Читать книгу: «Cenni Herhardt»

I FƏSİL

1880-ci ilin bir payız səhərində ortayaşlı bir qadm on səkkiz yaşlı bir qızın müşayiəti ilə Kolumbus şəhərinin (Ohayo ştatı) baş otelinə daxil oldu, kontor xidmətçisinə yanaşaraq, burada onun üçün bir iş olub-olmadığını soruşdu. O, dolu bir qadın idi. Lakin bədəncə möhkəm deyildi. Özünü təvazökar və sadə tuturdu. Açıq üzündəki iri gözləri səbirlə və fəqiranə baxırdı. Bu gözlərdə yalnız dərddən, qüssədən sarsılmış aciz, köməksiz bir yoxsulun üzünə mərhəmətlə baxanların anlaya biləcəyi kədər kölgəsi gizlənmişdi. İndi onun qızını anasının arxasında durmağa və süni laqeydliklə ətrafa baxmağa məcbur edən cəsarətsizlik və utancaqlığın haradan gəldiyini anlamaq çətin deyildi. Bu qızın təbiətində anasından irs qalmış xəyalpərvərlik, təbii həssaslıq, hələ təkmilləşməmiş, lakin şairanə ağlın tez mütəəssir olmaq qabiliyyəti, atasının ciddiyyət və təmkinliyi ilə birləşmişdi. Bu qadınları ehtiyac buraya gətirmişdi. Onlar namuslu yoxsulluğu elə təsirli təcəssüm etdirirdilər ki, hətta kontor xidmətçisində belə rəğbət oyadırdılar.

O soruşdu: – Siz nə cür iş axtarırsınız? Ana qorxa-qorxa cavab verdi: – Bəlkə siz bir yeri süpürtmək, yaxud təmizlətdirmək istəyirsiniz. Mən döşəmə yumağı da bacarıram.

Qızı bu sözləri eşidərkən büzüşdü – ona görə yox ki, işləmək istəmirdi, ona görə ki, böyük bir ehtiyac üzündən çirkli işə girişməyə məcbur olduqlarının başqaları tərəfindən anlaşılacağı ona ağır gəlirdi. Kontor xidmətçisi, bir kişi kimi, bu gözəl qızın kədərindən mütəəssir olmuşdu. Əlbəttə, qızın sadəlövhlüyü və acizliyi onların nəsibini daha ağır göstərirdi.

Kontor xidmətçisi:

– Bir dəqiqə gözləyin, – dedi və kontora keçərək baş qulluqçunu çağırdı.

Oteldə iş, doğrudan da, tapıldı. Daimi döşəməyuyan hesabını aldığı üçün baş pilləkən və vestibül təmizlənmirdi.

Baş qulluqçu uzaqdan qadınlara nəzər salaraq:

– Bu onun qızıdır? – deyə soruşdu.

– Görünür, qızıdır.

– Nə deyim, qoy elə bu gündən işə başlasınlar. Qız yəqin ki, kömək edəcəkdir. Kontor xidmətçisi öz yerinə qayıdaraq mehribanlıqla:

– Baş qulluqçu ilə danışın, – dedi. O, yaxında olan qapını göstərdi:

– Bax, oraya keçin. Orada danışarsınız.

Bu səhnəni, şüşəüfürən Uilyam Herhardtın və onun ailəsinin illər boyu məruz qaldığı bir çox bədbəxtçilik və müvəffəqiyyətsizliklərin facianə nəticəsi adlandırmaq olar. Bu adam işini itirmişdi – taleyin bu cür səbatsızlığı yoxsul əməkçilərə yaxşı tanışdır. O indi hər bir səhəri yeni günün ona, arvadına və altı uşağına nə gətirəcəyini bilmədən ürək çırpıntısı ilə qarşılayırdı, çünki onların bir tikə çörəyi təsadüflərin şıltaqlıqlarından asılı idi. Herhardtın özü xəstələnib yatağa düşmüşdü. Onun böyük oğlu Sebastyan, yaxud dostlarının adlandırdıqları kimi Bass, yerli vaqonqayırma emalatxanasında usta əlaltısı işləyirdi, həftədə vur-tut dörd dollar alırdı. Böyük qızı Cenevyevanın on səkkiz yaşı tamam olmuşdu, lakin indiyədək ona heç bir sənət öyrətməmişdilər. Herhardtın başqa uşaqları da var idi: on dörd yaşlı Core, on iki yaşlı Marta, on yaşlı Uilyam və səkkiz yaşlı Veronika. Bunlar işləmək üçün hələ çox balaca idilər, bunların hamısını saxlamaq lazım idi. Ailənin yeganə sərvət və istinadgahı Herhardta mənsub olan ev idi, ancaq o da altı yüz dollara girov qoyulmuşdu. Herhardt ev almaq üçün qənaət edib yığdığı pulları xərclədikdən sonra ailənin gen-bol yaşaması üçün evin yanında üç otaq və eyvan tikdirmək istədiyi zaman bu cür borca düşmüşdü. Girov vaxtının tamam olmasına hələ bir neçə il qalmışdı, lakin elə günlər gəlib çatmışdı ki, əsas borcu vermək üçün qorunub-saxlanmış az miqdar pulu da, illik faiz hesabına verilməli pulu da xərcləməyə məcbur olmuşdular. İndi Herhardt tamam başını itirmişdi, o anlayırdı ki, vəziyyəti ümidsizdir, dəhşətlidir: onun çox təmiz adam olmasına arxalanaraq son imkana qədər ona borc verən qəssab və çörəkçiyə borcu bir yana, hələ həkimin ödənilməmiş haqqı, girov faizləri – bütün bunlar onu əzir və əzab verir, xəstəliklə mübarizə etməyə mane olurdu.

Missis Herhardt heç də aciz deyildi. Müştəri tapa biləndə yumağa paltar götürür, qalan vaxtlarda isə uşaqların paltarlarını yamayır, onları məktəbə yola salır, xörək bişirir, xəstə kişisinə qulluq edir, bəzən ağlayırdı. O çox vaxt evindən getdikcə daha uzaqda olan yeni bir baqqal dükanı tapır və əvvəlcə nağd pul verərək, sonra başqa dükançılar sadəlövh ehsançını xəbərdar edənədək, nisyə ərzaq alırdı. Qarğıdalı hər şeydən ucuz idi. Missis Herhardt bir yekə qazan qarğıdalı bişirirdi, demək olar ki, yeganə və əvəzsiz olan bu yemək düz bir həftə yeyilirdi. Heç nədənsə qarğıdalı xəşili yaxşıdır. Buna bir az süd qatmaq mümkün olanda isə ailə lap bayram kefi çəkirdi. Herhardtlar ailəsində kartof qızartması ən zəngin xörək hesab olunurdu, qəhvə isə nadir hadisə idi. Onlar vedrə və zənbillərlə, yaxındakı dəmiryol deposu yanından keçən yollarda dolaşıb kömür toplayırdılar. Odun da taxta-şalban anbarlarına tərəf bu cür yürüşlər zamanı tapılırdı. Onlar, beləliklə, günü-gün arxasınca yola salır, hər saat ümid edirdilər ki, ataları sağalacaq və şüşə zavodunda işləməyə başlayacaqdır. Lakin qış yaxınlaşır, Herhardt daha böyük ümidsizliyə qapılırdı. Bu inadcıl alman tez-tez:

– Mən mütləq, mümkün qədər tez bu vəziyyətdən çıxmalıyam, – deyə təkrar edirdi. Onun zəif səsi qəlbini parçalayan təşvişi ifadə etməkdən aciz idi.

Bütün bu bədbəxtliklər az imiş kimi, balaca Veronika qızılcaya tutuldu, bir neçə gün onun həyatı təhlükə altında oldu. Ana bütün işlərini buraxdı, uşağın yanından çəkilməyib hey dua etdi. Həkim Eluonqer bir rəğbət hissi ilə hər gün xəstəni yoluxurdu. Lüterçi ruhani, pastor Vundt müqəddəs kilsə adından təsəlli verməyə gəlirdi. Onlar hər ikisi evə qara riyakarlıq ruhu gətirirdilər. Onlar ulu qüvvələrin başdan-ayağa qara geymiş elçiləri idilər. Missis Herhardt qızını itirəcəyini düşünür və gecələr gözlərini yummadan hüznlə, kədərlə onun yatağının yanında qalırdı. Üç gündən sonra təhlükə sovuşdu, lakin evdə bir tikə çörək yox idi. Sebastyanın maaşı dərmana getmişdi. Yalnız kömür müftə başa gəlirdi, ancaq uşaqları bir neçə dəfə depodan qovmuşdular. Missis Herhardt iş üçün müraciət edə biləcəyi bütün yerləri xəyalından keçirdi və ümidsiz halda otelə yollandı. Budur, sanki bir möcüzə baş vermiş, onun bəxti gətirmişdir.

Baş qulluqçu soruşdu:

– Siz nə qədər istəyirsiniz?

Missis Herhardt ondan bu barədə bir söz soruşacaqlarını heç ağlına da gətirməmişdi, lakin ehtiyac ona cəsarət verdi.

– Gündə bir dollar – o qədər çox deyil ki?

Baş qulluqçu:

– Olsun, – dedi, həftədə təqribən üçgünlük iş olar. Siz hər gün, günortadan sonra gəlin, vaxtınız lap yaxşı çatar, işin öhdəsindən gələrsiniz.

Missis Herhardt:

– Sağ olun, – dedi, – elə bu gündən başlamaq olarmı?

– Bəli, gedək, mən sizə vedrənin və əskinin yerini göstərim.

Onların gözlənilmədən gəldikləri bu otel, o zaman üçün, Kolumbus şəhəri üçün çox əlamətdar bir müəssisə idi. Kolumbus – ştatın paytaxtıdır. Burada əlli min adam yaşayır, həm də daima xeyli gəlmə olur. Bunun üçün də burada otel və mehmanxanalar inkişaf etməli idi. Bu vəziyyətdən çox yaxşı istifadə edilirdi. Hər halda şəhər əhalisi bunun belə olduğunu qürurla düşünürdü. Kolumbusun mərkəzi meydanında böyük beşmərtəbəli bina var idi. Ştatın qanunverici məclisi və ən böyük dükanları də bu binada idi. Otelin geniş vestibülü bu yaxınlarda yenidən düzəldilmişdi. Döşəmə və mərmərlə örtülmüş divar təmiz silinir, ağlıqdan parıldayırdı. Yuxarıya qalxmaq üçün məhəccəri qoz ağacından olan gözəl pilləkən vardı. Onun pillələrinə salınmış xalça mis millərlə bərkidilmişdi. Vestibülün bir küncündə qəzet və siqarlar satılan piştaxta görkəmli yer tuturdu. Pilləkənlərin altında kontor xidmətçisinin növbətçilik kontorka və otelin müdiriyyətinin otağı var idi. Hər şey ən yaxşı ağaclardan qayrılmış, o zaman üçün yenilik olan qaz lampaları ilə bəzədilmişdi. Vestibülün qurtaracağında bərbərxana vardı – qapının arxasından kreslolar və parıldayan üzqırxma cihazları görünürdü. Otelin qarşısında həmişə iki, yaxud üç omnibus görmək olardı – onlar qatarların cədvəlinə müvafiq olaraq gəlir və gedirdilər.

Bu mehmanxanaya ştatın ən böyük siyasi və ictimai xadimləri düşürdülər. Bir neçə qubernator növbə ilə buranı özlərinin iqamətgahına çevirmişdi. Birləşmiş Ştatlar Konqresinin hər iki senatoru bir münasibətlə Kolumbusa gəldikdə mütləq bu oteldə lüks nömrə tutardılar. Otel sahibi onlardan birini – senator Brenderi demək olar ki, otelinin daimi sakini hesab edirdi, çünki bu köhnə subayın Kolumbusda oteldən başqa ayrı evi yox idi. Nisbətən az qalan başqa sakinlər arasında ştatın konqresinin və qanunverici məclisinin üzvləri, həmçinin dəhliz siyasətçiləri, tacirlər, vəkillər, həkimlər – xülasə, kim desəniz vardı. Bu müxtəlif təbəqələrdən olan adamlar gəlir-gedir və otel tez-tez dəyişən al-əlvan, narahat bir həyat sürürdü.

Taleyin qəflətən bu gözqamaşdırıcı aləmə atmış olduğu ana və qız bərk qorxmuşdular.

Onlar hər bir şeyə qorxa-qorxa toxunurdular. Süpürməli olduqları qırmızı xalça döşənmiş geniş dəhliz onlara saray kimi əzəmətli görünürdü, onlar gözlərini yerdən qaldırmağa cəsarət etmir, pıçıltı ilə danışırdılar. Gözəl pilləkənləri yumaq, mis milləri və barmaqlıqları təmizləmək lazım gəldikdə isə onların hər ikisi: ana cəsarətsizliyini, qızı isə hamının gözü qarşısında belə işlə məşğul olduğundan doğan utancaqlığı rəf etmək üçün bütün mətanətlərini yardıma çağırmalı olurdular. Aşağıda böyük vestibül vardı, orada istirahət edənlər, papiros çəkənlər, girib-çıxanlar – hamı onları görə bilərdi.

– Bura necə gözəldir, elə deyilmi? – deyə Cenni yenə pıçıldadı və öz səsindən diksindi.

– Elədir, – deyə dizi üstə oturub əskini yöndəmsiz hərəkətlə, səylə sıxan anası yavaşdan cavab verdi.

– Burada yaşamaq üçün, yəqin bir yığın pul lazımdır!

– Bəli, – deyə ana cavab verdi. – Bax, buranı, künc-bucağı silməyi yadından çıxartma. Gör nə qədər çirk-toz qoymusan.

Bu məzəmmətdən pərtləşmiş Cenni səylə işə girişdi, artıq ətrafa baxmağa cəsarət etmədən var qüvvəsi ilə silməyə başladı.

Onlar cidd-cəhdlə, əllərinə heyfləri gəlmədən saat beşə qədər işlədilər. Küçədə artıq hava qaralmış, vestibüldə gur işıq yanırdı. Onlar pilləkəni yuyub qurtarırdılar: ən aşağıda cəmi bir neçə pillə qalmışdı.

Bu zaman tez-tez açılıb küçənin soyuğunu içəri dolduran ikitay qapı aralandı, silindr və hərbi biçimli geniş plaş geymiş ucaboy yaşlı bir adam içəri daxil oldu. Avara adamlar içində o, kəskin surətdə fərqlənirdi, dərhal hiss olunurdu ki, bu, böyük adamdır. Onun qarayanız, ciddi, lakin açıq və xoş sifəti var idi, parıldayan gözlərinin üstündə qalın qara qaşları sallanmışdı. O, kontorkada əvvəlcədən onun üçün qoyulmuş açarı yeriyə-yeriyə götürdü və pilləkənlə qalxmağa başladı.

O nəinki əlində əski parçası olan yaşlı qadının yanından ehtiyatla keçdi, hətta ona lütfkarlıqla əl elədi, sanki: "Eybi yoxdur, narahat olmayın, keçərəm" – deyirdi.

Bu zaman qız belini düzəltdi və onlar üz-üzə gəldilər, qızın gözlərindən hiss edilirdi ki, bu adamın yolunu kəsdiyindən çox qorxmuşdur.

Silindrli kişi mehribanlıqla gülümsədi, baş əydi və:

– Nahaq narahat oldunuz, – dedi.

Cenni bunun cavabında yalnız gülümsədi.

O, bir meydança yuxarı qalxıb bilaixtiyar döndü, qıza nəzər saldı və əmin oldu ki, qız, ilk baxışdan göründüyü kimi, çox qəşəngdir. O, qızın hündür təmiz alnını, düz ayrılmış və hörüklənmiş saçlarını, mavi gözlərini, üzünün gözəl rəngini gördü. O hətta qızın dodaqlarının gözəl cizgilərinə, uşaq simasını xatırladan üzünə, gənclik, sağlamlıq və ümid təcəssümü olan boy-buxununa, gözəl qamətinə, artıq yaşa dolmuş, gəncliyi ötmüş adamların yüksək qiymətləndirdiyi hər şeyə göz yetirə bildi. Sonra o, təmkinlə yoluna davam etdi, bir dəfə də olsun qız tərəfə nəzər salmadı, lakin qızın gözəl surətini özü ilə apardı. Bu şəxs möhtərəm senator Corc Silvestr Brender idi.

Bir qədər keçəndən sonra Cenni dedi:

– İndi yuxarı çıxan adam necə gözəldi! Düz demirəm?

– Bəli, – deyə anası təsdiq etdi.

– Ağacının dəstəyi qızıldandı. Anası nəsihətamiz tərzdə:

– Gözlərini adamlara zilləmə. Yaxşı deyil, – dedi. Cenni sadəlövhlüklə etiraz etdi:

– Mən gözümü ona zilləməmişdim, o özü mənə baş əydi. Ana dedi:

– Sənin adamlara baxmağın yaxşı deyil. Bəlkə bu onların xoşuna gəlmir.

Cenni yenə dinməz-söyləməz işə girişdi, lakin bu heyrət oyadan dünyanın parıltısı onu məşğul etməyə bilməzdi. O, qeyri-ixtiyari olaraq ətrafdakı qaynar həyata, söhbətlərə və gülüşlərə qulaq asırdı: bu səslər birləşir, şən uğultuya çevrilirdi. Birinci mərtəbənin bir qurtaracağında restoran var idi. Oradan qabların cingiltisi eşidilirdi, şam yeməyi üçün stol hazırladıqlarını başa düşmək çətin deyildi. O biri tərəfdə qonaq otağı var idi – orada kim isə royal çalırdı. Adətən, şam qabağı adamlar dirçəlib ruhlandıqları kimi, indi də ətrafda bir şənlik, sərbəstlik hiss olunurdu. Bu şənlik zavallı qızın ürəyini ümidlə döyünməyə məcbur etdi, çünki o, cavan idi, ehtiyac hələ bütün ağırlığı ilə onun qəlbini əzə bilməmişdi. O, can-başla yuyur və təmizləyir, yanında işləyən, mərhəmətli gözlərini qırışıq toru bürümüş, dodaqları tükənməz gündəlik qayğıları səssiz-səmirsiz təkrar edən yorğun anasını bəzən unudurdu. Qız ancaq ətrafda hər şeyin necə cəzbedici olduğunu düşünə bilirdi, o istəyirdi ki, bu şan-şöhrətdən və şənlikdən bir az da onun payına düşsün.

Saat altının yarısında baş qulluqçu onları xatırlayıb, buraxmaq üçün gəldi. Pilləkənlərdə iş qurtarmışdı, onlar üstlərindən dağ götürülmüş kimi yüngüllüklə nəfəs alaraq vedrəni və əskini yerinə qoyub evə tələsdilər. Ana, nəhayət, iş tapdığı üçün çox razı idi.

Onlar böyük, gözəl binaların yanı ilə gedirdilər. Cenni oteldə gördüyü qeyri-adi və yeni şeylərin oyatdığı tutqun həyəcanı yenidən hiss etdi.

O dedi:

– Varlı olmaq yaxşıdır, düz demirəm?

– Bəli, – deyə ana xəstə Veronikanı düşünə-düşünə cavab verdi.

– Sən gördün onların necə böyük aşxanaları var?

– Gördüm.

İndi onlar miskin, görkəmsiz evlərin yanından keçib gedirdilər, payız yarpaqları ayaqlarının altında ölgüncəsinə xışıldayırdı.

– Kaş biz də varlı olaydıq – deyə, Cenni, demək olar ki, öz-özünə pıçıldadı. Ana köksünü dərindən ötürərək:

– Heç bilmirəm neyləyim, – dedi. – Yəqin evdə yeməyə heç nə yoxdur. Anasının səsindəki ümidsizlikdən mütəəssir olmuş Cenni ürəyi yana-yana dedi:

– Biz ona deyərik ki, iş tapmışıq. Mən özüm deyərəm.

– Yaxşı, – deyə ana yorulmuş halda razılaşdı.

Evlərinə iki kvartal qalmış onlar tutqun işıqlanmış kiçik baqqal dükanına bir sıxıntı içində girdilər. Missis Herhardt danışmaq istədi, lakin Cenni onu qabaqladı:

– Siz bu gün bizə çörək və bir az donuz yağı nisyə verməzsiniz? Biz "Kolumbus-Xauz"da iş tapmışıq, şənbə günü mütləq borcunuzu qaytararıq.

– Bəli, – deyə missis Herhardt əlavə etdi, – indi mən işləyirəm.

Onlar hələ bütün bədbəxtlik və xəstəliklərin başlanmasına qədər Baumenin daimi müştəriləri idilər və o bilirdi ki, onlar düz deyirlər.

– Siz orada çoxdanmı işləyirsiniz? – deyə o soruşdu.

– Bu gün birinci gündür. Baumen dedi:

– Missis Herhardt, siz məni tanıyırsınız, mən sizə borc verməkdən imtina etmək istəməzdim. Mister Herhardt etibarlı adamdır, ancaq bir şey var ki, mən də varlı deyiləm. İndi zəmanə ağırdır, – deyə o əlavə etdi, – mənim də ailəm var. Missis Herhardt yavaşdan dedi:

– Elədir, mən başa düşürəm.

O, işdən kobudlaşmış, qızarmış əllərini köhnə şalının altında gizlədərək nigarançılıqla, həyəcanla onları sıxır, əzişdirirdi. Cenni gərgin sükut içərisində onun yanında dayanmışdı. Nəhayət, Baumen dedi:

– Yaxşı, qoy olsun, bu dəfə də borc verirəm. Şənbə günü nə qədər bacarsanız, verərsiniz. Baumen çörək və yağ bükdü, onları Cenniyə uzadaraq təbəssümlə dedi:

– Yenidən pullananda siz, yəqin, başqa dükandan şey-şüy alacaqsınız.

– Düz demirsiniz, – deyə missis Herhardt etiraz etdi, – siz bilirsiniz ki, belə şey ola bilməz.

Missis Herhardt elə üzülmüşdü ki, uzun izahata girişmək iqtidarında deyildi. Onlar döngədən burulub, yoxsul, miskin evləri olan qaranlıq küçə ilə getdilər. Evə bir neçə addım qalmış missis Herhardt yorğun-yorğun dedi:

– Görəsən, uşaqlar kömür tapıblarmı?

– Narahat olma, – deyə Cenni cavab verdi. – Əgər tapmayıblarsa, mən özüm gedib gətirərəm.

Ana kömür gətirib-gətirmədiklərini soruşan kimi Corc salamlaşmadan tələsə-tələsə dedi:

– Bir kişi bizi qovdu. Ancaq mən yenə bir az gətirdim. Platformadan yerə atdım. Missis Herhardt gülümsədi, Cenni isə ucadan qəhqəhə çəkdi.

– Veronika necədir? – deyə o soruşdu.

– Deyəsən, yatır. Saat beşdə mən ona bir də dərman verdim, – deyə ata söhbətə qarışdı. Ana yoxsul şam yeməyi hazırladı, xəstə qızın yatağı önündə oturaraq həmişəki kimi bütün gecəni onun yanında oyaq keçirməyə hazırlaşdı.

Şam yeyiləndə Sebastyan səmərəli bir təklif irəli sürdü, hamı bu təklifə diqqətlə qulaq asdı, çünki o, işgüzar adamdı, bütün yaşayış məsələlərində başqalarından daha təcrübəli idi. Sebastyan vaqonqayırma emalatxanasında usta şagirdi vəzifəsində işləyirdi və heç bir təhsil almamışdı. Ona yalnız qətiyyən xoşlamadığı Lüter dininin ehkamlarını öyrətmişdilər, lakin o, sırf Amerika enerjisi və coşqunluğu ilə dolu idi. Ucaboylu, pəhləvan bədənli, yaşına görə çox möhkəm olan Sebastyan tipik şəhər uşağı idi. Artıq onun özünəməxsus həyat fəlsəfəsi yaranmışdı: müvəffəqiyyət qazanmaq istəyirsənsə, fürsəti əldən vermə. Bunun üçün isə bu dünyada, xarici görünüş və zahiri bəzək hər şeydən üstün olan bu dünyada, görkəmli yer tutanlara yaxınlaşmaq, yaxud heç olmazsa, özünü onlara yaxın göstərmək lazımdır.

Məhz, buna görə Bass "Kolumbus-Xauz"un yanında avara-avara dolaşmağı xoşlayırdı. Ona elə gəlirdi ki, bu otel dünyanın bütün güclü, nüfuzlu adamlarının toplandığı yerdir. Abırlı bir kostyum almaq üçün pul yığandan sonra o, axşamlar şəhərin mərkəzinə getməyə başlayır, dostları ilə otelin qarşısında saatlarla boş-bekar dururdu. Dabanlarını şaqqıldadır, ikisi beş sentə olan siqar çəkir, özünü varlı, müstəqil adam kimi göstərərək qızlara baxırdı. Burada başqa gənclər də, otelə üzlərini qırxdırmağa, yaxud bir stəkan viski içməyə gələn şəhər ədabazları və avaraları da olurdu. Bass bu oğlanlara heyrət edir, özünü onlara oxşatmağa çalışırdı. Burada adamları, hər şeydən əvvəl, paltarlarına görə qiymətləndirirdilər. Madam ki, adamlar yaxşı geyinmişlər, üzük və sancaq taxmışlar, nə edirlərsə etsinlər, hamısı yaxşıdır. Bass onlara oxşamaq, onlar kimi hərəkət etmək istəyir, boş və mənasız vaxt keçirmə sahəsində onun təcrübəsi sürətlə artırdı.

O, Cenninin bugünkü əhvalatlar haqqında danışdıqlarını dinlədikdən sonra qıza dedi:

– Sən niyə oteldə qalanların paltarlarını yumağa götürməyəsən? Bu, pilləkən yumaqdan çox yaxşıdır.

– Bunu necə etmək olar? – deyə Cenni soruşdu.

– Kontor xidmətçisinə müraciət et.

Bu məsləhət Cenniyə çox ağıllı göründü.

Onlar tək qaldıqları zaman Bass Cenniyə xəbərdarlıq etdi:

– Otelin yanında mənə rast gəlsən, mənimlə danışma. Özünü elə göstərmə ki, məni tanıyırsan.

– Nə üçün? – deyə qız sadəlövhlüklə soruşdu.

– Sən çox gözəl bilirsən, nə üçün, – deyə qardaşı cavab verdi, o artıq bir neçə dəfə demişdi ki, onların hamısının miskin görkəmləri vardır, belə qohumların üzündən adam biabır olar. – Bir-birimizə rast gəlsək, yanımdan öt, vəssalam. Eşitdin?

– Yaxşı, – deyə Cenni çəkinə-çəkinə cavab verdi. Qardaşı ondan bircə yaş böyük idi, buna baxmayaraq, Cenni həmişə ona tabe olurdu.

Ertəsi günü otelə gedərkən o, qardaşının məsləhətini anasına söylədi.

– Bass deyir ki, biz oteldə yaşayanların paltarlarını götürüb yuya bilərik.

Oteldəki iş üçün həftədə alacağı üç dollardan əlavə bir şey qazanmaq barədə bütün gecəni əzabla düşünmüş missis Herhardt, Bassın fikrini bəyəndi.

– Yaxşı məsləhətdir, mən kontor xidmətçisindən soruşaram.

Lakin onlar otelə gəldikdən sonra bunu etmək üçün uzun müddət əlverişli təsadüf tapmadılar. Yalnız axşamüstü tale onlara gülümsədi: baş qulluqçu onlara kontor xidmətçisinin əyləşdiyi yerin qabağını yumağı tapşırdı. Bu böyük vəzifəli şəxs onlara açıqcasına xeyirxahlıq göstərirdi. Xoştəbiətli, qayğılı ana və qəşəng qız onun xoşuna gəlmişdi. Missis Herhardt bütün günü başından çıxmayan sualı ona verməyə cəsarət etdikdə, o, iltifatla dilləndi.

– Bəlkə burada qalanlardan birisi paltarlarını mənə yudurtmağa razı olar? Mən çox minnətdar olardım…

Kontor xidmətçisi ona baxdı və bu kədərli simadakı ağır ehtiyac izlərini yenidən gördü. O:

– Baxarıq, – dedi və dərhal senator Brenderi və general Qopkinski düşündü. İkisi də rəhmdildir və zavallı qadına məmnuniyyətlə yardım edərlər. – Yuxarıya, senator Brenderin yanına qalxın. İyirmi ikinci nömrəyə. – O, nömrəni kağıza yazıb: – Alın, – dedi, – gedin və deyin ki, sizi mən göndərmişəm.

Missis Herhardt titrəyən əli ilə kağızı aldı. Onun gözləri sözlə ifadə edə bilmədiyi minnətdarlıqla dolu idi…

Onun həyəcanlandığını görən kontor xidmətçisi: – Eybi yoxdur, eybi yoxdur, – dedi, – elə bu saat gedin. O indi öz otağındadır.

Missis Herhardt iyirmi ikinci nömrənin qapısını ehtiyat və ehtiramla döydü. Cenni səsini çıxarmadan onun yanında durmuşdu.

Bir dəqiqə sonra qapı açıldı, gur işıqlı otağın qapısı ağzında senator göründü. O, zərif smokinq geyinmişdi, ana ilə qızın ilk dəfə gördüklərindən cavan nəzərə çarpırdı.

Senator dərhal onların hər ikisini tanıyaraq missis Herhardtdan soruşdu:

– Mənə dair qulluğunuz, xanım?

Özünü tamamilə itirmiş ana dərhal cavab verə bilmədi.

– Biz soruşmaq istəyirdik ki… bəlkə siz paltar yudurtmaq istəyirsiniz? O, heyrət oyadan gur səslə:

– Paltar yudurtmaq? – deyə soruşdu. – Paltar yudurtmaq? Buyurun içəri. Bu saat baxarıq. O, nəzakətlə kənara çəkilib onları içəri buraxdı və qapını bağladı.

– İndi baxarıq, – deyə qoz ağacından iri şifanerkanın yeşiklərini bir-bir çəkərək təkrar etdi.

Cenni maraqla otağı nəzərdən keçirirdi. O hələ heç bir zaman burada – buxarının və tualet stolunun üstündə olduğu qədər bəzək-düzək və gözəl şeylər görməmişdi. Yumşaq kreslo, onun yanında yaşıl abajurlu lampa, döşəmədə qalın, yumşaq xalça, ora-bura atılmış bir neçə kiçik xalça – hər şey çox bahalı və zəngin idi!

Senator qonşu otağa keçərkən mehribanlıqla:

– Buyurun əyləşin, burada əyləşin – deyə stulları göstərdi.

Ürkək ehtirama qapılmış ana və qız ədəb xatirinə hələ də ayaq üstündə durmuşdular. Lakin senator axtarışı qurtardıqdan sonra onları bir daha əyləşməyə dəvət etdi. Onlar utana-utana və yöndəmsiz halda oturdular.

– Bu sizin qızınızdır? – deyə senator Cenniyə baxıb gülümsəyərək missis Herhardtdan soruşdu.

– Bəli, ser – deyə ana cavab verdi. – Bu mənim böyük qızımdır. Senator dalbadal sual verirdi:

– Əriniz sağdır? Familiyanız nədir? Harada yaşayırsınız?

Missis Herhardt bütün suallara itaətlə cavab verir, senator isə sorğu-sualı davam etdirirdi:

– Neçə uşağınız var?

– Altı.

– Söz yox, böyük ailədir. Siz, şübhəsiz, ölkə qarşısında borcunuzu yerinə yetirmişsiniz.

– Bəli, ser – deyə onun diqqətindən mütəəssir olmuş missis Herhardt cavab verdi.

– Siz deyirsiniz ki, bu sizin böyük qızınızdır?

– Bəli, ser!

– Bəs əriniz nə ilə məşğul olur?

– O, şüşəüfürəndir. Ancaq indi xəstədir.

Onlar söhbət edir, Cenni isə dinləyirdi. Onun iri mavi gözləri heyrət və maraqla baxırdı. Hər dəfə senator ona baxdıqda elə sadəlövh, məsum baxışlarla, elə gözəl təbəssümlə qarşılaşırdı ki, gözlərini ondan çəkməyə çətinlik çəkirdi.

O, rəğbət hissi ilə:

– Bəli, bunlar hamısı çox ağırdır, – dedi. – Burada mənim bir az palarım yığılıb qalıb, siz onları, lütfən, yuyun. Gələn həftə, yəqin, yenə olacaqdır.

O, paltarları üstünə naxış vurulmuş kiçik, göy kisənin içinə qoydu.

– Nə vaxt gətirək? – deyə missis Herhardt soruşdu. O, dalğıncasına cavab verdi:

– Fərqi yoxdur. Gələn həftənin hansı günündə istəsəniz, gətirə bilərsiniz. Ana təvazökarlıqla təşəkkür etdi və onlar çıxmağa hazırlaşdılar.

– Gəlin belə edək. Bazar ertəsi gətirin, – deyə senator qabağa keçərək qapını açdı. Missis Herhardt:

– Baş üstə, ser, – dedi, – sağ olun.

Onlar getdilər, senator isə yenidən mütaliəyə başladı, lakin nədənsə qəribə bir fikir dalğınlığı ona hakim kəsildi.

O, kitabı örtərək:

– Kədərli haldır, – dedi. – Bu adamlarda nə isə çox mütəəssiredici bir şey vardır. Cenninin maraq və heyrət ifadə edən obrazı otaqda dolaşırdı.

Missis Herhardt isə öz qızı ilə yenə qaranlıq küçələrlə evə qayıdırdı. Gözlənilməz müvəffəqiyyət onları dirçəltmişdi.

– Onun otağı necə gözəldir! Düz demirəm? – deyə Cenni pıçıltı ilə soruşdu.

– Bəli, – deyə ana cavab verdi. – O, çox yaxşı adamdır. Qız davam etdi:

– O senatordur, eləmi?

– Bəli.

Qız yavaşcadan:

– Adlı-sanlı olmaq, yəqin, yaxşı şeydir, – dedi.

II FƏSİL

Cenninin mənəvi aləmini necə təsvir edək? Senatorun paltarlarını yumaqda anasına kömək etməyə, onun çirkli paltarlarını gətirməyə və təmizini aparmağa ehtiyac üzündən məcbur olan bu zavallı qız qəribə yumşaq xasiyyətə malik idi. Bu xasiyyətin bütün gözəlliyini sözlə təsvir etmək mümkün deyildir. Elə nadir təbiətli insanlar olur ki, onlar dünyaya nə üçün gəldiklərini bilmir və axıradək heç bir şey anlamadan həyatdan köçüb gedirlər. Həyat onlara həmişə, son dəqiqələrinədək hədsiz gözəl, həqiqi sehrlər aləmi kimi görünür və əgər onlar bu həyatda yalnız bir şeyə valeh ola-ola gəzə bilsəydilər, həyat onlar üçün cənnətdən pis olmazdı. Onlar gözlərini açarkən ətraflarında ürəklərinə yatan kamil dünya: ağaclar, güllər, səslər və rənglər dənizi görünürdü. Bu onların ən qiymətli mirası, ən yaxşı sərvətidir. Əgər onları heç kəs: "Bu mənimdir" sözlərilə dayandırmasaydı, bu adamlar səadətdən qanadlanaraq, bir zaman bütün dünyanı eşidəcəyi mahnı ilə bu torpaq üzərində nəhayətsiz dolaşa bilərdilər. Bu mahnı xeyirxahlıq mahnısıdır.

Lakin həqiqi aləmin qəfəsinə salınmış belə adamlar, demək olar ki, həmişə bu aləmə yad qalırlar.

Bu təkəbbürlük və acgözlük dünyası idealistə, xəyalpərvərə çəp baxır. Xəyalpərvər süzüb keçən buludların seyrinə dalsa, onu avaraçılıqda məzəmmət edərlər. O, küləklərin mahnısına qulaq assa, bunlar onun könlünü açar, ətrafdakılar isə bu zaman onun əmlakını ələ keçirməyə tələsərlər. Əgər cansız adlandırılan bütün aləm onu cəlb edərək canlı və idraklı görünəcək qədər incə və valehedici səslərlə onu çağırmış olursa, xəyalpərvər kortəbii qüvvələrin pəncəsində məhv olur. Həqiqi dünya həmişə acgözlüklə öz əllərini belə adamlara uzadır və onlara hakim kəsilir. Həyat məhz belələrini müti qullara çevirir. Cenni də bu kobud və nasiranə aləmdə belə idi. Hələ uşaqlıqdan onun hər bir addımı yaxşılıq və mehribanlıqla əlaqədardı. Sebastyan yıxılıb əzildiyi zaman qardaşı üçün həyəcan və təşvişini boğaraq, məhz Cenni ona kömək edir, qaldırır və anasının yanına gətirirdi. Corc aclıqdan şikayət edəndə, Cenni öz çörək payını ona verirdi. O, saatlarla zümzümə edərək balaca qardaşlarına və bacılarına layla çalar və eyni zamanda nə barədə isə xəyala gedərdi. Cenni yeriməyə başlayan kimi anasının sadiq köməkçisi olmuşdu. O yuyur, təmizləyir, bişirir, dükana qaçır və balacaları saxlayırdı. Öz acı taleyi haqqında çox düşündüyünə baxmayaraq, heç kəs və heç bir zaman onun bircə kəlmə ilə belə şikayətləndiyini eşitməmişdi. O bilirdi ki, qızların bir çoxu ondan çox-çox yaxşı və şən yaşayır, ancaq onlara həsəd aparmağı heç fikrinə də gətirmirdi. Bəzən o gizlində kədərlənirdi, buna baxmayaraq, yenə də öz mahnılarını oxuyurdu. Aydın günlərdə mətbəxin pəncərəsindən küçəyə baxdığı zaman onu təbiətin geniş qoynu, yaşıl çəmənlik cəlb edirdi. Təbiətin gözəlliyi, onun cizgiləri və rəngləri, işığı və kölgələri qızı gözəl mahnı kimi həyəcanlandırardı. Bəzən o, Corcu və başqa uşaqları kiçik çayın şırıltıyla axdığı, ta uzaqlarda geniş tarlaların uzandığı fındıqlığa, gözəl kölgəli yerə aparardı. O hiss etdiklərini şair kimi sözlərlə ifadə etməyi bacarmasa da, qəlbi bütün bu gözəlliklərə qızğınlıqla cavab verir və hər bir səsdən, hər bir titrəyişdən sevinirdi. Uzaqdan onun qulağına meşə qumrularının, bu yayın nəfəsini hiss etdirən quşların asta və zərif səsi çatdıqda, o, başını əyib qulaq asar, zərif səslər gümüş damcılar kimi, düz onun ürəyinə düşərdi.

Günəş daha da şiddətlə qızdıranda, onun şüaları budaqlar və yarpaqlar arasından keçib qızıl naxışlar kimi otların üzərinə səpiləndə Cenni onlara baxmaqdan doya bilmirdi, oraya, şüaların daha artıq parladığı yerə can atır və sehrlənmiş kimi meşənin müqəddəs qalınlığına doğru gedirdi.

O, rənglərin bütün gözəlliyini hiss edirdi. Günəş batarkən səmada parlayıb yayılan fəcr onu hədsiz dərəcədə şadlandırır və heyrətə gətirirdi. Bir dəfə o lap uşaq kimi dedi:

– Bu buludlarla birlikdə süzmək necə yaxşı olardı!

O, təbiətin özünün çöl üzümü tənəklərindən hördüyü bir yelləncək tapmışdı, Marta və Corcla yellənirdi.

– Belə bir qayığımız olaydı, – deyə Corc dilləndi.

Cenni başını geri ataraq gümüş dənizindəki al-qırmızı adaya – uzaq bir buluda baxırdı. Bir az sonra o dedi:

– Kaş adamlar belə bir adada yaşayaydılar, nə qiyamət olardı! Fikrən qız artıq orada idi və hava cığırları ilə yüngülcəsinə qaçırdı. Corc yanlarından uçan bir cır arını göstərərək:

– Arıya bax, – dedi.

– Hə, – deyə Cenni xəyala dalmış halda cavab verdi. Corc soruşdu:

– Quşların da?

Bu fikrin şeriyyətini bütün varlığı ilə hiss edən Cenni:

– Hə, – dedi, – quşların da evi olur.

– Arıların da? – deyə Marta əl çəkmədi.

– Hə, arıların da.

Corc yaxındakı yolla tənha dolaşan köpəyi görüb soruşdu:

– İtlərin də?

– Bəs necə, əlbəttə, – deyə Cenni cavab verdi. – Sən bilmirsən ki, itlərin evləri olur? Oğlan şəffaf alaqaranlıqda uçuşan bir dəstə ağcaqanadı görüb soruşdu:

– Bəs ağcaqanadların necə?

Cenni özü belə buna çox da inanmayaraq:

– Hə, – dedi, – qulaq asın!

– Oho! – deyə Corc etinasızlıqla səsləndi: – Mən onların evlərini görmək istəyirəm – o necə evdir?

– Qulaq asın! – deyə Cenni ciddi surətdə, inadla təkrar etdi və sakitliyi bərpa etmək üçün əlini yuxarı qaldırdı.

Kilsədən yüksələn zəng səsinin sönən gün üzərində xeyir-dua kimi səsləndiyi sakit bir vaxt idi. Uzaqdan gəldiyi üçün zəifləşən səslər axşam havasında asta-asta üzür, sanki təbiətin özü də susaraq Cenni ilə birlikdə bu səsi dinləyirdi. Ondan bir neçə addımlıqda qırmızı sinəli moruq quşu atılıb-düşürdü. Arı vızıldayır, harada isə zınqırov səslənir, budaqlardakı şübhəli şıqqıltılar gizli-gizli qoz axtaran dələnin yaxında olduğunu bildirirdi. Əlini aşağı salmağı unutmuş Cenni, uzun zəng səsi havada donana qədər və ürəyi tamam dolana qədər dinlədi. Sonra ayağa qalxdı.

– O! – deyə qızdan bir səs qopdu və o, şairanə həyəcanın təsirilə əllərini bərk sıxdı. Onun gözləri yaşarmışdı. Onu həyəcanlandıran hissin gözəl dənizi sahili döyürdü. Cenninin qəlbi belə idi.

III FƏSİL

Senator Corc Silvestr Brender adi adamlardan deyildi. Onda siyasi işbazın diribaşlığı ilə xalq nümayəndəsinin həssaslığı birləşmişdi. O, Cənubi Ohayoda doğulmuş, orada böyümüş, Nyu-Yorkda Kolumb darülfünununda hüquq elmi ilə məşğul olduğu iki il nəzərə alınmazsa, təhsilini də orada almışdı. Mülki və cinayət hüququnu o, yəqin ki, öz ştatında heç kəsdən pis bilmirdi. Lakin heç bir zaman vəkillik sahəsində görkəmli müvəffəqiyyətlər əldə etmək üçün zəruri olan canfəşanlıqla məşğul olmamışdı. O, pis qazanmırdı, vicdanını itirməkdən qorxmasaydı, müqayisə edilməyəcək dərəcədə artıq qazana bilərdi, buna çox yaxşı imkanlar vardı. Ancaq o bunu bacarmazdı. Hər halda təmizliyinə və satılmazlığına baxmayaraq, o bəzən öz dostlarının xahişləri qarşısında dura bilmirdi. Elə bu yaxınlarda, son prezident seçkilərində, hökumət üzvlüyü üçün zəruri keyfiyyətlərə heç də malik olmayan (Brender bunu yaxşı bilirdi) bir adamın namizədliyini müdafiə etmişdi.

Həmçinin, o, bir məsələdə də müqəssir idi ki, bir neçə dəfə şübhəli adamlara, iki, yaxud üç dəfə isə açıqdan-açığa yaramaz adamlara dövlət vəzifələri tapşırmışdı. Vicdan əzabı onu sıxmağa başladıqda o çox sevdiyi: "Həyatda azmı şey olur" – məsəli ilə özünə təsəlli verirdi. Bəzən o, kədərli xəyallara dalaraq, kreslosunda uzun müddət tənha oturur, sonra yerindən qalxaraq günahkarcasına bir təbəssümlə bu sözləri təkrar edirdi. Onun vicdanı heç də susmurdu, ürəyi isə hər halda çox həssas idi, hər şeyi tez və dərindən duyurdu. Tərkibinə Kolumbusun daxil olduğu okruqdan üç dəfə ştatın konqresinə və iki dəfə Birləşmiş Ştatlar senatına seçilmiş bu adam heç vaxt evlənməmişdi. O, gəncliyində ciddi sevmişdi. Lakin bu sevginin nikahla bitməməsində onun günahı olmamışdı. Ailə saxlamaq üçün vəziyyətini düzəltməyə xeyli vaxt lazım idi, ürəyini çalmış qadın isə onu gözləmək istəməmişdi.

Ucaboylu, qamətli, enlikürək bu adam təkcə öz xarici görkəmi ilə adamda özünə ehtiram hissi oyadırdı. O, həyatda az şey itirməmiş, taleyin zərbələrini dadmışdı. Elə buna görə, onda, canlı təsəvvürlü adamlarda hüsnrəğbət doğuran nə isə bir şey var idi. O, xeyirxahlığı və iltifatlığı ilə tanınmışdı, senat yoldaşları isə hesab edirdilər ki, onu bir elə şişirtməyə dəyməz, amma çox gözəl adamdır.

Senator Brenderin o zaman Kolumbusa gəlməsi, laxlayan siyasi nüfuzunu möhkəmlətmək zəruriyyətindən doğmuşdu. Konqresə son seçkilərdə onun partiyasının işi düz gətirməmişdi. O özü kifayət qədər səs almışdı, yenidən seçilə bilərdi, lakin bu seçiciləri özü tərəfində saxlamaq üçün xeyli siyasi diribaşlıq lazım idi. Axı ondan başqa da şöhrətpərəstlər vardır! İstənilən qədər namizəd tapılar və onların hər biri Brenderin yerini tutmağa şad olar. İndi ondan məhz nə tələb olunduğunu o çox yaxşı başa düşürdü. Rəqibləri ona o qədər də asanlıqla qalib gələ bilməyəcəkdilər, ancaq o fikirləşirdi ki, əgər iş belə bir vəziyyətə düşsə, əlbəttə, prezident ona xaricdə bir diplomatik vəzifə tapşırmaqdan imtina etməz. Bəli, senator Brenderi tam mənasilə bəxti gətirən adam adlandırmaq olardı. Lakin bununla bərabər, o, həyatında nəyinsə çatmadığını hiss edirdi. O hələ istədiklərinin hamısını etməmişdi. Budur, onun əlli iki yaşı var, o, hörmətli, izzətli, görkəmli xadim kimi, ləkələnməmiş şan-şöhrət sahibidir, lakin təkdir, heç kəsi yoxdur. O bilaixtiyar tez-tez düşünürdü ki, yanında onu əzizləyəcək bir kəs yoxdur. Öz otağı hərdən ona qəribə, boş görünürdü və o öz-özünə nifrət hissi duyurdu.

O tez-tez düşünürdü: "Əlli yaşım var! Özüm də tək-tənha…"

Bu şənbə axşamı, otağında oturduğu zaman qapı yavaşca döyüldü. Bu vaxt o, dünyada hər şeyin – həyatın da, şöhrətin də necə fani olduğu və bu nöqteyi-nəzərdən öz siyasi fəaliyyətinin nə qədər səmərəsiz olduğu haqqında düşünürdü.

"Biz hər hansı mövqe qazanmaq üçün nə qədər çalışırıq, – deyə o fikirləşirdi, – lakin bir neçə il keçdikdən sonra bunlar mənim üçün nə qədər əhəmiyyətsiz olacaqdır!"

O, yerindən qalxdı, qapını açdı və Cennini gördü. Cenni anasına təklif etmişdi ki, senatoru işin tez görülməsilə heyrətləndirmək üçün, bazar ertəsini gözləməyib paltarları elə bu gün qaytarsınlar.

Brender:

– Buyurun, – dedi və birinci dəfə olduğu kimi onu nəzakətlə qabağa buraxdı.

Cenni, işin öhdəsindən tez gəldikləri üçün senatorun onları tərifləyəcəyini gözləyərək, içəri keçdi, lakin senator bunu heç hiss etmədi.

– Hə, qəşəng qız, sizin kefiniz necədir? – deyə Brender soruşdu.

– Lap yaxşıdır, – deyə Cenni cavab verdi. – Anamla belə qərara gəldik ki, bazar ertəsini gözləməyib, paltarları sizə bu gün gətirək.

Brender laqeyd cavab verdi:

– Bunun heç fərqi yoxdur. Oraya, stulun üstünə qoyun.

Cenni, hələ əmək haqqını almadığını düşünmədən getməyə hazırlaşdı, lakin senator onu saxladı.

– Ananız necədir? – deyə gülər üzlə soruşdu.

– Yaxşıdır, – deyə Cenni qısa cavab verdi.

– Bacınız necə? Halı yaxşılaşdımı?

– Həkim deyir ki, yaxşıdır. Senator sözünə davam edərək:

– Əyləşin! – dedi. – Mən sizinlə söhbət etmək istəyirəm. Cenni yanındakı stulda əyləşdi. Senator yüngülcə öskürdükdən sonra davam etdi:

– Bacınızın xəstəliyi nədir?

– O, qızılca tutmuşdur, – deyə Cenni izah etdi. – Bir vaxt biz hətta fikirləşirdik ki, o daha sağalmayacaqdır.

Senator qızı dinləyərək diqqətlə onun üzünə baxırdı, bu üz ona çox təsirli görünürdü. Cenni necə yoxsul geyinmişdir, onun yüksək mövqeyinə necə heyrət edir. Senatorun qəlbində ətrafındakı sərvət və dəbdəbədən doğan utancaqlıq baş qaldırdı. Əlbəttə, tale onu çox yüksəklərə qaldırmışdır!

O, mülayimliklə dedi:

– Mən şadam ki, o yaxşıdır. Atanızın neçə yaşı vardır?

– Əlli yeddi.

– Onun səhhəti düzəlir?

– Bəli, ser, o indi yataqdan qalxır, ancaq hələ evdən çıxmır.

– Deyəsən, sizin ananız deyirdi ki, o, şüşəüfürəndir.

– Bəli, ser.

Brender yaxşı bilirdi ki, yerli şüşə sənayesi böhran keçirir. Bu, son siyasi kampaniyanın nəticələrindən biri idi. Görünür, Herhardtların vəziyyəti, doğrudan da, çox ağırdır.

– Sizin kiçik bacı-qardaşlarınız hamısı məktəbə gedir?

– Bəli, ser, – deyə Cenni tutula-tutula cavab verdi. O, qardaşlarından birisinin ayaqqabısı yırtılıb-dağıldığı üçün məktəbi buraxdığını etiraf etməyə utanırdı. Yalan danışmağa məcbur olması isə ona əzab verirdi.

Senator bir dəqiqəliyə fikrə getdi. Sonra qızı saxlamaq üçün artıq bəhanə olmadığını düşünərək qalxdı və qıza yanaşdı. Cibindən bir neçə kağız pul çıxardıb birini Cenniyə uzatdı.

– Alın, – dedi. – Ananıza deyin ki, bu pulu istədiyi kimi xərcləsin.

Cenni özünü itirmiş halda pulu götürdü. Pulun nə qədər olduğuna baxmaq onun ağlına belə gəlmədi. O bu qədər şan-şöhrətli adamın yanında, onun gözəl otağında başını itirmişdi, nə edəcəyini pis başa düşürdü.

– Sağ olun, siz paltarlar üçün hansı gün gəlməyi təyin edərsinizmi?

– Bəli, bəli, – deyə senator cavab verdi. – Bazar ertəsi günləri gəlin. Bazar ertəsi, axşam.

Cenni çıxdı, Brender fikirli-fikirli qapını bağladı. Onun bu adamlara marağı heç də adi maraq deyildi. Şübhəsiz, yoxsulluğun gözəlliklə birləşməsinə laqeyd qalmaq çətindir. O, kresloda oturdu, Cenninin gəlməsindən doğmuş xoş xəyallara daldı. Nə üçün bu ailəyə kömək etməsin?

– Onların harada yaşadığını öyrənmək lazımdır, – deyə, nəhayət, o qət etdi.

Cenni sonrakı həftələrdə müntəzəm olaraq paltar aparmağa gəlirdi. Senator Brender qızla get-gedə daha artıq maraqlandı və onun yanında olarkən qıza hakim kəsilən utancaqlığı və bacarıqsızlığı çox keçmə-dən aradan qaldırdı. Onun qızı sadəcə öz adı ilə çağırması buna çox kömək etdi. Bu, Cenninin üçüncü gəlişindən başladı, sonra isə, demək olar ki, özü də bilmədən onu getdikcə tez-tez çağırdı.

Onun qıza münasibətinin atalıq xarakteri daşıdığını demək çətindir. Adamlara belə bir münasibət onun xasiyyətinə az xas olan şey idi. Bu qızla söhbət edərkən o özünü nədənsə xüsusilə gənc hiss edir və tez-tez özündən soruşurdu ki, məgər qız onda hələ nə qədər təravət olduğunu görmür və qiymətləndirmir?

Bu adamı əhatə edən zənginlik, dəbdəbə və – qız hələ dərk etməsə də – Brenderin özü onu əsir etmişdi. Cenni heç vaxt bu cür cazibəli adam görməmişdi. Bu adama mənsub olan hər şey gözəl idi, onun hər bir hərəkəti nəcib, əhəmiyyətli, hörmətə layiqdir. Bəlkə də öz alman ata-babalarından bir irs olaraq Cenni bu keyfiyyətləri başa düşmək və qiymətləndirmək qabiliyyəti əldə etmişdi. Məhz bu adamın yaşadığı kimi yaşamaq lazımdır. Onun alicənablığı Cenninin xüsusilə xoşuna gəlirdi.

Senatora valeh olmaq Cenniyə qismən, hissinin səsi həmişə mühakiməsinin səsindən gur olan, anasından keçmişdi. Cenni missis Herhardta on dollar verəndə o sevincindən özünü itirdi.

– Mən ancaq küçədə bu pulun nə qədər olduğunu gördüm. O dedi ki, bu pulları sənə verim. Missis Herhardt pulu götürdü, onu vəcdlə əlində saxlayaraq senatoru, onun yaraşıqlı qamətini, lütfkar rəftarını aydıncasına təsəvvürünə gətirdi.

– Bu nə cür adamdır! – deyə o dilləndi. – Onun necə xeyirxah ürəyi vardır!

Missis Herhardt bu axşam və ertəsi gün bu çox varlı adam haqqında, onun, şübhəsiz, xeyirxah və alicənab olması haqqında danışdı. Onun paltarlarının yuyulmasına gəldikdə isə arvad onları elə səylə ovuşdururdu ki, paltarlar az qalırdı cırılsın, ancaq yenə də hiss edirdi ki, nə qədər çalışırsa çalışsın, yenə azdır. Herhardtın özü heç nə bilməməlidir. O, möhkəm qaydalara riayət edən bir adam idi. Ehtiyacın bütün ağırlığına baxmayaraq, qazanılmamış pulu almağa onu razı salmaq arvadı üçün çox çətin olardı. Buna görə missis Herhardt heç nə demədi, gözlənilməyən sərvətin nəzərə çarpmaması üçün az-az çörək və ət almağa başladı.

Anasının senatora münasibəti Cenniyə də keçdi. Hədsiz minnətdar olan Cenni onunla daha sadə, daha sərbəst danışmağa başladı. Onların arasında o qədər yaxşı münasibət əmələ gəldi ki, senator tualet stolunun üstündəki balaca şəkil çərçivəsinin Cenninin xoşuna gəldiyini görüb onu qıza bağışladı. Cenni hər dəfə onun yanına gəldikdə, o bir bəhanə ilə qızı saxlayırdı. Çox keçmədən senator başa düşdü ki, duyduğu ehtiyac bu gənc, mehriban qızı qəlbinin dərinliyinə qədər təhqir edir, o öz yoxsulluğundan utanır. Bu həqiqətən onu həyəcanlandırırdı, qızın miskin paltarına və köhnəlmiş ayaqqabılarına baxdıqca öz-özünə belə bir sual verirdi: necə edim ki, qəlbinə toxunmadan ona yardım əli uzadım?

O dəfələrlə fikirləşmişdi ki, axşam bir bəhanə ilə onun arxasınca getsin və ailələrinin nə cür şəraitdə yaşadığını özü görsün. Ancaq necə olsa, o, Birləşmiş Ştatların senat üzvüdür, bu adamlar isə yəqin ki, şəhərin kənarında, miskin bir yerdə yaşayırlar, o bu fikri rədd etdi. Ehtiyat müvəqqəti olaraq üstün gəldi, düşünülmüş tədbir təxirə salındı.

Dekabrın əvvəllərində senator Brender üç həftəliyə Vaşinqtona qayıtdı və günlərin birində missis Herhardt və Cenni onun getdiyini bilib təəccübləndilər. O, paltar yudurtmaq üçün həftədə iki dollardan az vermirdi, bəzən beş dollar verirdi. Bəlkə də o öz səfəri ilə ailənin büdcəsinə nə qədər ziyan vurduğunu təsəvvür etmirdi. Lakin çarə yox idi. Onlar birtəhər dolanmalı idilər. İndi Herhardt özünü yaxşı hiss edirdi. İş tapmaq üçün boş-boşuna fabriklərin çoxunu dolaşdıqdan sonra, çatma və mişar tapdı, qapı-qapı gəzərək odun doğramağı təklif etməyə başladı. İş az idi, ancaq, o, hər halda qüvvəsini əsirgəmədən işləyir və həftədə iki, bəzən də üç dollar qazana bilirdi. Bu pullar, arvadının qazancı və Sebastyanın verdiyi pulla bərabər çörəyə çatırdı – yalnız çörəyə.

Milad bayramının şən vaxtı gəlib çatır və buna görə Herhardtlar üçün ehtiyac daha acı görünürdü. Almanlar Milad bayramını böyük təntənə ilə keçirməyi sevirlər. Bu günlərdə onların valideynlik hissinin bütün qüvvəsi əyani surətdə aşkara çıxır. Onlar uşaqlıq sevincini yüksək qiymətləndirir, balacaların əyləncələrdən və oyuncaqlardan doyunca həzz almalarına can atırlar. Bayramqabağı öz mişarı ilə işlərkən Herhardt bütün bunları az düşünməmişdi. Kaş balaca Veronikanı hədiyyələrlə sevindirə biləydi – axı qız uzun müddət xəstə olmuşdu. Kaş uşaqların hərəsinə bir cüt möhkəm ayaqqabı, oğlanlara isti papaq, qızlara bəzəkli kapor bağışlaya biləydi! Keçən illərin bayram günlərində onlar həmişə oyuncaq və şirniyyat alırdılar. O, qarlı bayram səhərinin gələcəyini və stolun üstündə uşaqların çox istədiyi şeylərin olmayacağını düşündükcə əzab çəkirdi.

Missis Herhardta gəlincə, onun hisslərini təsəvvür etmək təsvir etməkdən daha asandır. O bütün bunları nə qədər ağrı ilə duyurdu ki, yaxınlaşan mənhus gün haqqında əri ilə danışmağa qadir deyildi. O, bir ton kömür almaq və bədbəxt Corcun canını hər gün kömür anbarlarına ziyarətdən qurtarmaq ümidilə üç dollar qənaət edib yığa bilmişdi – indi bu pulu bayram hədiyyələrinə xərcləməyi qət etdi. Herhardt ata da yavaş-yavaş iki dollar yığmışdı ki, bayram günü ən ağır dəqiqədə onları araya çıxartsın, arvadını heç olmasa bir az sakitləşdirsin və şadlandırsın.

Lakin bayram ərəfəsi bu cüzi beş dollar çox zəif təsəlli oldu. Şəhərdə izdihamlı bayram şənliyi vardı. Ərzaq mağazaları yaşıl yarpaqlarla bəzənmişdi. Oyuncaq və qənnadı mağazaları öz gözəllikləri ilə adamın gözlərini qamaşdırırdı. Burada özünə hörmət edən Santa-Klausa nə lazım ola bilərsə, hamısı var idi. Valideynlər də, uşaqlar da vitrinlərə baxırdılar. Valideynlər öz acı ehtiyaclarını kədərlə dərk edir, uşaqlar isə bu şeylərə sahib olmaq arzularını çox çətinliklə boğaraq hədsiz heyrətlə baxırdılar.

Herhardt dəfələrlə uşaqların yanında demişdi:

– Şaxta baba bu il çox kasıbdır. O çoxlu hədiyyə gətirə bilməyəcəkdir.

Lakin uşağı, hətta ən kasıbını belə, buna inandırmaq çətindir. Ata hər dəfə görürdü ki, onun əvvəlcədən xəbərdarlıq etməsinə baxmayaraq, uşaqların gözləri eyni şən intizarla, sevincli ümidlərlə yanır.

Milad bayramı tək gününə düşürdü, bayram ərəfəsi, bazar ertəsi məktəblərdə məşğələ olmadı. Missis Herhardt otelə gedərkən Corca məsləhət gördü ki, mümkün qədər çox kömür yığsın ki, sabaha da çatsın. Corc iki kiçik bacısını da götürüb dərhal depoya getdi. Lakin kömür az idi, onlar səbətlərini tezliklə doldura bilmədilər, axşamçağı isə cüzi ehtiyat topladıqları məlum oldu.

Bu axşam missis Herhardt oteldən qayıdarkən onun ilk sualı bu oldu:

– Sən kömür üçün getmişdinmi?

– Getmişdim, – deyə Corc cavab verdi.

– Sabaha çatarmı?

– Məncə, çatar.

– Gedək baxım.

Lampanı götürüb kömür yığılmış saraya getdilər.

– Oh, ilahi! – deyə missis Herhardt qışqırdı. – Bu ki lap azdır! Bu saat get yenə gətir. Corc dodaqlarını büzərək sözləri uzada-uzada dedi:

– İşə düşdük də! Mən getmişəm, qoy indi də Bass getsin.

Bass işdən yeddiyə düz on beş dəqiqə işləmiş gəlmişdi, indi şəhərə getmək üçün yuyunub geyinirdi. Missis Herhardt:

– Yox, – dedi, – Bass bütün günü işləyibdir. Sən özün getməlisən.

– Mən getmək istəmirəm, – deyə Corc donquldandı.

– Lap yaxşı, – deyə missis Herhardt dilləndi. – Sabah yandırmağa bir şey olmasa, nə qayıracağıq?

Onlar evə qayıtdılar, lakin Corcun heysiyyətinə çox bərk toxunulmuşdu, o hələ məsələni bitmiş hesab etmirdi. O hələ kandardan böyük qardaşına qışqırdı:

– Bass, sən də get!

– Hara belə?

– Kömür gətirməyə.

– Elə bu qalmışdı, – deyə Bass cavab verdi. – Sən məni nə hesab edirsən? Corc başını inadla silkələyərək:

– Onda mən də getməyəcəyəm, – dedi. Qardaşı sərt bir ifadə ilə soruşdu:

– Sən niyə bu gün kömür yığmayıbsan? Bütün günü bekar idin. Corc:

– Yığmışam, – dedi. – Kömür çox az idi. Olmayan yerdə mən necə toplayım?

– Yəqin pis yığmısan, yaxşı çalışmaq lazım idi.

Dükandan qayıdan Cenni evə girən kimi Corcun hirsli və narazı üzünü gördü.

– Nə olub? – deyə o soruşdu.

– Bass mənimlə kömür yığmağa getmək istəmir.

– Sən gündüz gətirməmisənmi?

– Gətirmişəm, ana deyir ki, azdır. Cenni dedi:

– Mən səninlə gedirəm. Bass, sən bizimlə gedərsənmi?

– Yox, – deyə şıq geyinməyi sevən gənc etinasız cavab verdi. O, qalstukunu bağlayırdı. Ona mane olduqları üçün hirslənmişdi.

Corc dedi:

– Orada heç kömür də yoxdur. Ancaq platformadan tullamaq olar. Mən gedəndə kömürlü platforma da yox idi.

– Yəqin varmış, – deyə Bass bağırdı.

– Yox idi, – deyə Corc təkrar etdi. Cenni:

– Daha mübahisə etmə, – dedi. – Zənbili götür, gedək, yoxsa gec olar.

Böyük bacılarını çox sevən o biri uşaqlar da onunla getməyə hazırlaşdılar. Veronika səbəti, Marta və Uilyam vedrələri, Corc isə böyük paltar qoyulan zənbili götürdü. Bu zənbili o, Cenni ilə bərabər doldurmalı və ikisi gətirməli idilər. Bu zaman iş düzəltmək üçün bacısının göstərdiyi səydən mütəəssir olmuş və hələ ona qarşı qardaşlıq hissini mühafizə etmiş Bass:

– Qulaq as, Cenni, – deyə təklif etdi. – Sən balacalarla səkkizinci küçəyə get, platformanın yanında gözlə. Mən ora gedirəm. Ancaq mən ora çatanda heç biriniz özünüzü elə göstərməyin ki, məni tanıyırsınız. Elə-belə deyin: "Mister, rica edirik, bir az kömür tullayın". – Mən platformaya qalxaram, nə qədər lazımsa tullaram. Başa düşdünüzmü?

Çox razı qalmış Cenni:

– Yaxşı, – dedi.

Onlar evdən qarlı axşam dumanına çıxdılar və dəmiryoluna doğru yönəldilər. Orada, küçəni yük stansiyasının geniş köməkçi yollarının kəsdiyi yerdə bir az bundan qabaq gəlmiş kömür qatarı dayanmışdı. Uşaqlar vaqonlardan birinin kölgəsində gizləndilər. Onlar böyük qardaşlarını gözləyərkən bir neçə ən yeni yataq vaqonu olan gözəl və uzun Vaşinqton sürət qatarı gəldi. Böyük aynalı pəncərələr parlayır, onların arxasında rahat, yumşaq kreslolara quylanmış sərnişinlər görünürdülər. Qatar gurultu ilə onların yanlından keçərkən uşaqlar ixtiyarsız geri çəkildilər. Corc:

– Gör necə uzundur! – dedi.

– Belə bir qatarda konduktor olaydım! – deyə Uilyam köksünü ötürdü.

Təkcə Cenni susurdu, lakin uzaq səyahətlər haqqında, dəbdəbələr haqqında fikir onu hamıdan çox həyəcanlandırırdı. Varlı adamlar necə gözəl yaşayırlar!

Uzaqdan Sebastyan göründü, onun enerjili, cəsuranə yerişi var idi və onda olan hər bir şey öz qiymətini bilən adamı xatırladırdı. O çox inadcıl və qətiyyətli idi. Uşaqlar onun dediklərinə olduğu kimi əməl etməsəydilər, o onların yanından düz keçib gedəcək, onlara kömək etməyi heç ağlına da gətirməyəcəkdi.

Lakin Marta işə lazımi ciddiliklə yanaşdı və tapşırıldığı kimi pıçıldadı: "Mister, rica edirik bizə bir az kömür tullayasınız".

Sebastyan birdən-birə dayandı, yad adamlara baxırmış kimi onları süzüb: "Yaxşı, olar", – dedi və platformaya qalxıb qəribə zirəkliklə o qədər kömür tulladı ki, səbətlərin hamısını doldurdular, hələ artıq da qaldı. Sonra o sanki belə ləyaqətsiz adamların yanında çox dayanmaq istəmirmiş kimi tələsik dəmiryolundan keçdi və gözdən itdi.

Evə qayıdarkən bir centlmen də gördülər. Bu dəfə gördükləri başında silindr, əynində gözəl plaş olan əsil centlmen idi. Cenni dərhal onu tanıdı. O, Vaşinqtondan yeni qayıtmış və bu bayramdan ürəkaçıcı bir şey gözləməyən senator Brender idi. O, uşaqların diqqətini cəlb edən ekspreslə gəlmişdi, yüngül, balaca sakvoyajını götürüb bir qədər gəzmək arzusu ilə otelə yollanırdı. Birdən ona elə gəldi ki, Cennini görür.

– Cenni, sizsiniz? – deyə yaxşı baxmaq üçün addımlarını yavaşıtdı.

Onu daha əvvəl tanımış Cenni: "Ah, bu mister Brenderdir!" – deyə qışqırdı, səbətin dəstəsini buraxıb, balacalara tapşırdı ki, kömürü tez evə aparsınlar, özü isə əks tərəfə qaçdı.

Senator Brender onun arxasınca getdi və üç-dörd dəfə "Cenni! Cenni!" deyə çağırdı. Lakin nahaq yerə. Qıza çatmaq ümidini itirərək birdən-birə başa düşdü ki, qızı qaçmağa məcbur etmişdir, buna görə də onu utandırmamağı qət etdi və dönüb uşaqların ardınca getdi. Hər dəfə qızla görüşdüyü zaman olduğu kimi özü ilə qızın vəziyyəti arasındakı dərin uçurumu yenidən duydu. Budur, o, senatordur, bu uşaqlar isə relslər arasında kömür yığırlar. Sabahkı bayram onlara nə şənlik gətirəcəkdir? O, uşaqların halına acıyaraq, yaxşılıq etmək fikri ilə onların arxasınca gedirdi, çox keçmədən onların balaca darvazadan içəri girdiklərini və miskin bir daxmada gözdən itdiklərini gördü. Senator küçəni keçdi və üstünə qar tökülmüş ağacın seyrək kölgəsində durdu. Həyətə baxan pəncərədən sarı işıq düşürdü. Ətrafda hər şey qarla örtülmüşdü. Evdən uşaqların səsi gəlirdi, bir dəfə Brenderə elə gəldi ki, missis Herhardtı görür. Bir az sonra yan balaca qapıdan kiminsə kölgəsi ötüb keçdi. Senator bu kölgəni tanıdı. Onun ürəyi döyündü, həyəcanını boğaraq dodaqlarını dişlədi. Sonra sərt bir hərəkətlə çevrildi və uzaqlaşdı.

Şəhərin ən böyük baqqalı Menninq adlı bir tacir idi. O, Brenderin möhkəm tərəfdarı idi və özünün senatorla tanışlığı ilə çox fəxr edirdi. Bu axşam Brender onun yanına gəldi.

– Menninq, siz bu gün mənim bir tapşırığımı yerinə yetirə bilməzsinizmi? – deyə o soruşdu.

– Əlbəttə, yerinə yetirərəm, senator, əlbəttə, – deyə dükançı cavab verdi. – Siz nə vaxt qayıtmısınız? Sizi görməyimə çox şadam. Qulluğunuzda hazıram.

– Səkkiz baş ailə, – ata, ana və altı uşaq üçün bayrama lazım olan hər şey hazırlayın. Yolka, ərzaq, oyuncaq… Nə deyim, özünüz bilirsiniz.

– Əlbəttə, əlbəttə, senator.

– Xərcinə baxmayın, hamısını bol-bol göndərin. Bu saat mən sizə ünvanı verərəm. – O, yazı dəftərçəsini çıxartdı.

– Məmnuniyyətlə hamısını edərəm, – deyə Menninq sözünə davam etdi, – böyük məmnuniyyətlə. Siz həmişə alicənab olmuşsunuz.

– Yaxşı, yaxşı, Menninq, – deyə senator yalnız dövlət adamı ləyaqətini qorumaq üçün üz-gözünü turşutdu. – Hamısını tez, yubanmadan göndərin və hesabını mənə yollayın.

Sevinmiş alverçi ancaq:

– Böyük məmnuniyyətlə, – deyə bildi.

Senator küçəyə çıxdı. Qoca Herhardtları xatırlayaraq ayaqqabı və hazır paltarlar mağazasına girdi. Birdən şeylərin nə ölçüdə olduğunu bilmədiyini xatırladı. Dəyişmək hüququ ilə bəzi şeylər sifariş verdi. Sonra otelə qayıtdı.

O təkrar-təkrar düşünürdü: "Kömür toplayırlar. Mən nə qədər diqqətsiz olmuşam. Mən artıq onları unutmamalıyam".

IV FƏSİL

Senatoru görərkən Cennini bürüyən qaçmaq arzusu onunla izah olunurdu ki, o öz vəziyyətini alçaldıcı hesab edirdi. Senator onun haqqında belə yaxşı rəydə ikən Brenderin onu rəzil bir işlə məşğul görməsindən utanırdı. O sadəlövhcəsinə fikirləşirdi ki, senatoru şəxsən onun özü deyil, nə isə başqa bir şey maraqlandırır. Cenni evə gələnədək uşaqlar onun qaçdığını analarına nağıl etmişdilər. O, otağa daxil olan kimi

Corc soruşdu: – Sənə nə olmuşdu?

– Heç nə, – deyə Cenni cavab verdi və buradaca anasına tərəf çevrilib izah etməyə başladı: –

Mister Brender bizim yanımızdan keçib bizi gördü.

– Yox canım? – deyə missis Herhardt yavaşdan səsləndi. – Deməli, o qayıtmışdır. Bəs sən niyə qaçıbsan, axmaq?

– Mən istəmirdim ki, o məni görsün. Ana qayğı ilə dedi:

– Bəlkə o heç səni tanımayıb.

– Yox, tanıdı, – deyə Cenni pıçıldadı. – O məni üç dəfə səslədi. Missis Herhardt başını buladı.

Söhbəti eşidən Herhardt qonşu otaqdan çıxa-çıxa soruşdu:

– Nə olub?

– Heç nə, – deyə arvadı cavab verdi. O, senatorun onların həyatında nə kimi rol oynamağa başladığını heç də izah etmək istəmirdi. – Uşaqlar kömür gətirəndə kimsə onları qorxutmuşdur.

Elə bu axşam bir az keçmiş milad hədiyyələri gəldi və bu bütün ailəni çox həyəcana saldı. Ərzaq mağazasının arabası onların qapısında dayandığı və kuryer – möhkəm bədənli oğlan paketləri evə daşıdığı zaman Herhardt və onun arvadı gözlərinə inanmadılar. Kuryeri səhv etdiyinə inandırmaq üçün faydasız cidd-cəhddən sonra, Herhardtlar səbəbi aydın olan şadlıqla bütün bu nemətləri gözdən keçirməyə başladılar.

Kuryer inamla dedi:

– Siz narahat olmayın. Mən nə etdiyimi bilirəm. Sizin familiyanız Herhardtdır, eləmi? Bunlar hamısı sizə çatacaqdır.

Missis Herhardt yerində otura bilmirdi, əllərini həyəcanla ovuşduraraq təkrar edirdi:

– Nə deyirsən buna? Möcüzə deməzsən?

Herhardtın özü də tanımadığı xeyirxah adamın səxavəti haqqında fikirləşməkdən mütəəssirlənmişdi, o bu yaxşılığı bir zaman fabrikasında işlədiyi və ona yaxşı münasibət bəsləyən iri yerli fabrik sahibinin adına yazmaq istəyirdi. Missis Herhardt gözlənilməyən sevincin həqiqi mənbəyini, şübhəli olsa da, anlayırdı və gözləri yaşarmaq dərəcəsinə qədər mütəəssir olmuşdu, lakin susurdu. Cenni isə dərhal burada kimin əli olduğunu başa düşdü.

Milad bayramının ikinci günü Brender oteldə missis Herhardt ilə görüşdü. Cenni təsərrüfat işləri ilə məşğul olmaq üçün evdə qalmışdı.

Brender əlini uzadaraq mehribancasına səsləndi:

– Missis Herhardt, kefiniz necədir? Bayramı necə qarşıladınız?

Zavallı missis Herhardt utana-utana onun əlini sıxdı. Onun gözləri bir an yaşla doldu. Brender əlini onun çiyninə vuraraq:

– Yaxşı, yaxşı, – dedi. – Ağlamaq lazım deyil. Paltarları yumağa aparmağı unutmayın.

– Yox, unutmaram, ser! – deyə missis Herhardt cavab verib yenə nə isə demək istədi, lakin Brender artıq uzaqlaşmışdı.

İndi Herhardt daima oteldə yaşayan qəribə senator haqqında, onun lütfkarlığı, paltar yudurtmaq üçün nə qədər çox pul verməsi haqqında danışıqlar eşidirdi. Sadəqəlb zəhmətkeş, mister Brenderin çox xeyirxah, çox nəcib adam olmasına tez inandı.

Cenninin özü də belə düşünür və senatora getdikcə daha çox valeh olurdu.

Cenni elə böyümüş və elə yaxşılaşmışdı ki, heç kəs onun yanından laqeyd ötüb keçə bilməzdi. O, ucaboylu idi, bədən quruluşu gözəl idi. Uzun paltarda, kübar qadınların zinətində o, senator kimi, görkəmli bir kişiyə gözəl tay ola bilərdi. Onun insanı heyrətləndirəcək dərəcədə aydın, oynaq gözləri, gözəl rəngli siması, düz ağ dişləri vardı. Həm də o, ağıllı, həssas və çox müşahidəçi idi. Onda ancaq tərbiyə və özünün asılı, müti vəziyyətini başa düşən adamlarda heç vaxt tapılmayan inam çatmırdı. Paltar yumaqla məşğul olmaq, onları gətirib-aparmaq, hər cür xırda-xuruş şeyləri bir sədəqə kimi qəbul etmək onun əl-qolunu bağlayırdı.

İndi o, həftədə iki dəfə otelə gəlirdi, senator Brender onunla mehriban rəftar edir, özünü sərbəst aparırdı. Cenni də belə edirdi. Senator tez-tez ona, onun bacılarına və qardaşlarına kiçik hədiyyələr verir və həmişə onunla elə sadə, elə səmimi danışırdı ki, nəhayət, onları bir-birindən ayıran uçurum yox oldu. Cenni onun simasında mötəbər senatordan artıq alicənab bir dostunu görməyə başladı. Bir dəfə Brender ondan oxumaq istəyib-istəmədiyini soruşdu. Senator düşünürdü ki, yaxşı məktəb onu daha cazibədar edə bilər. Nəhayət, bir dəfə axşam o, Cennini yanına çağırdı.

– Cenni, buraya, yaxın gəlin.

Cenni yaxın gəldi, Brender birdən onun əlindən tutdu.

– Cenni, – deyə o, şən və sınayıcı nəzərlə qızın üzünə baxdı, – deyin görək, siz mənim haqqımda nə düşünürsünüz?

Cenni utana-utana kənara baxaraq:

– Bilmirəm, – dedi. – Siz bunu nə üçün soruşursunuz?

– Xeyr, bilirsiniz, – deyə o təkid etdi, – axı necə olsa, mənim haqqımda bir rəyiniz vardır. İndi deyin görüm, o rəy nədən ibarətdir?

Cenni sadəlövhcəsinə cavab verdi:

– Heç bir rəyim yoxdur.

– Xeyr, vardır, – deyə o təkrar etdi. Cenninin açıq boyun qaçırtması onu əyləndirir və maraqlandırırdı. – Siz mənim haqqımda bir şey düşünməlisiniz. Nə düşünürsünüz?

Cenni senatorun alnı üzərində yüksələn və onun gözəl simasına əzəmət verən dən düşmüş şux qara saçlarına yuxarıdan aşağıya baxaraq sadədilliklə:

– Sizin mənim xoşuma gəlib-gəlməməyinizi soruşursunuz, eləmi? – deyə soruşdu.

– Bəli, – deyə o bir qədər peşman olub cavab verdi.

Cenni əzilib-büzülməyi bacarmırdı. O, xoş bir təbəssümlə dedi:

– Əlbəttə, xoşuma gəlirsiniz.

– Siz heç vaxt mənim haqqımda başqa bir şey düşünməyibsiniz?

– Mən düşünürəm ki, siz çox yaxşı adamsınız, – deyə Cenni daha çox sıxılaraq cavab verdi. O ancaq indi duydu ki, Brender hələ də onun əlini saxlamaqdadır.

– Vəssalam? – deyə senator soruşdu. Cenni:

– Məgər bu azdır? – dedi və onun kirpikləri titrədi.

Senator ona baxır, Cenninin şən, dostcasına və açıq nəzərləri onu dərindən həyəcanlandırırdı. O dinməzcə qızın üzünü, onun simasının cizgilərini öyrənirdi, Cenni isə üzünü yana çevirmiş və büzüşmüşdü – bu sınayıcı baxışların bütün mənasını başa düşməkdən daha artıq hiss etməkdə idi.

Nəhayət, senator dedi:

– Mən isə belə fikirləşirəm ki, siz çox gözəl qızsınız. Sizə elə gəlmir ki, mən çox qəşəng adamam?

– Gəlir, – deyə Cenni qəti cavab verdi.

Cenninin sözü elə məzəli çıxdı ki, senator kreslonun arxasına söykənib qəhqəhə çəkdi. Cenni maraqla ona baxdı və gülümsədi.

– Nəyə gülürsünüz? – deyə Cenni soruşdu.

– Sizin cavabınıza. Əlbəttə, gülmək lazım deyildi. Siz məni zərrə qədər qiymətləndirmirsiniz. Yəqin mən sizin heç xoşunuza gəlmirəm.

– Xeyr, xoşuma gəlirsiniz, – deyə Cenni ciddi cavab verdi. – Siz elə yaxşısınız ki. Onun gözlərindən aydın görünürdü ki, bu sözləri ürəkdən deyir.

– Belə, – deyə Brender dilləndi və qızı yavaşca özünə tərəf çəkib yanağından öpdü. Cenni "ay!" – deyə səslənib heyrət və qorxu içində dikəldi, qamətini düzəltdi.

Bu onların münasibətində bir yenilik idi. Cenni ilə dövlət adamı arasında olan məsafə bir an içərisində yox oldu. Cenni onda əvvəl duymadığı bir cəhəti gördü. Cenninin gözündə o dərhal canlandı. Onun Cenniyə münasibəti bir qadına olan münasibətdir, o, vurulmuşdur. Cenni bilmirdi nə etsin, özünü necə aparsın.

– Mən sizi qorxutdum? – deyə Brender soruşdu.

Cenni dərhal ehtiram bəsləməyə adət etdiyi bu adama baxdı və təbəssümlə ancaq:

– Bəli, qorxutdunuz, – dedi.

– Mən bunu ona görə etdim ki, siz mənim xoşuma gəlirsiniz. Cenni bir qədər fikirləşəndən sonra?

– Mən getməliyəm, – dedi. Brender şikayət edirmiş kimi:

– Görürsünüz, – dedi, – olmaya mən belə etdiyim üçün qaçırsınız?

– Xeyr, – deyə Cenni cavab verdi və nədənsə özünü nankor hiss edərək əlavə etdi, mənim getmək vaxtımdır. Evdə nigaran qalarlar.

– Siz mənə acıqlanmırsınız?

Cenni əvvəllər onda heç vaxt müşahidə edilməyən bir işvə ilə:

– Yox, – dedi.

Cenni onun üzərindəki hökmünü hiss edirdi. Bu elə yeni, elə heyrətləndirici bir hal idi ki, ikisi də çaşdı, bir sıxıntı içində susdu. Senator ayağa qalxaraq:

– Hər necə olsa, indi siz mənimsiniz, – dedi. – Bu gündən mən sizin qayğınızı çəkəcəyəm. Cenni bu sözləri eşidəndə xoşhal oldu. O düşünürdü: "O, möcüzələr göstərməyi bacarır, əsil sehrbazdır". Cenni ətrafına baxdı və qarşısında belə yeni, heyrətəşayan həyatın açılması fikri ilə sevincdən başı gicəlləndi. Onun nə demək istədiyini Cenni tamamilə başa düşə bilməzdi. Yəqin o, xeyirxah və alicənab olacaqdır, ona gözəl şeylər bağışlayacaqdır. Əlbəttə, Cenni xoşbəxt idi. O öz vəziyyətinin mənasız olduğunu görmədən, duymadan paltar boğçasını götürdü, halbuki Brender üçün bu acı bir məzəmmət idi.

Senator fikirləşdi: "Cenni paltar daşımamalıdır". Onda zərif mehribanlıq və rəğbət hissi hərarətli bir dalğa kimi baş qaldırdı. Senator – bu dəfə mərhəmətli bir hakim kimi – Cenninin üzünü əlləri arasına aldı.

O dedi:

– Eybi yoxdur, qəşəng qız. Siz həmişə bu işlə məşğul olmayacaqsınız. Mən fikirləşib bir şey taparam.

Bundan sonra onlar bir-birinə daha sadə və daha dostcasına əlaqə bəsləməyə başladılar. Cenni bir daha gəldiyi zaman senator tərəddüd etmədən ona kreslonun qoltuqluğu üstündə oturmağı təklif etdi. Ailəsinin güzəranı, şəxsən özünün nə istədiyi, nəyin xəyalı ilə yaşadığı haqda müfəssəl sorğu-sual başladı. Brender görürdü ki, Cenni onun bəzi suallarına, xüsusən atasının işi haqqında sualına könülsüz cavab verir. O, atasının qapı-qapı gəzib odun doğradığını etiraf etməyə uta-nırdı. Bunda daha ciddi bir şey gizləndiyindən ehtiyat edərək, Brender işin nə yerdə olduğunu bilmək üçün bu yaxın günlərdə onlara getməyi qət etdi.

O, boş vaxtı olan kimi belə də etdi. Bu, konqresdə onun məğlubiyyəti ilə bitmiş qızğın mübarizənin başlanmasından üç gün qabaq oldu. Bu üç gün ərzində onsuz da heç bir şey etmək mümkün deyildi. Beləliklə, Brender çəliyini əlinə aldı və Herhardtların evinə doğru yönəldi.

Yarım saatdan sonra o, qətiyyətlə onların qapısını döydü: Qapını missis Herhardt açdı. Senator şadlıqla:

– Salam! – dedi və missis Herhardtın sıxıldığını görərək əlavə etdi: – Gəlmək olar? Qeyri-adi qonağı görərək sadədil qadın özünü tamam itirdi. O, əllərini köhnə, yamaqlı önlüyü ilə sildi və nəhayət:

– Bəli, bəli, rica edirəm, buyurun, – deyə cavab verdi.

Missis Herhardt qapını bağlamağı unudaraq senatoru tələsik otağa gətirdi və stulu çəkib oturmağı təklif etdi.

Brender onu bu qədər karıxdırdığına heyifsiləndi.

– Narahat olmayın, missis Herhardt, mən elə belə, evinizin yanından keçirdim, sizə dəymək istədim. Ərinizin səhhəti necədir?

– Sağ olun, yaxşıdır, salamatdır, – deyə missis Herhardt cavab verdi. – İşə gedibdir.

– Deməli, yer tapmışdır?

– Bəli, ser, – deyə missis Herhardt cavab verdi.

Cenni kimi o da bu işin nə cür iş olduğunu deməyə cürət etmirdi.

– Ümidvaram ki, uşaqlar da sağ-salamatdır, məktəbə də gedirlər.

– Bəli, – missis Herhardt cavab verdi.

Missis Herhardt önlüyünü çıxartdı və utana-utana onu ovuşdurmağa başladı.

– Çox gözəl. Bəs Cenni haradadır?

Cenni bu zaman paltarları ütüləyirdi, qonağın səsini eşidib ütünü və taxtanı atdı, yataq otağına qaçdı. İndi orada özünü tələsik qaydaya salırdı. Cenni qorxurdu ki, onun guya evdə olmadığını demək anasının ağlına gəlməz və qaçıb gizlənməyə fürsət tapa bilməz.

Missis Herhardt:

– O, evdədir, – deyə cavab verdi. – Bu saat mən onu çağıraram. Cenni yavaşca onu məzəmmət etdi:

– Axı sən niyə ona dedin ki, mən buradayam!

– Mən nə edə bilərdim?

Onlar senatorun yanına getməyi qərarlaşdıra bilmirdilər, o isə bu vaxt otağı nəzərdən keçirirdi. Bu qədər ləyaqətli adamların belə ehtiyac içərisində yaşamasını görmək onu kədərləndirirdi. Senator bir yolla onlara kömək etmək istəyirdi.

Nəhayət, Cenni qətiyyətsizlik içərisində otağa daxil olarkən senator:

– Sabahınız xeyir, – dedi. – Kefiniz necədir?

Cenni ona yaxınlaşdı, qızarmış halda əlini ona uzatdı. Onun gəlişi Cennini o qədər həyəcanlandırmışdı ki, o, bir kəlmə də deyə bilmədi.

– Sizə baş çəkib kefinizi soruşmaq istədim, – deyə senator izahat verib əlavə etdi: – Ev pis deyil, neçə otağınız var?

– Beş, – deyə Cenni cavab verdi. – Bizi bağışlayın, evi yığışdırmamışıq. Səhərdən paltar ütüləyirik. Ona görə hər şey alt-üst olubdur.

Brender mehribanlıqla cavab verdi:

– Başa düşürəm. Nə üçün siz belə fikirləşirsiniz ki, mən bunu başa düşmürəm, Cenni? Məndən utanmaq lazım deyil.

O həmişə Cenni onun yanında olduğu vaxtlar danışdığı kimi sakit və dostcasına danışırdı, bu, Cenninin özünə gəlməsinə kömək etdi.

– Mən bir də sizə gəlsəm, sıxılmayın. Mən sizi yoluxacağam. Sizin atanızı görmək istərdim.

Cenni dedi:

– Eləmi? O, evdə yoxdur.

Onlar söhbət etdikləri zaman Herhardt öz mişar və taxta dəzgahı ilə balaca qapının ağzında göründü. Brender onu gördü və bir az qızına oxşadığı üçün dərhal tanıyıb dedi:

– Səhv etmirəmsə, bu da sizin atanız.

– Doğrudanmı? – deyə Cenni pəncərədən baxaraq səsləndi. Fikrə dalmış Herhardt gözünü belə qaldırmadan pəncərənin yanından ötüb getdi. O, taxta dəzgahı divarın dibinə qoydu, mişarı mıxdan asdı və evə girdi.

– Ana! – deyə o, almanca çağırdı, arvadını görməyib qapıya yaxınlaşdı və yemək otağına nəzər saldı.

Brender yerindən qalxdı və əlini ona uzatdı. Donqar, damarları görünən arıq alman ona yanaşdı, yad adama müəmmalı bir tərzdə baxaraq uzadılan əli sıxdı.

– Bu mənim atamdır, mister Brender, – deyə Cenni onları tanış etdi, senatora mehribanlıq hissi onun utancaqlığına qalib gəlmişdi. – Ata, bu mister Brenderdir, oteldə yaşayan.

Herhardt gözünü birisindən ayırıb o birisinə dikərək soruşdu:

– Familiyası nədir?

– Brender, – deyə senator cavab verdi.

Herhardt aydın hiss edilən alman tələffüzü ilə danışırdı:

– Aha, bəli! Xəstəlikdən sonra mən pis eşidirəm. Arvadım sizin barənizdə danışırdı.

– Mən gəlib sizinlə tanış olmağı qət etdim. Görürəm, ailəniz böyükdür.

– Bəli. – Ailənin atası birdən xatırladı ki, əynindəki nimdaş iş kostyumudur, o tez çıxıb getmək istədi. – Altı uşaqdır, hələ heç birinin ağzı çörəyə çatmamışdır. Böyük qızım budur.

Arvadı otağa gəldi. Herhardt bu təsadüfdən istifadə etməyə tələsdi:

– Bağışlayın, mən gedim. Mişarı sındırdım, işi yarıda qoymalı oldum. Brender nəzakətlə:

– Buyurun, – dedi və Cenninin həmişə üzərindən ötüb keçmək istədiyi məsələni anladı. O yəqin ki, Cenninin heç nəyi gizlətməməyə cəsarəti çatmasını üstün tutardı.

Missis Herhardt stulda gərgin halda oturub özünü düzəltdiyi zaman senator:

– Məsələ belədir, missis Herhardt, – dedi, – mən istərdim ki, siz bundan sonra məni yad adam hesab etməyəsiniz. Bir də mən istərdim ki, siz öz işləriniz haqqında mənimlə müfəssəl söhbət edəsiniz. Cenni bəzən mənə hər şeyi demir.

Cenni bir söz demədən gülümsədi. Missis Herhardt narahat surətdə əllərini əzişdirirdi.

– Yaxşı, – deyə o, utana-utana, minnətdarlıq hissi ilə cavab verdi. Onlar bir az söhbət etdilər. Sonra senator qalxdı və:

– Ərinizə deyin ki, bazar ertəsi otelə, mənim yanıma gəlsin, – dedi. – Mən ona kömək etməyə çalışaram.

Missis Herhardt utana-utana mızıldandı:

– Sağ olun.

– İndi isə mənim getmək vaxtımdır, – deyə Brender əlavə etdi. – Demək, yadınızdan çıxmasın: ərinizə deyin ki, mənim yanıma gəlsin.

– Əlbəttə, gələr!

Brender sol əlinə əlcək geydi və sağ əlini Cenniyə uzatdı:

– Sizin ən qiymətli xəzinəniz budur, missis Herhardt, – dedi. – Mən onu sizin əlinizdən almaq niyyətindəyəm.

– Bilmirəm, mən onsuz necə keçinə bilərəm, – deyə ana cavab verdi.

Senator missis Herhardtın əlini sıxıb qapıya tərəf yollandı və:

– Hələlik, salamat qalın, – dedi.

O baş əydi və çıxdı. Onun bu evə gəldiyini görmüş yarım düjün qonşu isə pəncərə-qapıları və pəncərələr arxasından onu maraqlı nəzərlərlə yola saldılar. "Bu kim ola bilər?" – bu sual hamını maraqlandırdı. Sadəqəlb ana qonağın arxasınca qapını bağlayan kimi qızına dedi:

– Bax, gör o mənə nə verdi. Bu on dollarlıq kağız pul idi.

Brender vidalaşarkən hiss olunmayacaq dərəcədə ehmallıca bu pulu missis Herhardtın ovcuna qoymuşdu.

V FƏSİL

Elə bir vəziyyət əmələ gəlmişdi ki, Cenni özünü bir çox məsələlərdə senatora borclu hiss edirdi və tamamilə təbii olaraq, senatorun ona və onun ailəsinə etdiklərini yüksək qiymətləndirirdi. Senator onun atasına yerli fabrikantın adına məktub vermiş, o isə Herhardtı işə qəbul etmişdi. Bu, əlbəttə, elə bir böyük vəzifə deyildi – ailənin atası gecə gözətçisi olmuşdu. Ancaq necə olsa, Herhardt yenidən işləməyə başlamışdı. Onun minnətdarlığının həddi-hüdudu yox idi. Bu senator necə xeyirxah adamdır, necə həssasdır – belə bir adam bütün dünyada tapılmaz!

Missis Herhardt da unudulmamışdı. Bir dəfə Brender ona paltar, sonra da şal göndərmişdi. Bütün bu iltifatı Brender qismən yardım etmək arzusu ilə, qismən də özünə xoş olsun deyə göstərirdi, lakin missis Herhardt vəcdə gələrək bunları yalnız senatorun xeyirxahlığı ilə izah edirdi.

Cenni isə… Brender bütün vasitələrlə onun etimadını qazanmağa çalışırdı. Nəhayət, Cenninin ona münasibəti o qədər mürəkkəbləşdi ki, bundan baş çıxarmaq son dərəcə çətin bir iş oldu. Bu gənc və təcrübəsiz qız o qədər sadəlövh və qayğısız idi ki, adamların nə deyə biləcəyini heç olmasa bir an belə düşünə bilməzdi. Brenderin onun təbii utancaqlığına qalib gəldiyi və incə nəvazişlə onun yanağından öpdüyü o unudulmaz və xoşbəxt gündən bəri onlar üçün yeni dövr başlanmışdı. Cenni senatorun şəxsində öz dostunu görürdü. Brender nə qədər sadə və sərbəst olurdusa, adət etdiyi təmkinliyindən nə qədər məmnuniyyətlə azad olurdusa, Cenni onu bir o qədər yaxşı başa düşürdü. Onlar ürəkdən gülür və laqqırtı vururdular, Brender gənclik və səadətin işıqlı dünyasına qayıtmasından hədsiz zövq alırdı. Buna baxmayaraq, hərdən yaxa qurtara bilmədiyi fikirlər onu narahat edirdi: o fikirləşirdi ki, lazım olduğu kimi hərəkət etmir. Bu gün olmasa da, sabah adamlar duyuq düşəcəklər ki, paltaryuyanın qızına münasibətində o, ümumi qaydanın qoymuş olduğu hüdudları keçir. Yəqin ki, baş qulluqçunun nəzərindən qaçmamışdır ki, Cenni paltar üçün gəldikdə və yaxud onları gətirdikdə, demək olar ki, həmişə onun otağında on beş-iyirmi dəqiqə, hətta bir saat belə yubanır. Brender anlayırdı ki, bu, otelin, başqa qulluqçularının da qulağına çata bilər, bu xəbər bütün şəhərə yayılar və heç də yaxşı nəticə verməz – lakin belə düşüncələr onu başqa cür davranmağa məcbur edə bilmədi. O bəzən Cenniyə pis bir şey etmədiyi fikri ilə özünə təsəlli verir, bəzən də öz-özünə deyirdi ki, yeganə zərif ünsiyyətdən özünü məhrum edə bilməz. İnsafla desək, məgər Cenniyə yaxşılıq istəmirdimi? Brender bunun üzərində düşünərkən həmişə bir qənaətə gəlirdi ki, Cennidən imtina edə bilməyəcəkdir. Onun duyacağı mənəvi zövq, belə bir fədakarlığın labüd olaraq gətirdiyi ağrıya çox çətin ki, dəyərdi. Onun bir o qədər də ömrü qalmamışdı. Bu qədər arzuladığın bir şeyi əldə etmədən ölmək çox müşküldür. Bir dəfə axşam o, Cennini bərk qucaqladı. Bir dəfə də onu dizi üzərində oturtdu və özünün Vaşinqton həyatından nağıl etməyə başladı. O indi Cennini heç vaxt nəvazişsiz, yaxud öpüşsüz yola salmırdı, lakin bunlar hamısı ancaq zəif və qeyri-müəyyən ciddi-cəhd idi. O, Cennini çox təşvişə salmaq istəmirdi.

Cenni isə bütün bunlardan sadəqəlbliklə həzz alırdı. Onun həyatında o qədər yenilik, qeyri-adilik əmələ gəlmişdi ki. O, sadəlövh, təcrübəsiz, dərindən hissetmə qabiliyyətinə malik bir qız idi. O, məhəbbət haqqında hələ heç bir şey bilmirdi. Lakin öz dostluğunu ona layiq görmüş görkəmli adamın diqqətindən şad olmaq üçün kifayət qədər böyümüşdü.

Bir dəfə axşam Cenni senatorun kreslosunun yanında durduğu zaman əlini onun saçlarına çəkdi, alnından geri yığdı, sonra bekarçılıqdan onun saatını cibindən çıxartdı. Onun xoş sadəqəlbliyi senatoru vəcdə gətirdi.

– Siz istərdinizmi ki, saatınız olsun? – deyə o soruşdu.

Cenni köksünü ötürərək:

– Əlbəttə, istərdim, – dedi.

Ertəsi gün senator zərgər mağazasına getdi və zərif bəzəkli əqrəbləri olan balaca qızıl saat aldı. Cenni bir də gələrkən o:

– Cenni, – dedi, – mən sizə bir şey göstərmək istəyirəm. Bir baxın, mənim saatımda saat neçədir?

Cenni saatı onun jilet cibindən çıxartdı və gözlərini bərəldib, heyrət içərisində ucadan dedi:

– Bu sizin saatınız deyil!

Senator Cenninin heyrətindən nəşələnərək:

– Yox, bu sizindir, – dedi. Cenni qışqırdı:

– Mənim! Mənim! Necə gözəldir!

– Xoşunuza gəlirmi? – deyə Brender soruşdu.

Brender çox mütəəssir olmuşdu. O, qızın heyrətlənməsindən həzz alırdı. Cenninin üzü hədsiz sevinclə gülür, gözləri parıldayırdı. Senator:

– Bu sizin saatınızdır, – dedi, – bağlayın, ancaq gözləyin ki, itməsin.

– Siz nə qədər səxavətlisiniz!

– Xeyr, – deyə senator etiraz etdi və onun belini qucaqlayaraq, özünün nə kimi mükafat ala biləcəyini düşünməyə başladı. Sonra yavaş-yavaş Cennini özünə doğru çəkməyə başladı, buradaca Cenni hər iki əli ilə onun boynunu qucaqladı və minnətdarlıqla üzünü onun üzünə qoydu. Heç bir şey senatora bundan artıq ləzzət verə bilməzdi. O buna bənzər bir zövq duymağı illər boyu arzu etmişdi.

Bu sakit həyatın gələcək inkişafını, konqresdə yer uğrunda qızğın mübarizə bir müddət dayandırdı. Senator Brender düşmənlərinin təzyiqi altında ölüm-dirim mübarizəsinə girişməli oldu. Brender, ona qarşı həmişə xeyirxah münasibət bəsləyən nəhəng dəmiryol kompaniyasının, onsuz da onun üçün təhlükəli olan rəqibini gizlində qızğın müdafiə etdiyini öyrəndikdə çox təəccüb etdi. Brender bu xəyanətdən sarsılmışdı, ona gah dumanlı ümidsizlik, gah da coşqun qəzəb hissi hakim kəsilirdi. O, taleyin zərbələrinə guya asanlıqla dözdüyünü göstərsə də, bu zərbələr onun qəlbinə ağır yara vururdu. Brender çoxdan məğlubiyyət görməmişdi… Lap çoxdan.

Cenni birinci dəfə məhz bu günlərdə kişi xarakterinin sabitsizliyinin nə demək olduğunu öyrəndi. O, iki həftə Brenderi heç görmədi. Sonra bir dəfə axşam, öz partiyasının yerli lideri ilə olduqca uğursuz söhbətdən sonra o, Cennini çox soyuq qarşıladı. Cenni qapını döyərkən o, qapını bir az açdı və demək olar ki, kobudcasına:

– Mən bu gün paltar məsələsi ilə məşğul ola bilmərəm, – dedi; – sabah gəlin.

Belə bir qəbuldan heyrətlənmiş və kədərlənmiş Cenni çıxıb getdi. O hətta nə düşünəcəyini də bilmirdi. Bir an içərisində senator yenidən əlçatmaz yüksəkliyə qalxmış, yad və uzaq bir adama çevrilmişdi. Onu narahat etmək olmazdı. Əlbəttə, əgər beyninə düşübsə, o, Cennini öz dostluq qayğısından məhrum edə bilər. Ancaq nə üçün…

Bir, yaxud iki gündən sonra senator qismən peşman oldu, lakin səhvini düzəltməyə macal tapmadı. Paltar tamamilə rəsmi surətdə aparılmış və yuyulub qaytarılmışdı. O bütün varlığı ilə işə girişərək, ağır məğlubiyyətə düçar olanadək heç bir şeyi yadına salmadı. Rəqibi ondan iki səs artıq almışdı. Brender işin belə nəticələnməsindən tamam sarsılmış, ruhdan düşmüşdü. İndi o nə etməli idi?

Gözəl ümidlərdən daha da dirçəlmiş, həyatın coşqun sevinci ilə qanadlanmış Cenni senatorun yanına gəldikdə onu belə bir vəziyyətdə gördü. Qəmli fikirlərin təsiri altında coşub qalmış Brender əvvəlcə Cenni ilə sadəcə öz başını qarışdırmaq, əylənmək üçün söhbət etməyə başladı, sonra hiss edilmədən onun kədəri dağıldı və Brender yavaş-yavaş gülümsəməyə başladı.

– Ah, Cenni, – deyə o, uşaqla danışırmış kimi ona müraciət etdi, – sizin xoşbəxtliyinizdir ki, cavansınız. Bu, həyatda ən yaxşı, ən qiymətli nemətdir.

– Doğrudan?

– Bəli, ancaq siz hələ bunu başa düşmürsünüz. İnsan bunu həmişə çox gec başa düşür.

Həmin axşam o öz-özünə dedi: "Mən bu qızı sevirəm. Mən istərdim ki, ondan heç vaxt ayrılmayım".

Lakin tale ona bir zərbə də hazırlayırdı. Oteldə söz yayıldı ki, Cenni özünü, üstüörtülü desək, qəribə aparır. Əgər paltaryuyanın qızının geyimində öz vəziyyətinə müvafiq olmayan bir şey nəzərə çarpsa, o özünü acı eyhamlardan qurtara bilməz. Cennidə qızıl saat gördülər.

Baş qulluqçu bunu qızın anasına xəbər verdi:

– Mən bu qərara gəldim ki, sizinlə danışmaq lazımdır. Siz qızınızı paltar üçün onun yanına göndərməyin. Yoxsa dedi-qodu başlanıbdır.

Missis Herhardt özünü elə itirdi və elə pərişan oldu ki, bir söz belə deyə bilmədi. Cenni ona heç nə deməmişdi. Ana hətta indi də inanmırdı ki, burada ciddi söhbət üçün bir əsas ola bilər. Senatorun Cenniyə saat bağışlamasına gəldikdə, bu ona çox təsir etmiş, onu heyrətə salmışdı. Onun ağlına belə gəlmirdi ki, qızının təmiz adını bir təhlükə hədələyir.

O, evə çox qəmli qayıtdı və eşitdiklərini Cenniyə danışdı. Lakin Cenni öz davranışında pis bir şey olduğunu görmürdü. Cenni bu məsələyə tamamilə başqa cür baxırdı. Ancaq o, senatorla görüşləri haqqında müfəssəl danışmırdı.

Ana dedi:

– Belə sözlərin yayılması nə qədər dəhşətlidir! Sən yəni doğurdanmı onun otağında çox ləngiyirsən?

– Bilmirəm, – deyə Cenni cavab verdi. Vicdanı onu məcbur etdi ki, həqiqəti qismən də olsa, etiraf etsin: – Bəlkə də.

– O sənə heç vaxt namünasib bir söz deməyib ki?

– Yox, – deyə qız cavab verdi. O, Brenderlə münasibətində pis bir şey ola biləcəyini heç ağlına da gətirmirdi.

Əgər ana qızını bir az da sorğu-suala tutsaydı, çox şey öyrənə bilərdi, ancaq öz ürək sakitliyi üçün bu söhbəti çox tez kəsməyə şad idi. Yaxşı adamı həmişə ləkələməyə çalışırlar, o bunu bilirdi. Cenni bir az ehtiyatsızlıq etmişdi. Adamlar həmişə dedi-qodu salmaqdan çəkinmirlər. Həyat çox ağırdır, məgər yoxsul bir qız Cenni kimi hərəkət etməyə bilərdimi? Missis Herhardt bunları düşünərək ağladı.

Nəhayət, ana bu qərara gəldi ki, paltar üçün senatorun yanına özü gedib-gəlsin.

Beləliklə, missis Herhardt bazar ertəsi onun qapısını döydü. Cennini görəcəyinə ümid edən Brender təəccübləndi və pərt oldu.

– Cenniyə nə olmuşdur? – deyə o soruşdu.

Missis Herhardt ümid edirdi ki, senator bu dəyişikliyi hiss etməz, yaxud heç olmazsa bir söz deməz, indi o bilmirdi nə cavab versin. Arvad senatora sadəlövhcəsinə və əlacsızlıqla baxıb dedi:

– Cenni bu gün gələ bilmədi.

– Xəstə deyil ki?

– Xeyr.

– Çox şadam, – deyə senator müti surətdə mızıldadı. – Bəs siz özünüzü necə hiss edirsiniz?!

Missis Herhardt onun nəzakətli suallarına cavab verdi və vidalaşdı. O gedəndən sonra Brender fikrə dalıb özü özündən soruşmağa başladı ki, görəsən, nə üz vermişdir? Onun özünə də qəribə gəlirdi ki, belə şeylər haqqında düşünür.

Lakin şənbə günü paltarları yenə Cenninin anası gətirəndə o burada nə isə bir iş olduğunu hiss etdi.

Senator soruşdu:

– Missis Herhardt, nə olmuşdur? Sizin qızınıza bir şey olmamişdir ki?

– Xeyr, ser! – deyə o, həddindən artıq pərt olduğu üçün yalan deyə bilməyib cavab verdi.

– Bəs nə üçün paltarları daha o gətirmir? Missis Herhardt həyəcandan dili tutula-tutula:

– Mən… mən… – deyə, nəhayət, güclə ifadə etdi. – O… onun haqqında pis söhbətlər başlanmışdır.

Brender ciddiyyətlə soruşdu:

– Kim danışmağa başlamışdır?

– Oteldəkilər, buradakılar.

– Kimdir "buradakılar?" – Onun səsində əsəbilik duyulurdu.

– Baş qulluqçu.

– Aha, baş qulluqçu! – deyə o, səsini ucaltdı. – Yaxşı, o nə deyir axı? Ana baş qulluqçu ilə olan söhbətini danışdı.

Brender hiddətlə dedi:

– Bəs belə! O mənim işimə qarışmağa cəsarət edir? Mən bilmək istərdim: nə üçün insanlar öz işləri ilə məşğul olmur və məni rahat buraxmırlar? Missis Herhardt, qızınızın mənimlə tanışlığı ona heç bir təhlükə törətmir. Mən ona heç bir pislik etmərəm. Qızın mənim yanıma, otelə şübhə altına düşmədən gələ bilməməsi isə biabırçılıqdır, rüsvayçılıqdır, – deyə o, qəzəblə əlavə etdi. – Əhvalatın nə yerdə olduğunu mən aydınlaşdıraram.

Missis Herhardt üzr istəyirmiş kimi:

– Ancaq sizin fikrinizə başqa şey gəlməsin, – dedi, – mən bir şey etməmişəm. Mən bilirəm ki, siz Cennini sevirsiniz, ona pislik istəmirsiniz. Mister Brender, siz ona, bizim hamımıza çox yaxşılıq etmisiniz. Onu sizin yanınıza buraxmadığım üçün mən özüm xəcalət çəkirəm.

O, sakitcəsinə dedi:

– Eybi yoxdur, missis Herhardt. Siz düzgün hərəkət edibsiniz. Mən sizi zərrə qədər də qınamıram. Lakin oteldə belə dedi-qodunun yayılması məni hiddətləndirir. Burada kimin müqəssir olduğunu aydınlaşdırarıq.

Missis Herhardtın həyəcandan rəngi qaçdı. O qorxurdu ki, onlara bu qədər yaxşılıq etmiş adam özünü təhqir olunmuş hesab edər. Ancaq senatora demək, onu başa salmaq mümkün olsaydı! Qoy o belə fikirləşməsin ki, dedi-qodunu yayan missis Herhardtdır. Ana biabırçılıqdan bərk qorxurdu.

Nəhayət, missis Herhardt dedi:

– Mən elə etmək istəyirəm ki, yaxşı olsun.

– Siz tamamilə haqlısınız, – deyə senator cavab verdi. – Mən Cennini çox sevirəm. Onun gəlişi mənim üçün həmişə xoş olur. Mən onun yaxşılığını istəyirəm, lakin, bəlkə, heç olmazsa, bu günlər gəlməsə yaxşıdır.

O axşam senator yenə öz kreslosunda əyləşərək olub-keçənləri düşünürdü. Görünür, Cenni onun üçün əvvəl düşündüyündən daha əzizdir. İndi Cennini artıq öz evində görmək ümidini itirdikdə, o anlamağa başladı ki, qızın qısa bir müddətə gəlməsinin onun üçün nə qədər əhəmiyyəti varmış. O hər şeyi diqqətlə götür-qoy etdi və dərhal başa düşdü ki, oteldəki dedi-qodudan yaxa qurtarmaq mümkün olmayacaq. Axırda bu nəticəyə gəldi ki, qızı doğrudan da pis vəziyyətdə qoymuşdur.

"Mən bu məsələni qurtarmalıyam, – deyə düşündü. – Mən ağılsızlıq etmişəm".

Brender belə bir nəticəyə gələrək Vaşinqtona getdi və senatorluq səlahiyyəti qurtaranadək orada yaşadı. Sonra Kolumbusa qayıtdı və prezidentin dostluq xatirinə ona xaricdə hər hansı bir məsul vəzifə tapşıracağını gözləməyə başladı. Lakin o, Cennini unuda bilmirdi. Cennidən nə qədər uzaq olurdusa, onu bir də görmək arzusundan o qədər çox yanırdı. Öz köhnə yerində yaşamağa başlayandan sonra Brender bir səhər çəliyini əlinə aldı və yaxşı tanış olduğu yolla addımlamağa başladı. Herhardtların evinə çatarkən o içəri girməyi qət etdi, qapını döydü, missis Herhardt və qız onu heyrət və ehtiram ifadə edən təbəssümlə qarşıladılar. O, dumanlı şəkildə izah etdi ki, səfərdə idi, guya paltar yudurtmaq üçün bura gəlmişdir. Sonra Cenni ilə bir neçə dəqiqə təklikdə qalmaq müyəssər olduqda, o, cəsarətlə işə girişdi:

– Sabah axşam mənimlə gəzmək istəyirsinizmi? – deyə o soruşdu.

– İstəyirəm, – deyə Cenni cavab verdi.

Belə əyləncə onun üçün yeni və maraqlı idi. Brender təbəssümlə onun yanaqlarını əllədi, onu yenidən gördüyü üçün uşaq kimi sevindi… Cenni elə bil gündən-günə yaxşılaşırdı. Qar kimi ağappaq önlük, başına sarıdığı möhkəm hörülmüş saçları onu elə qəşəng göstərirdi ki, ondan həzz almamaq çətin idi.

Brender missis Herhardt qayıdanadək gözlədi və qalxdı, artıq burada qalmağın mənası yox idi.

O dedi:

– Sabah axşam sizin qızınızla gəzməyə çıxmaq istəyirəm. Mən Cenni ilə onun gələcəyi haqqında söhbət etmək istəyirəm.

– Nə deyirəm.

Ana bunda heç bir pis cəhət görmürdü. Onlar bir-birinə xeyli gülümsəyərək, bir-birinin əlini xeyli sıxaraq ayrıldılar.

– Bu adamın çox təmiz ürəyi var, – deyə missis Herhardt qət etdi. Sənin haqqında həmişə necə xoş danışır, elə deyilmi? O sənin təhsil almağına kömək edə bilər. Sən bununla çox fəxr etməlisən.

– Mən fəxr də edirəm, – deyə Cenni saf qəlblə etiraf etdi. Missis Herhardt:

– Bilmirəm, – dedi, – bu barədə atana bir şey demək lazımdırmı? Sənin axşamlar evdən getməyin onun xoşuna gəlmir.

Nəhayət, onlar bu qərara gəldilər ki, Herhardta heç bir şey deməsinlər. Yəqin ki, o başa düşməz.

Ertəsi gün Brender Cennini aparmağa gələndə qız artıq hazır idi. Senator balaca lampanın zəif işığında gördü ki, Cenni bu münasibətlə libasını dəyişmiş, ən yaxşı paltarını geymişdir. Krujeva ilə haşiyələnmiş ensiz manjetli, xeyli uca yaxalı, çox gözəl kraxmallanmış və ütülənmiş açıq sürməyi rəngli çit paltarı onun eyibsiz qamətini daha da gözəl göstərirdi. Onun nə əlcəkləri, nə bəzək-düzəyi, nə də bir abırlı jaketi var idi. Lakin zövqlə düzəldilmiş saçları qəşəng başını hər hansı modalı şlyapadan yaxşı bəzəyirdi. Saçlarının bir neçə burması dik qalxıb onun başını lalə kimi gözəlləşdirmişdi. Brender ona jaket geyməyi məsləhət gördükdə Cenni bir anlığa tərəddüd etdi, sonra o biri otağa keçdi, anasının sadə boz yun örtüyündə qayıtdı. Bu zaman Brender dərin təəssüflə başa düşdü ki, Cenninin jaketi yoxdur, qız onsuz keçinmək istəyirmiş.

"Axşam üşüyə bilər, – deyə Brender düşündü, – ancaq, şəksiz, bunu mənə bildirməyəcək, şikayətlənməyəcək".

O, Cenniyə baxdı və fikirli halda başını buladı. Sonra onlar yola düşdülər və Brender dərhal Cenninin burada, yanında olmasından başqa hər şeyi unutdu. Cenni bir uşaq aludəliyi və sevinci ilə laqqırtı vurur, onun dil tökməsi senatora olduqca gözəl görünürdü.

Cenni doğan ayın zəif işığı altında sanki qızıla çalıb parıldayan ağacların gözəl mənzərəsini seyr etdiyi zaman senator:

– Qulaq asın, Cenni, – dedi, – siz qeyri-adi bir qızsınız. Mən əminəm ki, heç olmazsa bir az oxusaydınız, şeir yazardınız.

– Siz belə düşünürsünüz ki, mən şeir yaza bilərdim? – deyə Cenni sadəlövhlüklə soruşdu. Senator onun əlindən tutaraq:

– Düşünürəm? – dedi. – Düşünürəmmi? Yox, ay qız, mən buna əminəm! Siz dünyada ən gözəl xəyalpərvərsiniz. Əlbəttə, siz şair ola bilərsiniz. Siz poeziya ilə yaşayırsınız. Siz poeziyanın özüsünüz, mənim əzizim. Sizin şeir yazmağı bacarıb-bacarmamağınızın bir o qədər əhəmiyyəti yoxdur.

Heç nə Cennini bu tərif qədər mütəəssir edə bilməzdi. O həmişə belə xoş, mehriban sözlər danışır. Deyəsən, heç kəs heç bir vaxt onun sevdiyinin yarısı qədər Cennini sevməmiş və qiymətləndirməmişdir. O nə qədər yaxşı adamdır! Bunu hamı deyir. Hətta atam da deyir.

Onlar getdikcə uzaqlaşırdılar. Sonra Brender sanki nə isə xatırlayıb, birdən-birə:

– Görəsən saat neçə olar, – dedi, – deyəsən, qayıtmaq vaxtıdır. Saatınızı taxıbsınızmı? Cenni diksindi. Onun saat haqqında söhbət salacağından elə qorxurdu ki! Cenni onun qayıdıb gəldiyi dəqiqədən bunu gözləyirdi.

Brender Vaşinqtona getdikdən sonra ailədə pul məsələsi çox çətinləşdi və Cenni saatı girov qoymalı oldu. Martanın paltarı o qədər köhnəlmişdi ki, qız daha məktəbə gedə bilmirdi. Uzun müzakirədən sonra qət olundu ki, Cenni öz saatından əl çəkməlidir.

Bass saatı qonşu müamiləçinin yanına apardı, uzun mübahisədən sonra onu on dollara girov qoydu. Missis Herhardt bu pulları uşaqlara xərcləyib rahat oldu, ürəyi yerinə gəldi, Marta abırlı paltar geydi. Əlbəttə, bu, Cennini sevindirirdi.

İndi senator öz hədiyyəsi haqqında söhbət salarkən Cenniyə elə gəlirdi ki, cəza vaxtı çatmışdır. Cenni bərk titrəyirdi, Brender onun həyəcanlı olduğunu görürdü.

– Cenni, sizə nə olmuşdur? – deyə o, mehribanlıqla soruşdu. – Siz nə üçün belə diksindiniz?

– Elə belə, – deyə Cenni cavab verdi.

– Sizin saatınız yoxdur?

Cenni cavabı gecikdirirdi, ona elə gəlirdi ki, yalan demək mümkün deyil. Ağır sükut başladı, sonra Cenni:

– Yoxdur, ser, – dedi.

Onun səsində göz yaşları sezilirdi.

Brender dərhal həqiqəti başa düşdü, təkid etməyə başladı və Cenni hamısını etiraf etdi. Brender:

– Kədərlənmək lazım deyil, əzizim, – dedi. – Siz dünyada ən yaxşı qızsınız. Mən sizin saatınızı geri alaram. Gələcəkdə sizə bir şey lazım olsa, mütləq mənim yanıma gəlin. Eşidirsinizmi? Mütləq mənə söz verin. Mən şəhərdə olmasam, məktub yazın. Mənim ünvanım həmişə sizdə olacaqdır. Siz mənə yalnız xəbər verin, mən sizə kömək edərəm. Eşidirsinizmi?

– Bəli, – deyə Cenni cavab verdi.

– Siz mənə söz verirsiniz, eləmi?

– Bəli, – deyə Cenni cavab verdi. Bir dəqiqə hər ikisi susdu.

Bu gözəl bahar axşamının təsiri altında hissləri cuşa gəlmiş senator, nəhayət:

– Cenni, mən artıq yəqin etmişəm ki, sizsiz yaşaya bilmərəm, – dedi. – Siz məndən bir daha ayrılmamağa razı olarsınızmı?

Cenni onun nə demək istədiyini yaxşı başa düşmədən kənara baxırdı.

– Bilmirəm, – deyə qız dumanlı bir cavab verdi. Brender yumşaq bir tərzdə:

– Bu barədə fikirləşin, – dedi. – Mən ciddi deyirəm. Mənim arvadım olmaq və bir neçə illiyə gedib təhsil almaq istərdinizmi?

– Gedib məktəbə daxil olmağa?

– Bəli, biz evlənəndən sonra.

– İstərdim…– deyə Cenni cavab verdi.

Cenni anasını düşündü. Bəlkə, o bununla əzizlərinə kömək edə bilərdi?

Brender Cenninin üzündəki ifadəni görməyə çalışaraq ona tərəf döndü. Kifayət qədər işıq idi. Ay şərqdə ağacların təpəsindən yüksəlirdi, saysız-hesabsız ulduzlar onun şüalarından ağarırdı.

– Cenni, doğrudanmı siz mənə qarşı tamamilə laqeydsiniz? – deyə o soruşdu.

– Xeyr!

– Siz daha mənim yanıma, paltarları aparmağa gəlmirsiniz, – deyə o, acı-acı şikayətləndi. Bu, Cenniyə təsir etdi.

– Mən müqəssir deyiləm, – deyə o cavab verdi. – Mən nə edə bilərəm. Anam fikirləşir ki, belə daha yaxşıdır.

Brender razılaşdı:

– O haqlıdır. Kədərlənməyin, mən elə-belə zarafat etdim. Amma mümkün olsaydı, siz məmnuniyyətlə gələrdiniz, eləmi?

– Bəli, – deyə Cenni safqəlbliliklə cavab verdi.

Senator qızın əlindən tutdu və nəvazişlə elə sıxdı ki, onun sözləri Cennini ikiqat mütəəssir etdi. O, coşqun bir hisslə senatoru qucaqladı. Cenni qızlıq nəvazişi ilə:

– Siz necə mehribansınız, – dedi. Brender dərin hisslə:

– Cenni, mənim qızım, – dedi, – mən sizin üçün hər şeyə hazıram.

VI FƏSİL

Fəlakətli ailənin atası saksoniyalı Uilyam Herhardt qəribə adam idi. O hələ on səkkiz yaşlı gənc ikən ümumi hərbi mükəlləfiyyət haqqında qanunun ədalətsizliyindən hiddətlənmiş və Parisə qaçmışdı. Oradan isə Amerikaya, onu çoxdan cəlb edən bu ölkəyə gəlmişdi. Herhardt əvvəl Nyu-Yorkdan Filadelfiyaya gəldi, sonra isə uzağa, qərbə doğru getdi. Bir müddət Pensilvaniyada müxtəlif şüşə zavodlarında işlədi. Yeni dünyanın gözəl təbiətli bir kəndində həmişə arzuladığı bir həyat yoldaşı tapdı. Bu, mənşəyi alman olan gənc, təvazökar amerikalı qadın idi. Herhardt öz arvadı ilə Yanqstauna, sonra Kolumbusa köçdü. O həmişə Xemmond adlı şüşə fabrikantının ardınca gedirdi. Bu fabrikantın işi gah yaxşılaşır, gah da xarablaşırdı. Herhardt namuslu adam idi, ona çox xoş gəlirdi ki, adamlar onun riyakarlıq edə bilmədiyinə qiymət verirlər.

– Uilyam, mən istəyirəm ki, sən mənim yanımda işləyəsən, çünki mən sənə arxayın ola bilərəm.

Herhardt üçün bu mədhiyyə qızıldan qiymətli idi.

Onun namusluluğu, dini etiqadı kimi, onda uşaqlıqdan kök salmış, canına və qanına işləmişdi. Herhardt heç vaxt bunun üzərində düşünməmişdi. Onun atası və babası ləyaqətli alman sənətkarları idilər, onlar bir dəfə də olsun heç kəsin bir qəpiyini belə aldadıb almamışdılar. Bu inadcıl təmizlik bütünlüklə irsən ona da keçmişdi.

O, əsil lüterçi idi. Kilsəyə müntəzəm getmək və bütün günü ev qayda-qanunlarına riayət etmək uzun illər ərzində onun görüşlərini və etiqadını möhkəmlətmişdi. Atası evində keşişin sözü qanun idi və Herhardta irsən belə bir əqidə aşılanmışdı ki, lüter kilsəsi qüsursuzdur, onun axirət haqqında təlimi səhvsiz və mübahisəsizdir. Rəsmi olaraq mennonitlər təliminə etiqad edən arvadı ərinin məzhəbini məmnuniyyətlə qəbul etmişdi. Beləliklə, onun ailəsi tamamilə dindar idi. Herhardtlar hara köçsəydilər, hər şeydən əvvəl, yerli lüter kilsəsinə gedənlər sırasına daxil olardılar və keşiş onların evinin əziz qonağı olardı.

Kolumbus şəhərinin lüterçi keşişi mister Vundt möhkəm əqidəli xristian, həm də kor-koranə inanan və dinə şəkk gətirənlərə qarşı amansız olan fanatik idi. O belə hesab edirdi ki, onun kilsəsinə gələnlər rəqs etməklə, kart oynamaqla, yaxud teatra getməklə öz ruhlarının xilasını təhlükə altına alırlar, buna görə də tərəddüd etmədən, ciyərinin imkan verdiyi qədər ucadan car çəkirdi ki, onun göstərişlərinə əməl etməyənlər cəhənnəmə vasil olacaqlar. İçmək, hətta qaydası ilə içilsə belə, günahdır. Papiros çəkmək… o özü çəkirdi. Nikaha qədər bakirəlik və sonra nikahın müqəddəsliyinə riayət etmək hər bir xristianın borcudur. O deyirdi ki, öz məsumluğunu qoruya bilməyən qız və öz qızlarının günah işləməsinə yol verən valideynlər üçün nicat yolu yoxdur. Onlar cəhənnəm odunda yanacaqlar. O dünyada cəzadan yaxa qurtarmaq üçün dönmədən yaxşılıq yolu ilə gedin, çünki xudavəndi-aləmin qəzəbi günahkarı hökmən tutur.

Herhardt, onun arvadı və Cenni mister Vundtun şərhində öz kilsələrinin təlimini danışıqsız qəbul edirdilər. Lakin Cenni əslində bütün bunlarla sadəcə rəsmi surətdə razılaşırdı. Din hələlik ona həlledici təsir göstərə bilməmişdi. Cənnətin olduğunu bilmək adama xoş gəlir, cəhənnəmin olması isə adamı qorxudur. Oğlanlar və qızlar özlərini yaxşı aparmalı, ata-analarının sözlərinə qulaq asmalıdırlar. Qalan məsələlərdə Cenninin dini anlayışları və təsəvvürləri xeyli dumanlı idi.

Herhardtata əmin idi ki, onun kilsənin xitabət kürsüsündən deyilən hər bir sözü inkaredilməz həqiqətdir. Axirət aləmi ona tamamilə real bir şey kimi görünürdü.

İllər isə keçir, həyat getdikcə daha anlaşılmaz və daha izahedilməz olurdu. Herhardt çaşıb qalır, bütün suallara cavab verən dini ehkamlardan möhkəm yapışırdı. Ah, kaş o elə namuslu və səbatlı olaydı ki, Tanrı onu rədd etmək üçün heç bir əsas tapmayaydı! O yalnız özü üçün deyil, həm də arvadı və uşaqları üçün əsirdi. Axı elə bir gün gələcək ki, Herhardtata onların da əvəzinə cavab verməli olacaqdır. Onun zəifliyi və əbədi həyatın qanunlarını öz ailəsinə təlqin etməyi bacarmamağı onların hamısını fəlakətə aparıb çıxarmazmı? O öz xəyalında cəhənnəm əzablarını təsəvvür edir, son saatda onu və əzizlərini nə gözlədiyini özündən soruşurdu.

Təbiidir ki, belə qatı dindarlıq onu uşaqlara sərt olmağa məcbur edirdi. O, gənclərin əyləncələrinə və zəif cəhətlərinə çəpəki baxırdı. Atasının istədiyinə qalsaydı, Cenni heç bir zaman sevginin nə demək olduğunu bilməzdi. Şəhərin ictimai yerlərindən birində gənclərlə tanış olsaydı və onlar Cennini əyləndirməyə başlasaydılar, atası onları heç evin astanasına da buraxmazdı. O unutmuşdu ki, özü də bir vaxt cavan olmuşdur, indi ancaq öz qızının ruhunu xilas etmək qayğısına qalırdı. Beləliklə, senator Cenninin həyatında tamamilə yeni bir hadisə idi.

Brender ailənin işlərində ilk dəfə iştirak etməyə başladığı zaman Herhardt-ata gördü ki, nəyin pis və nəyin yaxşı olması haqqında təsəvvürü qənaətbəxş deyilmiş. O belə adama hansı ölçüdə yanaşmağı bilmirdi. Brender onun qəşəng qızına nəvaziş göstərməyə can atan adi pərəstişkar deyildi. Brenderin Herhardtlar ailəsinin həyatına müdaxiləsi elə qəribə, eyni zamanda, o qədər ləyaqətli idi ki, senator heç kəs özünə gəlməmiş, bu həyatda mühüm rol oynamağa başladı. Herhardtın özü belə çaşdırılmışdı. O belə bir mənbədən özü üçün və ailəsi üçün ehtiramdan, xeyirdən başqa heç bir şey gözləmirdi. Buna görə də senatorun qayğısını və yardımını çox sakitliklə qəbul edirdi. Hər halda arvadı o xoşbəxt Milad bayramınadək və bayramdan sonra Brenderdən alınmış çoxlu hədiyyələr haqqında ona bir şey deməmişdi.

Lakin bir dəfə səhər Herhardt gecə işindən evə qayıdanda qonşusu Otto Uiver ona yanaşıb dedi:

– Herhardt, mən səninlə danışmaq istəyirəm. Mən sənin dostunam, qulağıma çatan söz-söhbəti sənə demək istəyirəm. Bilirsən, qonşular sənin qızının yanına gələn adam haqqında çox boşboğazlıq edirlər.

Son dərəcə çaşmış və bu gözlənilməz hücumdan pərt olmuş Herhardt:

– Mənim qızımın yanına? – deyə təkrar etdi. – Sən kimi deyirsən? Mən qızımın yanına gələn bir adam tanımıram.

– Yox? – deyə öz müsahibindən az təəccüblənməmiş Uiver soruşdu: – Yaşlı adamdır. Başının da yarısı ağarmışdır. Bəzən çəliklə gəzir. Yəni sən onu tanımırsan?

Herhardt çətinə düşmüş bir vəziyyətdə hafizəsini araşdırırdı. Uiver tərəddüd içərisində davam etdi:

– Deyirlər: o, senator olmuşdur. Dürüst bilmirəm. Herhardt bir yüngüllük hiss edərək dedi:

– Hə, senator Brenderdir. Düzdür, o bəzən bizə gəlir. Doğrudur. Yaxşı, nə olsun ki?

– Heç nə, – deyə qonşu cavab verdi, – ancaq adamlar söz gəzdirirlər. Bilirsən, o indi cavan deyil. Sənin qızın hərdən onunla gəzməyə çıxır. Adamlar bunu görürlər, indi ara söhbəti başlayıb. Mən fikirləşdin ki, bəlkə sənin bunu bilməyin lazımdır.

Bu dəhşətli sözlər Herhardtı ürəyinin dərinliyinə qədər sarsıtdı. Görünür, adamlar belə şeyləri boş yerə danışmırlar. Cenni və onun anası böyük günah işlətmişlər. Lakin o yenə də tərəddüd etmədən qızını müdafiə etməyə başladı və pərt, çaşqın bir halda:

– O bizim ailənin dostudur, – dedi. – Adamlar bilmədikləri şey haqqında nahaq yerə danışırlar. Mənim qızım heç bir pis iş görməmişdir.

– Əlbəttə, canım. Burada heç bir pis şey yoxdur. Qonşular çox vaxt boş yerə sarsaqlayırlar. Ancaq biz səninlə köhnə dostlarıq, mən fikirləşdim ki, bəlkə sənin bilməyin lazımdır…

Herhardt ağzını bir az açaraq bir müddət hərəkətsiz durdu. Qəribə bir acizlik onun əl-qolunu bağlamışdı. Adamların sənə düşmən kəsilmələri nə qədər dəhşətli olur. Onların rəy və meyillərinin sənin tərəfində olması nə qədər əhəmiyyətlidir. O, Herhardt, bütün qoyulmuş qaydalara riayət edərək yaşamağa necə ürəkdən can atırdı! Nə üçün insanlar bununla kifayətlənməməli və onu rahat buraxmamalıdırlar?

O, evə doğru yollanaraq mırıldandı:

– Sağ ol ki, mənə dedin. Mən bu barədə fikirləşərəm. Salamat qal. O, ilk fürsətdən istifadə edib arvadını sorğu-suala çəkdi.

– Senator Brender Cenninin yanına niyə gəlir? – deyə o, almanca soruşdu. – Qonşular arasında dedi-qodu gedir.

– Burada pis bir şey yoxdur, – deyə missis Herhardt da almanca cavab verdi. Bu sual gözlənilmədən verilmiş və onu açıqdan-açığa çaşdırmışdı. – O bura ancaq iki-üç dəfə gəlmişdir.

Herhardt, ananın belə işlərə dözməsindən və qızının hərəkətini ört-basdır etməsindən hiddətlənərək etiraz etdi:

– Amma sən bunu mənə deməyibsən. Missis Herhardt özünü tamam itirmişdi.

– Yox, deməmişəm. O ancaq bir-iki dəfə gəlib.

– Ancaq! – deyə Herhardt səsini ucaltmağa adət etmiş bütün almanlar kimi bağırdı. – Ancaq! Qonşuların hamısı ağız-ağıza verib bu barədə danışırlar. De görüm: buna nə ad vermək olar?

– O ancaq bir-iki dəfə gəlib, – deyə missis Herhardt acizanə təkrar etdi. Herhardt sakit olmurdu.

– İndi küçədə Uiver mənə yanaşıb deyir ki, bütün qonşular mənim qızımla gəzən adam haqqında çənə vururlar. Amma mən heç nə bilmirəm. Sarsaq kimi dayanıb, bilmirəm nə deyim. Belə iş olar? O mənim haqqımda nə fikirləşər?

– Burada elə bir şey yoxdur, – deyə arvad etiraz etdi. – Cenni bir-iki dəfə onunla gəzməyə gedib. O özü buraya, bizim evimizə gəlmişdi. Burada nə var ki, nə dedi-qodubazlıqdır? Yəni qız uşağı əylənə bilməz?

– Axı o, yaşlı adamdır, – deyə Herhardt Uiverin sözlərini təkrar etdi. Adı-sanı, şan-şöhrəti var. Cenni kimi bir qızın yanına nəyin xatirinə gəlir?

– Bilmirəm, – deyə missis Herhardt özünü müdafiəyə keçdi. – O bizim evimizə gəlir. Mən onun haqqında heç bir pis şey bilmirəm. Mən ona necə deyə bilərəm ki, gəlməsin.

Herhardt da susdu. O, senatoru çox yaxşı adam kimi tanıyırdı. Doğrudan da burada təhlükəli nə vardı?

– Qonşular həmişə qeybət qırmağa hazırdırlar. Onların danışmağa başqa sözləri yoxdur, onun üçün də Cenni haqqında çənə vururlar. Sən özün bilirsən ki, Cenni yaxşı qızdır. Niyə onlar belə şeylər danışırlar? – mehriban ananın gözləri yaşla doldu.

– Bunlar hamısı düzdür, – deyə Herhardt donquldandı, – ancaq onun bura gəlməsi və belə cavan qızı gəzməyə aparması yersizdir. Onun başında pis bir niyyət olmasa belə, bu yaramaz.

Elə bu an Cenni içəri girdi. O, ata-anasının səsini özünün və bacısının yataq otağından eşitmiş, lakin bu söhbətin onun üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğundan şübhələnməmişdi. Qız içəri girəndə anası arxasını ona tərəf çevirdi, qızarmış gözlərini qızından gizlətməyə çalışaraq, üzərində peçenye hazırladığı stola əyildi.

– Nə olub? – deyə ata-anasının gərgin sükutundan bir qədər təşvişə düşmüş Cenni soruşdu. Atası qətiyyətlə cavab verdi:

– Heç nə.

Ana hətta başını da ona tərəf döndərmədi. Lakin onun hərəkətsizliyinin özü də çox mənalı idi. Cenni ona yanaşdı və anasının ağlamış olduğunu dərhal başa düşdü.

– Nə olub? – deyə qız atasına baxaraq heyrət içərisində təkrar etdi. Herhardt susurdu, qızının açıq siması onun qorxusunu azaldırdı. Cenni anasına müraciət edərək, yumşaqcasına təkid etdi:

– Nə olub?

Missis Herhardt köksünü ötürərək:

– Eh, nə olacaq, qonşulardır da, – dedi, – onlar həmişə bilmədikləri şeylər haqqında qeybət qırırlar.

– Yenə mənim haqqımda? – deyə Cenni azca qızararaq soruşdu. Herhardt sanki havaya müraciət edərək:

– Gördünüz ki, – dedi, – işin nə yerdə olduğunu özü bilir. Bəs siz mənə niyə demirdiniz ki, o bura gəlir? Qonşular hamısı bu barədə danışır, amma mən bu günə kimi heç nə bilməmişəm.

Sizdən soruşuram: bu nə deməkdir?

– Eh, nə fərqi var axı? – deyə anasına yazığı gələn Cenni səsləndi.

– Nə fərqi var? – deyə Herhardt bağırdı, Cenninin ingiliscə cavab verdiyinə baxmayaraq, o yenə də almanca danışırdı. – Adamlar məni küçədə dayandırıb, bu barədə mənə nağıl danışırlar, sən də buyurursan ki, fərqi yoxdur? Barı utan, belə sözləri danışma. Mən həmişə bu Brender haqqında yaxşı fikirdə olmuşam, amma indi, siz ki mənə onun haqqında bir şey deməyibsiniz, qonşular arasında da belə söhbət gedir, heç bilmirəm nə fikirləşim. Yəni mən evimdə nələr baş verdiyini qonşulardan bilməliyəm?

Ana və qız susurdular. Cenni fikirləşirdi ki, deyəsən onlar doğrudan da ciddi səhv buraxmışlar.

O dedi:

– Mən elə bir şey etməmişəm ki, onu gizlətmək lazım gəlsin. O, bircə dəfə məni elə-belə gəzməyə aparıbdır, vəssalam.

– Bəli, amma sən bunu mənə deməmisən.

– Mən bilirəm ki, mənim axşamlar evdən getməyim sənin xoşuna gəlmir, buna görə də deməmişəm. Burada gizlədiləsi bir şey yoxdur.

Herhardt hələ də adamların nə deyəcəyindən təşvişə düşərək:

– O səni axşamçağı heç yana aparmamalı idi, – dedi. – O sən-dən nə istəyir, ona nə lazımdır? Nə üçün bura gəlir? O çox qocadır. Belə bir gənc qızın onunla heç bir əlaqəsi olmamalıdır.

– Ona heç nə lazım deyil, o ancaq mənə kömək etmək istəyir, – deyə Cenni mızıldandı. – O mənimlə evlənmək istəyir.

– Evlənmək? Ha! Bəs niyə bunu mənə demir? – Herhardt səsini ucaltdı. – Mən özüm bu işi ayırd edərəm. Mən istəmirəm ki, o mənim qızımı gəzdirsin və bütün qonşular bu barədə dedi-qodu yaysınlar. Bir də o çox qocadır. Mən elə beləcə də deyəcəyəm. O, qızın təmiz adı ilə oynamamalıdır. Qoy bir də bura gəlməsin.

Herhardtın hədəsi Cennini və anasını dəhşətə gətirdi. Birdən o, Brenderə artıq bura gəlməməyi təklif edər. Bunun axırı necə olar? Onlar Brenderin qarşısında nə vəziyyətə düşərlər?

Brender isə Herhardt işdə olduğu zaman, əlbəttə, yenə gəldi, onlar qorxularından əsirdilər ki, birdən ata bundan xəbər tutar. Bir neçə gündən sonra senator yenə gəldi və Cenni ilə gəzməyə getdi. Nə Cenni, nə anası Herhardta bir söz demədilər. Lakin bu gəzintiləri ondan uzun müddət gizlətmək mümkün olmadı.

– Cenni o adamla yenə gəzir? – deyə ertəsi gün Herhardt arvadından soruşdu. Missis Herhardt bu suala cavab vermək əvəzinə dedi:

– O, dünən gəlmişdi.

– Cenni ona dedimi ki, bir də gəlməsin?

– Bilmirəm. Güman etmirəm.

– Yaxşı, mən özüm bu işə son qoymağa çalışaram, – Herhardt baltanı dibindən vurdu. – Mən onunla danışaram. Qoy bir də bura gəlsin.

O, üç dəfə axşam işdən icazə aldı və hər dəfə evi diqqətlə güddü, orada qonaq qəbul edilib-edilmədiyini yoxladı. Dördüncü gecə Brender gəldi, son dərəcə həyəcanlı olan Cennini çağırıb gəzməyə apardı. Cenni atasından qorxurdu, bir biabırçılıq baş verməsindən qorxurdu, lakin nə cür hərəkət etməli olduğunu bilmirdi.

Herhardt bu zaman evə yaxınlaşdı və qızın gəzməyə getdiyini gördü. Bu kifayət idi.

Evdə o, arvadına hücum çəkdi:

– Cenni haradadır?

– Hara isə çıxdı, – deyə arvadı cavab verdi.

– Mən hara çıxdığını bilirəm. Mən gördüm. Qoy qayıtsınlar. Mən onlarla danışaram.

O sakitcə oturdu, acıqlı-acıqlı arvadına baxaraq, alman qəzetini oxumağa başladı. Nəhayət, küçə qapısı səsləndi, otağın qapısı açıldı. Herhardt ayağa qalxdı.

– Sən harada idin? – deyə o, almanca qışqırdı.

Belə bir səhnəni heç gözləməyən Brender pərt oldu. Cenni dəhşətə gəlib özünü itirdi. Anası mətbəxdə iztirablı həyəcan içərisində gözləyirdi.

– Mən gəzməyə çıxmışdım, – deyə Cenni çaşqın bir halda cavab verdi. Herhardt Brenderə zərrə qədər fikir vermədən:

– Mən sənə deməmişdimmi ki, bir də axşamlar gəzməyə çıxma? Cenni qıpqırmızı qızardı, bir söz belə deməyə cəsarət etmədi.

– Nə olub? – deyə Brender təlqinedici bir tərzdə soruşdu. – Nə üçün siz onunla belə danışırsınız?

– Hava qaralandan sonra o, evdən bayıra çıxmamalıdır, – deyə Herhardt kobudcasına cavab verdi. – Mən bunu ona neçə dəfə demişəm. Sizin də artıq bura gəlməyiniz yersizdir.

Senator bir azacıq fasilə verdi və sözləri diqqətlə seçərək:

– Nə üçün? – deyə soruşdu. – Qəribədir. Sizin qızınız nə pis iş görmüşdür ki?

– Nə iş görmüşdür? – Herhardt qışqırdı. Onun həyəcanı hər dəqiqə artırdı, ingilis sözlərini getdikcə daha anlaşılmaz tərzdə tələffüz edirdi. – Gecələr onun küçələrdə heç bir işi yoxdur, evdə oturmalıdır. Mən istəmirəm ki, mənim qızım axşamlar atası yerində olan bir adamla evdən çıxsın. Siz ondan nə istəyirsiniz? O hələ uşaqdır.

Senator bu çətin vəziyyətdən ləyaqətlə çıxmağa cəhd edərək:

– Mən nə istəyirəm? – dedi. – Aydındır ki, mən onunla söhbət etmək istəyirəm. Cenni artıq uşaq deyil, onunla vaxt keçirmək, təbiidir ki, mənim üçün maraqlıdır. Əgər özü razı olsa, mən onunla evlənmək istəyirəm.

Herhardt hər cür məntiqi mühakimə qabiliyyətini itirərək və ən adi ata müstəbidliyinə qapılaraq:

– Mən isə istəyirəm ki, siz buradan gedəsiniz və bir də buraya gəlməyəsiniz, – deyə cavab verdi. – Mən sizi öz evimdə görmək istəmirəm. Mənim bədbəxtliyim az imiş, bir bu qalmışdı ki, qızımı əlimdən alsınlar, onun adını ləkələsinlər.

Senator dümdüz dikəlib sinəsini qabardaraq:

– Zəhmət çəkib izah edin, siz bununla nə demək istəyirsiniz, – dedi. – Mən elə bir iş görməmişəm ki, utanım. Mən bilmək istərdim ki, siz məni nədə ittiham edirsiniz?

– Mən demək istəyirəm, – deyə Herhardt həyəcan içərisində yeni sözləri bir neçə dəfə təkrar etdi. – Mən… mən demək istəyirəm ki, bütün qonşular sizin bura gəlməyiniz, mənim qızımı faytonda gəzdirməyiniz, axşamlar onunla gəzməyə çıxmanız barədə danışırlar, həm də siz bunların hamısını mən evdə olmayanda edirsiniz. Mən bunu demək istəyirəm. Mən demək istəyirəm ki, əgər siz təmiz niyyət sahibi olsaydınız, qızınız yerində olan bir uşağa yaxınlaşmazdınız. Adamlar mənim gözlərimi açdılar, sizi mənə tanıtdırdılar. Çıxın gedin, mənim qızımı rahat buraxın.

– Adamlar! – deyə senator təkrar etdi, – mənim bu adamlarla işim yoxdur. Mən sizin qızınızı sevirəm və sevdiyim üçün də onun yanına gəlirəm. Mən onunla evlənmək niyyətindəyəm, əgər sizin qonşular boşboğazlıq etməyə öyrəniblərsə, qoyun etsinlər. Bu heç də o demək deyil ki, siz mənim niyyətimi bilmədən məni təhqir edə bilərsiniz.

Qəflətən başlanan bu mübahisədən qorxmuş Cenni yemək otağına açılan qapıya doğru çəkildi. Anası ona yanaşdı.

– Atan siz hələ qayıtmamış gəlib, – deyə o, həyəcandan sanki boğula-boğula qızına xəbər verdi. – İndi biz nə edək?

Qadınların hamısının adəti belədir: onlar qucaqlaşdılar və səssiz ağladılar. İki kişi isə hələ də mübahisə edirdi. Herhardt bağırırdı:

– Belə de! Siz evlənmək istəyirsiniz!

– Bəli, – deyə senator cavab verdi, – məhz evlənmək. Sizin qızınızın on səkkiz yaşı vardır. O özü öz taleyini həll edə bilər. Siz məni təhqir etdiniz, qızınızın hisslərini məsxərəyə qoydunuz. Yadınızda saxlayın ki, iş bununla qurtarmayacaqdır. Əgər siz məni qonşuların etdiyi naqqallıqdan başqa bir şeydə təqsirləndirə bilərsinizsə, zəhmət çəkin, deyin.

Senator Herhardtın qarşısında doğruluq və təmizliyin əzəmətli mücəssəməsi kimi dayanmışdı. O, səsini yüksəltmir, sərt hərəkətlər etmirdi, lakin bərk sıxılmış dodaqlarında qətiyyət və yenilməz iradə duyulurdu.

Azca çaşmış, lakin qorxmamış Herhardt:

– Mən artıq sizinlə danışmaq istəmirəm, – dedi. – Qız mənimdir. Onun axşamlar gəzib-gəzməməsini, sizə ərə gedib-getməməsini həll etmək mənim işimdir. Mən siz siyasətçiləri tanıyıram. Biz tanış olanda mən sizi abırlı adam hesab edirdim, amma indi qızıma münasibətinizi görürəm, mən artıq sizi tanımaq istəmirəm. Çıxın gedin, vəssalam. Mən sizdən bundan başqa heç bir şey istəmirəm.

Brender qəzəblənmiş atadan qəsdən üz çevirərək:

– Missis Herhardt, – dedi, – çox təəssüf edirəm ki, mən sizin evinizdə belə bir mübahisəyə girişməli oldum. Mənim heç ağlıma gəlmirdi ki, əriniz mənim buraya gəlməyimə etiraz edir. Hər halda bu heç nəyi dəyişdirmir. Kədərlənməyin, iş siz düşündüyünüz qədər də pis deyildir.

Herhardt onun soyuqqanlılığı önündə təəccüb qalmışdı. Brender yenə ona müraciət edərək sözünə davam etdi:

– Mən gedirəm. Lakin elə güman etməyin ki, mən bu məsələni belə qoyacağam. Siz bu gün çox səhv etdiniz. Əminəm ki, bunu başa düşərsiniz. Gecəniz xeyrə qalsın.

O, yüngülcə təzim edib çıxdı.

Herhardt onun arxasınca qapını çırpdı və:

– İndi ümidvaram ki, biz ondan yaxamızı qurtardıq, – dedi. – Sənə isə bütün dünyanın səndən danışması üçün axşamlar küçələrdə necə veyillənməyi göstərərəm.

Bu mövzu ətrafında bundan artıq heç bir söz deyilmədi. Lakin sonrakı günlər bu evdə hökm sürən əzici sükutdan, burada yaşayanların üzlərindən və əhval-ruhiyyəsindən onların hər birinin nə çəkdiyini duymaq çətin deyildi. Herhardt işə girmək məsələsində senatora minnətdar olduğunu kədərlə düşünüb axırda bu işdən imtina etməyi qərara aldı. O bildirdi ki, onun evində senator üçün paltar yuyulmamalıdır. Əgər o, missis Herhardtın oteldə işi müstəqil tapmasına əmin olmasaydı, bunu da qadağan edərdi. Hər halda bu iş heç də yaxşı nəticələnməmişdi. Arvadı otelə getməsəydi, bu dedi-qodu da olmazdı.

Senatorun isə bu cansıxıcı hadisədən qanı bərk qaralmışdı. Meşşancasına dedi-qodu həmişə könül bulandırır, lakin belə bir dedi-qodunun qəhrəmanı kimi tanınmaq onun mövqeyində olan adama heç yaraşmaz. Brender necə hərəkət edəcəyini bilmirdi, müəyyən bir qərara gəlməyə çalışınca bir neçə gün də keçdi. Sonra onu Vaşinqtona çağırdılar və o, Cenni ilə görüşmədən çıxıb getdi.

Bu vaxt ərzində Herhardtlar əvvəlki kimi günlərini çətinliklə başa verirdilər. Əlbəttə, onlar çox korluq çəkirdilər. Lakin Herhardt ehtiyaca mətanətlə dözməyə hazır idi, təki onun namusuna toxunmasınlar. Amma baqqala borcları əvvəlkindən az deyildi. Uşaqların paltarı amansızcasına köhnəlmişdi. Ən ciddi qənaət etmək lazım gəldi. Herhardtın verib qurtarmağa can atdığı köhnə borcların ödənilməsi təxirə salındı.

Sonra girov qoyulmuş evin illik faizini vermək vaxtı çatdı, iki dükançı Herhardtı küçədə görüb borcunu nə vaxt qaytaracağını soruşdu. O, tərəddüdsüz olaraq öz pul kisəsinin vəziyyətini onlara izah etdi, inandırıcı bir səmimiyyətlə dedi ki, bütün qüvvəsi ilə çalışacaq və əlindən gələni edəcəkdir. Hər halda taleyin zərbələri onu ruhdan salmışdı. İş saatlarında o dua edirdi ki, göylərin ona rəhmi gəlsin. Gündüz yatmaq, dincəlmək əvəzinə, o daha əlverişli iş axtarmağa çalışaraq şəhəri dolaşır, qabağına çıxan hər cür təsadüfi işdən yapışırdı. O, şəhər bağlarında ot biçməyi öhdəsinə götürürdü.

Missis Herhardt yalvarırdı ki, gücü çatmayan işlə özünü üzməsin, o isə cavab verib deyirdi ki, başqa cür ola bilməz.

– Adamlar məni küçədə dayandırıb xahiş edirlər ki, borclarını qaytarım. Dincəlmək vaxtı deyil.

Ailənin vəziyyəti ümidsiz idi.

Üstəlik Sebastyan da həbsə düşdü. Buna kömür oğurlamağın köhnə vərdişi səbəb oldu. Nəhayət, o bu işdə ələ keçdi. Bir dəfə axşam o, Cenniyə və uşaqlara bir az kömür tullamaq üçün platformaya qalxdı, dəmiryol polisinin xəfiyyəsi onu yaxaladı. Son iki ildə dəmiryolunda kömür oğurlanmasının ardı kəsilmirdi. Lakin nə qədər ki, az oğurlayırdılar, müdiriyyət buna barmaqarası baxırdı. Kömür göndərənlərin müştəriləri Pensilvaniya kömür hövzəsindən Klivlendə, Tsinsinnatiyə, Çikaqoya və başqa şəhərlərə gedən qatarlardan yolda min funtlarla kömürün yox olması haqqında şikayət etdikdə iş polis xəfiyyələrinə tapşırıldı. Dəmiryolunun kömürü ilə dolanmağa can atan tək Herhardtın uşaqları deyildi. Kolumbus əhalisinin çoxu bununla məşğul olurdu. Lakin iş elə gətirdi ki, tək Sebastyan ələ keçdi və məhz o, bütün şəhərə ibrət üçün cəza çəkməli oldu.

Polis xəfiyyəsi qəflətən qaranlıqdan çıxaraq:

– Tez aşağı düş, – dedi.

Cenni və uşaqlar vedrələri və səbətləri aldılar, var qüvvələri ilə qaçmağa başladılar. Sebastyan da əvvəlcə yerə tullanıb əkilmək istədi. Ancaq polis xəfiyyəsi onun paltosunun ətəyindən yapışdı:

– Dayan! – deyə o səsləndi. – Mənə elə sən lazım idin. Heç də qorxaq olmayan Sebastyan qəzəblə:

– Burax! – dedi. Onun cürət və qətiyyəti aşıb-daşırdı, vəziyyətinin çox təhlükəli olduğunu yaxşı anlayırdı.

– Sənə deyirlər burax! – deyə o təkrar etdi və dartınıb az qala xəfiyyəni yerə yıxdı. Polis xəfiyyəsi:

– Uzun eləmə, düş aşağı, – dedi və öz gücünü göstərmək üçün acıqla Sebastyanı dartdı. Sebastyan tullandı və düşmənini elə vurdu ki, o səndələdi. Vuruşma başladı, lakin bu zaman yanlarından keçən işçi xəfiyyəyə köməyə gəldi. Onlar birlikdə Sebastyanı darta-darta stansiyaya sürüdülər və dəmiryol polisinə təhvil verdilər. Onun paltosu cırılmış, üzü və əlləri cırmaqlanmış, gözünün altı qaralmışdı. Belə bir vəziyyətdə onu səhərədək dustaq saxladılar.

Uşaqlar böyük qardaşlarının başına nə iş gəldiyini bilmədən evə qayıtdılar və müfəssəl heç bir şey danışa bilmədilər. Lakin saat doqquzu, sonra onu, on biri vurdu, Sebastyan isə hələ qayıtmamışdı. Missis Herhardt nigarançılıqdan və təşvişdən ağlını itirirdi. Oğlu çox vaxt saat on ikidə, hətta birdə gəlirdi, lakin ana hiss edirdi ki, bu axşam onun başına nə isə çox dəhşətli bir iş gəlmişdir. Saat ikinin yarısını vurdu. Sebastyan isə hələ də gəlməmişdi. Ana ağlamağa başladı:

– Gedib atana xəbər vermək lazımdır, – dedi. – Yəqin Sebastyanı tutub həbsxanaya salıblar. Cenni getməyə razı oldu, şirin yuxuda olan Corcu oyatdılar ki, onu ötürsün. Herhardt uşaqları görərkən heyrət içərisində qışqırdı:

– Nə olub?

– Bass indiyədək evə qayıtmayıb, – Cenni izah etdi, sonra bu axşam kömür gətirməyə gedəndə başlarına gəlmiş qəzanı nağıl etdi.

Herhardt dərhal işini buraxdı, uşaqlarla çıxdı və həbsxanaya yollandı. Nə isə baş verdiyini hiss etdiyi üçün ürəyi sıxılırdı.

O, tərləmiş alnını ovcunun içi ilə silərək nigarançılıqla təkrar edirdi:

– Elə bir bu çatmırdı!

Polis dairəsində növbətçi serjant qısaca məlumat verdi ki, Bass həbsə alınmışdır. O, siyahını nəzərdən keçirərək yenidən soruşdu:

– Sebastyan Herhardt? Bəli, siyahıda var. Kömür oğurlamış, polis nəfərinə müqavimət göstərmişdir. Oğlunuzdur?

– Ach Cott Ah, yarəbb! – deyə Herhardt ümidsizliklə əllərini ovuşduraraq təkrar etdi. Serjant soruşdu:

– Siz onu görmək istəyirsiniz?

– Bəli, bəli, – deyə ata cavab verdi. Serjant qoca növbətçiyə müraciət edərək:

– Fred, bunu aparın, – dedi. – Qoy oğlanla görüşsün.

Herhardt qonşu otaqda durub, üst-başı tökülmüş və döyülmüş Sebastyanın gəldiyini görəndə özünü saxlaya bilmədi, ağladı. O, bir söz belə deyə bilmədi. Sebastyan qoçaqcasına dedi:

– Ağlama, ata. Mən heç nə edə bilmədim. Zərər yoxdur. Səhər məni buraxarlar. Herhardt dərdin ağırlığı altında əzilərək tir-tir əsirdi.

Sebastyan özü göz yaşını saxlamağa cəhd edərək:

– Ağlama, – deyə davam etdi, – mənə heç nə olmayacaq. Ağlamağın xeyri yoxdur.

Qoca iztirabla dedi:

– Mən bilirəm, başa düşürəm, ancaq özümü saxlaya bilmirəm. Bunun hamısı mənim günahımdır, axı belə işlərlə məşğul olmağa mən icazə vermişəm.

– Yox! Yox, burada sənin günahın yoxdur. Anam bilirmi?

– Hə, bilir. Cenni və Corc indicə gəlib mənə dedilər. Mən indicə xəbər tutmuşam… O yenə də ağladı.

Sebastyan:

– Bu qədər qanqaralığı eləmə, – dedi. Bu an Sebastyanın təbiətində olan bütün yaxşı cəhətlər oyandı. – Hər şey düzələr. İşə qayıt, hər şeyi özünə dərd eləmə. Hamısı düzələr.

– Gözünün altı niyə belə qaralıb, – deyə ata ağlamaqdan qızarmış gözləri ilə ona baxaraq soruşdu.

Sebastyan gülümsəməyə cəhd edərək qoçaqcasma cavab verdi:

– Məni yaxalayan adamla balaca bir əlləşməmiz oldu. Mən elə fikirləşirdim ki, yaxamı qurtara bilərəm.

– Sən bunu nahaq yerə etmisən, Sebastyan. Bu sənə çox zərər verə bilər. Sənin işinə nə vaxt baxacaqlar?

– Dedilər ki, sabah, – deyə Bass cavab verdi. – Saat doqquzda. Herhardt bir qədər onun yanında durdu.

Onlar Bassın qohumları tərəfindən zaminə götürülməsinin mümkün olub-olmaması haqqında, cərimə haqqında, həbsxanada yatmaq kimi dəhşətli təhlükə haqqında söhbət etdilər, lakin heç bir nəticəyə gəlmədilər. Nəhayət, Bass atasını çıxıb getməyə razı saldı, vidalaşma ümidsizliyin yeni partlayışını doğurdu. Herhardtı otaqdan sarsılmış, dərdin ağırlığından bükülmüş halda çıxardılar.

Bassı yenidən apardıqları zaman o, atası haqqında düşünərək öz-özünə dedi: – "İş xarabdır. Anamın başına bir iş gəlməsə yaxşıdır…"

Anasının fikri onu dərindən həyəcanlandırdı.

"Eh, heyif ki, mən o tipi birinci zərbədən yerə sərmədim, – deyə o düşünürdü. – Mən necə sarsağam ki, qaçıb qurtulmadım".

VII FƏSİL

Herhardt ümidsizlik içərisində idi, gecə saat iki ilə səhər doqquz arasında kömək üçün müraciət etməyə bir adam tanımırdı. O, arvadı ilə evə gəldi, sonra iş yerinə qayıtdı. Bəs nə etsin? O nə iləsə kömək edə bilən, bəlkə də kömək etməyə razılıq verəcək təkcə bir adamı xatırladı. Bu adam şüşə fabrikantı Xemmond idi. Lakin o indi şəhərdə yox idi. Herhardt bunu bilmirdi.

O, saat doqquza yaxın məhkəməyə tək getdi, belə qət etmişdilər ki, ailənin qalan üzvlərinin oraya getməsi lazım deyil. Missis Herhardt bilatəxir hamısını öyrənər, çünki əri dərhal qayıdıb hamısını ona danışacaqdır.

Sebastyan məhkəmədə uzun müddət gözləməli oldu, çünki müttəhimlər skamyasında ondan qabaqda hələ bir neçə nəfər oturmuşdu. Nəhayət, onu çağırdılar və məhəccərin arxasına itələdilər. Onu həbs edən polis nəfəri:

– Möhtərəm hakimlər, kömür oğurlayırdı, həbs olunanda müqavimət göstərmişdir, – dedi. Hakim diqqətlə Sebastyana baxdı, onun cırmaqlanmış və əzilmiş üzü ona pis təsir bağışladı.

Hakim dedi:

– Demək belə, cavan oğlan. Özünüzə bəraət qazandırmaq üçün nə deyə bilərsiniz? Gözünüzün altındakı qara ləkə haradandır?

Sebastyan hakimə baxdı, amma heç nə demədi. Polis xəfiyyəsi:

– Onu mən tutdum, – dedi. – Mən onu bizim kompaniyaya məxsus olan platformanın üstündə yaxaladım. O dartınıb qaçmaq istədi. Mən onu möhkəm tutanda üstümə atıldı. Bu adam şahiddir, – deyə o, Sebastyanı tutmağa kömək edən işçini göstərdi.

Hakim xəfiyyənin çənəsinin şişdiyini görərək:

– Sizi o belə vurmuşdur? – deyə soruşdu. Xəfiyyə yaxşıca intiqam alacağından razı qalaraq:

– Bəli, ser, – dedi. Herhardt özünü irəli verərək:

– İcazənizlə, – dedi, – bu, mənim oğlumdur. Onu kömür üçün göndərmişdik. O…

Xəfiyyə onun sözünü kəsdi:

– Biz bir şey demirik, qoy yollardan yığsınlar, bu öz yoldaşlarına platformadan kömür tullayırdı, altı nəfər idilər.

– Məgər siz o qədər qazana bilmirsiniz ki, platformalardan kömür daşımayasınız? – deyə hakim soruşdu, oğul və ata cavab verməyə macal tapmamış əlavə etdi:

– Siz nə ilə məşğul olursunuz?

– Vaqon təmir edirəm, – deyə Sebastyan cavab verdi. Hakim Herhardta müraciət etdi:

– Bəs siz?

– Millerin mebel fabrikində gecə qarovulçusuyam. Sebastyanın özünü qaşqabaqlı və təşəxxüslü apardığını hiss edən hakim:

– Hm, belədir, – dedi. – Bu cavan oğlanın üzərindən kömür oğurluğu ittihamını götürmək olar, amma görünür, o, yumruğunu çox həvəslə işə salır. Onsuz da Kolumbusda dava-dalaş həddindən çox olur. On dollar.

– İcazənizlə… – deyə Herhardt sözə başlamışdı ki, məhkəmə nəzarətçisi onu geri itələdi. Hakim:

– Artıq heç bir şey eşitmək istəmirəm, – dedi. – Gör nə inadcıldır. Kimin növbəsidir? Herhardt xəcalət hissi ilə, lakin işin daha pis qurtarmadığından razı halda adamların arasında oğluna yanaşdı. Ona elə gəlirdi ki, o, bir yolla pul tapar. Ata yaxınlaşan zaman oğul mərhəmətlə ona baxdı. Bass onu sakitləşdirməyə çalışaraq:

– Hər şey öz qaydasındadır, – dedi, – ancaq o məni bir söz deməyə qoymadı. Ata qayğıkeşliklə dedi:

– Yaxşı ki, o səni bundan ağır cəzaya məhkum etmədi. İndi çalışarıq pul tapaq.

Sonra o, evə yollandı; məhkəmənin hökmünü təlaş içində olan arvadına və uşaqlarına xəbər verdi. Missis Herhardtın rəngi saraldı, lakin yüngüllük hiss etdi: axı on dolları birtəhər tapmaq olar. Cenni ağzını bir az açıb iri gözlərini atasına dikərək qulaq asırdı. Bütün bu əhvalat onun üçün şiddətli zərbə idi. Zavallı Bass! O həmişə elə şən, elə mehriban idi ki. Onun həbsxanaya düşməsi dəhşətlidir.

Herhardt tələsik Xemmondun gözəl evinə getdi, lakin fabrikant şəhərdə yox idi. Onda Herhardt bir qədər tanış olduğu Cenkins adlı vəkili xatırladı, onun idarəsinə getdi, lakin onu da yerində tapmadı. Bir neçə başqa tanış baqqal və kömür alverçisi də var idi, ancaq Herhardt onlara da borclu idi. Keşiş Vundt yəqin ki, ona pul verərdi, amma belə bir hadisəni bu qədər ləyaqətli adam qarşısında etiraf etmək Herhardt üçün əzablı olardı. O, bir-iki tanışına müraciət etdi, ancaq onun gözlənilməz və qəribə xahişinə təəccüb qalaraq nəzakətlə rədd cavabını verdilər. Saat dörddə o, yorğun, üzülmüş halda evə qayıtdı və ümidsiz bir səslə:

– Bilmirəm neyləyim, – dedi. – Heç başım çıxmır.

Cenni Brender haqqında düşündü. Vəziyyətin ümidsiz olmasına baxmayaraq, onun yanına gedib kömək istəməyə cəsarət etmirdi. Cenni atasının sərt tapşırığını və senatoru çox pis təhqir etdiyini yaxşı yadında saxlamışdı. Saatı ikinci dəfə girov qoyulmuşdu, pul tapmağın başqa bir yolunu isə bilmirdi.

Ailədə məsləhətləşmə saat on birin yarısınadək davam etdi, yenə də bir nəticəyə gəlmək mümkün olmadı. Missis Herhardt gözlərini döşəməyə dikərək yeknəsəq hərəkətlə inadla əllərini əzişdirirdi. Əri dalğın bir halda əlini çallaşmış kürən saçlarına çəkirdi.

Nəhayət o dedi:

– Hamısı faydasızdır. Ağlım heç bir şey kəsmir. Ana qayğıkeşliklə:

– Cenni, get yat, – dedi, uşaqları da yatırt. Sizin burada oturmağınızın mənası yoxdur. Bəlkə fikirləşib bir yol tapa bildim. Hamınız gedin yatın.

Cenni öz otağına getdi, lakin indi onun yuxusu gələ bilməzdi. Atasının senatorla deyişməsindən bir az sonra, o, qəzetdə oxumuşdu ki, Brender Vaşinqtona getmişdir. Onun qayıtması haqqında məlumat verilməmişdi. Bəlkə də o qayıtmışdır. Cenni fikirli halda miskin stolun üstündəki balaca ensiz güzgünün qarşısında dayandı. Onunla bir otaqda yatan Veronika artıq yuxuya getmişdi. Nəhayət, Cenni qərara gəldi. O, senator Brenderin yanına gedəcəkdir. Əgər o, şəhərdədirsə, Bassı xilas edər. Nə üçün də getməsin – axı o, Cennini sevir. Neçə dəfə Cennidən ona ərə getməsini xahiş etmişdi. Nə üçün Cenni onun yanına getməsin, ondan kömək istəməsin?

Cenni bir qədər tərəddüd etdi. Sonra Veronikanın ahəngdar nəfəsini eşidərək jaketini və şlyapasını geydi, yemək otağında adam olub-olmadığını bilmək üçün səssizcə qapını açdı.

Evdən heç bir səs eşidilmirdi. Yalnız Herhardt mətbəxdə yırğalanan kürsü üstündə əyləşib həyəcan keçirirdi. Heç yerdə işıq yox idi, yalnız Cenninin otağında balaca bir lampa yanır, bir də mətbəxin qapısı altından sarı bir zolaq görünürdü. Cenni öz lampasının işığını azaltdı və püflədi, sonra yavaşca küçə qapısına tərəf getdi, onu açdı və gecənin zülmətinə qovuşdu.

Səmada yarımçıq ay parıldayırdı, havada oyanan, yenidən çiçəklənən həyatın nəfəsi duyulurdu, çünki bahar yenə yaxın-laşırdı. Cenni qaranlıq küçələrlə (qövs fanarları hələ ixtira edil-məmişdi) tələsik gedir, qorxudan titrəyirdi. Nə qədər ağılsız iş görür! Senator onu necə qəbul edəcək? O nə düşünəcək? O, şübhələr içində əzab çəkərək dayandı və yerində qurudu, sonra gecəni həbsxana kamerasında keçirən Bassı xatırladı və yenidən tələsdi.

"Kolumbus-Xauz" otelinin quruluşu belə idi ki, gecənin istənilən saatında qadınlar onlara məxsus yolla rahatca keçib, hər hansı bir mərtəbəyə qalxa bilərdilər. Demək olmaz ki, bu oteldə daxili qayda yox idi, lakin bir çox başqa otellərdə olduğu kimi, burada da o zamanlar daxili qaydaların yerinə yetirilməsi üçün nəzarət həmişə kifayət qədər ciddi olmurdu. Kim istəsəydi, qapıdan vestibülə girə bilərdi, burada onu kontor xidmətçisi görə bilərdi. Bundan başqa heç kəs kimin gəlib-getdiyinə elə də əhəmiyyət vermirdi.

Cenni otelə yanaşdığı zaman ətraf qaranlıq idi. Yalnız giriş yolunda zəif işıq yanırdı. Senatorun otağına qədər ancaq ikinci mərtəbənin dəhlizi ilə bir az getmək lazım idi. Cenni yuxarıya qalxdı. O, həyəcandan saralmışdı, lakin ürəyində coşan tufanı bundan başqa heç nə büruzə vermirdi. Tanış qapıya çataraq dayandı. Qız həm Brenderi evdə tapmayacağından, həm də onun burada olması fikrindən əsirdi. Qapının yuxarısındakı kiçik pəncərənin şüşələrindən işıq gəlirdi. Cenni bütün mətanətini toplayaraq qapını döydü. O tərəfdən öskürmə və tappıltı eşidildi.

Brender qapını açanda heyrət etdi.

– Bu ki Cennidir! – deyə o bağırdı. – Nə yaxşı oldu! Mən elə sizi düşünürdüm. Buyurun, buyurun…

O, Cennini coşqun bir hisslə qucaqladı.

– Mən sizi yoluxmağa hazırlaşırdım. Hey fikirləşirdim ki, işi necə yoluna qoyum. Yaxşı ki, gəldiniz. Nə üz verib?

O, bir addım geri çəkildi və Cenninin qəmli, qayğılı üzünə baxdı. Qızın gözəlliyində yenicə kəsilmiş, hələ şehdən nəm olan zanbağın lətafəti duyulurdu. İntəhasız şəfqət dalğaları onun ürəyinə axdı. Nəhayət, Cenni güclə deyə bildi:

– Mənim sizdən bir xahişim var. Qardaşım həbsxanadadır. Biz onun üçün on dollar verməliyik. Mən buradan başqa hara gedəcəyimi bilmədim. Senator onun üşümüş əllərini ovuşduraraq:

– Mənim zavallı qızım, – dedi, – mənim yanımdan başqa hara getməli idiniz? Axı mən sizə demişdim ki, həmişə mənə müraciət edin! Cenni, məgər bilmirsiniz ki, mən sizin üçün hər şey edərəm.

Tövşüyən Cenni çətinliklə:

– Bəli, – dedi.

– Bax belə, artıq heç nəyin nigarançılığını çəkməyin. Mənim zavallı qızcığazım, nəhayət, tale sizə zərbələr endirməkdən nə vaxt əl çəkəcəkdir? Necə oldu ki, sizin qardaşınız həbsxanaya düşdü?

– Onu platformadan kömür boşaldanda tutublar, – deyə Cenni cavab verdi. Brender ürək yanğısı ilə:

– Aha! – deyə səsləndi.

Bu gənci, əslində həyatın özünün sövq etdiyi iş üçün həbsə almış və cəriməyə məhkum etmişlər. Bu qız gecə vaxtı onun yanına gəlmişdir ki, özünə belə zəruri olan on dollar üçün yalvarsın. Cenni üçün böyük məbləğdir, senator üçün isə bu heç bir şeydir.

Senator tələsik dedi:

– Qardaşınız üçün kədərlənməyin. Mən hər şeyi yoluna qoyaram. Yarım saatdan sonra o azad olacaqdır. Mən qayıdana qədər burada oturun, istirahət edin.

O, böyük lampanın yanında olan kreslonu göstərdi və cəld otaqdan çıxdı.

Brender dairə həbsxanasını idarə edən şerifi tanıyırdı. O, həmçinin Sebastyanı cəriməyə məhkum etmiş hakimi də tanıyırdı. Hakimə məktub yazıb oğlanın gələcəyini korlamamağı, cəzanı götürməyi xahiş etmək üçün Brenderə beşcə dəqiqə vaxt lazım idi. O bu məktubu xidmətçi ilə hakimin evinə göndərdi. Özünün şəxsən həbsxanaya getməsi və dostu olan şerifi dilə tutub Sebastyanı dərhal buraxdırması üçün də onca dəqiqə vaxt sərf etdi.

Brender:

– Bu da pul, – dedi. – Cərimə ləğv edilsə, qaytararsınız. İndi isə bunu buraxın.

Şerif məmnuniyyətlə razı oldu. O öz əmrinin yerinə yetirilməsinə şəxsən göz yetirmək üçün dərhal aşağı düşdü. Təəccüb qalmış Bass buraxıldı. Ona heç bir izahat verməyi lazım görmədilər.

Nəzarətçi dedi:

– Hər şey öz qaydasındadır. Sən azadsan. Qaç evə, bir də belə iş görəndə, ələ düşmə.

Bir şey başa düşməyən Bass evə yollandı, sabiq senator isə indi necə hərəkət etmək lazım olduğunu aydınlaşdırmağa çalışaraq otelə qayıtdı. Vəziyyət dolaşıq idi. Yəqin ki, Cenni atasının razılığı olmadan ona müraciət etmişdi. Bu, Cenninin son ümid yeri idi. İndi qız onu otağında gözləyirdi.

İnsan öz borcuna və ədalətə ciddi riayət etməklə şirnikdirici səadət arasında tərəddüd etdiyi zaman onun həyatında böhranlı dəqiqələr başlanır və ona elə gəlir ki, çox da böyük səy göstərmədən, yalnız lazım olduğu kimi hərəkət etməməklə səadətə nail ola bilər. Olmalı və olmamalı şey arasında hüdud bəzən aydın olmur. Brender başa düşürdü ki, Cenni ilə hətta evlənmək belə, onun atasının mənasız tərsliyi üzündən çətin olacaqdır. Başqa maneçilik – ictimai rəydir. Fərz edək ki, o, Cenni ilə evləndi – adamlar nə deyərlər? Cenni hər şeyi dərindən hiss edə bilən zəngin istedadlı təbiətdir, Brender bunu bilirdi. Onda camaatın başa düşə bilmədiyi şairanə bir qəlb, incə bir ruh vardır. Brender özü belə bunun nə olduğunu tamamilə anlamır, lakin qızda zəngin daxili aləm duyurdu. Cenninin ağlı hələ inkişaf etmiş olmasa da, həyat təcrübəsi çatmasa da, bu zəngin daxili aləm Brenderin yerinə kim olmuş olsaydı, onu cəzb edərdi. Brender fikrən onu yenə qarşısında görərək, "qeyri-adi qızdır" – deyə düşündü.

İndi nə etmək lazım olduğunu götür-qoy edərək o öz evinə qayıtdı. Otağa girərkən yenə qızın gözəlliyinə və füsunkar məlahətinə heyran oldu. Abajurla örtülmüş lampanın zəif işığında qız ona dünyanın indiyədək görmədiyi əfsanəvi bir xilqəti xatırlatdı.

O, sakit görünməyə səy edərək:

– İş düzəlmişdir, – dedi. – Mən sizin qardaşınız üçün təşəbbüsdə oldum. O azaddır. Cenni ayağa qalxdı.

O, əllərini bir-birinə vuraraq ah çəkdi, sonra Brenderə doğru addımladı. Onun gözləri minnətdarlıq ifadə edən göz yaşları ilə doldu.

Brender bu göz yaşlarını gördü və qıza lap yaxın gəldi:

– Allah xatirinə ağlamayın, Cenni, – dedi. – Siz mələksiniz! Siz – mərhəmətin özüsünüz! Bir təsəvvür edin: bu qədər qurban veribsiniz, indi də ağlayırsınız!

O, Cennini özünə tərəf çəkdi və bu an həmişəki ehtiyatlılığı ona xəyanət etdi. Brender bircə şeyi hiss edirdi: bu qədər həsrətində olduğu bir xəyal həqiqətə çevrilir. Nəhayət, bir çox müvəffəqiyyətsizlikdən sonra, tale ona hər şeydən çox arzuladığı məhəbbət və sevimli bir qadın bəxş edir. O, qızı qucaqlayıb öpür, öpürdü…

İngilis yazıçısı Cefris demişdir ki, kamil bir qız yüz əlli ildə bir dəfə yaranır. "Bu dəfinəni yerin və göyün bütün sehrləri yaradır. Yüz əlli il taxıl zəmiləri üzərində əsən cənub küləyi də, yoncanın ballı ağır başları və dəstərək çiçəkləri üzərində yellənən, birəbitdən quşunu gizlədən və arının yolunu kəsən yüksək otların ətri də, qızılgül kollarından canlı çəpərlər də, cavan doqquzan kolu da, qızıla çalan zəmilərdəki mavi peyğəmbər çiçəkləri də yaşıl şam ağaclarının kölgəsi də; sahillərində süsənlərin günəşə doğru yüksəldiyi balaca füsunkar çayların bütün qəşəngliyi qalın meşələrin məftunedici gözəlliyi, zirə ətri və genişlik, sərbəstlik ruhu yayan bütün uzaq təpələr – bunlar hamısı yüz illər boyu yenidən və yenidən təkrar olunur.

Cücüçiçəkləri, zəngçiçəkləri, bənövşələri, yamyaşıl bahar və qızıl xəzan payızı, günəşin işığı, şiddətli yağışlar və şehli səhərlər, ölməz gecələr, dayanmadan axan zamanın bütün dövrəsi yüz il ərzində yenidən və yenidən təkrar olunur. Heç kimin yazmağa qüvvəsi çatmayan yazılmamış tarix: gülün yüz il bundan əvvəl qopub uçmuş ləçəkləri haqqında kim bir şey söyləyə bilər? Yüz dəfələrlə qaranquşlar damlar altındakı yuvalarına qayıdırlar, yüz dəfələrlə! Budur, o gəldi və bütün dünya, artıq yox olmuş çiçəklərin həsrətini çəkdiyi kimi, onun gözəlliyinin həsrətini çəkir. Onun on yeddi yaşının cazibəsində əsrlərin sehri vardır. Bunun üçün də onun yaratdığı ehtirasda kədər gizlənir".

Əgər siz meşə çiçəklərinin yüz dəfələrlə təkrar olunan gözəlliyini anlamış və qiymətləndirmişsiniz, əgər qızılgüllər, musiqi, qızaran dan yeri, qürub çağı sizin ürəyinizi bir an sevinclə döyünməyə məcbur etmişdirsə, əgər bütün bu gözəllik tez ötüb keçirsə və dünya əlinizdən çıxıb getməmiş sizə verilmişdirsə, siz ondan imtina edərsinizmi?

VIII FƏSİL

Həyatımızda baş verən xarici və daxili dəyişikliyin əhəmiyyəti bəzən bizə dərhal aydın olmur. Biz sarsılırıq, qorxuruq, sonra sanki yenə əvvəlki həyat tərzinə qayıdırıq, dəyişiklik isə artıq baş vermişdir. Biz daha heç yerdə və heç vaxt əvvəlki kimi olmayacağıq. Cenni qardaşını qurtarmaq arzusu ilə senatorun yanına getməsinin, axşam görüşünün gözlənilməz nəticəsi haqqında düşünərkən öz hisslərindən baş çıxara bilmədi. Cenni, Brenderlə yeni qarşılıqlı münasibətinin həm ictimai, həm də fizioloji mənada nə kimi dəyişiklik yarada biləcəyini çox dumanlı şəkildə təsəvvür edirdi. O, analığın hətta ən əlverişli bir şəraitdə, adi qadın üçün belə, necə sarsıntı olduğunu hələ başa düşmürdü. O, heyrət, maraq, öz vəziyyətinə inamsızlıq duyurdu, eyni zamanda ürəkdən xoşbəxt və sakit idi. Brender yaxşı adamdır. İndi o, Cenniyə həmişəkindən daha yaxın olmuşdur. Brender onu sevir. Onların yeni əlaqəsi cəmiyyətdə qızın mövqeyini də mütləq dəyişər. İndi onun həyatı tamam başqa cür olacaq və artıq başqa cür olmuşdur. Brender hey onu inandırırdı ki, sevgisi əbədidir.

Cenni gedərkən o, təkrar-təkrar deyirdi: – Cenni, sənə deyirəm, heç bir şeydən nigaran qalma. Ehtiras məndən qüvvətli çıxdı, lakin mən səninlə evlənəcəyəm. Evə get! Heç kəsə bir söz demə. Əgər gec deyilsə, qardaşını xəbərdar et, hamısını gizlincə saxla, mən səninlə evlənər və səni buradan apararam. Mən bunu bu saat da edə bilərəm. Burada etmək istəmirəm. Ancaq Vaşinqtona gedib səni oraya çağıracağam. Budur, (o, pul kisəsini çıxartdı, yanında olan yüz dolları götürdü), bunu al. Sabah mən sənə yenə göndərərəm. İndi sən mənim nişanlımsan, bunu unutma. Sən mənimsən.

O, nəvazişlə Cennini qucaqladı. Cenni gecənin zülmətinə çıxdı. Brender, şübhəsiz, sözünün üstündə duracaqdır. O, fikrən artıq yeni, məstedici bir həyat sürürdü. Əlbəttə, o Cenni ilə evlənəcəkdir. Bir təsəvvür edin! Cenni Vaşinqtona, uzaq, yad şəhərə gedəcəkdir. Ata və anasına gəlincə, onlar bu qədər çox işləməyəcəklər. Hələ Bass, Marta… Cenni onlar üçün nələr edə biləcəyini fikirləşərək sevincindən fərəhlənirdi. Bir kvartal getdikdən sonra o, addımlarını yavaşıtdı. Brender gəlib ona çatdı. O, Cennini evlərinin qapısınadək ötürüb dayandı. Cenni isə ehtiyatla ətrafı nəzərdən keçirərək, cəld artırmaya qalxdı və qapını dartdı. Qapı açaq idi. Cenni hər şeyin yaxşı olduğunu sevgilisinə göstərmək üçün bir dəqiqə ayaq saxladı və içəri daxil oldu. Evdə sakitlik idi. O öz otağına girdi və Veronikanın yuxulu nəfəsini eşitdi. Sonra səssizsəmirsiz Bass və Corcun yatdığı otağa keçdi. Bass çarpayıda tir uzanmışdı, yuxulamış kimi görünürdü. Lakin Cenni daxil olan kimi pıçıldadı:

– Sənsən, Cenni?

– Mənəm.

– Hardaydın?

– Qulaq as, – deyə Cenni pıçıldadı, – ata-anamı gördünmü?

– Hə.

– Mənim evdən getdiyimi onlar bilirlərmi?

– Anam bilir. Mənə tapşırdı ki, səni soruşmayım. Sən hardaydın?

– Sənin işin üçün senator Brenderin yanına getmişdim.

– Belə de. Məni niyə buraxdıqlarını demədilər axı. Cenni yalvardı:

– Heç kəsə bir söz demə. Mən istəmirəm ki, bunu bir adam bilsin. Axı sən atamın ona münasibətini bilirsən.

– Yaxşı, demərəm.

Lakin sabiq senatorun onun tutduğu işi haqqında nə düşündüyünü və nə tədbir tökdüyünü, Cenninin onunla necə danışdığını bilmək Bass üçün maraqlı idi. Cenni hamısını qısaca danışdı, elə bu vaxt qapı arxasında anasının ayaq səsləri eşidildi.

– Cenni! – deyə missis Herhardt pıçıltı ilə çığırdı. Cenni onun yanına çıxdı.

– Ah, sən nə üçün getmişdin?

– Mən başqa cür edə bilməzdim, ana. Bir şey etməli idim.

– Bəs niyə bu qədər yubandın?

– O mənimlə danışmaq istəyirdi, – deyə Cenni əsas məsələdən yayınmağa çalışaraq cavab verdi.

Anası təşvişlə dolu olan yorğun gözlərini Cenniyə zilləmişdi.

– Ah, mən elə qorxurdum, elə qorxurdum. Atan sənin otağına getmək istəyirdi, mən dedim ki, sən yatırsan. O, küçə qapısını bağladı, mən təzədən açdım. Bass da, gələn kimi, səni görmək istədi, mən onu dilə tutdum ki, səhəri gözləsin.

O yenə kədərlə qızına baxdı. Cenni ürəkverici tərzdə:

– Hər şey yaxşıdır, anacan, – dedi. – Sabah mən sənə hamısını danışaram. İndi get yat. Bassın buraxılması haqqında atam nə düşünür?

– O bilmir. O elə düşünür ki, yəqin Bassın cəriməni verməyə gücü olmadığını bilib buraxmışlar.

Cenni anasının çiyinlərini nəvazişlə qucaqladı və: – Get yat, – dedi.

O indi başqa cür düşünür və hərəkət edirdi, sanki yaşı xeyli artmış, böyümüşdü. O hiss edirdi ki, özünün də, anasının da qayğısına qalmalıdır.

Sonrakı günləri Cenni sanki yuxuda keçirdi. O axşamın qeyri-adi hadisələrini təkrar-təkrar xəyalında canlandırır, düşünür, götür-qoy edirdi. Senatorun yenə də toydan danışmasını, Vaşinqtondan qayıdandan sonra onunla evlənəcəyini, ona yüz dollar verdiyini və yenə verməyi vəd etdiyini anasına danışmaq o qədər də çətin deyildi. Amma yeganə mühüm məsələni anasına nağıl etməyə özünü məcbur edə bilmədi. Bu çox müqəddəs sirr idi. O vəd etdiyi pulu – dörd yüz dolları – göndərdi, bu pulu bankda cari hesaba qoymağı məsləhət görürdü. Sabiq senator yazırdı ki, o artıq Vaşinqtona gedir, lakin ya geri qayıdacaq və yaxud Cennini oraya çağıracaqdır. O yazırdı: "Mətanətli ol, səni yaxşı günlər gözləyir".

Brender getdi, Cenninin taleyi, doğrudan da, tükdən asılı qaldı. Lakin Cenni hələ gəncliyin bütün sadəlövhlüyünü mühafizə edirdi. Zahirən o lap əvvəlki kimi idi, üzündə yalnız həlim bir dalğınlıq vardı. Əlbəttə, o, Cennini yanına çağıracaqdır. Qızın xəyalında uzaq ölkələr, qəribə, gözəl həyat canlanırdı. Onun bankda bir qədər pulu vardır, o heç vaxt belə sərvəti xəyalına gətirməmişdi, indi anasına kömək edə bilər. Gənc qızlar həmişə belə olurlar – o yenə də ancaq yaxşı nəticə gözləyirdi. Əks təqdirdə, bəlkə də o təşvişə düşər, gələcəyindən qorxardı. Onun bütün varlığı, həyatı, gələcəyi bir tükdən asılı idi. Bu həm yaxşı, həm pis qurtara bilərdi, lakin belə sadəlövh məxluq üçün fəlakət yalnız baş verib qurtardıqdan sonra aşkara çıxır.

Belə qeyri-müəyyən vəziyyətdə mənəvi sakitliyi, ruhi müvazinəti necə saxlamaq olar? Bu, sirrini hər bir gəncin fitri sadəlövhlüyündə, tez inanmaq xasiyyətində axtarmaq lazım gələn möcüzələrdən biridir. Kamala yetmiş bir adamın öz ilk gənclik təsəvvürlərini mühafizə etməsi nadir hadisədir. Həm də birisinin bunları mühafizə etməsi deyil, hamının bunu itirməsi qəribədir. Bütün dünyanı gəz, dolaş, hər şeyə geniş açılmış, heyrətli gözləri ilə baxan gəncliyin incəliyi və sadəlövhlüyü keçmişə dair bir xatirəyə çevrilsə, onda dünyada nə qalar? Bəzən bizim gündəlik qayğılarımızın quru səhrasında görünən bir neçə yaşıl fidan, soyumuş ruhun nəzərləri qarşısında ötüb-gedən günəşli yay səhnələri, fasiləsiz ağır əməyin içərisində qısa dinclik dəqiqələri – bunlar hamısı yorulmuş yolçunun qarşısında gənc könül üçün həmişə açıq olan kainat qədər geniş aləm açır. Nə qorxu, nə tamahkarlıq, geniş çöllər və işığa qərq olmuş təpələr, səhər, günorta, gecə, ulduzlar, quşların səsi, suların zümzüməsi, – bunlar hamısı uşağın ruhuna bəxşiş verilir. Bəziləri bunu şeriyyət, başqaları – daşürəklilər – boş uydurma adlandırırlar. Gənclik günlərində bunların hamısı onlara da aydın idi, gənclik həssaslığı yox oldu və onlar artıq bunu görməyə qadir olmadılar.

Cenninin yeni həyəcanları yalnız hər bir işi görürkən üzündə əks olunan dalğın kədərdən bilinirdi. Bəzən o təəccüb edirdi ki, Brenderdən bu vaxtadək məktub yoxdur, lakin buradaca xatırlayırdı ki, o bir neçə həftə demişdi, buna görə də ayrıldıqlarından keçən ay yarım bir elə uzun görünmürdü.

Bu vaxt içərisində çox hörmətli ekssenator şən halda prezidentlə görüşə getdi, sonra yüksək cəmiyyətin xoş həyatına qapıldı. Merilenddə öz dostları ilə görüşməyə hazırlaşdığı zaman yüngül soyuqdəymə onu bir neçə gün evdə oturmağa məcbur etdi. O məhz indi yatağa uzanmağa məcbur olduğundan narazı idi, lakin əhvalının pisliyində heç bir ciddi şey görmürdü. Sonra həkim onda qarın yatalağının ağır formasını aşkara çıxartdı. O, bir müddət huşunu itirdi və ayılanda çox zəiflədiyini gördü. Ona elə gəlirdi ki, səhhəti düzəlir, lakin Cennidən ayrıldıqdan düz ay yarım sonra qəflətən onu ürək iflici vurdu və hər şey bitdi. Cenni onun xəstələndiyini bilmədən xoşbəxtlik xəyalı ilə yaşayırdı, hətta Bass axşam qəzeti evə gətirənədək onun ölümü haqqında qara hərflərlə çap olunmuş məlumatı belə görməmişdi.

– Buna bax, Cenni, – deyə Bass ucadan xəbər verdi. – Brender ölmüşdür!

O, qəzeti bacısına uzatdı. Birinci səhifədə yazılmışdı:

SABİQ SENATOR BRENDERİN ÖLÜMÜ

Ohayo ştatının şanlı oğlu qəflətən vəfat etmişdir. Vaşinqtonda, "Arlinqton" otelində ürək iflicindən ölmüşdür.

Bu yaxınlarda o, tif keçirmiş, həkimlərin rəyinə görə, sağalmağa başlamışdır. Lakin xəstəlik mənhus olmuşdur. Onun qeyri-adi mənsəb yolunun ən mühüm mərhələləri…

Cenni hədsiz sarsılaraq bu sətirlərə baxırdı.

– Ölüb? – deyə o birdən qışqırdı. Bass fövqəladə yenilik gətirən bir adam kimi:

– Hə də, görürsən, çap eləyiblər, – dedi. – Bu gün səhər saat onda ölübdür.

IX FƏSİL

Cenni əsməsini zorla gizlədərək, qəzeti götürdü və qonşu otağa keçdi. O, pəncərənin yanında dayandı, ifadə edilməz dəhşətdən tamam quruyaraq yenə bu sətirlərə baxdı.

"O ölmüşdür" – o indi ancaq bunu anlaya bilirdi, qonşu otaqdan isə bu müdhiş hadisəni atasına xəbər verən Bassın səsi gəlirdi. O, "bəli, ölübdür" sözlərini eşidir və bu ölümün onun üçün nə demək olduğunu bir daha təsəvvür etməyə çalışırdı. Lakin şüuru ona kömək etmək istəmirdi.

Bir dəqiqədən sonra missis Herhardt ona yanaşdı. O, Bassın sözlərini eşitmiş, Cenninin qonşu otağa necə keçdiyini görmüş, lakin senatorun üstündə əri ilə toqquşduğunu xatırlayaraq öz hissini büruzə verməkdən qorxmuşdu. Qızı ilə senator arasında baş vermiş əhvalat haqqında onda heç bir zaman şübhə oyanmamışdı. İndi, Cenninin ümidləri alt-üst olduğu zaman, ana yalnız qızının dərdinə şərik olduğunu göstərmək istəyirdi. Missis Herhardt ürəkdən kədərlənərək:

– Necə ağır xəbərdir, eləmi? – dedi. – Sənin üçün, bizim hamımız üçün bu qədər yaxşılıq etmək istədiyi vaxtda ölməli imiş. O, cavab gözləyərək susdu, lakin Cenni sanki lal olmuşdu. Missis Herhardt davam etdi:

– Özünə dərd eləmə, olacağa çarə yoxdur. O, çox yaxşılıq etmək istəyirdi, ancaq indi bu barədə düşünməyə dəyməz. Olan olub, təzədən heç nəyi dəyişdirmək olmaz, sən ki bunu başa düşürsən.

O yenə susdu. Cenni isə əvvəlki kimi lal və hərəkətsiz durmaqda davam edirdi. Dilə tutmağın faydasız olduğunu görən missis Herhardt Cenninin tək qalmaq istədiyini qət edərək otaqdan çıxdı.

Cenni yenə pəncərənin yanında dayanmışdı. İndi, bu xəbərin həqiqi mənası onun şüuruna çatdıqda, nə qədər çıxılmaz vəziyyətə düşdüyünü anlamağa başladı. O, yataq otağına getdi. Çarpayının qırağında oturdu, qarşıdakı balaca aynada ələmdən saralmış və dəyişilmiş üzünü gördü. Cenni çaşqın bir halda baxırdı – bu onun özüdürmü? "Çıxıb getmək lazımdır" – deyə o düşündü və bütün ümidlərini itirmiş bir adama məxsus mətanətlə fikrən özünə sığınacaq axtarmağa başladı.

Şam vaxtı çatdı. Ədəb dairəsindən kənara çıxmamaq üçün o da başqalarına qoşuldu. Həmişəki kimi özünü aparmaq ona asan deyildi. Herhardt gördü ki, Cenninin kefi yoxdur, lakin bu kədər arxasında gizlənən ümidsizliyin nə qədər dərin olduğunu heç ağlına gətirmirdi. Bass isə öz şəxsi işləri ilə elə məşğul idi ki, heç kəsə diqqət yetirmirdi.

Günlər keçir, Cenni öz çətin vəziyyətini düşünürdü, "indi mən nə edim?" – deyə özündən soruşdu. Düzdür, onun pulu var idi, lakin nə dostu, nə təcrübəsi, nə bir sığınacaq yeri yox idi. O həmişə ata-anası ilə yaşamışdı. Bəzən o, anlaşılmaz ruh düşkünlüyü keçirirdi, ona elə gəlirdi ki, müəyyən şəkli və adı olmayan qorxulu kabuslar onu təqib edir. Bir dəfə səhər dəfedilməz bir arzu hiss etdi – o ağlamaq istəyirdi, sonralar da bu hiss münasib olmayan dəqiqələrdə onu tez-tez göz yaşları tökməyə məcbur edirdi. Missis Herhardt bunu duymağa baş-ladı və bir dəfə qızını sorğu-suala tutmağı qərara aldı. O, mehribanlıqla sözə başladı:

– De görüm, sənə nə olub? Cenni, sən hamısını anana danış-malısan.

Həqiqəti açıb söyləməyin qətiyyən mümkün olmadığını zənn edən Cenni, nəhayət, özünü saxlaya bilmədi, ananın yumşaq təkidinə güzəştə gedərək mənhus etirafı etdi. – Missis Herhardt dərd əlindən dondu, uzun müddət ağzını açıb bir söz deyə bilmədi.

– Ax, bütün bunlar mənim günahımdır – deyə o, nəhayət, peşmançılıq içində dilləndi. – Mən bunu başa düşməliydim. Darıxma, biz əlimizdən gələni edərik.

Bu an o özünü saxlaya bilməyib hönkürdü.

Bir az sonra o yenə paltar yumağa başladı, təknə üstünə əyilərək o yenə ağlayır, özünü saxlaya bilmirdi. Göz yaşları yanaqlarından axır, köpüklü sabun suyuna tökülürdü. Bəzən o, göz yaşlarını önlüyü ilə silirdi, lakin onlar yenə, arası kəsilmədən gözlərini doldururdu.

İlk dəhşətli dəqiqələrdən sonra qaçılmaz fəlakət bütün kəskinliyi ilə dərk edildi. Herhardt həqiqəti bilsə, nə edər? O dəfələrlə demişdi ki, qızlarından biri başqaları kimi etmiş olsa, belə qızı küçəyə atar. "Onun ayağı da mənim evimə dəyməyəcək!" – deyə Herhardt bağırardı.

Bu dövrdə missis Herhardt qızına tez-tez deyirdi:

– Mən atandan elə qorxuram ki!.. O nə deyər…

– Bəlkə mən bir yerə köçüb getsəm, yaxşı olar, – deyə Cenni təklif edirdi.

– Yox, – deyə ana cavab verirdi. – O hələ heç nə bilməməlidir. Bir az gözlə.

Lakin o, ürəyinin dərinliyində hiss edirdi ki, məşum gün onlardan asılı olmayaraq gələcəkdir.

Bir dəfə, bu təşvişli sirri artıq ürəyində saxlaya bilmədən missis Herhardt Cennini və qalan uşaqları gəzməyə göndərdi, o ümid edirdi ki, uşaqlar qayıdanadək hər şeyi kişisinə açıb deyə biləcəkdir. Səhərdən o vurnuxur, qorxu içərisində münasib dəqiqə gözləyirdi. Nahardan sonra isə heç bir söz açmadan kişisinə imkan verdi ki, yatsın. Gündüz o, işə getmədi, çünki öz iztirablı borcunu yerinə yetirməmiş gedə bilmirdi. Saat dörddə Herhardt oyandı, missis Herhardt isə Cenninin tezliklə qayıdacağını, səylə hazırlanmış imkanın əldən çıxacağını gözəlcə anladığı halda, hələ də tərəddüd edirdi. Görünür, ata özü Cenni haqqında söhbət salmasaydı, missis Herhardt öz mətanətini toplaya bilməyəcək, bir söz deməyəcəkdi.

Herhardt dedi:

– Cenni sınıxıb, xarab olub. Deyəsən ona nə isə olmuşdur.

Missis Herhardt qorxunu güclə boğub, işi mütləq axıra çatdırmağı qət edərək:

– Ah, – deyə sözə başladı. – Cenninin işi çox pisdir. Ona bədbəxtlik üz verib. Heç bilmirəm neyləyim. Cenni…

Bu an təmir etmək üçün qapının qıfılını sökən Herhardt başını qaldırdı və şübhə içərisində arvadına baxdı.

– Sən nə demək istəyirsən? – deyə o soruşdu.

– Missis Herhardt həyəcan içərisində önlüyünü hörməqamçı kimi burmağa başladı. O bütün mətanətini toplamağa və hər şeyi izah etməyə çalışardı, lakin qüvvəsi ona tabe olmadı. O, önlüyü ilə üzünü örtdü və ağladı.

Herhardt ona baxıb ayağa qalxdı. O bir az Kalvinə oxşayırdı – sanki qocalıqdan və yağışda, küləkdə, açıq havada işləməkdən tutqunlaşmış sısqa, xəstəcəsinə sarı üzü vardı. Heyrət və qəzəb anlarında onun gözləri alışırdı. O, həyəcanlı olduğu zaman tüklərini alnından tez-tez geri atır, otaqda o tərəf-bu tərəfə addımlamağa başlayırdı. İndi o, təşviş içərisində idi, özündən çıxmağa hazır idi.

– Sən nə danışırsan? – deyə o, almanca, çox sərt soruşdu. – Bədbəxtçilik… Olmaya kimsə… – o, sözünü axıra çatdıra bilmədi, təhdidedici bir hərəkətlə əlini qaldırdı. – Sən niyə susursan?

Nə olursa olsun, öz fikrini deməyə cəhd edən qorxmuş missis Herhardt sözə başladı:

– Mən heç ağlıma da gətirmirdim ki, onun başına belə bir iş gələ bilər. O həmişə yaxşı qız olmuşdur. Ah, adam heç fikirləşə bilmir ki, o, Cennini məhv edibdir, – deyə missis Herhardt sözünü qurtardı.

Herhardt qudurmuş kimi bağırdı:

– Lənətə gəlmiş! Mən bunu bilirdim! Brender! Ha! Sizin nəcib, xeyirxah centlmeniniz! Sənin axşamlar qaçıb getməyə, faytonda gəzməyə, küçələrdə dolaşmağa icazə verməyin gör hara gətirib çıxartdı! Mən bunu bilirdim! Pərvərdigara!

Bu faciəli monoloqu ifadə edərək o, qəfəsdəki yırtıcı kimi, otaqda o küncdən-bu küncə vurnuxmağa başladı.

– Məhv etdi! – deyə o bağırdı. – Məhv etdi! Ha! Ha! Deməli, o, Cennini məhv etdi! Bəs belə?

O, birdən-birə ipindən dartılmış marionetka kimi dayandı, divarın yanındakı stola doğru çəkilmiş və qorxudan saralmış missis Herhardtın qarşısında durdu.

– Axı o ölmüşdür! – deyə bağırdı. Sanki bu fikir onun ağlına ilk dəfə gəlmişdi. – O ölmüşdür!

O sanki başının tab gətirə bilməyəcəyindən qorxaraq, əlləri ilə gicgahını sıxır, arvadına baxırdı. Baş vermiş hadisə, taleyi acı, zəhərli istehzası od kimi onu yandırırdı.

– Ölmüşdür! – deyə o təkrar etdi.

Missis Herhardt onun ağlını itirəcəyindən ehtiyat edərək, daha da geri çəkildi. Ərinin eybəcər hala düşmüş üzü, bu saat missis Herhardtı bu fəlakətin səbəbindən artıq qorxudurdu. Missis Herhardt məhzun-məhzun dedi:

– O, Cennini almaq istəyirdi. Ölməsəydi, Cenni ilə evlənəcəkdi.

Bayaqdan sanki donmuş Herhardt arvadının səsini eşidən kimi yenə özündən çıxdı, yenə bağırmağa başladı:

– Evlənəcəkdi! Evlənəcəkdi! Təsəlli üçün şey tapdı! Evlənə-cəkdi! Əclaf! Köpək! Onu görüm ruhu həmişə cəhənnəm odunda yansın! Pərvərdigara, elə et ki, elə et ki… ax, kaş mən xristian olmayaydım…

O, qəzəbdən titrəyərək yumruğunu sıxdı.

Missis Herhardt hönkürtü ilə ağladı. Əri üzünü çevirdi. O çox sarsılmışdı, arvadının göz yaşları ona təsir edə bilməzdi. Mətbəxdə yenə o tərəf-bu tərəfə getməyə başladı. Döşəmə onun ağır addımları altında titrəyirdi. Bir az sonra o yenə arvadına yaxınlaşdı. İndi dəhşətli həqiqət onun şüurunda yeni şəkildə, yeni bir cəhəti ilə canlandı.

– Bu nə vaxt olmuşdur? – deyə o soruşdu.

– Bilmirəm, – deyə missis Herhardt cavab verdi. O, düzünü deyə bilməzdi, çünki həddindən artıq qorxmuşdu. – Mən özüm də hamısını bu günlərdə bilmişəm.

– Yalan deyirsən! – deyə o bağırdı. – Sən həmişə onu qanadının altına alırdın. Onun bu yerə gəlib çatmasına müqəssir sənsən. Sən mənə mane olmasaydın, hər şey mən istədiyim kimi olardı, indi də belə əzab çəkməzdik.

O öz-özünə davam edirdi: "İş gör nə yerə gəlib çıxdı! Nə yerə gəlib çıxdı! Mənim oğlum həbsxanaya düşür. Qızım küçələri dolaşır, dedi-qoduya yol verir. Qonşular üzümə deyirlər ki, uşaqların özlərini lazım olduğu kimi aparmırlar. İndi də bu alçaq, Cennini məhv etdi. İlahi, mənim uşaqlarıma nə olub?"

Özünə yazığı gələn Herhardt mırıldanırdı:

– Mən hansı günahın sahibiyəm ki, bu cəzanı çəkirəm? Mənmi yaxşı xristian olmağa çalışmıram? Mən hər axşam dua edirəm ki, Tanrı mənə haqq yolunu göstərsin, hamısı faydasızmış. İşləyirəm… Budur, bu mənim əllərim – qabar-qabardır, başdan-ayağa döyənəkdir. Ömrüm uzunu mən namuslu adam olmağa can atmışam. İndi budur… bax…

Onun səsi üzüldü, elə bil indicə ağlayacaqdı. Birdən coşqun qəzəb içində arvadının üzərinə atıldı.

– Hər şeydə müqəssir sənsən! – deyə o bağırırdı. – Ancaq sən! Sən mən deyəni eləsəydin, heç nə olmazdı! Yox, lazım bilmədin, mənə qulaq asmadın. Qoy o buradan rədd olsun! İtsin! Getsin!!! O, fahişədir, onun adı budur? İndi onun bir yolu var! – o da cəhənnəmdir! Qoy ora getsin. Mən öz başımın dərdini çəkəcəyəm, bəsdir, kifayətdir.

O öz kiçik yataq otağına getmək istəyərkən çevrildi, lakin qapıya çatmadan dayandı:

– Qoy buradan rədd olsun! – deyə quduzcasına təkrar etdi. – Mənim evimdə onun yeri yoxdur. Bu gün rədd olsun! Bu saat! Bundan sonra mən onu evimin qapısına da buraxmaram! Məni necə biabır etməyi ona göstərərəm!

– Onu bu gün qovma, – deyə missis Herhardt yalvardı. – Gedəsi yeri yoxdur.

– Yox, elə bu gün! – Onun sərt üzündə yenilməz qətiyyət əks olunurdu. – Bu dəqiqə! Qoy özünə başqa ev axtarsın. Bu ev onun zövqünə görə olmadı. Qoy cəhənnəm olsun! Qoy yad evlərdə qalmağın dadını görsün! O, otaqdan çıxdı.

Saat altının yarısında missis Herhardt göz yaşları içində şam hazırlamağa başlayanda Cenni qayıtdı. Ana qapının döyüldüyünü eşidərkən diksindi. O bilirdi ki, bu saat tufan qopacaqdır. Ata Cennini astanada qarşıladı.

– Rədd ol gözümdən! – deyə o, qəzəblə bağırdı. – Sənin ruhun belə, mənim evimdə olmasın. Bir də mənim gözümə görünmə. Cəhənnəm ol!

Saralmış, titrəyən Cenni bir kəlmə danışmadan onun qarşısında dayanmışdı. Onunla qayıtmış uşaqlar heyrət və qorxu içində onu dövrəyə aldılar. Bacılarını zərif bir məhəbbətlə ürəkdən sevən Veronika və Marta ağlamağa başladılar.

Tamamilə çaşmış Corc:

– Nə olub axı? – deyə soruşdu.

– Qoy rədd olsun! – deyə Herhardt təkrar etdi. – Mən onun evimdə qalmasını istəmirəm. Əxlaqsız olmaq istəyir, öz işidir, qoy buradan cəhənnəm olsun. – O, qızına nəzər salaraq əlavə etdi: – Yığışdır şeylərini.

Cenni bir kəlmə danışmadı, lakin uşaqlar daha da ucadan ağladılar.

– Susun! – deyə Herhardt çığırdı. – Mətbəxə gedin.

O, uşaqları otaqdan qovdu və özü də arxasına belə baxmadan çıxdı.

Cenni səssiz öz otağına keçdi. O öz miskin varidatını topladı və bunları göz yaşları içində anasının gətirdiyi zənbilə yığmağa başladı. Elə də çox olmayan qız bəzək-düzəyini özü ilə götürmədi. Onlar Cenninin gözlərinə sataşdı, lakin o, balaca bacılarını düşünərək bu şeylərə toxunmadı. Marta və Veronika şeyləri toplamaqda ona kömək etmək istəyirdilər. Amma ata onları buraxmadı. Saat altıda Bass gəldi, bütün ailəni mətbəxdə təşviş içində gördükdə nə üz verdiyini soruşdu.

Herhardt qaşqabaqlı ona baxıb cavab vermədi.

– Nə olub? – deyə Bass təkid etdi. – Niyə bura yığılıbsınız? Missis Herhardt göz yaşları içərisində pıçıldadı:

– Atan Cennini evdən qovubdur.

Bass heyrət içində gözlərini bərəldərək:

– Nə üçün? – deyə soruşdu.

– Nə üçün qovduğunu mən sənə deyərəm. – Herhardt almanca danışdı. – Onun üçün ki, o, fahişədir, bax, bunun üçün. İş o yerə çatdı ki, ondan otuz yaş böyük olan, onun üçün ata olmağa yarayan bir adam onu məhv etdi. İndi qoy çətin vəziyyətdən nə cür istəyirsə, elə də çıxsın. O bu saat buradan rədd olmalıdır.

Bass ətrafa baxdı, uşaqlar gözlərini geniş açdılar. Hamısı, hətta ən balacaları belə, nə isə dəhşətli bir hadisə olduğunu hiss edirdilər. Lakin yalnız Bass nə üz verdiyini anlayırdı.

– Bu gecə vaxtı sən onu hara qovursan? – deyə Bass soruşdu. – Bu vaxt qıza küçədə qalmaq yaramaz. Səhərə kimi gözləmək olmaz?

– Yox, – deyə Herhardt cavab verdi.

– Bu əbəsdir, – deyə ana ehtiyatla dinləndi. Herhardt:

– Qoy elə bu saat getsin, – dedi, – bir də mən bu barədə bir kəlmə eşitməyim.

– O hara gedəcəkdir? – deyə Bass təkid etdi. Missis Herhardt acizanə:

– Bilmirəm, – dedi.

Bass bir daha hamını nəzərdən keçirdi, amma bir söz demədi. Bir az sonra ana Herhardtın bir an üzünü çevirdiyindən istifadə edərək gözü ilə qapını göstərdi. O öz başı ilə "Otağa get!" deyirdi.

Bass çıxdı, sonra missis Herhardt risk edib işi dayandırdı və oğlunun dalınca getdi. Uşaqlar bir az da mətbəxdə oturdular, sonra bir-birinin ardınca sürüşüb getdilər, ata tək qaldı. Onun zənnincə, kifayət qədər vaxt keçdikdən sonra o da qalxdı.

Ana qızına tələsik lazımi məsləhətlər verirdi. Ünvanını bildirməli idi. Bass indi onunla birlikdə çıxmayacaqdı, amma qoy Cenni bir qədər evdən uzaqlaşsın və onu küçədə gözləsin – o, Cennini yola salar. Ata işdə olanda ana onun – qızının yanına gələr, yaxud Cenni evə gələr. Qalan məsələləri gələcək görüşə qədər təxirə salmaq olar.

Onlar hələ danışıb qurtarmamışdılar ki, Herhardt otağa daxil oldu.

– O gedəcək, ya yox? – deyə sərt bir səslə soruşdu.

– Bu saat, – deyə missis Herhardt ilk dəfə meydan oxuyan bir səslə cavab verdi. Bass:

– Nə həşirdir? – dedi.

Lakin atası elə qəzəblə qaşlarını çatdı ki, onun artıq etiraz etməyə cəsarəti çatmadı.

Cenni öz yeganə yaxşı paltarında, əlində səbət daxil oldu. Onun gözləri qorxu ilə baxırdı, çünki sərt imtahanlardan keçəcəyini bilirdi. Lakin o artıq qadın olmuşdu. O, sevgidə qüvvət, səbirdə dayaq, istinadgah tapmış və fədakarlığın böyük ləzzətini dadmışdı. O, dinməz-söyləməz anasını öpdü, yanaqlarından göz yaşları axırdı. Sonra o döndü və yeni həyatla qarşılaşmağa çıxdı, qapı onun arxasınca bağlandı.

X FƏSİL

Cenninin bu çətin günlərdə burulğanına, girdablarına atıldığı dünyada xeyir həmişə, ta əzəldən öz yaşamaq hüququnu əbəs yerə müdafiə etmişdir, çünki xeyirxahlıq – insanlara yaxşılıq arzulamaq və onlara yaxşılıq etmək qabiliyyətidir. Xeyirxahlıq hamıya və hər kəsə məmnuniyyətlə, sevinclə xidmət etməyə hazır olan alicənablıqdır. Lakin cəmiyyət bu keyfiyyəti o qədər də qiymətləndirmir. Özünüzü ucuz qiymətləndirin – o zaman sizə etinasız yanaşacaq, sizi saymayacaq, ayaqlar altında tapdalayacaqlar. Xidmətinizə görə olmasa da, özünüzü yüksək qiymətləndirin, – o zaman sizə hörmət edəcəklər. Cəmiyyət bütövlükdə insanları olduqca pis tanıyır. Onun yeganə meyarı "başqaları nə dəyərlər"dir. Onun yeganə ölçüsü – özünü mühafizə hissidir. Filankəs öz varidatını mühafizə etmişdirmi? Filan qadın öz təmizliyini saxlamışdırmı? Göründüyü kimi, ancaq tək-tək nadir adamlar bəzən öz müstəqil rəylərini ifadə etməyə qabildirlər.

Cenni özünü yüksək qiymətləndirməyə cəhd də etmirdi. Onda özünü fəda etməyə fitri, təbii bir meyl var idi. Pislikdən, şərdən qorunmağa kömək edən yaşayış xudpəsəndliyini ona aşılamaq heç də asan iş olmazdı. Yüksək gərginlik dəqiqələrində insan daha çox nəzərə çarpan bir aydınlıqla yüksəlir. O, qüvvə və istedadının xeyli artdığını duyur. Biz hələ titrəyirik, yanlış addım atmaqdan qorxuruq, lakin biz inkişaf edirik, yüksəlirik. İlham alovları bizə rəhbərlik edir. Təbiət heç kəsi rədd etmir. Mühit, yaxud cəmiyyət bizdən üz döndərirsə, biz yenə də bütün mövcud olanlarla dostluqda qalırıq. Təbiət – alicənabdır. Külək və ulduzlar sənin dostlarındır. Sən ancaq mərhəmətli və həssas ol – o zaman bu böyük həqiqəti dərk edərsən. Bəlkə də bu həqiqət sənə hazır düsturlar şəklində deyil, nəticə etibarilə idrakın mahiyyətini təşkil edən sevinc və rahatlıq duyğusu ilə gəlib çatacaqdır. Rahatlıqda müdriklik qazanırsan. Cenni qapıdan bir az uzaqlaşan kimi Bass ona çatdı:

– Səbəti bir mənə ver, – dedi və Cenninin həyəcandan bir söz deyə bilmədiyini görərək əlavə etdi: – Mən, deyəsən, sənə harada otaq tapmaq mümkün olduğunu bilirəm. O, Cennini heç kəsin onları tanımadığı cənub məhəllələrinə, bir qarının yanına apardı. Bu qarı Bassın indi işlədiyi mağazadan, pulunu hissə-hissə ödəmək şərti ilə, divar saatı almışdı. Bass bilirdi ki, onun pula ehtiyacı var və otaq kirayə vermək istəyir.

– Sizin otağınız hələ tutulmayıb ki? – deyə o, qadından soruşdu. Qarı Cennini nəzərdən keçirərək:

– Yox, – dedi.

– Bəlkə siz onu mənim bacıma verəsiniz? Biz başqa şəhərə köçürük, o isə hələ burada qalmalıdır.

Qarı razı oldu və Cenni müvəqqəti sığınacaq tapdı. Bacısının halına ürəkdən kədərlənmiş Bass:

– Sən kefini pozma, – dedi. – Hamısı yoluna qoyular. Anam da dedi ki, sən ürəyini sıxmayasan. Sabah atam işə gedəndə evə gəl.

Cenni gəlməyi vəd etdi. Bass ona ürək vermək üçün bir neçə söz də dedi, qarı ilə razılaşdı ki, Cenni onun evində yeyib-içəcək, sonra vidalaşdı. O artıq qapıda ikən:

– Budur, hər şey öz qaydasındadır, – dedi. – Hamısı düzələcəkdir. Kefini pozma. Mən getməliyəm, sabah səhər sənə deyərəm.

O getdi. Xoşa gəlməyən fikirlər onu bir o qədər də təşvişə salmırdı. O hesab edirdi ki, bacısı, doğrudan da, müqəssirdir. Bu, bacısının tamam çaşdığını, qəm dəryasına batdığını görə-görə yolda onu sorğu-suala tutmasından da aydın idi.

– Sən nəyin xatirinə belə bir işə razı oldun? Heç olmazsa bir dəfə fikirləşdinmi nə edirsən? Cenni:

– Xahiş edirəm, bu saat mənə sual vermə, – dedi və bununla onun inadcıl sorğu-sualına son qoydu.

Onun özünə bəraət qazandırmağa və şikayət etməyə əsası yox idi. Hərgah bu işdə bir kəs müqəssir idisə, o məhz özü idi. Bassın düşdüyü fəlakət, ailənin başına açdığı iş, Cenninin özünü qurban verməsi – bunların hamısı unudulub getmişdi.

Cenni, yeni, yad yerdə tək qaldıqdan sonra öz dərdləri ilə əlləşməyə başladı. Keçirdiyi sarsıntıya, öz doğma evindən qovulmaq rüsvayçılığına dözmək üçün qüvvəsi çatmadı və o, hönkürtü ilə ağlamağa başladı. Doğrudur, o təbiətən səbirli idi və şikayət etməyi sevmirdi, lakin bütün ümidlərinin qəflətən fəlakətə uğraması onun belini sındırmışdı. Adama qasırğa kimi hücum edən və onu sarsıdan bu qüvvə nədir? Nə üçün ölüm qəflətən soxulur və həyatda ən işıqlı, ən sevincli görünən şeyi parça-parça edir?

Cenni olub keçənləri fikirləşərək Brenderlə uzun tanışlığını bütün təfərrüatı ilə yadına salırdı, onun dərdi nə qədər böyük olsa da, Brenderə qarşı məhəbbətdən və mehribanlıqdan başqa bir şey hiss etmirdi. Axı o, Cenniyə şüurlu olaraq pislik etmək istəmirdi. O həqiqətən, yaxşı və alicənab idi. O, sözün əsil mənasında, yaxşı adam idi. Cenni, hər şeydən əvvəl, onu fikirləşərək, Brenderin vaxtsız ölümünə ürəkdən ağlayırdı.

Gecə belə ağır fikirlər içində keçdi. Səhər isə Bass işə gedərkən ona dəydi və dedi ki, ana axşam Cennini gözləyəcəkdir. Ata evdə olmayacaqdır, onlar hər barədə danışa bilərlər. Cenni uzun və ağır gün keçirdi, lakin axşama yaxın kefi yaxşılaşdı və səkkizə on beş dəqiqə işləmiş anasıgilə getdi.

Evdə onu bir o qədər də şad xəbərlər gözləmirdi. Herhardt hələ də qəzəb içində idi. O, gələn şənbə günündə işdən çıxıb Yanqstauna getməyi qərara almışdı. İndi hər bir şəhərdə yaşamaq onun üçün Kolumbusda qalmaqdan yaxşı olacaqdır. Burada o heç vaxt adamların gözünə düz baxa bilməyəcəkdir. İndi Kolumbus onun üçün ən dözülməz xatirələrlə bağlı olacaqdır. O buradan gedəcəkdir, iş tapsa, ailəsini də yanına çağıracaqdır. Bu o deməkdir ki, öz evi ilə vidalaşmaq lazım gələcəkdir. Onsuz da girov pulu verə bilməyəcəkdir. Buna ümid etmək əbəsdir.

Bir həftədən sonra Herhardt yola düşdü. Cenni evə qayıtdı, onların həyatı bir müddət keçmiş qaydasına düşdü, lakin, əlbəttə, bu çox davam edə bilməzdi.

Bass bunu anlayırdı. Cenninin başına gəlmiş fəlakət və onun mümkün olan nəticələri Bassı çox sıxır, çox incidirdi. Kolumbusda qalmaq mümkün deyildi. Yanqstauna köçməyə dəyməzdi. Onların hamısının başqa bir yerə köçməsi zəruridirsə, yaxşısı budur ki, böyük bir şəhərə getsinlər.

Bass vəziyyəti ölçüb-biçərək düşündü ki, bəxti Klivlenddə sınamaq lazımdır. O eşitmişdi ki, orada sənaye coşqun bir sürətlə inkişaf edir. Orada işi düz gətirsə, qalanları da onun yanına köçərlər. Atası indiki kimi Yanqstaunda işləsə və bütün ailə Klivlendə köçsə, Cenni küçədə qalmaz.

Bass bu nəticəyə birdən-birə gəlmədi, xeyli götür-qoy etdikdən sonra öz niyyətini bildirdi. Bir dəfə axşam anası şam yeməyi verdiyi zaman Bass:

– Mən Klivlendə getmək istəyirəm, – dedi.

– Nə üçün? – deyə ana özünü itirmiş halda oğluna baxaraq soruşdu. Missis Herhardt oğlunun onları tərk edəcəyindən qorxurdu.

– Məncə, orada iş taparam, – deyə Bass cavab verdi. Bu xarabada qalmağımızın mənası yoxdur.

Anası məzəmmətlə:

– Təmiz danış, – dedi.

– Yaxşı, sən allah, – deyə Bass əlini yellədi. – Mənim yerimə kim olsa, söyüş də söyər, lənət də yağdırar. Burada bizim işimiz heç vaxt düz gətirmədi. Mən gedərəm, iş tapsam, hamınız yanıma gələsiniz. Heç kəsin bizi tanımadığı yerdə bundan min qat yaxşı yaşayarıq. Burada bizi heç bir yaxşı şey gözləmir.

Missis Herhardt dinləyir və onun ürəyində ümid oyanırdı ki, nəhayət, onların həyatı heç olmazsa bir az yüngülləşər. Kaş Bass dediyinə əməl edəydi – gedib özünə iş tapaydı, sağlam və ağıllı oğul anasına necə kömək etməlidirsə, ona eləcə kömək edəydi! Necə yaxşı olardı!

Coşqun bir sel onları pəncəsinə alıb uçuruma aparır. Doğrudanmı onları heç bir şey xilas etməyəcəkdir?

Ana maraqla soruşdu:

– Sən elə fikir edirsən ki, iş tapacaqsan?

– Tapmalıyam, – deyə Bass cavab verdi. – Hələ belə şey olmayıb ki, mən iş axtaram, tapa bilməyəm. Uşaqlardan bəziləri Klivlendə gedib yaxşıca işə düzəliblər. Lap elə Millergili götür.

O, əllərini cibinə qoyub pəncərəyə baxdı, sonra:

– Səncə, mən orada işə düzələnə qədər siz burada dolana bilərsinizmi? – deyə soruşdu.

– Elə fikir edirəm ki, dolanarıq, – deyə ana cavab verdi. – Atan indi işləyir, bir az pulumuz var. Bunu… bu pulu…

O, düşdükləri vəziyyətdən utanaraq, bu pulun haradan, hansı mənbədən gəldiyini deyə bilmədi. Bass qəmgin-qəmgin:

– Hə, başa düşürəm, – dedi.

– Payıza qədər ödənilməli borcumuz yoxdur. Payızda onsuz da hamısını atmaq lazım gələcək, – deyə missis Herhardt əlavə etdi.

O, evin girov haqqı barəsində danışırdı: növbəti ödəniş sentyabrda idi. Onlar, şəksiz, pulu verə bilməyəcəkdilər.

– O vaxtadək başqa şəhərə köçə bilsək, məncə, birtəhər dolanarıq. Bass qətiyyətlə:

– Mən elə də edəcəyəm, – dedi. – Gedəcəyəm.

Beləliklə, ayın axırında o, işdən çıxdı və ertəsi gün Klivlendə yola düşdü.