөмнүүрүгэр тиийдэ. Үчүгэй Уола үчүгэйэ аччаабыт. Кэлэйбитэ бэрдиттэн эбитэ дуу, өйдөөх хараҕынан көрдөҕүнэ атын эбитэ дуу. Киһитэ дэлэҕэ өйдөөх кэлиэ дуо – лаппа итирик. Фантомас санаатын таайа сатыырдыы сүр баҕайытык үүттүү көрөр. Сатаатар кутуруктаах – эмиэ Халдьаайыттан сылдьар биир устудьуон дуома батыһыннарыылаах.

– Тугуй, мамашаҥ эппитэ дуо? – Үчүгэй Уол уот ааныттан доппуруостаабытынан барар.

Фантомас иннэ-кэннэ биллибэттик иҥиэттэн эрэ кэбиһэр.

– Эн даҕаны бааргын… Мылахтыын хайаабыккын мин туох да диэбэтэҕим, – Үчүгэй Уол балаһыанньаны бэйэтин туһатыгар эргитэ сатыыр.

Ол кини кылааһынньыга уоллуун хоонньоспутун-хоонньоспотоҕун бэйэтэ да билбэт. Үчүгэй Уол чүмэчи тутан турбуттуу тылластаҕай. Кылааһынньыга кыттыгастаах буолан тахсыбыта дуу, кыыһын ийэтин кытта сылдьыспыта дуу – хайата ордук сааттааҕын Үчүгэй Уол бу туран суоттуур кыаҕа суох. Кыыс да айах атан аахсыбата кыайда.

– Эйигин олох кыайан умнуо суохпун, – уол хаһаас куоһурун туттарыгар тиийэр. – Өйбүттэн букатын тахсыбаккын.

Кини өйүгэр бастайааннай бырапыыскаламмыт кыыс ньылтаа маҥан сирэйигэр ааспыт таптал сибикитэ көстөн ылаарай диэн Үчүгэй Уол ууну омурдубуттуу дьиктитик ньимийбит Фантомастан хараҕын араарбат. Хайа муҥун бартыһаанныай, ламаайсы гына түһэн баран кыыс биирдэ төлө биэрдэ. Ол төлөрүйбүт эҥин эридьиэс этээс-этээс маатыра тыла да буруйдаах уолга минньигэстик иһилиннэ. Уруккутунан буола түспүт Фантомаһы үөрүүтүттэн убуруу сатаабытын, биирдэһэ аһаран биэрэн истэ. Ол мучумааны бу тухары тулуйан турбут кутурук уол кыттыһан киирэн барда.

– Мин дьээдьэм аахха олоробун ээ. Онтум кандидат наук, учуонай. Ол эрээри, ынырык арыгыһыт. Бэҕэһээ бииргэ аһаан баран дайбаһа сыстыбыт. Бүгүн ханна хонорум буолла? – уруккута куобах уостааҕын үмүрүччү тиктэрбитэ сатала суохтук оспут уол олох атыны эрдэн барда.

Фантомастаах үчүгэйдии эрдэхтэринэ биир хампаанньаҕа сылдьыбыттара. Кинилэр сибидээнньэлэрэ куруук да сибидиэтэллээх буолара. Көрөөччү дуу, көҕүтээччи дуу куруук наада. Устудьуон уолаттардыын куодарыһар кыыс бэйэтин арыт-ардыгар устудьуон курдук сананан ылар. Хантан, киһибит оскуолатын да бүтэриэ остуоруйа. Соторутааҕыта аҕай уу тэстибэт табаарыстыылар син биир тылы булан, туох да буолбатаҕын курдук кэпсэтэн бардылар. Биир Халдьаайыттан төрүттээхтэрэ да биир тыынныыр буоллаҕа. Кэлии-барыы, күүлэй-оонньуу туһунан эрэ кэпсэтэллэр. Тапталы эрэ тыытымыахха, сыһыаны эрэ сахсыйымыахха. Хаһааҥҥыбыт эрэ курдук көннөрү табаарыстыы буолуохха дэстилэр, күн кыһалҕата суох күлүстүлэр. Оҕо оҕото өтөр, улахан дьон буола оонньооһун үчүгэйин үчүгэй да салгымтыалаах.

Фантомас улахан эрэйинэн иитэ сылдьыбыт иэйиитин тиһэх кыыма умулуннаҕа ол. Үчүгэй Уол санаатын күүһүнэн бүөбэйдээн аҕалбыт эрэлин кыыма эһиннэҕэ ол. Таптала суох да олороллор. Фантомас ийэтин курдук эр дьону абааһы көрөр аатыран. Аан дойдуга эр киһи эрэ илэ мэнээк. Ол эрээри, кини эрэ диэки үчүгэй-үчүгэйдик көрөр Үчүгэй Уол курдук уонна суох ини… Үмүрүччү уостаах Үчүгэй Уолтан туох итэҕэстээх үһүбүн диэтэ быһыылаах, итиччэни истэн баран таах туруо баара дуо – Фантомаска саба түһээччи буолла. Кыыс кыыла киириэн иннинэ Үчүгэй Уол үчүгэйэ суйданна. Үллэ кыыһырда, сутуруга уһугунна. Аллар атаһым диэн аһыныа суох. Биирдэһэ оонньообут аатырда. Үчүгэй Уол биир түгэн иһигэр хас сүүстэ уларыйыай – уордайбыта ааһан быстыбата. Атаһын оннугар ааннары тэбиэлээтэ, ону-маны суулларда, Фантомаһы матара иһэ турбут күлтэгэр иһиттээх пиибэтин иһин үҥнүгэр таҥнары сүҥкээтэ. Уу сахалыы тыллаах бэйэтэ нуучча бэрдин курдук маатыралаата, сэмэй бэйэтэ быдьара, дьорхоото дьикти. Кыһыыбын таһаарабын диэн кэмэ суох киэбирдэ, күнүүлүүбүн диэн күлүүгэ киирээри гынна. Фантомаһы өссө да «миэнэ» диэн бэчээттээх дии саныыр быһыылаах. Инньэ гынан табаарыс да буоларыттан матыыһы. Оттон кимиэнэ да буолбатах Фантомас номнуо кинитэ суох олох туох ордуктааҕын өйүгэр аттаран көрө-көрө эрдэттэн манньыйа турда.

Мария Ивановна, луохтар уонна кэм да Аптамааттаах Фантомас

Күн аайы Аптамаат аны сыбыытыыр идэлэннэ. Аан дойдуга Аптамаат эрэ баарын курдук. Утуйаан Фантомас уутун да хаммат буолла. Ийэтэ адьас эрдэ үлэтигэр барааччы. Инньэ эбиэккэ диэри кыыс тэбэн да көрбөккө утуйар этэ. Билигин хантан – Аптамаат кэлэрэ да эрдэтэ бэрт. Кини тоҥсууруттан өлбүт да өрүттэр ини. Уутугар аҥаарыйан да сырыттар, ким кэлбитин бэркэ билэр буолан, ыйыппакка да эрэ ааны арыйа баттыыр – өйүгэр оҥорон көрө охсубут ыга кыыһырбыт сирэйэ илэ бэйэтинэн. Аптамааттан ураты ханнык акаары бачча эрдэ кэлиэй. Дорообо-дыраастый мэлигир.

– Тоҕо аһан быстыбаккын? – Аптамаат ыххайбытынан иһирдьэ ааһар.

Киирдим дуу, киирбэтим дуу диэбиттии тэстэр солуур үрдүгэр лах гына олорунан кэбиһэр. Ити эрэ үһү дуо, аны хотуҥҥа табаҕа, сылаас чэйэ итэҕэс. Ийэтэ эрдэ уһугуннара сатаатаҕына Фантомас ат да манньаҕа туран бэрт. Эгэ кэлэн, ас бэлэмниэ дуу, хайыа дуу. Аптамаат соруйдаҕына оннооҕор буолуоҕу оҥоруох курдук. Эдьиий оҥоһуннаҕа дуу? Эдьиийбит соруһарын эрэ билэр. Балтыһаҕын буойуон оннугар буортулаах өттүгэр үтэйэр, алдьатыылаах диэки анньан биэрэр. Балтын курдук көрүүһү дуо, саллаат оҥостор. Кэлиҥҥинэн кыра кыыс Аптамаат охсор илиитинэн, тэбэр атаҕынан буолуох курдук. «Ус!» диэ эрэ кэрэх, Фантомас сонно ыстаныа. Хайытааччы кини, хаппайдааччы кини. Аптамаат үөрэҕин, хата, кини түргэнник ылынар. үтүктээйи бэйэтэ үҥэр таҥаратын хас дьайыытын барытын хатылыыр. Онно баҕас кини маастар. Аптамааты батыһа сылдьан оҕоттон атын оҕолор ханна мусталларын, хаһан мусталларын ааҕа билэр буолла. Катакуомбаларыгар дуу, хайа сахтарыгар дуу хорҕойон кҕрүлээччилэргэ кыттыста. Итини гынна, маны боруобалаата. Гуупайдыыра уонна да атыны саҕалыыра эрэ хаалла быһыылаах. Номнуо гуупайдаан көрбүтэ – уҥа сыһан уонна дураһыйбат буолбута. Онтон ыла килиэй сытын ылыа эрэ кэрэх, өҕүйүөн саныыр. Гуупайдааччылар тута биллэллэр ээ. Быһа кубарыһан, онон-манан көрөн, мээнэ алларастаһын ала чуолар да, ама дьон араарбаттар. Арыгы сыта суох буолла да ылаадына дэһэллэр. Биир паачыка ыаһы ыстаатаххына, ону да биир чааһынан килиэй сыта сүтэр үһү. Хайа эрэ дьиэ анныттан оронон атын баҕайы сытынан аҥылыһан ааһаллар ээ. Ыксал дьон онтон ыраахпыт ахан. Эҥин дьаллык үөдүйэн, куһаҕантан арыый да бэтэрээтин таллаллар диэн умнуллан хаалбыт таҥарабытыттан көрдөстөҕө буолабыт.

Аптамаат бэрээһинэ бүппэт. Ол кэмҥэ уолаттар көтөн түстүлэр. Эчи, бары биир курдук унньулуспут баҕайылар. Буолары-буолбаты ыаһахтаһа сатаан баран, маҥнайгы унньулуйбут кыһалҕалаах киһи быһыытынан сэниэтэ суох сэһэргэһии ситимин быһа түстэ:

– Дыа! Мария Ивановна баар дуо?

– Ээ, арбачык, мариванналааххыт дуо? – Иккис унньулуйбут дьэ уһугунна.

– Мариванналаахтар ээ, өссө! Биһиги бараары сылдьабыт, онон- манан кииримэҥ-тахсымаҥ, – хаачык курдук дьүһүннээх Аптамаат хадаарын унньулуйбуттар өссө билэ иликтэр быһыылаах.

– Чэ, айакка, барыаҕыҥ, – Аптамаат аллараа сыҥааҕа Фантомас барахсан унньулуспуттары утаара охсуон баҕарда.

– Бииргэ барыаҕыҥ буо. Централкаҕа диэри саатар, – үһүс унньулуйбут туох да суоҕун сэрэйэн тыас хомуннахха сатаныыһы дии санаата быһыылаах.

Бэһиэн тыас хомунан, тыаһы-ууһу бэйэлэрин кытта илдьэ бардылар, атын сиргэ тыаһыырга сананнылар. «Централкаҕа» быыстапка буола түстүлэр да туох эмэ тыас тахсар ини. Аптамаат икки Фантомас икки мариваннаны ыкса билбэттэринэн, гуупайдаан кубулҕатырбаттарынан үчүгэйдэр. Онон, биир дуу, икки дуу үчүгэйдээхтэринэн киэн туттуохтарын сөп. Кинилэр наай гыннар пиибэлииллэр, арааһыгар атыны да амсайаллар, кириэпкэйи да кэбис диэбэттэр. Буруолууру баҕас ааһан иһэн. Билиҥҥи үйэҕэ ол диэн оҕо оонньуута. Мария Ивановна обургу оҕо бөҕөнү бэйэтигэр сөрөөбүтүн, атын ааттаах баҕайыларга салгыы утаарарын туһунан истэ-истэ сөҕөбүт эрэ. Бэйэлээх бэйэбит оҕобут ол Мария Ивановна диэн саптынар дьаллыкка ылларан эрэр, арыт-ардыгар акаарылыыра буолуо диэн санаан да аһарбаппыт. Хайыахпытый, ааспыт үйэ араабыллара (ааргылара дуу), биир тылынан луохтар буоллахпыт. Тууй-сиэ, туох куолута кыбыллан хааллаҕай? Оҕолоор, оҕолоор, ханнаҕытый? Ээй, Фантомас, Аптамаат! Барахсаттар бу олороохтууллар эбит. Кинилэр ыырдара да биллэр – киинэ көрөр сир иннэ-кэннэ, тулата. Куораппыт килбэйэр киинигэр эҥин быракаас оҥоһуллар да оҥоһуллар, луох-милииссийэлэр онно эрэ кыһаллыбаттар. Бытааһахтары баран диэн эрдэхтэрэ.

Фантомастаах бытааһахтарбыт дэнииһилэр дуо, атын аҕайдык аччаҥалыыллар. Ааһан иһэр дьону сүгүн аһарар диэн суох. Үчүгэй диэбит уолаттарын күлүүгэ ыыталлар. Сэнии көрбүт кыргыттарын күргүйдүүллэр, сорох-сорохторун кырбыах да курдуктар.

– Ээй, кыыс! Табахтааххын дуо? – Бэлэм айах Фантомас биир кыыска баайсар.

– Суох ээ. Табахтаабаппын, – биирдэһэ буруйдаммыт оҕолуу хап-сабар хардарар.

– Ээ! Табахта аҕал диибин дии! – Фантомас хабах курдук үллэ кыыһыран баран.

– Суох… Мин… Суох ээ, – кыыс кыччаатар кыччыыр.

– Аа! Истибэппин, хатылаа эрэ, – хабах тэстиэх айылаах буолар.

– Мин… – Кыыс кэннинэн чинэрийэн улам сыҕарыйдар сыҕарыйар.

– Өйдөөбөтүм! – Фантомас адьас ыкса ынан кэлэр.

– Уой! – Кыра кыыс эмискэ атахха биллэрэр.

Фантомас, кини кэнниттэн бүтүн үөр оҕо кыыһы эккирэтэллэр. Бытархай бытааһахтар диэн, эҥин унньуспуттар диэн – эҥин-эҥин сирэй элэс көстөн ааһар. Кыра кыыс кутталынан кымньыыланан адьас тыал курдук тэлээрэр. Туочука буола сатаан баран сүтэн хаалар. Дьаллык содула дьаакырдаан эккирэтээччилэр эрдэ эстэллэр. Тыын быһаҕаһынан тыына-тыына салгыы ханна баралларын быһаарсаллар. Быһаарсан да диэн, биллэр суолу баран, бэлэм хаата баарын кэннэ. Фантомастаахха өрө сүгүллэн тиийэллэр. Ийэтэ суох. Төһө баҕарар көрүлээ – барыта көҥүл. Аара ким тугу иһэрин ылынан, илии тутуурдаах тиийэллэр. Муусука муҥур улаханыгар туруоруллар, тэлэбииһэр эбиискэ буолар. Дьэ, үчүгэй чалбараҥ диэтэҕиҥ. Саамай эрдэ Фантомас хотторор. Охтон хаалыыһы дуо, хадаардаһара киирэр. Барыларын була сатыыр – кими уолуктуур, кими үүрэр, кими үөҕэр. Барара барар, хаалара хаалар. Дьиэлээх кыыс хаама сылдьар таҥарата Аптамаат уонна биир аччаҥалаабыт ахан кыыс хаалаллар. Икки бэрт быыһыгар кыбыллыбыт ыал аайы баар кыыс сап-саха эрээри нууччалыы эрэ тыбыырар, дьоҕойон, сахалыы өйдөөбөт да курдук. Арай, Фантомас кинилиин өсөһөн туран төрөөбүт тылынан кэпсэтэр. Оттон син өйдөһөр буоланнар бииргэлэһэр инилэр. Аччаҥалаабыппыт тылынан эрэ бэрт, дьүҥгэлэригэр холоотоххо көрүҥмүт мөлтөһүөр. Онтун билинэр аат диэн суох. Өссө ордукпун дэнээхтиир быһыылаах – дьаллаҥалаан олорор. Аптамаат бэркиһээн бэйэтэ бэрдимсийэн барда. Дьэ, кини, кини эрэ, Аптамаат эрэ дэтээри хаайда. Ити кэмҥэ Фантомас ҥйдҥнҥн ылла дуу, эбии буорайда дуу – мин эмиэ бэппин диэн турда. Бэрт былдьаһыы туох аанньаҕа тиэрдиэй – күрүчүөктэһии саҕаланна. Тук курдук Фантомас итирэн-иирэн таҥаратыгар суоһурҕанан турда. Кини оҕуста. Хардатыгар биирэ тэптэ. Салгыы биирэ бииригэр кыырт курдук тыҥыраҕынан түстэ. Анарааҥҥыта ытырда. Онтон Фантомас арҕахтаах эһэ курдук часкыйбытынан быыпсай таҥаратыгар саба түстэ. Үлтү кулаан барда. Эбиитин быһахтыах буолла. Аччаҥалаабыт дьүөгэлэрэ дьэ өй ылан араартыы сатаата. Хам сыстыспыт баҕайылары нэһиилэ хоҥнордо. Аптамаат сирэйэ хааннырбыт, көҕөрбүт да быһыылаах. Хара буолан көҕөрбүтүн мэлдьэһэр сирэйдээҕин эрэ суотугар быыһанна. Ити үлүгэр айдааҥҥа ыаллара кыһаллыбатылар. Сахалар хайдах да дьаабыланныннар диэтэхтэрэ. Аптамааты анныгар баттаабыт кыыс кыайбытын өйдөөмүнэ да хаалла – оҕунна да утуйдаҕа ол. Кыайтарбыты аччаҥалаабыт атаарарыгар тиийдэ. Урут эчикийэ Фантомаска атаартаран аччыыһырара. Төһө да кырбаннар, Аптамаат бэйэтин атаҕастаммыкка холоммото. Кытарыан иһин хара бараан сирэйэ өҥү билиммэт. Хотторорун хоттордо, онтуттан киһиҥ, хата, туһаланна. Саҥа кынаттанан сараадыйда, аччаҥалаабыты айааһаабытынан барда.

Фантомас утуйан муннун тыаһа куйаар барбыт. Аан аһаҕас. Итирбит да ыалдьыбыкка тэҥнээх – көрүүнү-истиини эрэйэр. Луохтуур оннугар луох ийэтэ киирэн оҕотун дуомун уһугуннаран сууйда-тараата, аһата сатаата. Аһыыр кэлиэ дуо, уу да нэһиилэ киирэр. Фантомас да сылайар – салгыы утуйда. Ийэтэ эмиэ оргулламмыт, оҕо буулаабыт ордуутун өрө тарда сатаата. Оҕотун мөҥөр эҥин диэн суох. Луох аата луох. Аатырбыт Аптамааты айааһаабыт Фантомас иннин хаһан ылаары.

Аптамаата суох аҕыйах кэмҥэ

Ааттаах атамаан Аптамаат аата алдьанан сирэйэ холлон сылдьар. Кырбаммыта бүрүчүөм, атаҕастаммыта баар ээ. Буолаары буолан бэҕэһээҥҥи бэтэнээскиттэн, субу соторутааҕыта аҕай луох дэнэн лэҥкэллэн сылдьыбыт Фантомастан. Өһүргэммитэ өр буолсу дуо, хахха-хаата хаһан да наада – Фантомаһыгар эмиэ сыбыытыыр идэлэннэ. Эйэлэһэн быстыа суохтарын Аптамаат арыгы аҕалбыта абыраата. Уонна улаханы быыһаабыт быыһык-киһилэрэ – аччаҥалаабыттара, аныгыта туран аанньаллара, көх-нэм буолла. Аанньаллара да баар – атын күтүр ини. Таах да ааттыын Аанньа диэн. Нууччалыы саҥаран сылыбыратта да бэйэтин киэнэ. Фантомас устунан ууллан хаалан ымайар аакка барда. Кини киһи мылаарыҥныыр, Аптамаата да албыннаһары сатыыр, аччаҥалаабыт Аанньа тылынан оонньуур.

Онуоха-маныаха диэри Аптамаат аатырыҥнаабакка сырытта. Кэлэр-барар, кэпсиир-ипсиир. Ыччаттарыҥ өйдөрө диибин диэн, Фантомас ийэтэ суоҕар күнүс быыс-арыт булан аны хааталыыллар. Мииньи-хаата дьоно да аҕыйах, тэрээһинэ да кыра. Муста түстүлэр да бэлэм буоллахтара ол. Арыгы эрэ көстүөн наада. Сүүрбэлиинэн да кыттыстахха сүүнэ иһити ыла сыһыахха сөп. Иһэ охсон, итирэ охсон дьиэлиирэ дьиэлиир, хаалара хаалар. Луох-ийэ кэлэригэр оонньоон туох да буолбатаҕын курдук үрдүнэн-аннынан да буоллар хомуйан кэбиһэллэр. Луохха ол да сҥп. Хайатын кыыһырыай, хас хаатаны тохтото сатыай. Ньиэрбэ алдьаныан, баттах биир эмэ утаҕа маҥхайыан, сирэй ньууругар өссө биир сурааһын ойууланыан кэриэтин билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолан кубулуммут ыырда ордук. Луох да диэтиннэр, сах да диэтиннэр – миэхэ эрэ мэһэйдээбэтиннэр диэн Фантомас ийэтэ ньылбыйан сылдьар.

Эйэлээх хааталар биир кэмник ааһан истилэр. Эйэ эмискэ эстиэн сөп диэн аччаҥалаабыт сэрэх барахсан быһахтары кистээн кэбиһэр. Кэлин ол көрдөөһүнэ сылатар. Хаарыан хааталар – хаста-хаста хааталааатылар, умнан да бардылар. Дьикти чуумпу этилэр. Бүгүҥҥэ диэри. Ас бүппүтүн, быһах кистэммитин кэннэ Аптамааттаах Аанньа өрө баһыгыраһан туран кэллилэр. Фантомаһы көҥүл көбүөлүү сылдьыбытын аны Аанньанан таһаараары гыммытын онто сөбүлүүһү дуо – биирдэ садьыйан түһэрдэ. Аччаҥалаан дьикти. Аптамаат эрэйдээх бүтэһиктээхтик түстэ. Билигин эрэ син аҕай сирэйин аҥаара үллэн таҕыста. Хараҕа нэһиилэ быыһылаан көстөр. Көҕөрөрүн көҕөрбөтө. Бэлэм сиэртибэҕэ аны Фантомас саба түстэ.

– Оннук сэниигин дуо, ээ?! С…, аны манна үктэнэн көрөөр эрэ.

Үһүөн да бэртэр – киһи тугу да булан ылбат дьоно. Хата, үһүөн бииргэ ыргыллан туран кэлбэттэр. Аптамаат алдьанна, Халааһынньыкап хампарыйда. Ха, ха, ха! Аптамаата да суох сэриилэһиэх дьон – биһиэннэрэ. Эҥин араллааннаах күннэр өссө иннилэригэр буоллахтара.

Ол аайы Аптамаат суох. Соннук киэһэлэртэн биирдэстэригэр Аанньа аччаҥалаан тиийэн кэллэ. Фантомаһы көрүдүөргэ ыҥыран таһаарда. «Мы тебя в машине ждем. Давай, быстрей», – диэбитин эрэ луох-ийэ истэн аһарда. Фантомас куруук бэлэм. Ким эрэ кэлэн илдьэ бараарай диэн, бэл, хараҕын кырааскатын сууммакка утуйааччы. Луох туох да диэн ыккардыгар кыыһа элэс гынан хаалла.

Аччаҥалаабыт атастара аптамаатынан Фантомас табаарыстара буоллаллар. Нууччалыы саҥарарын, саныырын аанньа, нууччамсаҕа диибин диэн. Аанньа бүгүҥҥү атастара кэм да нууччалар. Иккитэ тоҥ нуучча. Үһүстэрэ хаачыкка дылы да, ыраастык саҥарар. Камиль диэн үһү. Фантомаска кинини өлүүлээбиттэр быһыылаах – ухаасыбайдаан дьикти. Пиибэ буоллар дьааһыгынан, муусука буоллар муҥутуурунан, массыына муус-хаар суол устун муҥ кыраайынан айанныыр. Ханна да тохтооботтор, ханна да чопчу тиийэ сатаабаттар – хас да чааска атыылаһан ылбыт таксилара айа диэбэт. Суол халтараана да чаҕыппат, харчы да харыһыйыллыбат. Туох харса суох дьэллэм дьоной. Аччаҥалаабыкка көстөн иһэрэ да бэрт ээ.

Фантомас пиибэ иһэр, массыына түннүгүнэн элэҥниир куораты одуулаһар, омук ырыатын истэр. Дьоллонон бөҕө олорор. Аанньа эрэ саҥарар, кини эрэ бэрт, иккис Аптамааппын дэннэҕэ дуу. Фантомас улам дуу-даа буолан барар. Саҥа-иҥэ ыраатар, тапталлаах куората хаар-муус дойдутугар кубулуйар. Камиль куһаҕан кэбэлиэр эбит диэн буолла. Түүҥҥү айан хаһан да бүтүө суох. Киһи мэйиитэ эргийиэх үлүгэрэ. Куораты эргий да эргий – омук ырыата хаста сүүстэ хатыланан хал гынаттаата, аччаҥалаабыт нууччалыы саҥаран сылыбыратан тылын саппааһа аччаата. Арай, пиибэ бүппэт, айан хаһан түмүктэнэрэ биллибэт. Ол тухары утуйан хаалбыт Фантомас тиэллэ сырытта. Арыгыга баттаппыт оҕо утуйан абыраннаҕа. Мэлдьи буоларын курдук ким да туһанан туппахалыы сатаабата. Камиль да хом санаабата. Эти-хааны дьырылатар, өй баайыытын өһүлэн холкутатар унньугур иһиттээх утах баарын кэннэ уонна туох дьахтара наада. Омугунан хаачык, иитиллиитинэн нуучча бэрдэ. Ити уол массыына иһигэр син мээнэ. Олордоҕуна оһуобай, тура тэбиннэҕинэ кырабыт бэрт. Адаарыспыт нууччаларыгар холоотоххо быыкаа оҕо курдук көстөр. Оҕоҕо бу да сөп диэн Фантомаска сыҥалаабыттара атыннык эргийэн таҕыстаҕа. Аччаҥалаабыт да оскуола оҕото этэ, бадаҕа. Онтубут оҕобун дэммэт быһыылаах, онно-манна орооспута эрэ баар буолар.

Туһата суох Фантомаһы дьиэтигэр аҕалан түһэрдилэр. Онтулара ситэ уһуктумуна эрэ дьиэтигэр киирэн оронун син булла. Аччаҥалаабыт үс уолу кытары айанната турда. Сураҕа, уолаттар көстүүнэй дьиэҕэ олороллор үһү. Харчылара да бэрт ээ. Хаһан да харчы наада уонна үс эр бэрдэ үһүөн бүгүн киниэннэрэ. Аҥаардас сытыытынан уонна тылынан киэптиир ыал аайы баар кыыс уонна хаһан маннык дэлэйгэ тиксиэй. Хонор сир, харчы, арыгы, уол – барыта биир былакыаҥҥа. Үчүгэй уолаттарга биир түүнү бэлэхтээбититтэн туга итиир үһү. Оччолооҕу сылдьан кэлбит кыыс кыра аайы кыһаллыбат. Хаһан да халлыа суох халлааннаах хаар-муус дойдута онно эрэ орооспот, оҕо дьон орохторун сыыһын кэннилэриттэн оһорон туһалыыр.

Арыгы чаанын сыта бу дьиэттэн хаһан да араҕыа суох. Эбиитин табах, сиик, кир сыта. Дьадаҥы олох дьаардаах сыта бу дьону батыһа сылдьар курдук. Үчүгэй дьиэни булбуттарын иһин Фантомас үөрэ онно сүгүн олордууһу дуо, күнүнэн үүрдэрэллэр ини. Ол кэриэтин бэйэлэрин курдук сэсиэттэри кытта тэҥнэһэн олоруохтара.

Луох ас астыан да санаата кэлбэт. Уунан эрэ сылдьар күн солото суох Фантомас аһыырын кэтэһиннэрдэххэ ас аһыйар, астаан баран хааллардахха үөр оҕо сотон ааһар. Утарыта көрсөн олорон чэйдииллэрэ аны ахсыылаах. Кыыс турулус-ирилис көрө-көрө аһаан чаллырҕатарыттан иһэ буһар. Үкчү аҕатын курдук диэн үөҕээри ыксатар. Фантомас аһыыр-таҥнар баҕаттан луох-ийэтин тулуйар курдук. Ылаары эрэ гыннаҕына ымманыйар, туһанаары эрэ гыннаҕына тупсар. Дьахтар да улаханнык иэйдэҕинэ ас астыыр, кыыһын сымыйанан бэрийдэҕэ буолар. Баҕалаах ахан чуумпутун оннук атыылаһан ылар.

Аптамаат быкпат буолан сынньаталаата. Кыыс да холкутуйда, луох да сымнаата. Сэбэ-сэбиргэлэ суох сэрии тохтуура биллэр. Аччаҥалаабыт Аптамаат курдук аһараалабат, күн аайы кэлэн хабарҕаларыгар турбат. Фантомас аҕыйах кэмҥэ оҕо оҕонон буола түстэ. Луох да ийэтийэн ылла. Аптамаата суох аҕыйах кэмҥэ алыс да үчүгэй этэ диэн кэлин ахта-саныы сылдьыахтара турдаҕа. Киэһэ аайы луох мэлииппэ оннугар аны: «Аптамаат кэлбэтин, Аптамаат кэлбэтин», – диэн лэбигирэтэр. Фантомас буолан баран хайдах Аптамаата суох сатаныай? Эйэлээх олоҕунан саптынар сэрии кэмигэр. Луох лэбигирэппитин аанньа барыта кини санаатын хоту буолан хаалбатаҕа ини. Кыраабытын да иһин кылбайбыта сүтүө суоҕа. Алдьаммыт Аптамаат өрөмүөннэнэ түһэн баран кэлбитэ эрэ баар буолуо.

Биир киэһэ аччаҥалаабыт кэлэ сырытта уонна эҥини кэпсээн туох да бэйэлээх хотуппат Фантомаһын соһутта. Ааспыкка хатааһыласпыт уолаттара хаайыыга киирбиттэр. Нюркаҕа дуу, ханна дуу инкэссээтэри халаабыттар. Ол киһини Камиль уруута үһү. Киһилэрин дьаһайан кэбиспиттэр. Милииссийэлэртэн саһан, босхо харчыларын тэбии, көҥүлгэ бүтэһигин айбардыы сылдьар дьүһүннэрэ эбит. Көрүлүүбүт диэн онно-манна тиксиэх кыргыттар. Ким өйдөтүө баарай. Эдэрдэргэ этэн да диэн. Ити бэйэлээхтэр луохтары истэн бэртэр.

Таскаатыйбыт Фантомас уонна Куһаҕан Уол

Аптамаат астаапкаҕа барда, мавзолей да исписээнньэҕэ таҕыста быһыылаах. Ылы-чып. Кэллэхтэринэ даҕаны ычык-бычык, биир-биир, хам-түм үктэнэллэр. Кэлиҥҥинэн били сыбыытыыр бэйэлэрэ сыттыын да сүттүлэр. Фантомас тэһийэ сатаан онно-манна тэлбистиир. Таска таҕыс – таскаа, иһирдьэ киир – бууса таскаа. Аны кэлэн Аптамаат да баҕалаах. Тугу гынан туругуруохха, тугу тобулан тууйар туланы тобуктатыахха? Өйбүт мөлтөһүөр, сүрэх диэн мэлигир, көстөр бэйэтэ эрэ мөлбөйөр. Уонна баран дуо? Көр көннөрү бэйэтинэн кэллэҕинэ эрэ…

Баҕарбытыҥ баар, эрэйбитиҥ эрэйээлинэй буолан хааларынан уратылаах. Санааҕынан салгыҥҥа суруй, иликкэ илдьиттээ да бүтүүкэтэ. Мавзолейга киһи кэллэ. Кимэ бакаа биллибэт. Фантомас ааны сэгэтэн көрбүтэ – Үчүгэй Уол сирэйин кэлтэкэтэ…

– Туох наада?! – Фантомас үчүгэй аҕайдык дэлби барбат дуо.

Сирэйэ-хараҕа суох тиийэн кэллэҕэй, сирэҕэс диэн иһэн киһитин хайдах эрэ атыҥырыы санаата. Аанын лаппа аһан одууласпыта – эмиэ да Үчүгэй Уолга дылы, эмиэ да атын күтүр курдук. Имигэс илэ эҥин-дьүһүн буолан түһэн. Акаарылаабатахха дылы этим дии-дии булкулла турдаҕына киһитэ:

– Мин Үчүгэй Уол убайабын ээ, – диэн уоскутта.

Күтүр арба убайдаах этэ дуу. Кинилэри өссө игирэлэр диэн бутуйааччылар. Эчи, биир да буоланнар. Биирэ Үчүгэй Уол, манта Куһаҕан Уол эбитэ дуу, оччоҕо? Эрэйдээх туох да куһаҕана суохха дылы. Куруук күлэ сылдьар күтэр хараҕа бүгүн тоҕо эрэ курутуйбукка дылы.

– Мин, баһаалыста, эһиэхэ олоро түһэбин дуо? – Кэм да туһанаары курутуйдаҕа-гыннаҕа буолан кубулунар эбит.

– Ол эмиэ тоҕо? – Фантомас луох ийэтин хаанын ылыннаҕа дуу.

Куруук аана аһаҕас мавзолей Куһаҕан Уол туһугар хатаннаҕа, кэлбиккэ эрэ элэккэй кыыс бүгүҥҥү ааттаах күҥҥэ кытаатан хааллаҕа үһү. Хантан эрэ инньэ түгэхтэн луох-ийэтэ сүүрэн кэлэн кыттыста.

– Кимҥиний, туох наадалааххыный?! – Ыххайан түһэн, ама да ыалдьыты холдьоҕуох хотуускалар.

Луох уолу көрөн соһуйда, иккис Үчүгэй Уол илэ бэйэтинэн тиийэн кэллэ диэн дуу син сымнаата.

– Үчүгэй Уол үөнүгэр ыыттаҕа. Ол тойооску тугу-тугу туойбута биллибэт.

– Суох, мэнээк, өйдөнүөххэр диэри баран олоро түс эрэ диэбитэ, – Куһаҕан Уол үчүгэй буолан көстөөрү кырдьыгынан киирсэргэ сананна. Ол тугуй, манна өйдөнөр дьиэ дуо?

– Суох, мэнээк… – Куһаҕан Уол мух-мах буолар.

– Мэнээккин кытары сырыт ээ, – луох тылынан оонньуурга сананна быһыылаах.

Мавзолейбыт хотуна тура сатаан баран, туох да туһа тахсыа суоҕун сэрэйэн оронун түргэнник булла. Дьиэ диэн киниэхэ тугуй? Ороно да тэлэбииһэрэ. Уонна оттон айаҕын айдаана. Тэлэбииһэр саҥатыгар буолан ийэтэ аах туох диэн быһаарсыбыттарын өйдөөн истибэтэ. Куһаҕан Уол муннукка кирийэн турар кириэһилэҕэ кэлэн лах гынан олорунан кэбиспитигэр соһуйан эрэ хаалла. Луох оҕо оонньообутун курдук оһуобай кыра остуолун тардар түбүгэр түстэ. Тугу эрэ сылытан сырдьыгынатар. Иһит-хомуос ырыата, тэлэбииһэр лабысхата – киэһэ курдук киэһэ. Эдэрдэр туох айылаах килбигийдэхтэрэй, саҥа-иҥэ диэн суох. Куһаҕан Уол Фантомаһы уоран көрөр да көрөр. Үчүгэй Уолу удьуордаан эмиэ сүрэҕин туттараары гыннаҕа дуу.

– Мин аармыйаттан кэллим ээ. Үчүгэй Уоллуун ону сууйдубут. Хас да күн. Кини испэтэҕэ. Миигин көннөррү батыһа сылдьыбыта. Кини мин тылбыттан тахсыбат. Быраат буоллаҕа дии, – Куһаҕан Уол айаҕа эмискэ аһыллан соһуталаата.

Аһыллан баран сабыллан бэрт. Биир кэм аармыйа айдаана. Кими да саҥардар аат диэн суох – биир кэм бэйэтэ да бэйэтэ. Бэйэтэ да буолсу дуо – аармыйа уонна аармыйа эрэ. Аарыма аармыйаҕа биирдиилээн киһи, бэйэ эҥин диэн суох. Луохтаах ханан эмит кыбыллаары гыналлар да, баһыйан, үрүт-үөһэ этэн үтүрүйэн кэбиһэр. Эбэтэр дьиэлээхтэр этиилэригэр мэҥэстэн, кыттыһан иһэр. Кинилэр эппиттэригэр аармыйа ханан эмэ син биир сыһыаннаах буолан тахсар эбит. Сол аармыйанан доҕуһуолланан аһаатаҕа буоллулар. Куһаҕан Уол аһыыр аат диэн суох.

– Мин маҕаһыыҥҥа бара охсон кэлэбин дуо? – уолбут хараҕынан оонньоон дьикти.

Аһын мыыннаҕа дуу, уол оҕо элэс гынан хаалла. Биир иһити кылабачытан аҕалла. Кытаанаҕы бэйэм эрэ уулуом диэн үөрбүтэ баара, луох кэбис диэминэ тэҥҥэ исиһэн барда. Фантомас биирдэ баҕас арыыланна, кэмчиэрийдэҕэ буолла. Аармыйа тиэмэтэ сҥп гынаттаата. Бүтэр уһугар луох бэйэтэ аармыйаҕа сылдьыбыт курдук сананна. Иһит бүтүөхчэ да итирэр аат диэн суох. Буокка барахсан ити үҥнэ. Биирдэ биэриэ – тэбиэһирдэ тэлэкэчитиэ, киэбирдэ кимиҥнэтиэ. Онтон эмискэ эстиэҥ, соһуччу сүтүөҥ. Бу барахсана хараҕын баайан эрэр дуу, хайа сах дуу – уолун сирэйэ улам унньуйан, уларыйан барда. Өссө тор курдук бытыктанна. Онто суоҕа буоллар Үчүгэй Уолга бутуйуо эбит. Куһаҕан Уол уонна Үчүгэй Уол ыккардынан мосуоннаах күтүрү кытары арыгылыы ахан олорор эбит. Итирдим диэҕин иликкэ дылы. Эбэтэр итирбит бэйэтин иккис бэйэтэ туораттан көрөр дуу? Бээ, бээ, бу курдук балаһыанньа хаһан эрэ эмиэ буолбута ээ. Эрдэ бэркэ сэҥээрэ көрбүт дьахтарын сирэйэ эмиэ көрдөрөн туран ханньайа-ханньайа атыҥҥа кубулуйан барбыта. Эр киһи эр киһинэн буолан хаалбыта. Саҥата кытта модороон, этэ-сиинэ, барыта-бары – хайдах да диэбит иһин эр киһи. Соннук мунаарбытынан утуйбута, сарсыныгар дьахтара дуу, туга дуу бара охсубут этэ. Күн бүгүнүгэр диэри саарбахтыыр – ол күн хараҕа иирэн ханалытан көрбүтэ дуу, итирик буолан буолан атыннык өйдөөбүтэ дуу. Эбэтэр дьахтар чахчы дьахтар буолбатаҕа дуу?

Луох хараҕын ньуххана сатыыр. Көрүдьүөс көстүү көһүөх симиэнэ суох. Иирэринэн иирбитэ илэ тиийэн кэллэҕэ.

Фантомас тугу эрэ гыннаҕа буолан аалыҥнаа да аалыҥнаа. Бу унаарыйан ааһар, ити унаарыйан ааһар. Ийэм иирэн эрэр диэн дьиксиммитэ көстүбэт. Туох эмэ тыас тахсаарай диэн элиэтиир ини. Тыас тахсыа буолуо тахсыбат. Луох орону булара эрэ хаалла. Аармыйа тиэмэтэ дьэ аҕынна. Уу чуумпу уһуутатаары ыксатта. Уһуутуур оннугар луоҕу көмөлөөн утута сатаатылар. Онтулара утуйан бэрт. Бүппэт дойҕоҕун тэлэбииһэр ыастыйата баһыйан абыраата. «Эргиччи эрэй, төгүрүччү түрүлүөн» диэн түүннэри-күнүстэри лэбэйдиир күтүр саҥатыгар бигэнэн луох утуйбуттаахха аттанан абыраата. Уол буолан кубулуна оонньообут Куһаҕан Уол куһаҕана киирэн, аны кини айдаана саҕаланна. Сыбыдахтана охсон сыгынньаҕын чырбалдьыйда, эр киһитэ өтөн эдэр кыыска элиэтээтэ. Кыыспыт мээнэ кыыс эбитэ буоллар мэниктэһиэ эбэтэр өһүргэнэн өрө мөхсүө этэ. Фантомас обургу омуна дэлэ дуо, кыыла киирэн кыргыһаары хаайда, үөнэ тиллэн үөхсүүтэ үксээтэ. Куһаҕан Уолу кумалаата, эр киһи элээмэтин эмэһэҕэ тэптэ. Таскаатыйбыт Фантомас кыһыытын Куһаҕанынан таһаарда, киэптээн-киһиргээн арыый да кэҥээтэ.

Таска тыаллар түстүлэр.

(Таскаа!) тыллар бүттүлэр…