Читать книгу: «Dodaqdan qəlbə»

BİRİNCİ HİSSƏ

I

Ev sahibi yemək otağının eyvana açılan qapısından qonağını səslədi:

– Paşa, sən bu gözəl ay işığında yuxulamaq fikrindəsən? Bircə dəqiqəliyə bura zəhmət çək…

Yolun yorğunluğu canından hələ çıxmamış, bir az da yeməkdən ağırlaşmış şahzadə Vəfiq paşa geniş bir kresloda yayxanıb qalmışdı. O, tənbəl-tənbəl gözlərini açaraq, yorğun bir halda:

– İnsafın olsun, – dedi, – yəqin ki, məni təzədən bir də yedirtmək fikrində deyilsən!..

Münir bəy yavaş-yavaş ona tərəf yeriyərək:

– Bu səfərki bir başqa cür ziyafətdir, – dedi. – İndiki cavanların dili ilə desək “gözlər üçün bədii bir ziyafətdir”.

– Yox, heç ona da taqətim yoxdur.

– Əziz qonaqlarım üçün bağımdakı müxtəlif üzüm növlərindən, xüsusilə öz yetişdirdiyim məhsullardan çərəz süfrəsi acmışam.

– Bircə gilə də yeyə bilmərəm: partlaram.

– Ərz etdim ki, paşam, mənim süfrəm mədə və damaqdan daha çox gözləri oxşamaq üçündür.

Münir bəy köhnə dostundan əl çəkmir, onu durmağa məcbur etmək üçün kreslonu yavaş-yavaş yırğalayırdı.

Vəfiq paşa taqətsiz halda yerindən qalxdı.

Evi dörd tərəfdən əhatə eləyən eyvanın üstü üzüm çardağı ilə örtülmüşdü. Asma budaqların arasından düşən ay işığında yarpaqların və salxımların böyümüş kölgələri daş döşəməyə nağıllardakı saraylara məxsus naxışlar salmışdı.

Vəfiq paşa yemək otağına girəndə birdən dirçəldi (o, həyəcanlananda fransızca, bir işdən və ya siyasətdən söhbət düşəndə ingiliscə danışardı). Heyrətlə əllərini qaldırdı; kiçik, qısa vücudunu ucaltmaq istəyirmiş kimi pəncələrinin ucuna qalxaraq fransızca:

– Əzizim, bura pərilər aləmi, “Min bir gecə” saraylarının xəzinəsidir ki… – dedi.

Yemək masasının üstünə başdan-başa üzüm dolu büllur nimçələr düzülmüşdü. Qırmızı, bənövşəyi, sarı, yaşıl salxımlar asma lampanın donuq işığında ləl-cəvahir kimi parıldayırdı. Vəfiq paşa sözünə türkcə davam etdi:

– Yəqin ki, Cəm sarayının məşhur süfrəsi də buna bənzər bir şeymiş. Haqlısanmış, Münir. Sən bu çərəzlərdən əməlli-başlı bir incəsənət əsəri düzəltmisən.

Münir bəy əsərindən razı bir sənətkar qüruru ilə əllərini ovuşdurdu.

– Elədir kı, var, – dedi və getdikcə artan bir hərarətlə sözünə davam etdi. – Hər il bu vaxt belə canlı bir muzey düzəldirəm. Bunu sənə də göstərə bildiyim üçün çox şadam. Muzeyimin qiymətli cəhəti bilirsənmi nədədir? Bu gördüyün üzüm növlərinin çoxunu özüm yetişdirmişəm. Dünya ilə əlaqəmi kəsib bağlarıma çəkildikdən sonra meylimi üzümçülüyə salmışam. Bu bağlara yaxşı baxsam, İzmirin ən dövlətli adamı ola bilərəm. Ancaq bilirsən ki, mən dünyada kefi qazancdan üstün tuturam. Bağlarıma bir tacirdən daha çox sənətkar kimi qulluq edirəm. Oğulsuz-uşaqsız həyatımı bütünlüklə yaxşı üzüm növləri yetişdirməyə vermişəm. Yeni rəngdə, yeni dadı olan bir üzüm növü yetişdirəndə, elə bil dünyanı mənə bağışlayırlar.

Vəfiq paşa ucaboylu dostunun çiyinlərini oxşamaq üçün qollarını geniş açaraq yuxarı qaldırdı:

– Bu da adətən bir növ xəstəlikdir ki, adına gərək ki, istafilomani deyilir… Elə deyilmi? Əslində üzümçülüklə incəsənət arasındakı münasibəti inkar etmək olmaz. Təsəvvür et ki, Şərqdə şeir şərabdan, yəni üzümdən, yunanlarda ədəbiyyat səhnə ayinlərindən, latınlarda…

Vəfiq paşa çoxdan özünü incəsənət nəzəriyyəçisi sayır, fürsət tapdıqca ətrafındakılara zorla mənasız və qatma-qarışıq nəzəriyyələr dinlədirdi. Dostunun köhnə peşəsindən hələ də əl çəkmədiyini hiss edən Münir bəy, “təhlükə”nin qarşısını almaq üçün Vəfiq paşanın dodaqlarına bır salxım üzüm uzatdı:

– “Ləbinigar”ımdan mütləq bir neçə salxım yeməlisiniz. Bunda bir gilas dadı var. Bunları nahar vaxtı çox bəyəndiyiniz, “nurkar” növü ilə o qarşıdakı nimçədə parıltı salan “tacizər” üzümünü calaq etməklə almışam. Şəkil və rəng etibarilə analarına və atalarına heç bir oxşarı yoxdur, elə deyilmi? Təbiətin anlaşılmaz qanunları var, əzizim. İnsanlarda olsa, pisliyə yozarıq, “mütləq burada şeytan barmağı, qadın xəyanəti var", – deyərik. Ancaq bu üsul, yeni peyvənd öz əlimlə olduğu üçün belə bir şübhə meydana çıxmır. Budur, daha bir təzə növ – “çardaq xurması”. Yalnız şəkli və üzərinə toz çökmüş kimi görünən parlaq rəngi deyil, dadı ilə də bir az xurmaya oxşayır. Kiçik bir haşiyəyə çıxım… Gizli bir ümidim, böyük bir arzum var ki, onu da ancaq sənə deyə bilərəm. Mən üzümlərlə çiçəklər arasında əlaqə əmələ gətirmək istəyirəm. Təbiətə yeni bir calaq, peyvənd qanunu hədiyyə etmək ümidindəyəm. Bu peyvəndin nəticələrini bir təsəvvürünə gətir – bax, bu ala-bəzək muncuqlara bənzəyən “mahi-səhər”lə bir bənövşə, yaxud güldən alınmış bir məhsuldur… Bənövşə, yaxud gülün ətrini verən bir üzümdür… Görürsən ki, mən də bir şair, ya bir heykəltəraş kimi həyat yaradan bir sənətkaram…

Vəfiq paşa qəhqəhələrlə gülür, bir az əvvəl bir gilə də üzüm yeyə bilməyəcəyini söylədiyi halda, hər nimçənin qabağında ayrıca ayaq saxlayır, oradakı salxımlardan alaraq lampaya tərəf tutur, hərəsindən bir neçə gilə alıb dadına baxırdı.

Vəfiq paşa ilə Münir bəy çoxdan tanış idilər. Qırx il bundan əvvəl ailələri birini İzmirdən, digərini Misirdən Parisə oxumağa göndərmişdi. Bu iki gənc orada bir yerdə yaşamış, az çalışıb çox əylənmişdilər. O zamana aid elə xatirələri vardı ki, illər keçdikcə aralarındakı yaxınlıq daha da möhkəmlənmişdi. Daha sonra təsadüf onları İstanbulda görüşdürmüşdü. İkisi də beş ilə qədər Dövlət şurasında üzv olub, yoldaşlıq etmişdilər. Nəhayət, Münir bəy uzun müddət Londonda səfir müşaviri olmuşdu. Hər il bir neçə ay İngiltərədə yaşamağa gedən Vəfiq paşa köhnə dostu ilə tez-tez görüşərdi.

Şahzadə Vəfiq kübar, centlmen, bir az da səfahətə meyil edən bir adamdı. Təbiəti böyük əməllərlə, böyük fikirlərlə uyuşa bilmirdi, özünü vəzifə əsiri etmək istəməyən geniş fikirli, həyat intizamına tabe olmayan sənətkar ruhlu bir adam hesab edirdi.

Arvadının vəfatından sonra heç bir ciddi işlə məşğul olmamış, balaca qızı ilə ölkələri bir-bir gəzməyə başlamışdı. Kübarlara məxsus dəniz kurortlarının, at yarışlarının, sərgi və teatrların mövsümünü əldən qaçırmamağa çalışırdı. Getdiyi yerlərdə daima sənətkarlarla durub-oturur, onlarla yaxınlıq etməyi özü üçün bir növ fəzilət sayırdı. Qohum-əqrəbası onun bu xasiyyətini xoşlamır, onu yungülbeyin “sənət sərsərisi” adlandırırdılar. Bu dedi-qodular qulağına çatdıqda, Vəfiq paşa istehza ilə gülür, böyük bir əda ilə “sənətkarlıq nəcabəti heç bir nəcabətlə müqayisə edilə bilməz, bu, “sənət sərsərisi” adı mənə bütün adlarımdan xoş gəlir”, – deyirdi. Həsəb-nəsəbdən bəhs ediləndə, ona “şahzadə” deyə müraciət edildiyi vaxt sıxılır kimi görünür, yorğun və etinasız vəziyyət alırdı. Bununla birlikdə “kim olmasının” gizli qalmasını da istəmir, buna dözmürdü.

Bir məclisdə onu yaxşı tanımayan adamlara rast gəldikdə, kim olduğunu tanıtmağa səy edir, bundan ötrü qabıqdan çıxırdı. Nəhayət, əsl bir şahzadə olduğunu başa saldıqdan sonra, yanındakılardan onu, özlərinə bərabər saymağı, kim olduğunu unutmamalarını rica edirdi.

Restoran, meyxana divarları üçün qarpız, üzüm, balıq şəkli çəkən yoxsul “ölü təbiət” rəssamlar, sərxoşluq üzündən orkestrlərdən qovulmuş sərsəri çalğıçılar ondan “ideya” almağa gələrdilər. Vəfiq paşa sənətə aid fikirlər və ideyalarla bərabər, onlara bir qədər pul da verərdi.

Hara gedirdisə, yol aptekçəsi və qiymətli təsbeh kolleksiyası həmişə yanında olan qızı Cavidanı da özü ilə aparırdı. Daima səyahətlərdə keçən “yüksək sərsəri” həyatı ucbatından, şahzadə Cavidan əməlli-başlı təhsil və tərbiyə görməmişdi. O da atası kimi özünə güvənir, sənətə qiymətli bir bəzək kimi baxırdı. Amma bununla birlikdə gözəl çöhrəsi kimi, zəngin gözaldadıcı bir zəkası vardı. Jurnallardan, ədəbiyyat kitablarından, sənət məclislərində eşitdiklərindən toplamış mənasız, ancaq bərli-bəzəkli fikirlərini olduqca gözəl bir şəkildə ifadə edə bilir, atası kimi sözə başlar-başlamaz çulunu sudan çıxarırdı.

Münir bəy bir qədər kefcil, sadə və ağıllı bir adam idi. O, Vəfiq paşa ilə Cavidandakı zahiri parıltıya və sənət aludəçiliyinə, hiss etdirmədən, xəfifcə istehza edirdi. Bəyənməməsinə baxmayaraq, Münir bəy, onların hər ikisini sevirdi. Onların başqalarından daha çox özlərini aldatdıqlarını və bundan razı qaldıqlarını görür, bu məsələdə saf bir səmimiyyət duyurdu.

On il bundan əvvəl İzmirdəki üzüm bağlarına çəkilib, burada yaşamağa başlayan Münir bəy, köhnə dostunu xeyli vaxt idi kı, görməmişdi. Vəfiq paşa hərdənbir məktub yazır, “həm köhnə dostunun yanında bir-iki gün qonaq qalıb cavanlıq xatirələrini yada salmaq, həm də zəngin Ayasloq¹ xərabələrinə baxmaq istəyirəm”, – deyirdi.

Nəhayət, bu yay arzusunu yerinə yetirməyə fürsət tapmış, bir miras işi ilə əlaqədar olaraq İstanbuldan Misirə gedərkən, beş-altı günlüyə İzmirdə dayanmışdı.

* * *

– Ata, niyə mənimlə getmədin? Elə bir fürsəti əlindən qaçırtdın kı…

Vəfiq paşa ilə Münir bəy üzlərini eyvana açılan qapıya tərəf çevirdilər. Cavidan gözəl qamətinə bir heykəl vüqarı verən çərçivə içərisində durur, çardağın gümüşü nəqşləri boynunda, ağ paltarında oynaşırdı. Ev sahibi gənc qıza tərəf addımladı, uca qəddini bir az əyərək, yüngül istehzalı bir rəsmiyyətlə:

– Şahzadə xanım, – dedi, – bir dəqiqə içəri zəhmət çəkin. Möhtərəm atanızın köhnə dostu kimi sizə, böyük, hökmdarlara layiq bir hədiyyə vermək istəyirəm. “Böyük, hökmdarlara layiq” deməyimə gülürsünüz. Kim bilir, indiyə qədər sizə necə qiymətli hədiyyələr veriblər. Ancaq bu hədiyyələri verənlərin hamısı daima bir qədər qızarmışlar, sizə layiq şeyləri olmadığını utana-utana söyləmişlər. Mən isə şahzadə xanım, əksinə, hədiyyəmlə çox fəxr edirəm. Bu həmişə yaşayacaq bir yadigar, yeddi ilə başa gəlmiş canlı bir “şah əsər”dir…, “insan həyatda gör nələr yarada bilir”, – deyə göstərə biləcəyim bir əsər…

Ata-qız bir-birinə baxıb güldülər. Münir bəy masanın ortasındakı kənarları oymalı büllur bir nimçəni əlinə götürdü, nimçədə açıq-yaşıl rəngli bir üzüm salxımı vardı. Ev sahibi onu lampaya tərəf tutaraq:

– Şahzadə xanım, buna bir tamaşa eləyin, – dedi. – Hansı əsatir əfsanəsinin zümrüd salxımları içərisində bundan daha gözəl bir yaşıllıq ola bilər? Gilələrinin içinə diqqət edin. Hərəsində üç, ya dörd şəffaf tum var, lap almaza oxşayır. Elə bil, bu zümrüdləri içəridən işıqlandıran ziyanı onlar yayır. Yeddi illik əməyimin məhsulu olan bu üzüm icazənizlə sizin adınızı daşıyacaq. İnsanlar onu “şahzadə Cavidan”, – deyə tanıyacaqlar.

Münir bəy gözlərində gizli bir istehza, sözünə davam etdi.

– Hədiyyəmə niyə “böyük, hökmdarlara layiq” dediyimi, indi yəqin başa düşdünüz? İncinin, zümrüdün, nə qədər uzun olsa da, müəyyən bir ömrü var. Düzdür, bu salxım da təravətini saxlamayacaq. Ancaq gələn il də, o biri il də, bir əsr keçəndən sonra da, xülasə, dünya durduqca yenidən həyata gələcək. “Şahzadə Cavidan” hər il yayın axırlarında, belə ən gözəl bir gecədə yenidən dünyaya gələcək.

Cavidan salxımdan bir kiçik zing qopartdı. Gülə-gülə bir sancaqla yaxasına taxdı.

Onlar sonra eyvana çıxdılar. Vəfiq paşa qızından soruşdu:

– Haraları gəzdin, Cavidan?

– Bağın lap o biri başına qədər getdim. Ay işığında bağda gəzmək nə qədər gözəl olurmuş, ata! Heç fikir verməmişdim. Torpaq başdan-başa çılpaq, ağacsız. Yalnız sıra ilə düzülmüş meynələrin kiçik kölgələri var… Birdən irəlidən bir kaman səsi gəlməyə başladı. Məşhur “Şərq gecələri”ni çalırdılar, özü də bilsən necə gözəl, necə ustalıqla çalırdılar, ata.

Şahzadə Vəfiq başını ağır-ağır yırğalayaraq:

– Deyəsən, ay işığı səni həyəcanlandırıb, qızım, – dedi.

Sonra Münir bəyə döndü:

– Bu “Şərq gecələri” yaman şöhrət qazanıb ha! Hara gedirəm, onu çalırlar. Təsəvvür et ki, meyxana və qəhvəxana qrammofonları belə bu havanı çalır. Hər halda Ərəb dərəsinin² bu a-lya türk gözəlliyi içərisində bu hava çox qəribə səslənir.

Ev sahibi:

– Sizə bundan daha qəribə bir şey deyəcəyəm, – deyə cavab verdi. – Bu a-lya franse “Şərq gecələri” elə bu a-lya türk Ərəb dərəsində yaranmışdır. Onu bəstələyən Hüseyn Kənan İzmirlidir. Lap burada, bu Bozyaxa bağlarında böyümüşdür. Şahzadə xanım kamanın çox gözəl çalındığını söyləməkdə səhv etmir. Çünki onu bəstəkarın öz ifasında dinləmişdir. Hüseyn Kənan iki gündür burada, dayısının bağında qonaqdır.

Ata ilə qız heyrət və həyəcanla bir-birlərinə baxırdılar. Münir bəy sözünə davam etdi:

– Hüseyn Kənan mənim bağ qonşum Saib paşanın bacısı oğludur. Onu lap kiçik yaşlarından tanıyıram… Utancaq, qorxaq və nazlı bır uşaq idi. Bəzi səbəblərə görə Saib paşa bacısını da, onun oğlunu da sevmirdi. Saib paşa tez-tez bələdiyyə rəisi təyin edilir; yaman şöhrət sevən adamdır. Əvvəllər nədənsə bacısı oğlunun adam olmayacağını düşünür, onu bir sənətə qoymaq istəyirdi. Kömək elədim, oğlan mühəndis məktəbinə girdi. Birtəhər oranı bitirdi. Bir müddət kiçik vəzifələrdə işlədiyini, sonra İstanbulda musiqi dərsi verərək, çox ağır güzəran keçirdiyini eşidirdim. Heç yadımdan çıxmaz, bir gün Saib paşaya rast gəldim. Bacısının və bacıoğlusunun əlindən zəncir çeynəyirdi. Sən demə, Kənan anasının Kəməraltında³ olan kiçik dükanını satıb Avropaya səyahətə getmişmiş.

Üç-dörd il ondan xəbərim olmadı. Keçənlərdə Avropa jurnallarından birini vərəqləyirdim. Gözümə Kənana oxşayan bir şəkil sataşdı. Şəklin altındakı yazını oxudum: “Gənc və görkəmli türk virtuozu Hüseyn Kənan”. Jurnalda bir tənqidi məqalə də vardı. Burada onun verdiyi bir konsertdən bəhs edilirdi: Kənan böyük istedad nümayiş etdirmiş, konsertin onun öz əsərlərindən ibarət hissəsi də çox bəyənilmişdi.

İstanbul mətbuatının bu zaman yoxsul və dedi-qodusuz bir vaxtı idi. Qəzetlərdən biri Kənan haqqında yazılanların bir neçəsinin tərcüməsini çap etdi. Sonra o biri qəzetlər də, adətləri üzrə bunu görüb, sütun-sütun yazılar verdilər, – Avropa bir adamın bacarıq və hünərindən danışdımı, daha o adamın işi düzəldi. İllər boyu aramızda yoxsulluq içərisində yaşamış, heç kimin tanımadığı bu sənətkarı birdən-birə göylərə qaldırdılar, misilsiz bir dahi elədilər. Kənan kölgədə yaşayacaq bir şəxsiyyət deyildi. Lakın söylədikləri qədər bir dahi olduğuna da inanmırdım. “Şərq gecələri”nin qazandığı böyük rəğbət onun şöhrətini artırdı. Kənanın dilənçi kökündə yaşayacağını, həm də üç ilə mütləq belə olacağını söyləyən Saib paşanın indi onunla necə fəxr etdiyini təsəvvürünüzə gətirə bilməzsiniz. Bu yaxınlarda İzmirdəki ədəbi jurnallardan birində öz şəklini verdirmişdi. Onun altındakı “Şəhərimizin bələdiyyə rəisi və bəstəkar Hüseyn Kənan bəyin dayısı Saib paşa həzrətləri” sözlərini oxuyanda gülməkdən ölmüşəm.

İndi Kənan dayısının təkidi ilə iki-üç aylığa İzmirə gəlmişdir. Bu müddət ərzində yeni bir əsərini tamamlamaq istəyir. Dünən səhər yanıma gəlmişdi. Həmin əsəri haqqında soruşdum. Parisdə tanış olduğu suriyalı bir şairin opera librettosuna musiqi bəstələyir. Mövzusu Harun ər-Rəşid zamanına aid gözəl bir hekayədir. Kənan hadisəni yaxşı başa düşmüş və duymuşdur. Bu işi müvəffəqiyyətlə başa vura bilsə, zəmanəmizin ən məşhur sənətkarı olacaq.

Vəfiq paşa və Cavidan Münir bəyin söhbətinə dərin bir maraqla qulaq asırdılar. Vəfiq paşa tükləri sayıla biləcək qədər seyrək saqqalını didişdirərək:

– Əziz dostum, – dedi, – bizə etdiyin hörmətləri unuda bilməyəcəyik. Ancaq bizi daha çox məmnun etmək üçün bilirsənmi nə etməlisən? Bu gecə həmin diqqətəşayan gənci də gərək bura dəvət edəsən.

Cavidan hərarətlə atasının sözünə qüvvət verdi:

– Onu tanımağımız çox yaxşı olardı

Ev sahibi gülümsədi:

– Gözüm üstə. Bu çətin şey deyil. Sabah axşam onu da dəvət edərəm. Hətta istəsəniz, bu elə indi də mümkündür. Uzaqda olmur, Zeynalı göndərim, xahiş eləyim, gəlsin..

Bu gözəl fikirdi. Ata və qız razılıqla bir-birilərinə baxdılar.

Vəfiq paşa gözlərini süzdü, baş barmağını qaşları arasına qoydu (ağlına yaxşı fikir gələndə o, həmişə belə edərdi):

– Hamısından yaxşısı bilirsiniz nədir, gəlin özümüz onun yanına gedək. Gəlişimiz, heç bilirsən, Cavidan, o gənc sənətkara necə təsir edəcək!.

Başqasında görmək istədiyi bir həyəcan Vəfiq paşanın özünü titrətdi. O, türkcəni buraxıb sözlərinə fransızca davam etdi:

– Gecə vaxtı bu pəri aləmi içində tanımadığı iki şəxs zühur edir. Bunların biri şahzadə bəy, biri də şahzadə xanım. Bir çoxunun əsəblərini sarsıdacaq bir təsadüf. Bu həyəcanın bəlkə operasına belə təsiri oldu.

Keşikçi Zeynal əlində yekə bir dəyənək onların qabağına düşdü. Bağın içi ilə ağır-ağır irəliləməyə başladılar. Meynələr bir-birinin ardınca qaranlıq dalğaları tək ta uzaqlara qədər yayılıb dağılır, ay işığı çılpaq torpağın üstündə su gölməçələrinə bənzər parıltılarla yanıb-sönürdü.

* * *

Bağın axırındakı taxta qapıdan ensiz, tikanlı bir cığıra çıxdılar. Kərtənkələlər qurumuş tikanları xışıldadırdılar. Cırcıramalar səsləri ilə aləmi başlarına götürmüşdülər.

Bağların yorğun, bürkülü havası ağır bir bulud kimi nəfəslərini tıxayır, tünd şərab kimi beyinlərini dumanlandırırdı. Cığır aşağıdakı geniş araba yoluna çıxırdı, burada onlar ayaq saxladılar. Cavidan atasına yolun uzaq bir nöqtəsini göstərib:

– Ata, – dedi, – bir ora bax. O qaraltılar adam deyilmi?

Hamı qızın göstərdiyi səmtə baxdı. Yolun o başında bir dəstə irili-xırdalı qəribə qaraltı görünürdü, lap qabaqda bir eşşək də vardı. Münir bəy qonaqlarına izahat verdi:

– Bu vaxt, buralarda adətdir, gecələri bağdan-bağa belə dəstə-dəstə qonaq gedərlər. Ancaq görəsən, niyə belə səssiz-səmirsiz gedirlər? Onlar çox vaxt nəğmə oxuyar, səs-küy salarlar.

Dəstə bir az da irəlilədikdən sonra bir bağın kənarında, kiçik daş evin qabağında durdu. Birdən hay-küy, gurultu qopdu. Büllur kimi saf uşaq qəhqəhələri qarşıdakı təpələrə əks edir, qarma-qarışıq səslər, ağır-ağır çalınan bir kamanın müşayiəti ilə mahnı oxuyurdu.

Vəfiq paşa ilə Cavidan çaşıb qalmışdılar. Münir bəy gülə-gülə izahat verdi:

– Bu ev Şəmi dədə⁴ adında qoca bir dərvişindir. Cəzbə getmiş, lakın çox şən, əhli-dil bir adamdır. Bozyaxada hamı onu tanıyır, sevir. İndiyə qədər tək yaşayırdı. İki ay bundan əvvəl gənc bir qadınla evlənmişdir. O vaxtdan hamı Şəmi dədəyə sataşır. Görünür, bu gecə Kənan çolma-çocuğu yığıb dədə ilə əylənməyə gəlib.

Getdikcə artan qəhqəhələr, uşaqların hay-küyü mahnının eşidilməsinə mane olurdu. Yaxındakı evlərin işıqları bir-bir yanır, köpəklər ulaşırdı.

Nəhayət, kiçik evin pəncərə qapaqlarından biri açıldı, oradan əlində şam, xəyala bənzər bır insan göründü. Şəmi dədənin əl-qolunu oynada-oynada bağırdığı hiss edilirdi. Ancaq səs-küydə nə dediyi eşidilmirdi.

Münir bəy qonaqları ilə bərabər cığırdan yola enəndə şənlik, səs-küy həddini aşmışdı. Əynində ağ uzun köynək, ayaqlarında təzə bəylərə məxsus mərcan tək qırmızı çust olan Şəmi dədəni eşşəyə mindirmişdilər. Dəstə yenidən yola düzəlmişdi. Təzə bəyi bağırda-bağırda, kim bilir, haralara aparacaq, nə qədər gəzdirəcəkdilər

Münir bəylə qonaqları yolda görünəndə qəhqəhələr yavaşıdı, mahnı səsləri kəsildi. Dəstə uzaqdan zənn edildiyi kimi, təkcə uşaqlardan ibarət deyildi, onların arasında cavan oğlanlar və qızlar da vardı. Münir bəy uzaqdan səsləndi:

– Dədə, bu nə işdir, başına gəlib?

Qoca dərviş cavab verdi:

– Daha nə olacaq, bəy! Qurd qocalanda köpəyə gülünc olar.

Dəstə durmuş, uşaqlarla böyüklər Münir bəylə qonaqları araya almışdılar. Kənanla qısa ağ paltar geymiş gözəl bir qız eşşəyin noxtasını tutmuşdular. Kənan pencəksiz və başı açıq idi. Ağ ipək köynəyinin yaxası açıq, qolları dirsəklərinə qədər çırmanmışdı.

Münir bəy onu qonaqlarına təqdim edəndə özünü itirən kimi oldu, yarıçılpaq vücudundan utanırmış kimi gülümsəyərək əllərini köksü üzərində qovuşdurdu. Qarayanız üzü qaranlıqda nəzərə çarpacaq qədər qızarmışdı.. Vəfiq paşa balaca, arıq vücuduna uyğun gəlməyən qalın, qırıq bir səslə:

– Sənətkarla bu cür səciyyəvi artistvari vəziyyətdə tanış olmağıma çox şadam, – dedi. Sonra üzünü ətrafına toplanmış gənclərə, uşaqlara, uzunsaqqallı, dazbaş Şəmi dədəyə, qəşəng qıza tutub qısa bir nitq irad etdi.

Kənan onun nitqinə yüngülcə gülümsünə-gülümsünə qulaq asırdı. Cavabı, çılpaq qılçalarını diz qapaqlarına qədər güclə örtən qısa ağ libasını Roma imperatoruna məxsus bir şəstlə geyinmiş Şəmi dədə verdi:

– Paşa həzrətləri, Kənan oğlumuz ilk ilhamını bu yerlərdən daha çox, fəqir və aciz Şəmi dədədən almışdır. Kənana ilk musiqi nəfəsini mən vermişəm.

Şəmi dədənin daz başı ay işığında parıl-parıl işıldayır, xırda mavi gözləri qalın qaşları ilə uzun saqqalı arasından köz kimi parıldayırdı. Yad adam yanında təkəbbürlü, sakit və ciddi davranan Cavidan özünü saxlaya bilmir, güldüyünü görməsinlər deyə, başını Münir bəyin arxasında gizlətməyə çalışırdı. Dədə sözünə davam etdi:

– “Bağa qınından çıxar, qınını bəyənməz”, – deyiblər, Kənan bəy oğlumuz da şöhrət qazanandan sonra dədəni yadından çıxardıb. “Dədəni yaddan çıxardıb” deməyimin mənası var, yəni türk musiqisini buraxıb, Avropa musiqisindən yapışıb. Qənaəti-fəqiranəmizə görə, toxum yetişdiyi torpaqdan ayrı yerdə əməlli-başlı nəşvü-nüma tapa bilməz. İndi deyəcəksiniz ki, Kənan sənin məsləkinə qulluq eləsəydi… sənin tək… üzdəniraq, lüt bir dərviş olub qalmışdı. Bu da başqa bir məsələdir…

Vəfiq paşa üzünü qızına tutdu:

– Görürsənmi, Cavidan, bu Şərqdə nə gözəl insanlar var.

Bu təsadüf sayəsində yaxasını uşaqların əlindən qurtarmış Şəmi dədə qonaqlara bilmirdi necə hörmət eləsin.

Bağçasının bir guşəsinə təzə həsirlər salınmışdı, ömründə ilk dəfə həsir üstündə oturan Cavidan atasının dizlərinə söykənib:

– Nə yaxşıdır, ata. Bu gecə tam bir Şərq həyatı yaşadıq, – dedi.

Şəmi dədənin üzümlərindən yeməyə kimsədə taqət yox idi. Ancaq içəridən onun neyini gətirdilər, ona bir neçə qədim hava çaldırdılar.

* * *

Kənan bir az sonra dəstədən ayrıldı, Münir bəyin qonaqlarına qoşuldu. O, öz bağlarına çatanda ay İlıca təpələrinin dalına çəkilirdi. Sübh, budaqlarını sallamış ağacların başında xəfif buxar kimi ağarır, quşlar yarpaqların və kolların arasında cəh-cəh vururdu.

Anası Mələk xanım hələ yatmamışdı. Oğlunun yubanmasından nigaran idi, arıq çiyinlərinə yun şal atıb, alt otağın açıq pəncərəsi qabağında onu gözləyirdi. Uzaqda bir köpək hürdü, bayır qapıya gedən dar yolda bir kölgə göründü. Mələk xanım yolu yaxşı görə bilmək üçün pəncərədən boylandı.

– Kənan… Kənan, sənsən? – deyə səsləndi.

Kənan cavab vermədi, addımlarını yavaşıtdı, öz mahnılarından birini fitlə çalmağa başladı.

Xeyli vaxtdan bəri Kənanın əsəbləri tarım kaman telləri kimi idi. Ən kiçik təsirə qarşı belə həssas, əsəbi bır halda daima bir ehtizaz içində yaşayırdı. Bu hal özünü sübh çağlarında daha çox göstərirdi. O, fit çala-çala çardağın altından keçib anasının durduğu pəncərənin qabağına gəldi.

– Niyə bu qədər yubandın, Kənan?

– Mən oradan çoxdan çıxmışam, ana. Gəzə-gəzə gəlirdim. Ta Qırxçamlara⁵ qədər getmişəm.

– Qorxmursan, oralara tək gedirsən? Bir daha belə etmə, Kənan.

Kənan əllərini açıq pəncərəyə tərəf uzadaraq, anasının arıq biləklərindən tutdu. Mavi gözlərində süzgün bir heyrətlə gülümsədi:

– Mən nədən qorxacağam? Sənin oğluna kim toxuna bilər? Dövran mənimdir, ana. Mən artıq talesizliyin daşını atmışam.

Dərin bir yaşamaq zövqü ilə titrəyən Kənan çəlimsiz, zəif anasını qucağına alıb pəncərədən çölə çıxartdı. Uzun illər ayrılıqdan sonra onu ilk dəfə qucaqlayırmış kimi bərk-bərk bağrına basdı. Qadının gənclik təravətini hələ də saxlamış gözəl üzündən dönə-dönə öpdü.

Mələk xanıma elə gəlirdi ki, Kənanın yenə yeddi-səkkiz yaşı var. O vaxt da Kənan hərdənbir belə anlaşılmaz riqqətlə titrəyər, mavi gözləri elə bu cür yaşla dolar, sevmək, sevilmək arzusu ilə anasının boynuna sarılardı. Böyüyəndən sonra daha bu xasiyyətindən əl çəkmiş, sakit, utancaq və kədərli bir gənc olmuşdu. Mələk xanım oğlunun uzun saçlarını sığalladı:

– Yatmayacaqsanmı, Kənan? Yorulmamısan? Xəstələnəcəksən.

Kənan daş pilləkəndə əyləşib, anasını zorla dizləri üstünə oturtdu.

O, uşaq kimi gülürdü.

– Yatmaqmı? Yatmaq bədbəxtlərin, xəstələrin nəsibidir, ana. Bütün ruhu ilə yaşayan xoşbəxt insanlar neçin yatsın? Bilmirsənmi, bu saat dünyada hələ günəşləri batmamış, yaxud ay işığında qərq olmuş ölkələr var. Orada sənin Kənanının əsərlərini çalırlar, orada insanlar öz dərdlərini sənin oğlunun dili və qəlbi ilə söyləyir, ağlayırlar, gülürlər. Sabah mən daha böyük bir əsər yazacağam. Ondan sonra heç ölümü də vecimə almayacağam, ana. Kənan ölmüş, dodaqları əbədi olaraq susmuş olsa da, nə qəm? Kənanın susmuş dodaqlarını musiqisi əvəz edəcək, ölmüş Kənan sözə başlayanda dirilər, əksinə susacaq, saralacaq, ağlayacaqlar, özün görəcəksən, biz nə qədər xoşbəxt olacağıq. Mən talesizliyi məhz öz gücümün sayəsində məğlub etdim, ana. O qədər əziyyət çəkmişəm ki… Nəhayət, tale mənim də üzümə güldü. İndi sevincim yerə-göyə sığmır.

II

Mələk xanım qoca bir meyvə tacirinin sonbeşiyi idi. Ailənin yeganə qızı olduğu üçün atası onu uşaqlarının hamısından çox sevirdi. O vaxt atasının ticarət işləri yaxşı gedirdi. Bundan başqa, Mələk də həqiqətən mələk kimi gözəl bir qızdı. Hələ on dörd yaşı tamam olmamış ona çox yerdən elçi gəldi. Səlahəddin əfəndi hər adamı qızma layiq bilmirdi. Ancaq qız saf, təcrübəsiz qəlbini atasının katiblərindən birinə, Nail adlı İstanbullu bir gəncə vermişdi. Ümidləri yoxdu: Səlahəddin əfəndinin də, oğlanlarının da bu izdivaca razılıq verməyəcəklərini ikisi də yaxşı bilirdi. İki il sirlərini gizli saxlaya bildilər. Lakin bütün sevdalar kimi bu sevgi də, nəhayət, aşkara çıxdı, dedi-qodu bütün İzmirə yayıldı. Qoca əhvalatı eşidəndə yaman sarsıldı, az qaldı ki ölsün. O, köhnə fikirli adam idi. Mənsəb və var-dövləti hər şeydən üstün tuturdu. Üstəlik də bu katibindən zəhləsi gedirdi, ancaq yazığı gəldiyi üçün yanında saxlayırdı. Nailin keçmişi bir az ləkəli idi. Üç il bundan əvvəl Manisa şəhərində bir pul əhvalatı üstündə onu qulluqdan çıxartmışdılar. Lakin məhkəmədə onu cəzalandırmaq üçün kifayət qədər dəlil tapılmamış, Nail bəraət qazanmışdı. Buna baxmayaraq o, bu ləkədən tamamilə yaxa qurtara bilməmiş, başqa yerlərdə iş axtarmağa, çörək pulu qazanmağa məcbur olmuşdu. Səlahəddin əfəndinin fikrincə gənc katibin günahı təkcə bundan ibarət deyildi. Nail çalışqan, lakin laübalı bir gəncdi, əylənməyi çox sevirdi. Gözəl ud çalırdı, buna görə də hərdənbir onu ziyafətlərə, işrət məclislərinə dəvət edirdilər.

Səlahəddin əfəndi ilə oğlanları işin üstü açılan kimi Naili qulluqdan qovdular.

Mələyə də çox ağır tənbeh verdilər: onu altı aylığa Sökeyə⁶, bibisinin yanına göndərdilər. Onlar belə fikirləşirdilər ki, bu yolla gənc qıza ümidsiz sevdasını, İzmir əhalisinə isə bu xoşagəlməz əhvalatı unutduracaqlar. Lakin işlər onların düşündüklərinin əksinə oldu. Nail Dənizlidə⁷ özünə ayrı qulluq tapdı, sonra Sökedəki keçmiş məktəb yoldaşının arvadı vasitəsilə Mələyə məktublar göndərir, ondan da cavablar alırdı.

Qız Naili nəinki unutmamışdı, əksinə, onu gündən-günə daha artıq sevirdi. Məktublarında yazırdı kı, Naildən başqa heç kəsə ərə getməyəcək, onun yolunda hər şeyə hazırdır.

Qoca tacir qızını təzədən İzmirə gətirmək istəyirdi ki, Sökedən bir teleqram aldı: Mələk Nailə qoşulub qaçmışdı, hətta bir kənd mollasının evində kəbinləri də kəsilmişdi.

Səlahəddin əfəndinin böyük oğlu Saib Naili tutdurmağı, kiçik oğlu Hilmi isə bu namus ləkəsini qanla yumağı təklif edirdi. Lakin qoca ilə o biri oğulları bu fikirdə deyildilər. Mələk həm onları, həm də özünü ömürlük ləkələmişdi; onu ölmüş fərz edəcək, heç adını da çəkməyəcəkdilər.

Səlahəddin əfəndi sözünün üstündə möhkəm durmuş, iki il sonra öləndə də qızını görmək istəməmişdi. Sərvətini dörd oğlu arasında bölmüş, qızına isə Tülkülük məhəlləsindəki kiçik bir evlə Kəməraltındakı çəkməçi dükanından başqa bir şey verməmişdi.

Bütün səyinə, fədakarlığına baxmayaraq bu izdivac Mələk xanıma umduğu səadəti verə bilməmişdi. Mələk yaşına görə çox ağırbaşlı bir qadın olmuşdu. Dəbdəbədə, var-dövlətdə, bəzək-düzəkdə gözü yoxdu. Qoyub gəldiyi zəngin həyat, itirdiyi böyük ümidləri üçün peşman deyildi. Ərinin məhəbbəti ilə ovunub dururdu. Çit pərdəli, basıq qara tavanlı kənd evlərinin kasıblığına əhəmiyyət vermir, ən çətin günlərdə belə nəşə və cəsarətini itirmirdi.

Nail talesiz bir gəncdi. Lakin pis, qəlbsiz adam deyildi. Arvadını, aralarında yaşyarım fərq olan iki övladını yoxsulluq içində gördükcə əriyib gedirdi. İlk sevda həyəcanları keçirərkən bu günləri nəzərə almadığını fikirləşəndə, özünə lənətlər oxuyurdu. Yüngül xasiyyətlərindən, bütün pis əməllərindən əl çəkmişdi. Arvadını, uşaqlarını birtəhər xoşbəxt və rahat yaşatmaq üçün qabıqdan çıxırdı. Lakin talesizlik yaxasından heç cür əl çəkmir, bu kiçik ailənin güzəranı gündən-günə çətinləşirdi. Nail Aydın vilayətinin bütün qəsəbələrini birər-birər gəzdi, tez-tez qulluğunu, məskənini dəyişdi, ancaq heç yerdə qərar tuta bilmədi.

Bu səfalət içində Kənan yeddi, Əfifə beş yaşına çatdı. Artıq əli hər yerdən üzülmüş Nail bədbin, məğmun və qaraqabaq bir adam olmuşdu. Dərdini unutmaq üçün yenidən içkiyə qurşanmışdı, səhhəti kimi əxlaqı da gündən-günə pozulmağa başlamışdı.

Elə bu vaxtlar ailənin vəziyyəti birdən-birə düzəldi. Nail artıq çox pul qazanır, diri və əsəbi görünürdü. Ancaq bu firavan güzəran uzun sürmədi. Bir gecə jandarmlar gəlib, heç səbəbini də demədən Naili apardılar.

Mələk xanıma ertəsi gün ərinin yeni bir böhtana düşdüyünü xəbər verdilər. Lakin bu səfərki böhtan deyil, əməlli-başlı oğurluq idi.

Nail bunu açıqca etiraf etdi, çəkinmədən:

– Başqa cür yaşamaq mümkün deyildi, uşaqlarım acından ölürdü, – dedi.

Bu etirafa baxmayaraq mühakimə aylarla uzandı. Mələk xanım iki uşağı ilə sərgərdan qaldı, aylarla ağır yoxsulluq içində yaşadı. Nail həbsxanada dərd, ümidsizlik içində çırpınır, arvadı uşaqları ilə bərabər onun görüşünə gələndə uşaq kimi ağlamaqdan başqa əlindən bir iş gəlmirdi.

Mələk xanım Nailin təkidi ilə qardaşlarına məktub yazdı, yalvardı ki, ona da olmasa, uşaqlarına rəhm etsinlər.

İndi qardaşlarının da vəziyyəti əvvəlki kimi deyildi. Ortancıl qardaşları Nəciblə Məsud şərikli başladıqları bir ticarət işində sınıq çıxmışdılar. Kiçik qardaşları Hilmi olan-olmazını satıb İstanbula köçmüşdü.

Ailə belə dağıldığı bir vaxtda, yalnız Saib bəyin işi gətirir, çox böyük mal-dövlət sahibi olurdu. Saib bəy məktubun cavabını Mələk xanıma yox, birbaşa Nailin özünə yazmışdı: “Bu işdə müqəssir və günahkar sizsiniz. Bacımızı ata ocağına qəbul etməyə hazırıq. Ancaq bu şərtlə ki, o bizə sizinlə heç bir əlaqəsi olmaması haqda rəsmi və şəri bir boşanma kağızı təqdim etsin.”

Kənanın ən köhnə və acı xatirəsi atasından ayrıldığı günə aiddir. Tutqun və yağışlı bir payız günü idi. Mələk xanım son dəfə ərini görmək üçün uşaqları ilə bərabər həbsxanaya getmişdi. Kənan gözlərini yuman kimi, bu kiçik, daş divarlı otağı bütün təfərrüatı ilə görürdü. Bütün əşyası sarı adyal atılmış sınıq çarpayı, bir su qabı, tənəkə lampa, boş bir neft qabı, bir də uddan ibarətdi.

Mələk xanım çarpayının üstündə oturub, uşaqlarını yanına almışdı. Heç bir şey danışmırdılar. Üzü çoxdan qırxılmamış Nail neft qabının üstündə oturaraq, yanındakı udun tellərini dınqıldadırdı. Dəmir barmaqlıqlı kiçik pəncərədən düşən tutqun işıqda üzü daha solğun və zəif görünürdü. Bir ara o, udu bağrına basıb, son dərəcə yavaşdan, ağır-ağır həzin şeylər çaldı.

Kənan sonrakı illərdə ağır yatalaq xəstəliyinə tutulmuşdu. Bu xəstəlik zamanı bəzən huşunu itirən Kənanı həyatla yalnız bu səslər bağlayırdı, o, ruhunu saran qara boşluq içində yalnız atasının çaldığı udun səsini eşitmişdi.

İndi də ona elə gəlirdi ki, qocalıb öləndə axırıncı eşidəcəyi şey bu udun səsi olacaq; xatirində qalan o dərin, uzaq, məhzun səslər içində dünyadan köçəcək.

Pəncərədən düşən son ziyalar rütubətli qara divarlarda sönərkən qapı açılmış və əlində fənər olan zəhmli bir jandarm içəri girmişdi. Kənan artıq nə anasına, nə də onu bağrına basıb dönə-dönə yanaqlarından, gözlərindən öpən atasına baxmış, qaranlıqda yıxılmamaq üçün anasının ətəyindən tutaraq uzun, soyuq, daş döşəməli zindandan çıxmışdı.

İzmirə köçəndən sonra daha atası haqda bir söz danışılmamışdı. Yalnız bir o yadındaydı ki, bir ilə yaxın vaxt keçdikdən sonra bir jandarm onlara bir sandıq gətirmişdi. O gedəndən sonra anası Kənana qızıl qapaqlı kiçik bir saat, sədəf dəstəli bir cib bıçağı vermişdi. Kənan bunların kimdən gəldiyini, nə üçün ona verildiyini soruşmamışdı.

Ancaq o gecə səhərə qədər anlaşılmaz bir hisslə tez-tez yuxudan ayılmış, yanındakı yataqda qucaqlaşıb yatan anası ilə Əfifəni oyandırmamağa çalışaraq, yanaqlarından öpmüşdü.

Kənanın atasına aid xatirələri bundan ibarət idi.

* * *

Saib paşanın Karantin⁸ məhəlləsindəki təmtəraqlı evi, Bozyaxada xeyir işlər üçün istifadə olunan böyük mülkü nə Mələk xanımı, nə də Kənanla Əfifəni xoşbəxt edə bilmədi. Bu adamda intəhasız müvəffəqiyyət və mənsəb hərisliyi, sonsuz bir şöhrət düşkünlüyü vardı.

Paşalıq adı və üç-dörd nişan almaq üçün o vaxtın yüksək vəzifə sahiblərinə bir aləm pul yedirtmişdi. Son zamanlar isə bütün bacarıq və səyini İzmirdə bələdiyyə rəisi olmağa və bu mövqeyi necə olursa-olsun əlində saxlamağa sərf edirdi. Yay-qış Karantin və Bozyaxadakı evləri təkyə⁹ kimi, hacılarla, mollalarla, tüfeyli və havayı yeyənlərlə dolu olardı. Nüfuzundan istifadə edə biləcəyi şəxslərdən birini də özündən incitmir, hər məhsul yığımında İstanbuldakı hamilərinə səbət-səbət üzüm, əncir göndərir, şəhərə yeni vali gələndə qarşılama şənlikləri düzəldirdi.

Saib paşa bacısını evinə gətirmişdisə də, onun təqsirindən hələ keçməmişdi. Kənanı isə heç sevmirdi. Onun gözündə Kənan səfeh və səfil bir oğrunun övladı idi. Fikirləşirdi ki, tərbiyəsilə nə qədər məşğul olsalar da, fayda verməyəcək, mütləq atasının tayı olacaq, həyatını həbsxanada, hətta çox ehtimal ki, dar ağacında başa vuracaq. Zatən bu yaşda, bu boyda belə o, sərsəriyə oxşayırdı; ona görə bu məzlum, həlim, utancaq uşağa bel bağlamaq olmazdı. Elə atasının da görkəmi belə idi. Lakin fürsət tapanda hansı bəd əməldən çəkinmişdi?

Kənan böyük dayısının şiş qapaqlı, iri dəmbərə gözlərinə hər dəfə baxanda canına titrətmə düşürdü. Ədəbli, sakit, qorxaq bir uşaq idi. Çəlimsizliyi, solğun, zəif çöhrəsi onu, əslində olduğundan daha kiçik göstərirdi. Son dərəcə həssasdı. Ətrafında olub keçənləri başı daşdan-daşa dəymiş yaşlı adamlar kimi bütün incəliyi ilə başa düşür, lakin hisslərini büruzə verməkdən çəkinirdi. Anası belə onun uşaq qəlbindən nələr keçdiyini tamamilə anlaya bilmirdi.

Bəzən heç bir səbəb olmadan anasının boynuna sarılır, onun yanaqlarını, gözlərini, boynunu, əllərini dönə-dönə öpərdi. Mələk xanım bu dəqiqələrdə onun həyəcanlandığını, mavi gözlərinin yaşla dolduğunu görürdü. Səbəbini soruşanda isə Kənan heç bir söz deməzdi. Əslində, səbəbini özü də bilməzdi. Bu, yatmaq, su içmək kimi daxildən gələn qəribə bir ehtiyacdı.

Başqa uşaq olsaydı, bu evdəki vəziyyəti onu həqir bir hala salardı. Lakin o, həqarətə məruz qalmamaq üçün daima hamıdan uzaq olmağa çalışır, dəcəl dayıuşaqlarına qoşulmurdu. Uşaqlıq aləminin bütün sevinclərindən könüllü əl çəkmişdi, o heç kimə ağız açmaz, heç nədən şikayətlənməzdi. Bir haqsızlığa məruz qalanda gileylənməz, dinməzcə məzlum-məzlum başını aşağı salardı. Ancaq üzünə xoş baxanda, kiçik bir yaxınlıq görəndə bunu saf, səmimi bir minnətdarlıqla qarşılardı. Bu xasiyyəti ilə ətrafındakılarda mərhəmət qarışıq bir hörmət oyadır, başqalarının onu saymasına nail olurdu.

Uşaqlıq vaxtının acı xatirələrindən biri də anası və bacısı ilə dayısı evindən çıxıb getdikləri günə aid idi. O zaman Kənanın on bir yaşı vardı. Bir qış səhəri onu qolundan tutaraq silkələyib yatağından qaldırdılar, yuxulu-yuxulu dayısının otağına gətirdilər.

Saib paşanın qiymətli qızıl saatı cibindən yoxa çıxmışdı. Səhər tezdən dindirilən xidmətçilərdən biri demişdi ki, gecə Kənanı dayısının otağının qapısı ağzında görmüşdür. Təqsiri onun boynuna atmaq üçün elə bu kifayətdi. Həbsxana künclərində ölmüş bir oğrunun uşağı ola-ola, evdə başqalarından şübhələnmək günah deyildimi?

Gecə köynəyində Kənan daha zəif görünürdü. Hələ də yuxulu olan xumar, mavigözlü uşaq başını aşağı salıb, dayısının qarşısında titrəyirdi.

Qara paltar geymiş, sifətinə meyit rəngi çökmüş Mələk xanım qapının ağzında dayanmışdı, söhbətə qarışmırdı.

Saib paşa bu gün sərt və acıqlı deyildi. Lakin ağır, əzici bir etinasızlıqla deyirdi:

– Çox tez başlamısan, balaca… Görünür atanı mütləq rəhmətlə yad elətdirmək fikrindəsən… Heç olmasa üç-dörd il də gözləyəydin. Bəlkə qorxmusan ki, o vaxta qədər bizdə çırpışdırmağa bir şey qalmaz? Atandan sənə miras qalan qızıl qolbaq sağ olsun! Daha çırpışdırmağa başqa şey tapmadın, ay axmaq!..

Kənan nə dayısının zəhər kimi acı sözlərinə cavab verir, nə də onun üzünə baxa bilirdi. Yalnız saatı oğurlamadığını göstərmək istəyirmiş kimi hərdənbir balaca, titrək ovuclarını açırdı.

– Hələ bir bunun görkəminə baxın. Cinayətkarlar da məhkəmə qarşısında belə dayanırlar. Sən indi məndən qorxma, oğlum. Hər necə olsa, bədbəxtlikdən dayınam, dərdi-sərini mən çəkməliyəm. Səni asıb, kəsmərəm. Ancaq belə getsə, tezliklə dövlət məhkəmələrinin qabağında dayanacaqsan… Orada isə dəyənək var, həbs var, bir az da irəli getsən, dar ağacı var.. İndi iş bundadır ki, səninlə bərabər biz də rüsvay olacağıq… Yaxşı, uzatma, saatı haraya qoymusan gətir ver.

Kənan nə isə demək istədi. Ancaq çənəsi titrəyir, solğun dodaqlarından səs çıxmırdı. Yalnız gözlərini yumaraq “yaxşı” demək istəyirmiş kimi bir neçə kərə başını tərpətdi. Ayaqları bir-birinə dolaşa-dolaşa otaqdan çıxdı.

Mələk xanım durduğu yerdə nə qədər çalışdısa da iztirabını gizlədə bilmədi, gözləri yaşla doldu, əlləri ilə üzünü örtdü.

Saib paşa qaşlarını çatdı, bacısının üzünə baxmadan dedi:

– Qurdun balası qurd olar, bacım. Bu, təbiətin qanunudur… Nail ilə həyat qurmağına nahaq yerə etiraz etmirdik. Görürsənmi, bizə də, özünə də nə etdin?

Qapı yavaşca cırıldadı, Kənan əlində üzünə məxmər çəkilmiş köhnə, kiçik bir qutu içəri girdi. O, titrək barmaqları ilə qutunun qapağını açmaq istəyir, ancaq heç cür aça bilmirdi. Bir neçə dəfə qutunu əlindən yerə saldı.

Saib paşa onun üzünə baxmadan qutunu Kənanın əlindən aldı, açdı, içində başqa bir saat vardı; Kənana atasından yadigar qalmış o kiçik saat…

Saib paşa onu əlinə aldı və:

– Bu nədir? – deyə heyrətlə soruşdu.

Kənan bu dəfə ürəklənib başını qaldırdı. Göz yaşı onun uzun kirpiklərini islatmış, mavi gözlərinin qarşısına pərdə çəkmişdi. O, dayısının üzünə baxdı, hıçqırmamaq üçün var qüvvəsini toplayıb:

– Onun əvəzinə bunu götürün, – dedi, – paşa dayım! Mənə acığınız tutmasın, vallah sizin saatınız məndə deyil.

Bir neçə dəqiqə sonra Saib paşanın arvadı itən saatı gətirdi. Saat jiletin sökük cibindən astarın içinə düşmüşdü.

Mələk xanım ağlaya-ağlaya oğlunun əlindən tutdu.

– Sizi narahat edirik, qardaş… – dedi. – İcazə verin, balalarımı götürüb, Tülkülükdəki komaya köçüm.

Saib paşa onu bu fikirdən döndərmək üçün çox çalışdı. Sözünə baxmasa yenə peşman olacağını söylədi. Mələk xanımın başı daşdan-daşa dəymişdi. Dünyanın da işini bilmək olmaz. Kim deyə bilərdi ki, günün birində o yenə qardaşına möhtac olmayacaq.

Bununla belə Mələk xanım qərarından dönmədi. Əslində o elə buradan getmək barədə çoxdan fikirləşirdi. Qardaşının evində günü nə qədər xoş keçsə də, yenə özünü qonaq kimi hiss edir, heç cür ev xanımı, ailə başçısı ola bilmirdi. Xoşluqla ayrılmaq, qardaşını incitməmək üçün çox dil tökdü:

– Atamız sayılırsan, dara düşsək, əlbəttə, bizə yenə sən əl tutacaqsan, – deyə onu razı sala bildi.

* * *

Öz evlərində güzəranları yoxsul keçsə də, qulağı dinc və rahat yaşayırdılar. Bu üçotaqlı kiçik ev dar, gündüşməz bir küçənin qurtaracağında idi. Onlar evin qabağındakı kiçik bağçanı təmizləmiş, orada çoxlu çiçək əkmişdilər.

Kənan Bəylər küçəsindəki rüşdiyyəyə¹⁰ gedirdi. Boyu yavaş-yavaş uzanmağa, sifəti qəşəngləşməyə başlamışdı. Qarayanız üzünün xoş rəngi, incə, zərif cizgiləri, bir qədər də əsəbi görünüşü ilə Kənan daha çox atasına, tünd-mavi gözləri, gözəl sədəf dişləri ilə isə anasına oxşayırdı.

Nə qədər ki, o, uşaqdı, bu bənzəyiş hətta təbiətin istehzası, zarafatı kimi görünürdü. Çünki zərif çöhrənin bu rəngi ilə, tünd-mavi gözlər, ağappaq dişlər heç cür bir-birinə yaraşmırdı. Qəşəng uşaq olsa da, ona diqqətlə fikir verənlər buna gülürdülər.

Lakin ilk gənclik təravəti ilə birlikdə, bu simada bəzi başqa gözəlliklər də doğmağa başlamışdı. Onun qarayanız üzünə xoş bir işıq qonur, gözləri, incə al dodaqları, sədəf tək parıldayan ağ dişləri onun üzünə qəribə bir cazibədarlıq verirdi.

Ancaq o, yenə də əvvəlki kimi çəkingən, süst və şaşqın təbiətli idi. Məktəbdə də dayısı evində olduğu kimi, uşaqlardan uzaq dolanır, yenə nəzakətli, utancaq, mehriban ciddiyyətini saxlayaraq dəcəl uşaqları həmişəki kimi özü ilə hesablaşmağa məcbur edirdi.

Küçə həyatını heç sevmirdi. Yalnız hava çox gözəl olanda, bəzən, axşamüstü anası ilə Top altına, yaxud Qədifə qalasına¹¹ baxmağa gedərdilər. Kənan çalışqan şagird deyildi. Dərslərinə o qədər də fikir verməzdi. Ancaq ev işlərində anasına əl tutar, hətta ona bir şey toxumaqda və tikməkdə də kömək edərdi. Qonşular dəcəl Əfifədən daha çox onu qıza bənzədərdilər. Uşaq vaxtlarında olduğu kimi, yenə də elə bir arzusu, istəyi yoxdu. Anası hələ də onun ürəklə bir şey istədiyini görməmişdi.

Dünyada yalnız bircə şey onun sakit qəlbini təlatümə gətirir, ruhunda həyəcana, həvəsə bənzər hisslər oyadırdı: o da musiqi idi.

Evlərinin yaxınlığında qədim bir təkyə vardı. Bazar ertəsi axşamlar orada dini ayindən sonra musiqi çalırdılar.

Kənan bu ayin axşamlarında bütün ruhu ilə yaşadığını duyur, həmin axşamları səbirsizliklə gözləyirdi. Uzaq bir məhəllədən buraya əlində fənər, əynində rəngi getmiş əba olan yaşlı bir minbaşı da gəlirdi. Camaat ona çox hörmət edirdi, gözəl bir udu olduğunu söyləyirdilər.

O çaldığı zaman, Kənan bir kənara çəkilib özünü unudur, nəzərlərini uzaqda görünən qəbiristana zilləyir, yaşadığı dünyadan ayrılıb ruhən başqa bir aləmə köçürdü.

Atasının sınıq, köhnə udu bir küncə atılıb qalmışdı. Bu təsirlər altında Kənan hərdənbir onu bağrına basır, bildiyi havaları çalmağa cəhd edirdi. Lakin qoca minbaşının əlində dərdli insanlar kimi sızıldayan ud, Kənanla heç bir şey danışmırdı. Odur ki, bu ilk təcrübədən çox məyus olmuş Kənan atasının qırıq udunu yenə bir tərəfə atmışdı.

Musiqi dərsi alması bir yana dursun, onun heç udunu köklətdirməyə də bir adamı yoxdu. Utancaq və məğrur olduğu üçün heç kimə, heç o qoca minbaşıya da ağız açmırdı. Düşünürdü ki, onun bu arzusundan xəbər tutsalar ona gülərlər, hələ bəlkə ona pis nəzərlə də baxarlar.

* * *

Mələk xanım hər il üzüm yetişən vaxtı Bozyaxaya gedir, Saib paşanın bağında bir-iki ay qonaq qalırdı. Bu qayda ilə o, həm qardaşının könlünü alır, həm də şəhərdə darıxmış uşaqlarını bir qədər əyləndirirdi.

Kənan bu iki payız ayını çox sevərdi. Küçədə oynamaqdan xoşlanmayan, saatlarla susub qalmaq üçün qaranlıq, tənha guşələr axtaran, süst, tənbəl Kənan burada tamamilə dəyişərdi. Solğun, qarayanız yanaqları allanar, kədərli ruhuna nəşə gələrdi; səhərin sərinliyində, aylı axşamlarda bağda gəzməkdən, qumun üstündə hərlənməkdən zövq alardı. Ancaq orada da yenə başqa uşaqlara yovuşmaz, tək gəzərdi.

Kənan həyatında ilk dəfə idi ki, özünə burada bir dost tapmışdı… Bu, özündən qırx yaş böyük olan Şəmi dədə idi. Şəmi dədə Rumeli¹²mühacirlərindən idi. Otuz beş il bundan qabaq çiynində bir zənbil, qoltuğunda da bir ney torbası İzmirə gəlmiş, əlində olan az-maz pulu verib Bozyaxada bir bağ almışdı.

Bağın bir kənarında çox qoca və hündür bir sərv ağacı vardı. Dədə illərlə çalışmış-çapalamış, sərv ağacının yanında ikiotaqlı bir daş daxma tikdirmişdi. Yay-qış o, Bozyaxada yaşayırdı. Bir işlə məşğul olsun deyə o, üç-dörd keçi də saxlayırdı. Qoca bu keçiləri öz balaları kimi sevirdi

Bozyaxalılar danışırdılar ki, xeyli vaxt bundan əvvəl, çox soyuq keçən bir qış vaxtı Şəmi dədənin pulu qurtarır, hətta bir neçə gün ac da qalır. Vəziyyətini kimsəyə deməsə də, yaxındakı bağ gözətçiləri bunu hiss edir, Şəmi dədəyə çörək göndərirlər. Dədə isə keçilərinin daha ac olduğunu söyləyərək, çörəyi onlara yedirir. Bozyaxalılar bunu dədənin heyvanlara olan məhəbbətinə dəlil hesab edirlər. Ancaq onun özgə çörəyi yemək istəmədiyi üçün bu cür etdiyini söyləyənlər də vardı.

Şəmi dədə Kənanın ruhundakı ağır, məğmun ciddiyyətin səbəbini çox gözəl başa düşmüşdü, onu övlad kimi, hətta yaşlı-başlı bir yoldaş kimi sevmişdi. Bəzən isti günlərdə onlar bir səbətə pendir, çörək, üzüm qoyub, keçiləri də qabaqlarına qataraq Ərəb dərəsinə enərdilər.

Dədə bu dərin, gün düşməz dərəyə öz bağçası kimi bələddi. Orada ömründə günəş görməmiş guşələr tapmışdı.

Günortaçağı kölgəsiz bağlar yaman isti olur, qaya parçaları od tutub yanır kimi görünür, gölməçələrdən buğ qalxır. Belə vaxtlarda Şəmi dədə ilə Kənan sərin kölgəli cığırlarla dərəyə enər, sellərin açdığı xırda qobuların üstündən atılar, yosunlu daşlarından sular damcılayan qayaların altından keçib gedərdilər.

Onlar, çox vaxt gəlib “Zeybək bulağı” deyilən yerdə oturardılar. Açıq yaralara bənzəyən qırmızı yarğanlarla dolu bu yerdə əzəmətli bir qaya vardı. Aradan keçən illər və rütubət bu qayanın ətəklərini yavaş-yavaş “gəmirib didmiş”, altında sərin, kimsəsiz bir mağara əmələ gətirmişdi. Mağaranın görünməz, qaranlıq bir yerindən xoş bir su şırıltısı gəlirdi, yosunlu daşların və daima nəm qayalığın üstündə yabanı otlar, bənövşəyi çiçəkləri olan tikanlar bitirdi, kənarlarından sarmaşığa bənzəyən zərif budaqlarda qaya üzümlərinin açıq-çəhrayı rəngli çiçəkləri sallanırdı.

Kənan ruhunda başqa bir aləm olan, özü də bu aləmdə yaşayan, sevən sənətkarlardandı. Uzaqdan baxanlara mənasız, susmuş, cansız kimi görünən ilk gəncliyini Kənan bu ikinci aləmdə, sönməyən bir gizli həyəcan, yarımxəyali bir məstlik içində keçirmişdi. Kənan bu xəyali dünyanı ilk dəfə “Zeybək bulağı”nda, Şəmi dədənin neyini dinlərkən hiss etməyə başlamışdı. Onun bu qoca dostu da bir başqa cür xəyal dəlisi idi. Bir adəti vardı: bir şey çalmazdan qabaq Kənana əvvəlcə onun sözlərini oxuyar, mənasını anladardı:

– Bax, oğlum! Ay doğur. Aşiq ay işığında ayaqyalın, başıaçıq, sevgilisini görmək üçün yol üstə çıxır. Yar artıq yuxudan oyanmalıdır. Çünki röyasına girməyən sevgilisi, indi elə bil onun qoynuna girmişdir. Sən bunları hələ başa düşməzsən, Kənan. İnsan sevgilisini çox istəyəndə onun xəyalını da görməz olur. İndi bunları gözünün qabağına gətir, sonra qulaq as, yoxsa sənin keçilərimdən heç bir fərqin olmaz, çaldığımı başa düşməzsən.

Dədə sözsüz bir parça çalmaq, sadəcə bir hiss ifadə etmək istəyəndə də bu adətini yaddan çıxarmazdı.

– Bax, indi qoyunları çağıracağam. Yum gözlərini. Qarşıdakı dağlardan sürülər enəcək. Bulaqlar başında sevgililər mey içəcək. Aşiqlər məşuqələrinin sünbül saçlarını qoxulayacaq. Mən çalarkən sən bunları düşün, sünbülləri qoxula…

Payızda havalar bulanmağa başlayar, göy üzündə buludlar dolaşar, külək yarpaqları qabağına qatıb qovardı. Saralmış çardaqlardan, yarpaqları tökülməyə başlamış ağaclardan meyvələr, salxımlar sallanar, yerə sərilmiş həsirlərin üstündə qızılı üzümlər quruyar, yollardan ardı-arası kəsilməyən üzüm səbətləri yığılmış arabalar, yüklü at karvanları keçərdi. Bozyaxa, əslində bu günlərdə xeyli canlanar, musiqi, qəhqəhə və mahnı səsləri hər tərəfi bürüyərdi. Səhərə qədər bağlardan çalğı səsi kəsilməz, yollarda əllərində məşəllər yanan dəstələr gəzişərdi.

Yayda gizli qalmış bütün kiçik sevda sirləri bu zaman aşkara çıxırdı. Axşamüstü bağın kənarındakı yoldan keçən qonşu gənclərə gizlicə çiçək atan, bağları bir-birindən ayıran çəpərlərin arasından ay işığında min nazla barmaqlarının ucunu öpdürən gənc qızlara bu vaxt məyus bir cəsarət gələrdi. Çünki bir də görüşmək üçün səkkiz-doqquz ay gözləmək lazımdı. Daha naz vaxtı deyildi.

Tikanlı yollarda, gənc qızların qırmızı, ağ, mavi geyimlərini artıq gizlədə bilməyən ağaclıqlarda əhd-peyman bağlanar, ayrılıq busələri verilər, lent uclarına saçlardan bağlanmış tellər dəyiş-düyüş edilərdi.

Kənan belə günlərdə yaman kədərli, süst görünərdi. Payızda sönən, solan, xarab olan şeylərin getdikcə artan kədərini o, yaşına yaraşmayan bir həssaslıqla hiss edirdi.

Şəmi dədə Kənanı hər il bir qədər daha böyümüş, onun musiqiyə olan həvəsinin daha da artmış olduğunu görürdü.

Yaxşı bir fürsət düşmüşdü. Qonşu evlərdən birinə olduqca gözəl kaman çalan bir reji¹³ məmuru köçmüşdü. Məsud bəy adlanan bu adam Kənanın böyük bir zövq və istedad sahibi olduğunu hiss edib, həftədə bir neçə saat ona dərs verməyə başladı. Kənan bu sahədə böyük bir sürətlə inkişaf edirdi.

Saib paşa Kənanın kaman çalmasından xəbər tutanda cin atına minmiş, hakimanə bir tərzdə:

– Qurdun balası qurd olar, – demiş, dərdi yenə təzələnmişdi. – Deyəndə ki, bu uşaqdan adam olmaz, mənə inanmırsınız. Məktəbinin müəllimlərindən utanıram. Hər dəfə görəndə şikayət edirlər. Onu sinifdən sinfə çox çətinliklə keçirirlər. O da mənim xatirimə. Fikrini kaman çalmağa vermək əvəzinə dərslərinə versə, ne olar? Yox, gərək atasına oxşasın. Bəli, gözümüz aydın, bacıoğlumuz çalğıçı olacaq, toylarda qaraçılarla birlikdə diringi çalacaqdır.

* * *

Saib paşa bir gün bağ qonşusu Münir bəylə qəhvə içərkən:

– Xeyirxahlığınıza görə sizə çox böyük etimad və hörmətim olduğunu bilirsiniz, – dedi. – Mühüm bir məsələ barədə zati-alinizlə məsləhətləşmək istəyirəm. Bilirsiniz ki, mənim bir avara bacıoğlum var, tənbəlin, fərsizin biridir. Üstündə göz olmaq, söz başa salmaq mümkün deyil. Əminəm ki, ondan adam olmayacaq… Allah xatasını başımızdan uzaq eləsin. On yeddi yaşı var. Min əziyyətlə bu il edadini¹⁴ bitirdi. Elə düşünməyin ki, bildiyi bir şey var. Bizim Cəmillə Sədi onun yanında Əflatundurlar (Saib paşa oğlanlarından birini fransız, digərini isə ingilis məktəbinə qoymuşdu, öyrəndikləri “gəl, get, otur, dur” kəlmələri idi, amma ataları bunu eşidəndə onları mükəmməl təhsil almış adamlar hesab edirdi). Kənanı ali məktəblərin birinə göndərməyin mənası yoxdur. Deyirəm, Zeytun burnu¹⁵ fabriki kimi bir hərbi sənət müəssisəsinə verək. Orada həm bir sənət öyrənər, həm də oralardakı möhkəm hərbi nizam-intizam onu düzəldər. Zati-alinizin İstanbulda tanışı çoxdur. Bəlkə birinə bu haqda bir neçə kəlmə yazasınız. Oğlanı da çağırım bir görün.

Münir bəy ipə-sapa yatmayan, kobud, qılıqsız bir küçə uşağı görəcəyini zənn edirdi. Amma gözəl boy-buxunu, incə, təndürüst görkəmi olan qəşəng qarayanız üzlü, gülümsər, mavigözlü zərif və həyalı bir gənc görəndə heyrət etdi.

Münir bəy az danışmasına, soruşulan şeylərə tək-tək sözlə cavab verməsinə baxmayaraq onun mülayim, həssas bir oğlan olduğunu başa düşdü, qonşusunun yanında böyük hörməti olmasından istifadə edərək, nəhayət, Kənanı İstanbula mühəndislik məktəbinə göndərməyə onu razı saldı.

* * *

Kənan İzmirdə anası, bacısı, Bozyaxa və Şəmi dədə ilə bərabər, bir də məsum, nakam ilk gənclik sevdasını qoyub gedirdi: Leyla!.. Leyla böyük vəzifəli bir mülkiyyə¹⁶ məmurunun qızı idi. Kənan Karantində, dayısıgilin evində olanda onu tez-tez görürdü. Bundan başqa, Leylagilin ailəsi də yay aylarında Bozyaxa bağlarına köçürdü. Lap kiçik vaxtı Leyla nadinc, şıltaq bir qız idi. Başqa uşaqlarla heç yola getməz, yalnız Kənanla yaxşı dolanardı. Aralarında ən çoxu iki yaş fərq vardı. Odur ki, Kənan ona böyük qayğı ilə yanaşar, bu balaca, dəcəl qızın hər əzabına dözər, bir sözünü iki eləməzdi.

Bu yay Bozyaxaya gələndə Kənan onun birdən-birə boy atdığının, gənc bir qız olmasının fərqinə vardı. Kənan artıq onunla danışmaq istəmir, bağarası yollarda rastına çıxanda dindirməmək üçün gözlərini yerə dikirdi. Leyla isə yenə əvvəlki kimi çox zarafatcıl, açıq-saçıq bir qızdı.

Bir gün yenə dar bağ yolunda rastlaşdılar, qız əlindəki çətirlə onun yolunu kəsdi.

– Keçə bilməyəcəksiniz, Kənan bəy. Məndən nə üçün incidiyinizi deməsəniz, sizə yol verməyəcəyəm.

Kənan gülümsəyərək dedi:

– Sizdən niyə inciyirəm ki?

Leyla çətirlə tikanların başını qıra-qıra dodaqlarını büzüb durmuşdu.

– Mənimlə çox soyuq davranırsınız. Məni daha heç sevmirsiniz.

Bu sözlər elə bil saf bir körpənin dodaqlarından tökülmüşdü.

Kənan başını aşağı saldı, yavaş, çox dərindən gələn bir səslə:

– Eləmi zənn edirsiniz, Leyla xanım? – deyə cavab verdi

Bu sözlər onun Leylaya olan çılğın məhəbbətinin ilk və son etirafı idi. Kənan bu balaca qızı çoxdan bəri idi ki, dəlicəsinə sevirdi. Bu məhəbbəti ona Leylanın iri, qara gözləri aşılamışdı. O, dünyada Leyladan başqa heç kəsi sevə bilməyəcəyini, ürəyində onun həsrəti, gözlərində onun xəyalı ilə öləcəyini düşünürdü. Bir uşaq kimi, ümidsizliyə qapıldığı halda, yaşlı bir adam kimi halını, vəziyyətini kimsəyə duydurmamağa çalışırdı. Uzun gecələri gözünü yummadan bu haqda çox düşünmüşdü. Heç bir çarə, heç bir ümid yeri yox idi. Bu gözəl kübar qızı sevmək Kənan üçün göydəki ulduzlardan birini ələ keçirmək kimi bir şey idi. Ürəyindən keçənləri bilsələr, kim bilir, ona nə qədər gülərdilər. Leylaya bu barədə bir şey sezdirmək ehtimalı onu ölümdən betər qorxudurdu. Kənan çox məğrurdu. O qədər sevdiyi Leylanın bu ümidsiz sevda ilə əylənməsi Kənan üçün dözülməz bir dərd olardı.

Bununla birlikdə, o, gənc qızın keçəcəyini təxmin etdiyi yollarda saatlarla dolaşırdı. Lakin onu görər-görməz ya yolunu dəyişir, ya da başını aşağı salıb yanından keçib-gedirdi.

Leyla onun bu sevgisini çoxdan hiss etmiş, ancaq… buna gülməmişdi. Əksinə, o da Kənanı bəyənir, zərif, qarayanız üzü, həyalı mavi gözləri olan bu oğlanı tanıdığı bütün gənclərdən üstün tuturdu.

Yol üstündəki həmin təsadüfdən sonra Leylanın, Kənanın onu sevdiyinə heç bir şübhəsi qalmadı. Başqa qonşu qızları kimi o da Kənanla sevişmək, aylı gecələrdə evdən qısa fasilələrlə qaçıb görüşə gəlmək, onunla qol-qola gəzmək istəyirdi. Lakin Kənan onun açıq-aşkar etdiyi təklifləri anlaşılmaz bir inadla rədd edir, “bu uşaqlıqdan əl çəkməsi” üçün qıza yalvararkən çox vaxt özü ağlayırdı.

Kənanın İstanbula getməsinə iki gün qalmış bağda son dəfə rastlaşdılar. Leyla özünü saxlaya bilmir, yaylığı ilə üzünü örtərək ağlayırdı.

– Mənə məktub yazacaqsanmı, Kənan?

– Xeyr… Mümkün deyil…

– Bir neçə il sonra sən mühəndis olanda biz evlənərik, elə deyilmi, Kənan?

– Nə üçün bunu söyləyirsən, Leyla xanım?

– Sən də məni… sevirsən, elə deyilmi, Kənan?

– …

– Niyə cavab vermirsən?

– Ağlamayın, Leyla xanım. Mən sizə layiqəmmi?

– Anan məni anamdan istəsin… Hələlik nişanlanarıq…

– Mənmi, Leyla xanım… Sizi mənim üçünmü istəsinlər?

İndi ağlamaq növbəsi ona gəlmişdi. Göz yaşlarını gizlətmək üçün üzünü yana çevirdi. Leyla od kimi yanan əlləri ilə onun biləklərini tutmuşdu. Qız özünü bir an onun ağuşuna atmaq istədi. Kənan isə ümidsiz sevdasının bütün çılğınlığına baxmayaraq, Leyladan uzaqlaşıb ağlaya-ağlaya oradan qaçdı. Bu cür izzəti-nəfs sahibi, yaşlı adam kimi belə fədakarlıq etdiyi vaxt onun vur-tut on yeddi yaşı vardı.

O biri il Kənan tətil vaxtı İzmirə gedəndə, Leylanın Saib paşanın böyük oğlu Cəmilə nişanlandığını öyrəndi. O qədər də məyus olmadı: əslində Kənan Leylaya olan məhəbbətini bir il əvvəl qəbirə gömmüş, Leylası üçün doyunca, ağlaya bildiyi qədər ağlamışdı.

O, yalnız bir şeyə peşman idi. “Madam ki, bundan sonra sevməyəcəyəm, niyə fürsət var ikən Leylamı bir kərə də olsun bağrıma basmadım” deyirdi.

Kənanın bu ilk məhəbbəti bir müddət sonra sönmüş, lakin onun izi, əsəri həzin və gizli bir həsrət kimi illər boyu qəlbindən silinməmişdi. İyirmi yaşına girəndə Kənan tamam süst, lal-dinməz bir gənc olmuşdu.

Məktəbdə Cavad adlı bir yoldaşı vardı. Xasiyyətləri, təbiətləri, hətta zövqləri arasında qətiyyən uyğunluq yox idi. Cavad şən, kələkbaz, zəkalı bir əsilzadə oğlu idi. Buna baxmayaraq bir-birilərini çox sevirdilər.

Cavad yoldaşını bir az şənləndirib əyləndirmək, bir az həyata bağlamaq istəyirdi. Lakin bütün səyi boşa çıxırdı. O, bəzən Kənana:

– Sən hissiz deyilsən, Kənan, – deyirdi. – Bunu başa düşmək üçün kaman çalmağına qulaq asmaq da vacib deyil, elə bir dəfə halına, üzünə baxmaq kifayətdir. İndi ki, belədir, nə üçün heç bir şeydə gözün yoxdur. Niyə bu qədər süstsən?

Kənan yavaşca çiyinlərini çəkir, həmişə olduğu kimi dalğın təbəssümlə:

– Nə bilim… Belə doğulmuşam, – deyə cavab verirdi.

Kənan heç də belə doğulmamışdı. Ondakı əməl, ondakı yaşamaq həvəsi dünyalara sığışmayacaq qədər böyükdü. Lakin o, həyatının yoxsulluq və müvəffəqiyyətsizlik içində keçəcəyinə vaxtından çox tez inanmış, bəxtindən küsmüşdü. O, yarımçıq səadətdən xoşlanmazdı. Axıra qədər içib qurtaracağına əmin olmadığı bir qədəhi dodaqlarına aparmazdı.

Onun fikrincə sənət kimi həyatda da iki yol arasında durub qalmaq mümkün deyildi. Həyatda müvəffəq olanlar istədikləri, bacardıqları kimi yaşarlar, o birilər – bədbəxtlər isə qaranlıq bir guşəyə çəkilib məhrumiyyətlərini gizlətməyə çalışırlar.

Dünyada ən çox iyrəndiyi insanlar zənginlərin və xoşbəxtlərin dövrəsində yaşayan, onların səadətlərinin tör-töküntüləri ilə bəxtiyar olmağa çalışanlardı. Adi bir daxmanın pəncərəsində yaraşıqlı pərdə, yaxud gənc bir qadının paltar və qab-qaşıq yumaqdan qırışmış barmağında üzük görəndə həmişə acıyar, gülərdi. Bunlar nəyə lazımdır? İnsan öz halını başa düşməli, əldə edə biləcəyi bir şeyi mümkünsə sevməməli, mümkün deyilsə, bu arzunu könlündə gizlətməlidir.

Sonralar Kənanda qəti bir qərar şəkli alan bu fikir, onun varlığında lap kiçik yaşlarından hakim bir hiss kimi yaşayırdı. Hələ balaca uşaq ikən bu hisslə bütün hüquqlarından vaz keçmiş, zəngin, qayğısız dayıuşaqlarından, onların evindəki dəbdəbəli mühitdən bu hisslə uzaq dolanmış, nəhayət, eşqini, Leylasından bu məqsədlə gizlətmişdi.

Kənan qəlbindəki sirləri yalnız musiqi ilə ifadə edirdi. Kaman onun əlində, yeniyetmə bir gəncin qəlbindən necə gəldiyinə heyrət ediləcək qədər canlı, dərin bir iztirabla inləyirdi.

O, edadi kimi, mühəndislik məktəbini də çətinliklə bitirmiş, ancaq buna baxmayaraq kaman çalmaqda çox irəli getmişdi. İzmirə qayıtmaq istəmirdi. Çünki indi anası da orada yoxdu. Mələk xanım Əfifəni Seydiköydə, bir tacir oğluna ərə vermiş, toydan bir il sonra özü də oraya köçmüşdü.

Kənanın İstanbulda bir elə tanınmış adamı olmadığına görə yaxşı qulluq tapıb, irəli getməyə imkanı yoxdu. Dostları ona musiqi müəllimliyi eləməyi məsləhət görmüş, ona rüşdiyyə məktəblərində bir neçə yerdə nəğmə dərsi və yoxsul məhəllələrdə iki-üç yerdə kaman müəllimliyi tapmışdılar.

Beşiktaşda kimsəsiz bir qadının evində bir otaq tutmuşdu. Yağış bilmir, palçıq demir, qoltuğunda kaman səhərdən axsama qədər məktəbdən məktəbə, evdən evə qaçırdı. Əslində onu üzən cismani yorğunluq deyildi. O, hər gün bir az da alçaldığını, həssas qürurunu bir az da itirdiyini hiss edirdi.

Məktəblərdə onun sənətinə əhəmiyyət vermirdilər. Rüşdiyyə məktəblərinin birində bir müdir vardı ki, indi də xəstələnib eləyəndə, həmin müdir əyri qılçaları, lopa bığı, kifir görkəmi ilə gəlib gözünün qabağında durardı. Bu adam nədənsə Kənanı həmişə əsarətdə saxlamağa çalışırdı. Onun həlimliyini, vüqarını başqalarından fərqli olaraq, izzəti-nəfsini qorumağa çalışdığını görəndə daha da qızışırdı. Dərs zamanı atmilçəyi kimi Kənanın yaxasından əl çəkmirdi, tez-tez söhbətə qarışır, xəbərdarlıqlar edir, göstərişlər verirdi.

– Əfəndim, niyə bunların səsi çıxmır? Təntənəli mərasimlərdə biabır oluruq. Nədir o, memar Qasım məktəbi, əfəndim… Onları görəndə ağzımın suyu axır. Keçən Fateh mərasimində¹⁷ məktəbimiz Ayasofya məscidinin qabağında dayanmışdı… Bir olan Allah haqqı, memar Qasım məktəbinin qayalar tərəfdə oxuduğu marşı biz burada, Ayasofyada eşidirdik. Allah yaman gözdən saxlasın, çox yaxşı bir müəllimləri var. Uşaqlar orkestrin səsini batırırdı. Hərçənd siz də bacarıqlısınız, ancaq nədənsə yavaş oxutdurursunuz… Heyif, bizim prinsipə ziddir… Bir az cəhd edin.

Sonra bu müdir əfəndi bir nümayişdə Kənana tapşırdı ki, qoluna və belinə məktəbin qırmızı-yaşıl lentini bağlayıb, şagirdlərin qabağına düşsün və küçədə bağıra-bağıra marş oxusun, komanda versin. Kənan bundan boyun qaçırdığına görə müdir onu işdən çıxartdırdı.

Başqa bir müdir, oğlunun sünnət toyunda kaman çalmadığına görə Kənandan incimişdi, ona görə də beş-on gün sonra belə bir şikayət raportu yazmışdı: “Dediyimiz müəllim, gənclərə vətənpərvəranə milli şərqilərlə təsir etmək əvəzinə, elmi tərbiyə prinsiplərinə zidd olaraq başına bir dəstə toplayıb onlarla güzəran-dolanacaq söhbətləri edir”. Maarif müdiri raportu yoxlamağı əyyaşlıqda ad çıxarmış bir müfəttişə tapşırmışdı. Kənan bu yoxlama gününü də unudulmaz xatirələr sırasına yazmışdı.

Müfəttişin çox içki içməkdən şişmiş üzünü qan laxtaları, göyərmiş burnunu isə irinli sızanaqlar basmışdı, dili pəltəkləşmişdi. Müfəttiş küncdə kresloda oturub, bir tərəfdən Kənanı sorğu-sual edir, bir tərəfdən də əlində balaca bir qayçı şalvarının pürçümlənmiş balaqlarını düzəldirdi.

– Əzizim, raportdan belə çıxır ki, sizin bilik təcrübəniz mübahisə doğurur. Zati-aliniz vətənpərvəranə milli marşlar bilmirmi?

– Bəzilərini bilirəm, əfəndim.

– Bəs nə üçün uşaqlara öyrətmirsiniz?

– Bir-ikisini bilirlər, əfəndim.

– Qənaəti-vicdaniyyəmi bildirmək məcburiyyətində olduğum üçün bilik və iqtidarınız haqqında bir qərara gəlməyim lazımdır… Sıxılmayınız, canım… Müəllim tayfası sərbəst olmalıdır.

Kənan dalğın bir nəzərlə pəncərədən görünən xarabalığa baxır, cavab vermirdi.

– Bəs onda necə edək?

– …

– Məni çətin vəziyyətdə qoyursunuz.

– Xeyr, əfəndim… Əksinə, bu işi çox asanlıqla qurtaracağıq. Bu saat işdən çıxmağım haqqında ərizə yazacağam.

* * *

İndi Kənan ancaq evlərdə verdiyi dərslərdən gələn qazanc ilə dolanmaq məcburiyyətində qalmışdı, buna görə də yaman sınıxmışdı. Həzin nəqarət kimi ağzına belə bir söz düşmüşdü; hər evin qapısını döyərkən başını aşağı salır və öz-özünə:

– Ah, nə qədər alçalıram, – deyirdi.

Bu iş insanlığı və heysiyyəti kimi səhhətinə də təsir edir, zəif vücudunu, xəstə əsəblərini daha da pozurdu.

Axı övladlığa götürülmüş qızlardan yetişmiş xanımlara bir-iki hava oxutmaq, qonşu oğlanlarına özlərini göstərməyə tələsən məhəllə qızlarına kaman çalmağı öyrətmək onun işi deyildi.

Görürsən ki, süpürgə tutmağı bacarmayan məhəllə arvadları iyirmi gündə şərqi havası çalmaq istəyirlər. Kamanı qrammofondan fərqləndirə bilməyən ailə başçıları “iki aydır dərsə başlamısınız, bir az cəhd eləyin, bunu bir aya qurtaraq” kimi sözlər söyləyirdilər. “O biri müəllim bizə türkülər, şərqilər çalardı. Siz niyə çalmırsınız?” – deyə şikayət edənlər də olurdu.

Kənan bəzən də elə sözlər eşidirdi ki, bu onu həm güldürür, həm də mütəəssir edirdi.

– Bu, çala bilmək nə yaxşı şeydir. Adam həm əylənir, həm də pul qazanır.

– Mədihə, başını ört. Ayişə xanım, mən mətbəxə gedirəm, sən Mədihənin yanında qal…

– Bir az üzünüzü o tərəfə çevirin, dəhlizdən qonaqlar keçəcək.

– Sifətiniz mənə tanış gəlir. Bilmirəm harada görmüşəm. Dəllal Arif əfəndinin toyuna gələn kamançalan siz idiniz?

– Siz subaysınız? Niyə evlənmirsiniz? Yəqin, sizə də bir qız verən olar.

– Bayram payınızı ayırmışdıq, xidmətçi axmaq, bilməyib götürüb gözətçiyə verib.

– Bu gün quzu və halva bişirmişdik. Sizin də payınızı saxlamışıq.

– Qızın köhnə müəlliminin gözəl səsi vardı, həm çalır, həm də oxuyurdu. Onda dərs qızın başına daha yaxşı girir…

– Könlünüzə dəyməsin, kaman çalmaq qaraçılara yaraşır.

Məktəbi bitirməsindən iki il idi ki, keçirdi. Kütahiyədə¹⁸ ona bir yol mühəndisliyi təklif elədilər. Kənan sərsəri musiqi müəllimliyindən canını qurtardığına xeyli sevindi, İstanbulu məmnuniyyətlə tərk etdi. Artıq öz ixtisasında işləyərək dolanacaq, musiqini isə yalnız özü üçün çalacaqdı. Lakin çox keçmədən bu ümidinin də boşa çıxdığını gördü. Kütahiyədəki həyatı ona İstanbuldakından daha solğun, daha mənasız göründü. İstanbulda heç olmasa boş vaxtlarında dinc idi. Belə vaxtlarda bir tərəfə çəkilib tək-tənha xəyala dalmasına heç kəs mane olmurdu. Burada o da mümkün deyildi. Qonşuları, yoldaşları, xüsusən amirləri onu lap cana gətirirdilər. Onlar Kənanı tək qoymur, nə vaxt məşğul olmaq bəhanəsi ilə evinə çəkilsə, tez basının üstünü alırdılar. Kənan uşaqlığında olduğu kimi yenə həlim və yumşaq təbiətli idi. Heç kəsin könlünü qırmaq istəmirdi, üzə durmurdu. Yoldaşlarının könlünü xoş etmək üçün istədikləri havaları çalırdı. Onlar isə getdikcə daha da həyasızlaşırdılar. Kənanı lap qəsəbə çalğıçısına çevirmişdilər.

Kənan buraya gələndə şəhərdə kələkbaz və dərvişanə həyat sürən bir mütəsərrif¹⁹ vardı. O əylənməyi, zövqü çox sevir, tez-tez eyş-işrət məclisləri, gecə əyləncələri düzəldirdi. Sərxoş olanda pencəyini çıxarıb ortaya atılır, əllərinə qaşıq bağlayıb, aydınlı²⁰ baş vergi katibini də qabağına salaraq saatlarla atılıb-düşürdü.

Kənan həmişə çaldığı uşaq havalarını bir maşın kimi hissizcə ifa edərək öz-özünə düşünürdü: “Dayım haqlı imiş, musiqini sevənlər mütləq alçalmağa, çalğıçı olmağa məhkum imişlər. O qədər səyim, cəhdim boşa getdi. Yaman düşkünləşmişəm. Həyatım da ruhum kimi səfil olub”.

Bir neçə ay sonra bu mütəsərrifin əvəzinə başqasını təyin etdilər. Yerinə gələn acıqlı, sərt bir qoca idi. O, işə başlayandan bir neçə gün sonra Kənanı yanına çağırdı:

– Musiqi gözəl şeydir, ancaq rəsmi vəzifəyə mane olmamaq şərtilə. Onsuz da deyirlər ki, işçilər avaralığa meyil edirlər. Bunun da işə təsiri olur… Bu gecə məclislərinə son qoyulmasını, sizin kamanınızla məmur yoldaşlarınıza başçılıq etməmənizi tələb edirəm. Zatən, rəsmi işiniz də xeyli çox və ağırdır.

Bu ara Kənan köhnə yoldaşı Cavaddan bir məktub aldı. Oxumaq məqsədilə Avropaya getmiş Cavad orada işlərini yoluna qoymuş, hətta xırda ticarətlə də məşğul olmağa başlamışdı. Həyatından razılıq eləyir, Kənanı da yanına çağırırdı. O yazırdı: “Kütahiyədəki vəzifən çətin tapılan hind parçası deyil ki! Bir-iki yüz lirə tapa bilsən, durma gəl. Biz burada ucuz və rahat yaşamağın təhərini öyrənmişik. Özün ağıllı adamsan. Sənə işini asanlaşdıran başqa yollar da göstərə bilərəm. Burada həm bir neçə il gözün-könlün açılar, həm də əməlli-başlı bir konservatoriyada sevdiyin peşənin dalınca gedərsən. Mühəndisliyin dadını hər halda bilmisən. Sən kamanından yenə əl çəkmə, sənin fövqəladə istedadının olduğuna inamım var. Bəxtin gətirsə, bir vaxt böyük adam olarsan”.

Kənan bu məktubu alandan bir neçə həftə sonra, anasını və Əfifəni görmək üçün bir aylığa izin alıb Seydiköyə getdi. Bir axşam anasının yanında bu məktubdan söz açdı.

Bu dəfə oğlunun halı Mələk xanımın heç xoşuna gəlməmişdi. Gözünə xəstə kimi dəyirdi. Bət-bənizi saralmışdı. Əhvalından, görünüşündən düşkün bir qocaya oxşayırdı.

Kənan nə üçün bu qədər düşmüş, niyə bu yaşda yaşamaqdan bezmiş, yorulmuşdu? Onu bir az xoşbəxt görmək, kədərli gözlərinə bir qədər həyat və nəşə vermək üçün əcəba bir çarə yox idimi?

Mələk xanım gecələr yatağında uzun müddət bunları düşünür, gizlin-gizlin oğlunun bilinməyən dərdinə ağlayırdı. Cavadın məktubu çarəsizlik içində çırpınan anaya ümid çırağı kimi göründü.

– Yoldaşın bəlkə haqlıdır, Kənan. Bir neçə illiyə Avropaya get. Bəlkə dediyi kimi oldu.

Kənan anası ilə razılaşdığını açıb demirdi, onun əllərini sığallayaraq gözlərini yerə dikmiş halda:

– Mənim məsum, saf və zavallı anam, – deyə bildi.

– Niyə elə deyirsən, Kənan?

– Məni dünyaya bir quş olaraq gətirsəydin, bu bəlkə də mümkün olardı. Əngin göylərdə qanad çalar, uçardım. Yorulanda ağacların budaqlarına, gəmilərin dorlarına qonar, dincələrdim. Susayanda atəşimi çayların suyu ilə söndürər, acanda Allahdan başqa kimsənin malı olmayan yabanı ağacların meyvəsi ilə keçinərdim. Qiyamət səyahət olardı, elə deyilmi, ana?

Kənan dediyinə peşman olub susmuş, bu gizli dərdi üçün gizli bir əfv istəyirmiş kimi anasının gözlərini öpməyə başlamışdı.

Mələk xanım onun nə demək istədiyini anlamışdı. Oğlunun saçlarını, çənəsini oxşayaraq:

– Kənan, – demişdi, – mən Kəməraltındakı kiçik dükanımızı sənin üçün saxlayırdım. Bir gün özümüzə layiq yaxşı bir qızla evlənəcəyini düşünürdüm. Bu ümidim boşa çıxdı. Gəl dükanı sataq, bundan gələcək bir neçə yüz lirəni götür, get dostunun yanına.

– Nə danışırsan, ana? Mən heç nə istəmirəm. Mənim həyatım artıq puç olub. Mən də atamın gününə düşmüşəm… Fikir eləmə, ana, yəqin ki, həmişə belə davam etməyəcək. Yaşım artdıqca bu məğlub vəziyyətimə bəlkə də alışaram. Kim bilir, bəlkə taleyimlə razılaşacağam. Kim bilir, bəlkə ömrümüzün axırlarında bir az xoşbəxt də olduq.

Kənan anasını bu fikrindən döndərmək üçün günlərcə çalışdı. Ancaq Mələk xanım bu son ümidindən əl çəkmir, uşaq kimi ağlayır, yalvarırdı.

Nəhayət, Kənan razı oldu. Madam ki, bu fikir anası üçün xoş bir təsəlli idi, zavallı qadının bu son məşum xəyalına to-xunmağın nə mənası vardı?

* * *

Saib paşa dükanın satılmasından gələn bir-iki yüz lirəni Kənanın lap üç ayda xərcləyəcəyini söyləmiş, dördüncü ay İzmirə qayıda bilməsi üçün gəlmək biletini də bəri başdan almağı məsləhət görmüşdü. Paşanın bu təxmini doğru çıxmadı. Kənan dörd il Avropada qaldı. Dolanmasına kömək etmək üçün Cavad ona kiçik bir iş tapmışdı. Kənan işdən sonra qalan bütün vaxtını incəsənətə həsr edirdi. O, çox böyük bir səylə çalışırdı. Onu əldən salan və əsəblərini pozan acı xəyallara qapılmağa vaxtı qalmırdı. Münzəvi, ürkək ruhu yavaş-yavaş açılmağa başlamışdı. Hətta bəzən kiçik macəraları da olurdu. Leyladan sonra tamamilə boş, unudulmuş qəlbində yeni hisslər yanıb-sönürdü. Tanış-bilişləri onun ağır, ciddi, lakın munis, yumşaq təbiətini sevirdilər. Gözəl, qəşəng çöhrəsində hələ də uşaqlıqdan qalan o məzlumluq nişanəsi onu bir çox adama sevdirmişdi.

Kənan sənət dünyasında qeyri-adi bir sürətlə yüksəlirdi. O, yalnız kaman çalmağını yaxşılaşdırmaqla qalmamışdı. Musiqi sahəsində xeyli geniş axtarışlar da aparırdı. Məşhur bir musiqi ustadının təşəbbüsü ilə verdiyi ilk konsert ona böyük müvəffəqiyyət qazandırdı. Görkəmli bir musiqi tənqidçisi onun haqqında kütlənin rəyini bu sözlərlə ifadə etmişdi:

“Bu gənc türk musiqişünasının kamil ustadlıq mərtəbəsinə yaxınlaşmış bir virtuoz olduğunu hamı gördü. Ancaq mən onda başqa keyfiyyətlər də görürəm. Hüseyn Kənan yalnız başqalarının bəstələdiyi parçaları, başqalarının ruhunu yüksək surətdə anlayıb ifadə etməklə kifayətlənməyəcək. Onun özünün də bizə söyləməli gözəl, təmiz, dərin şeyləri var. Düzdür, sadə bəstələnmiş “Şərq gecələri”ndə bəzi xamlıq və qəribəliklər, xoşagəlməz tərəddüdlər, hətta təbəssüm doğuran ibtidailiklər yox deyil. Bunu inkar etmək olmaz. Bəs bu bir az bəsit, bir az mütərəddid musiqi hansı məziyyəti ilə bizi özünə bu qədər aludə etdi, niyə bizim ruhumuzu bu qədər təlatümə gətirdi? Bu gənc hələlik kəkələyir, lakin gələcəkdə çox gözəl danışacaq, gözəl şeylər söyləyəcək. Kənanın məmləkətinin obrazlı dili ilə söyləyəcək olsam, deyərəm ki, bu gənc hələ təzə pərvazlanan quşa bənzəyir. Onun tərəddüdlərindən, hətta müvəqqəti süqutlarından qorxmamalıyıq. İstedadı onu çox irəli aparacaq”.

* * *

Tale artıq Kənanın üzünə gülməyə başlamışdı. Onun bu müvəffəqiyyəti İstanbulun günü-gününə, dəqiqəsi dəqiqəsinə bənzəməyən bu gözəl buqələmunumuzun sənətkarı sevən xoş vaxtına təsadüf etmişdi. Şəhər dörd-beş il bundan əvvəl yarıac yola saldığı Kənana indi bir dahi, bir büt kimi ağuşunu açmışdı. Avropa onu böyük sənətkar kimi tanıdıqdan sonra bu gəncin istedadına şübhə etmək, onun musiqisinə laqeydlik göstərmək olmazdı.

Şişlinin²¹ sənətkarlar salonlarından tutmuş Balıqlı²² yarmarkasındakı palikaryalara²³, Sandıqburunun²⁴ əhli-dillərinə qədər hamı “Şərq gecələri”ni dinləmişdi, bu musiqi pianodan tutmuş qrammofona qədər bütün çalğı alətlərində aylarca çalınmışdı.

Bu müvəffəqiyyət, əvvəllər Kənanı bir qədər çaşdırdı, o hələ də müvəffəqiyyətinə inanmırdı:

– Mümkün deyil, bu hal davam edə bilməz, – deyirdi. Odur ki, Kənan bu şöhrətinə əvvəllər etinasızlıq göstərmiş, yaşayışını dəyişdirməməyi qərara almışdı.

İndi onun İstanbulda bir çox hamiləri, xeyirxah dostları meydana çıxmışdı. Varlı bir tacir ona ali musiqi məktəbi açmaq, böyük miras almış veyil, lakin gözüaçıq birisi, “opera truppası” düzəltmək üçün ona xeyli pul təklif etmişdi. O vaxt ictimai işlər naziri vəzifəsini tutan bir musiqişünas paşa da onu xüsusi dəftərxanasına müdir qoymaq istəmişdi. Sənəti ilə ona təklif olunan vəzifə arasında heç bir yaxınlıq görməyən Kənan şaşqın-şaşqın paşanın üzünə baxanda o:

– Nə zərəri var, oğlum, – demişdi. – Mən də musiqişünasam, lakin bu mənim vəzifəmi ifa etməyimə mane olurmu?

Gənc bəstəkar bu cür namünasib təklifləri rədd etmiş və yenə əvvəllərdə olduğu kimi dərs deyib yaşamaq istəmişdi. Amma indi İstanbulun bütün kübar və varlı adamları onun tələbəsi olmağa can atırdı. Kənandan dərs almayan xanım qızların musiqi təhsili yarımçıq sayılırdı. Kənan ümid etdiyindən daha çox pul qazanmağa başlamışdı.

İlk zamanlar həyat tərzi kimi əvvəlki dərdli və bədbin görünüşünü saxlamışdı. Böyük faciələrdən xilas olmuş adamlar kimi ürəyində bir səksəkə, uzun müddət soyuqda qalanlar tək daxilində onu heç cür tərk etməyən bir ürpəniş vardı.

Kənan öz-özünə düşünürdü: “Bu müvəffəqiyyət mənə balaca vaxtımda, gəncliyimin ilk zamanlarında niyə qismət olmadı. Qəlbim söndü, həvəslərim söndü, həyatım ömürlük şikəst oldu… İndi bunlar nəyimə lazımdır…”

Ancaq Kənan yanılırdı, ruhi aləmindən yaxşı baş açmırdı. Özünü yorğun və bezgin bir adam sanan bu gənc əslində təzəcə yaşamağa başlayırdı. Təbiət öz işini görürdü, Kənanın riqqətə, şəfqətə, ümid və sevgiyə möhtac ruhu bir az gecikmiş bahar qüvvəti və hərarəti ilə yavaş-yavaş açılırdı. Əsl sönənlər, əsl ölənlər isə vaxtilə çox gənc bir hərarət və əməllə yaşayan yoldaşları, qohumları idi. Onlar vücudlarını yıpratmış, qəlblərini yormuş, ömürlərinin həyəcan və məhəbbət nəsibini vaxtsız tükətmişdilər. Onlar indi vücudları, üzlərinin cizgiləri belə qabalaşmış iş adamları, yaxud yorğun, bezgin insanlardı. Onlar üçün həyatda heç bir gizli guşə, heç bir yeni hiss qalmamışdı. Halbuki Kənan uşaqlıq dövrünün, ilk gəncliyinin ağır, qaranlıq yuxusundan hələ yenicə oyanır, körpə gözləri kimi məsum mavi gözləri həyata və işığa hələ təzəcə açılırdı.

On beş yaşında ikən o, yorğun qocalara bənzəyirdi. İndi otuz yaşından sonra isə on beş yaşlı məktəbli uşaqlar kimi yeni hisslərlə titrəməyə başlamışdı. Eşitdiyi tərif və təqdirlər nəticəsində onda əvvəllər mövcud utancaqlıq və ürkək mərdimgirizlik yavaş-yavaş keçib gedirdi. Danışığında şən bir ahəng, sərbəstlik vardı, uca və zərif vücudunun hərəkətlərində bir canlanma duyulurdu.

Hətta bir balaca ərköyünləşmişdi də. Uzun müddət şəfqətdən məhrum qalmış uşaqlar kimi bir az nazlanmağı da sevirdi. Yorğun çöhrəsi gündən-günə gözəlləşir, kamanından axıb gələn nəğmələr kimi təzə, cazibəli bir şirinliyə malik olurdu.

Bir neçə il əvvəl, İstanbulda günlərini tənhalıq içində keçirən Kənanın, indi hətta işlərini görüb qurtarmağa vaxtı çatmırdı.

Yoldaşları, dostları onu bir gün belə rahat buraxmır, üzüyumşaqlığından istifadə edərək onu hətta bir az səfahətə də alışdırırdılar.

Bu yay həm əsərini bitirmək, həm də anası və bacısını görmək üçün Seydiköyə getməyi qərara almışdı. Saib paşa qiyamət qopartdı, İstanbula teleqramı teleqram üstündən yağdırdı: “Gözünün işığı, iftixarı” olan Kənanı görmək istədiyini bildirdi.

Böyük dayısının üstündən adlayıb keçmək vicdansızlıq, hörmətsizlik olardı. Odur ki, gənc sənətkar dayısının təkidinə müqavimət göstərə bilmədi. Düşündü ki, dayısının sözünü yerə salsa ona “lovğa nankor” deyərlər.

Bir də ki, Bozyaxanı, illər boyu yoxsul, sönük həyat keçirdiyi yerləri, ömrünün indiki xoşbəxt çağında bir daha görmək istəyirdi.

III

Gəminin üçüncü fiti eşidildi, gedənləri ötürməyə gələnlər asma pillələrlə düşüb qayıqlara oturmuşdular.

Münir bəy bir az kənarda Cavidanla söhbət eləyən Kənanı səslədi:

– İki dəqiqə də geciksən gəmidə qalacağıq. Düşək, Kənan…

Şahzadə Vəfiq paşa Kənanın əlini sıxdı, ürəkdən, çox səmimi:

– Haydı, cavan ustad, – dedi. – Söhbətinizin ardını iki aydan sonra davam etdirərsiniz… İşləyin, inanıram ki, operanızla böyük müvəffəqiyyət qazanacaqsınız.. Bu qışı İstanbulda keçirmək istəyirdik… Ancaq əsərinizin ilk tamaşasına baxmaq məsələsi ortaya çıxdı. Kənan bəyin müvəffəqiyyətini görmək bir səyahət zəhmətinə dəyər; elə deyilmi, Cavidan?

Qız xoş bir təbəssümlə:

– Əlbəttə, atacan, – dedi. – Buna söz ola bilməz.

Sonra əlini Kənana uzatdı:

– Əsəriniz haqqında bizə bir neçə kəlmə də olsa, məlumat verərsiniz, yaxşımı?

Kənan Cavidanın əlini öpdü, gülərək onun öz sözünü təkrar etdi:

– Əlbəttə, buna söz ola bilməz, əfəndim.

Münir bəy asma pilləkənlə enərək arxasınca gələn Kənana yavaşca:

– Kənan, deyəsən, arxamda şadlığından rəqs edirsən? – dedi. – İkimizi də dənizə yıxarsan.

Gəmi yavaş-yavaş hərəkət etməyə başlamışdı. Kənan gəmi pərlərinin yaratdığı dalğalar içində qalxıb-enən qayıqdan hələ də yaylıq sallayırdı.

Münir bəy məmnun halda, bir az da mənalı-mənalı gülümsünərək:

– Allah mübarək eləsin, Kənan, – dedi. – İndi xeyir iş barədə fikirləşmək lazımdır… İnşallah özün kimi sənətkar, arvadın kimi gözəl uşaqların olar.

Kənan qızararaq gülümsədi, söhbətin nədən getdiyini başa düşmürmüş kimi:

– Nə üçün? – deyə soruşdu.

Yandan gələn bir dalğa Münir bəyin şalvarını islatdı, o yaylığı ilə qurulaya-qurulaya:

– Mənim izah eləməyimə lüzum varmı, oğlum? – dedi

– Xeyr… Ancaq sizi inandırıram ki, o barədə heç bir şey danışmamışıq.

– Bəli, bu da həmin o “buna söz ola bilməz” qəbilindəndır.

Münir bəy sonra ciddi və ağır bir səslə sözünə davam etdi:

– Fövqəladə bir hadisə üz verməsə, bu işi baş tutmuş hesab etmək olar. Düzdür, paşa bu barədə açıqca bir şey söyləmədi, ancaq səndən xoşu gəlir. Fikir vermədinmi? Sənətin bəxş elədiyi nəcibliyin heç bir nəcibliklə müqayisə edilmədiyini neçə dəfə təkrar etdi… Qıza gəlincə… Bunu, yəqin ki, sən məndən yaxşı hiss etdin… Bir sözlə, iki gündə ikisinin də ürəyini fəth eləmisən… Bu izdivaca heç bir maneə yoxdur… Bununla belə mənim fikrimi bilmək istəsən mən buna sizin qədər də tərəfdar deyiləm… Mənim də başqa cür mülahizəm var… Mühitləriniz tamamilə başqa-başqadır, zövqləriniz də, təbii ki, elə. Cavidanın xasiyyəti ümumiyyətlə, yaxşıdır. Ancaq onu həddindən artıq ərköyün böyütmüşlər… Sənə gəlincə… Eh, mən də gör nə boş-boş şeylər danışıram. Mənə heç qulaq belə asmırsan. Nəzərin, fikrin başqa yerdədir. Hər halda xoşbəxt olmağını istəyirəm. Dayın bu məsələni eşidəndə, kim bilir, nə qədər razı qalacaq…

– Rica edirəm, ona heç şey deməyin.

– Baş üstə… İndi, Bozyaxaya bir yerdə qayıdarıq, elə deyilmi, Kənan?

– Xeyr, mən sabah gələcəyəm. Axşam məni Qarşıyaxaya²⁵ qonaq çağırıblar.

– Sən elə hər axşam qonaq gedirsən. Bəs nə vaxt işləyəcəksən?

– Bu axırıncısı olacaq, Münir bəy əfəndi. Sabahdan etibarən qollarımı çırmalayıb işə başlayacağam.

– “İnşallah” deyək ki, elə olsun.

Qayıq körpüyə yan aldı. Kənan cəld hərəkətlə qayıqdan sahilə atıldı və əlini Münir bəyə uzatdı.

* * *

Qarşıyaxaya səfər edən axırıncı gəmi sahildən aralananda axşam olmuşdu. Menemen²⁶ ovalığından sərin və ahəstə bir yel əsir, hələ tamamilə sönməmiş qürub şəfəqləri körfəzdəki xırdaca dalğalara incə, qızılı naxışlar vururdu.

Kənan azca kefli idi. İki-üç yoldaşı ilə bir az pivə içmişdilər. O, gəminin sürahisinə dirsəklənib üzünü İzmirə tərəf çevirmişdi. Sahil küçəsinin dəbdəbəli gecə həyatı yavaş-yavaş canlanmağa başlayırdı. Yaxında görünən kazino, onun əlvan kağızlardan düzəldilmiş fənərləri misilsiz Çin rəsmlərinə bənzəyirdi. Burada Kənanın mahnılarından birini çalırdılar. Kənan bu parçanı ilk dəfə eşidirmiş kimi, dərin bir həzlə dinləyir, küləyin havaya dağıtdığı ən kiçik hissələri də eşitsin deyə səs gələn tərəfə boylanırdı.

Gəmi uzaqlaşmış, kazinodan bir rəngli ziya xəyalı, musiqidən isə güclə eşidilən bir nəfəs qalmışdı. Kənan hələ də gözlərini kazinonun olduğu nöqtədən ayırmırdı. Bu dəfə lap yaxında başqa bir kaman sızıldamağa başladı. Yenə həmin havanı çalırdılar.

Kənan başını geri çevirdi. Çalan qoca və kor bir dilənçi idi. O, göyərtəyə qalxan pilləkənin sürahisinə söykənmişdi. Onun iri şapkası yanındakı uşağın əlində idi. Qoca uzun saçlarını küləyin ixtiyarına vermişdi. Çatlamış, köhnə, o qədər də yaxşı köklənməmiş bir kamanı vardı. Bununla belə, Kənan bu qoca dilənçidə bir sənətkar ruhu sezdi.

Pilləkənin üstündən asılmış fənər qocanın geniş, qırış-qırış olmuş alnına işıq salırdı. O isə sönmüş gözləri ilə başqa bir aləmə baxırmış kimi, başını yuxarı qaldıraraq çalırdı. Hərdən yayı yorğun-yorğun aşağı salır, dərin bir nəfəs aldıqdan sonra yenidən çalmağa başlayırdı.

Çalınan yazıq, qoca bir korun sınıq, vecsiz kamanı idi. Lakin Kənan öz mahnısında bu qədər dərin xəyal və məhəbbət olduğunu indiki kimi heç vaxt duya bilməmişdi.

Yanında birisinin dərindən köks ötürdüyünü eşitdi. Bu, matəm paltarı geyinmiş yaşlı bir qadındı. Üzünü gizlədib ağ bir yaylıqla gözlərinin yaşını silirdi. O biri tərəfdə çalbığlı, hündür bir kişi yorğun-yorğun qollarını yanına salmışdı. Kənan bir az əvvəl nəşə ilə gülüb danışan, açıq rəngli paltar geyinmiş iki məktəbli qıza baxdı. İndi onlar da susmuşdular. Biri sarışın başını rəfiqəsinin çiyninə söykəyib, dərin bir kədərlə qaranlığı seyr edirdi. Kənan şikəst sənətkara bir də baxdı. Fənərin donuq haləsi altında əvvəlki vəziyyətdə dayanmış qoca başını bir az yuxarı qaldırıb çalırdı, dodaqlarında bir xəyal, cavanlara məxsus bir təbəssüm dolaşırdı.

Kənan getdikcə artan məstlik içərisində öz-özünə düşünürdü: “Bu yazıq da bir vaxt cavan olmuşdur. Gözləri bəlkə o vaxt görürmüş… Yəqin ki, onun da bir Leylası varmış… Ehtimal ki, o da mənim kimi Leylasının gözlərinin həsrəti ilə gizli-gizli ağlamışdır… Kim bilir, həyatında nə cür müsibətlər görmüşdür… Ancaq bu dəqiqə özünü xoşbəxt hiss etdiyinə şübhəm yoxdur… Nə olsun ki, indi gözləri görmür? Mənim də saatlarca qaranlığa çəkildiyim, saatlarca özümü bilə-bilə korluğa vurduğum vaxtlar olur… Xəyal aləmimi daha yaxşı görə bilmək üçün ətrafımdakı dünyanın işıqlarına qəsdən göz yummurammı? Bu saat bu yazıq kişi xoşbəxt görünür… Ona bu səadəti mən vermişəm: o, itirmiş olduğu dünyanı görür, mənim sayəmdə o, sevdiklərini görür, Leylasını görür… Həyatının göz yaşları ilə axıda bilmədiyi acılarını mənim musiqimlə axıdır… Bunu bircə o edirmi? Bu yaslı qoca qadınla bu məktəbli qızları da bu dəqiqədə xoşbəxt edən mənəm. Bu qadının itirdiyi hər kim isə – su çiçəkləri kimi zərif bir qızımı, qəzaya qurban getmiş cavan bir oğlumu, ömrünün ən gözəl çağlarını qolları arasında keçirdiyi sevimli ərimi, hər kim isə bu qadın, indi onu görür, onunla yaşayır.

Bu kiçik məktəbli qızları bu saat xoşbəxt edən mənəm. Dünyada bəlkə heç vaxt görməyəcəkləri xəyali sevgililərini bu dəqiqədə onlara mən göstərirəm, ömürlərinin səadəti bəlkə elə bu dəqiqədə mənim göstərdiyim röyadan ibarət olaraq qalacaq”.

Qoca kamanı daha çalmırdı. Sahil yaxınlaşırdı. Qarşıyaxa körpüsündən dənizə tökülən işıqlar gəminin ətrafında üzür, pərlərin əmələ gətirdiyi dalğacıqlarda elə bil ulduz qaynağı köpüklənirdi.

Kənan hələ də bu məstedici xəyaldan ayrıla bilməmişdi: “İndi bu saat mən dünyanın, kim bilir nə qədər ölkəsində yaşayıram… Nə qədər adam mənim bəstələdiyim mahnılarla gülür, ağlayır, sevir, xoşbəxt olur… Özüm də artıq yaşamağa, xoşbəxt olmağa başlayıram. Sevirəm, sevdiyimi söyləməkdən çəkinmirəm. Hərçənd ki, səadətim gecikmişdir, qəlbimdə bir çox şey dağılıb məhv olmuşdur… Böyük hisslər duymağa qabiliyyətim yoxdur. Leylanı sevdiyim zamanlarda olan vəfa və ehtirasım qalmamışdır. Məhəbbət macəralarım isə indi göydə axıb-keçən ulduzlara bənzəyir, qəlbimə ötəri bir işıq saldıqdan sonra sönüb gedirlər.. İzmirə getdiyim gün Nemət xanımı Bozyaxadakı bağda qonaq gördüm. Üzünə baxar-baxmaz bu gənc, gözəl və bədbəxt qadını sevməyə başladım. Ərinin, bu qədər gözəl, incə olan bir qadını başlı-başına buraxmasına heyrət etdim. Həm də səmimi bir saflıqla…

Ertəsi axşam Münir bəyin köşkündə şahzadə Cavidana rast gəldim. Şahzadə qızın misilsiz gözəlliyi qarşısında Nemət xanım birdən-birə sönük bir xatirəyə çevrildi. Nişanlı gözü ilə baxdığım Cavidanı ehtiraslı bir eşqlə sevir, səmimi bir saflıqla fikirləşirdim ki, bu qəşəng qızdan ayrı düşsəm, necə yaşayaram.

İndi də qonaq getdiyim evdə məni gözləyən madmazel Lilianı, bu açıq alagözlü, italiyalı artisti düşünürəm. Zavallı Cavidana indidən xəyanət edirəm… Bəli, qəlbim böyük sevdalara, coşqun ehtiraslara ləyaqətini itirmişdir, indi başa düşürəm ki, Leyla məni vaxtı ilə yamanca məhv etmiş, qəlbimi xarabaya döndərmişdi… Sevgi indi qəlbimdən dodaqlarıma çıxmışdır… O artıq birinin digərini unutdurduğu busələrlə bir nəğmə, bir təbəssüm kimi yalnız dodaqlarımda yaşayacaq… Bununla belə, bəlkə xoşbəxt olmaq üçün əsl çarə elə budur. Sevdanı dodaqlarımdan o yana buraxmamaq, zəhər kimi qəlbə axmasına yol verməmək”.

IV

Saib paşa Bozyaxadakı bağının bir tərəfində, əsas binadan xeyli uzaqda gözəl, kiçik bir köşk tikdirmişdi. O, hərdənbir vali, maliyyə müdiri və komandan kimi böyük vəzifə sahiblərini bağında ziyafətə, axşam məclislərinə dəvət edər, onlara həmin xüsusi binada qonaqlıq verərdi. İzmir qəzetlərindən biri zarafatla bu köşkü “Mərasim binası” adlandırmışdı. Saib paşanın rişxəndi başa düşmədiyini, əksinə bundan xoşlandığını görən havayı yeyən dostları o gündən bu kiçik köşkü belə adlandırırdılar.

“Mərasim binası” hündür bir yerdə idi. Buradan həm Qızıl çöl tərəflər, həm Ərəb dərəsi, həm də Kokarya təpələri arasından körfəzin kiçik bir parçası görünürdü.

Saib paşa “göz bəbəyi və iftixarı” olan Kənana bu “Mərasim binası”nı vermişdi. Köşkün döşədilməsinə şəxsən özü nəzarət etmiş, Kənandan xəbərsiz, Karantindəki evindən buraya mebellə yanaşı, bir piano da gətirtmişdi. Xidmətçilərə, uşaqlara möhkəm-möhkəm: – Kənan bəyi narahat eləməyin, – deyə tapşırmışdı. – Mühüm bir əsər yazır. Asudə fikirləşməyə ehtiyacı var. Bütün dünyanın qəzetləri yenə şəklini çap edəcək, hətta köşkün də fotosunu verəcəklər… Adət belədir.

Onun bu canfəşanlığını görən Kənan:

– Paşa dayım, – deyirdi, – bilmirəm sizin xəcalətinizdən necə çıxacağam.

Dayısı isə ona:

– Eybi yoxdur, oğlum, – deyə cavab verirdi. – İnşallah işini qurtarandan sonra bir bələdiyyə marşı yazarsan.

Kənan işə başlamağa tələsmir, hələlik kefi istədiyi qədər əylənirdi. Ərköyün, yaramaz, dəcəl uşağa dönmüşdü.

Əlləri cibində fit çala-çala dərəni-təpəni dolaşır, yer şumlayan bağbanlara kömək edir, bağarası cığırlarda oğlanlarla oynayırdı.

Bağdakı uşaqların başçısı olmuşdu. Cürbəcür şən, gurultulu oyunlar düzəldir, aşıq-aşıq, gizlənpaç, əsir alma oyunlarını uşaqlardan daha çox həvəslə oynayırdı.

Bir gün yenə başına bir dəstə uşaq toplayıb Şəmi dədə ilə zarafat etməyə getmişdi. Qoca dərviş bu vaxt:

– Zarafat bir yana qalsın, Kənan, – dedi. – Mən sənə heyrət etməyə başlayıram, oğlum… Kiçik ikən quzu kimi dinc idin… Səsini-səmirini eşitməzdik…

Kənan əda ilə çiyinlərini çəkərək:

– Vaxtilə bu balacaların ataları, anaları ilə oynaya bilməmişdim, – dedi, – indi özləri ilə oynayıram, babacığım… Həvəsim qəlbimdə gömülüb qalıbmış nədir, bilmirəm, yəqin indi uşaqlıq günlərinin əvəzini çıxıram.

Bunları deyərkən yavaş-yavaş üzünə, səsinə bir hüzn çökür, gözləri Ərəb dərəsi boğazının uzaq yerlərinə tərəf zillənirdi. O birdən silkindi, dərindən bir ah çəkib yenidən əvvəlki tək nəşələndi:

– Haydı, uşaqlar, getdik, – dedi.

Kənanı yalnız uşaqlar deyil, böyüklər də sevirdi. Onun bu, gənclərə xas tükənməz yaşamaq nəşəsi üzünə, sözlərinə qəribə bir cazibədarlıq verirdi.

Uşaqlarla uşaq olan Kənan, cavanlarla danışanda həyat eşqi və məhəbbəti coşub daşan bir gənc olurdu. Nemət xanımla olan macərası da umulmaz bir sürətlə irəliləyirdi. Gənc qadın bütün vüqar və təmkinini unudur, Kənana məzlum bir uşaq kimi təslim olurdu.

Bir səhər Nemət xanım “Mərasim binası”nın qapısı ağzına gəldi, Kənandan bir kitab istədi.

Kənan:

– Niyə içəri girmirsiniz? – deyə soruşdu.

Nemət xanım qeyri-ixtiyari güldü, “belə şey olar?” demək istədi, ancaq utanıb:

– Münirə məni gözləyir, – dedi.

Kənan dəcəl uşaqlara xas bir cürətlə güldü, əllərini belinə qoyaraq:

– Vay, vay, sən bir səbəbə bax, – deyə əylənməyə başladı.

Bu dəfə Nemət xanım ürəkləndi:

– Əgər əsl səbəbi bilirsinizsə, bəs onda nə üçün soruşursunuz?

Kənan ona yaxınlaşdı.

– Əsl səbəbi bilirəm, ancaq onu boş şey hesab edirəm, – dedi. – Məndən qorxursunuz, elə deyilmi?

Nemət xanım yarızarafat, yarıciddi bir hiddət və heyrətlə etiraz etdi:

– Sizdən? Nə üçün?

– Kim bilir… Bəlkə məsələn, qorxursunuz ki, sizi zorla öpərəm…

Bu xoşagəlməz bir sırtıqlıq idi. Gənc qadın qıpqırmızı oldu, acıqlandı:

– Kənan bəy, rica edirəm… – dedi.

Kənan nə çəkindi, nə də buna əhəmiyyət verdi.

Bayaqkı kimi cəsarət və küstahlıqla gənc qadının biləklərindən tutdu, bir göz qırpımında yanağından öpüb buraxdı.

– Gördünüzmü, bunda qorxulası heç bir şey yoxdur, – dedi.

Bunu o qədər cəld və o qədər dəlicəsinə elədi ki, Nemət xanım Kənana acı, sərt bir söz demək istədisə də bacarmadı, əsəbi qəhqəhələrlə gülərək oradan uzaqlaşdı.

O, ağacların arası ilə qaçarkən Kənan da gülürdü. Sonra onun üzündəki təbəssüm yavaş-yavaş söndü, əlləri cibində fikirli-fikirli içəri keçdi: “Həyat nə qəribədir. Vaxtilə bu qarşıdakı ağaclıqda Leyladan ayrılmışdım… Onu bir dəfə bağrıma bassaydım, illərlə özümü xoşbəxt hesab edərdim. Lakin bunu edə bilmədim, fikirləşdim ki, hər şeydən məhrum, çarəsiz gənc bir oğlanın belə hərəkəti çirkin bir həyasızlıq olar. İndi isə mən özümü bir küçə cahili kimi apardım. Utanmadan, çəkinmədən, çardaqdan bir salxım üzüm dərirmiş kimi bu gənc qadını öpdüm… Özünü hirslənmiş kimi göstərdi… Ancaq əminəm ki, onun mənə acığı tutmadı… Demək, müvəffəqiyyət hər şeyə haqq qazandırır”.

Kənan, günəşə baxan pəncərələri kip örtülmüş yarıqaranlıq otağa girmişdi. Piano üstündə duran kamana baxdı, ona bir dost kimi müraciət edərək:

– Bozyaxada darıxmayacağıq, – dedi. – Bu gözəl gənc qadınla bir-iki aylıq macəramız olacaq… Bütün xoşbəxtliyim kimi bunun üçün də mən sənə borcluyam… Təşəkkür edirəm.

V

– Bozyaxanın bütün üzüm növlərindən dadmısınız, Kənan bəy… İstanbulun xınalı yapıncağından²⁷ istəmirsinizmi?

İlkindi çağı idi. Uşaq, böyük istidən bağın bir küncündəki küknar ağaclarının kölgəsinə toplaşmışdı. Bura Qırxçamlara gedən yolun üstündə kiçik bir meşə qoruğu idi. Yayda hər tərəf od tutub yananda, bura sərin və kölgəli olurdu.

Şamlıq tərəfdən həmişə sərin yel əsir, ağzı gen quyu isə buranı daima rütubətli saxlayırdı. Əslində bağda səbzəvat əkilən yerlə quraqlığa davamsız bəzi meynələr bu quyunun suyu ilə suvarılırdı.

Mancanağa qoşulmuş “Qərib”, bağın bu zəhmətkeş heyvanı və onun uşaq kimi sevilən balası “Kərəm” quyunun ətrafında dolandıqca daş novlardan buz kimi soyuq su axırdı.

O gün quyu başı həmişəkin dən tünlükdü. Ağaclar arasında asılmış bir nənnidə yan-yana iki körpə yatırdı. Sərin həsirlər üzərində yarıuzanmış qız və gəlinlər nə isə toxuyur, yaylıq, örpək qırağı işləyirdilər; bir az o tərəfdə hay-huy başa düşməyən bir dəstə nadinc uşaq ördək kimi palçıqlı çalada oynaşırdı. Quyunun yanında kiçik bir daş hovuz vardı, quyudan çəkilən su ora tökülür, sonra novlara axıb gedirdi. Sərin qalsın deyə üzümləri də burada saxlayırdılar.

– Kənan bəy, İstanbulun xınalı yapıncağından istəmirsiniz?

Bu sualı Nemət xanım gülə-gülə verdi. Su çarxının ağır iniltilərini dinləyə-dinləyə, yavaş-yavaş gözlərini yuman Kənan başını çevirmədən cavab verdi:

– Rica edirəm, daha mənim yanımda üzüm haqqında danışmayın, Nemət xanım…

Nemət xanım mənalı-mənalı gülümsündü:

– Mənim Xınalı yapıncağımı görsəniz dediyinizə peşman olarsınız.

Kənan bir az dikəlib başını Nemət xanıma tərəf çevirdi. Nemət xanımın yanında açıq yaxalı, ağ, qısa paltar geymiş, on dörd-on beş yaşlarında kiçik, sarışın bir qız dayanmışdı.

Kiçik qız gülməmək üçün dodaqlarını dişləyir, incə biləklərini Nemətin əlindən xilas etməyə, qaçmağa çalışırdı. Kənanın onlara tərəf döndüyünü görən kimi qıpqırmızı oldu. Üzünü Nemətin biləyi ilə örtməyə çalışdı.

Gənc qadın onu buraxmadı, zorla Kənanın yanına çəkməyə başladı.

– Kənan bəy, mənim bu Xınalı yapıncağım²⁸ sizin kamanınızın pərəstişkarıdır. Kənan bəy, o, sizinlə tanış olmaq istəyir, ancaq utanır…

Nemət xanım qızın biləklərini buraxdı. Qız daha dartınmırdı. İmtahana girmiş qorxaq tələbə kimi başını aşağı salmış, gözlərini yerə endirmişdi; kirpikləri, dodaqları titrəyirdi.

Kənan ona balaca, ürkək bir uşaqdan artıq əhəmiyyət verməyib güldü:

– Bu nə qəşəng qızdır, – dedi, – qonağınızdırmı?

– Xeyr, bağ qonşumuz Şükrü bəyin qohumudur… Bu sarmaşıqların dalında gizlənib bizə baxırdı. Üsulluca yaxınlaşdım, quş ovlayır kimi tutdum.

Kənan:

– Kiçik xanım izmirlidirmi? – deyə soruşdu.

– Xeyr, İstanbulludur… Eviniz Qalıncadadır²⁹, eləmi, Lamiə?

Lamiə çəkməsinin şiş burnu ilə torpaq topasını yastıladırdı. Başını Nemət xanıma tərəf çevirdi, yenə gözlərini aşağı dikib güclə eşidiləcək bir səslə:

– Xeyr, Paşabağçasındadır³⁰… – dedi.

Kənan bu dəfə Lamiənin özündən soruşdu:

– Nə vaxtdan bəri İzmirdəsiniz, Lamiə xanım?.. Burada çoxmu qalacaqsınız? Ata və ananız İstanbuldadırmı?

Nemət başı ilə Kənana işarə elədi ki, bu söhbəti davam etdirməsin. Sonra qızın əvəzinə özü cavab verdi:

– Lamiə xanım İzmirli sayılır. Anası, atası vəfat etmişdir. Əmisi Şükrü bəy onu bir ata kimi sevir. Nişanlısı ilə toylarına qədər burada qalacaq.

Kənan yavaşcadan güldü:

– Boyu balaca xanım nişanlıdır? O bəxtəvər kimdir, Lamiə xanım?

Lamiə yamanca utandı. Əllərini Nemətin çiyninə qoydu, üzünü biləklərinin arasında gizləyərək incik halda dedi:

– Ah, abla!

Gənc qadın onun qalın tək hörüklü sarı saçlarını, günəşdən yanmış açıq boynunu tumarladı, sonra çənəsindən tutub zorla başını yuxarı qaldırdı:

– Xınalı yapıncağımın nişanlısı bu il məktəbi bitirmiş bir mülazimdir³¹. İndi Trabzon tərəfdədir. Bir neçə ilə yüzbaşı olacaq. Xınalı yapıncam da o vaxta qədər həddi-büluğa çatacaq. Toyunu da elə burada eləyəcəyik. Lamiə, elə deyilmi?

Qızlar və gəlinlər də söhbətə qoşularaq Lamiəni utandırıb əylənməyə başladılar, Kənan onlardan bir az kənarda dayanmışdı. O, qımışa-qımışa Lamiəyə baxırdı. Qızın nazlı siması, açıq yaşıl rəngli xumar gözləri, düz, yaraşıqlı burnu vardı. Günəş üzünün zərif ağ dərisini qızılı rəngə boyamış, yanaqlarına elə bil çil səpmişdi.

Nemət xanım artıq yuxudan oyanmış və bir az o yanda analarının qucağında axşam yeməyinə başı qarışmış uşaqların boş nənnisində əyləşərək, Lamiəni yanına alıb dizlərinin üstündə oturtmuşdu, gəlincik kimi onun çənəsini, dodaqlarını, yanaqlarını oynadırdı:

– Bu kiçik İstanbul qızı üçün ürəyim gedir, Kənan bəy. Baxın, necə də şirin qızdır? Niyə ona “Xınalı yapıncaq” dediyimi yəqin ki, başa düşürsünüz? (Barmağını qızın gözlərinin altına, kirpiklərinə toxundurdu) Bu çillərə baxın. Qadınlar çildən ölümdən qorxan kimi qorxurlar. Amma bunlar Lamiəyə görün necə yaraşır, lap İstanbulun şəffaf qabığı qırmızı xallı, xınalı yapıncaqlarına oxşayır.

Kənan gülərək:

– Ah, bu Bozyaxa bağları, – dedi. – Təşbehləri də üzümlə bağlıdır.

“Kərəm” su çarxının mütiləri altında ağır bir xəyala dalmış kimi elə bil dalğın-dalğın düşünür, tənəkə növlərdən daş hovuza tökülən köpüklü sular içində soyuqdan buğlanmış kimi görünən rəngbərəng salxımlar allı-yaşıllı büllur yığını, sarı kəhrəba kopalları tək qaynaşırdı.

Nemət xanıma bir salxım müşk üzümü vermişdilər. Gənc qadının artıq üzüm yeyəsi halı yoxdu. Onu zorla Lamiəyə yedirməyə çalışır, nənnidə bir çarpışma gedirdi. Nemət xanım kiçik qızı kip yumduğu ağzını açmağa məcbur etmək üçün burnunu sıxır, qıdıqlayaraq güldürürdü. Nəhayət, Lamiə üsyan etdi. Onun da özünə görə qüvvəsi vardı. Hətta o da zorla Nemət xanıma üzüm yedirtdi.

Çarpışma bitdiyi vaxt gənc qadın yenə Lamiəni yanına aldı, alnına tökülmüş saçlarını düzəldərək:

– Məni qəribə bir şey maraqlandırır, Kənan bəy, – dedi. – Qarşımdakı insanlara baxarkən Allahın onlardan hər birini nədən ötrü yaratdığını düşünürəm… Bu mənə gözəl bir əyləncə olur. Məsələn, tutaq ki, tramvaydayam, beləmi? Qarşımdakı qadınlara birbəbir baxıram… Bunu, deyirəm, Allah hər il evindəki pişiklər ilə bərabər doğmaq üçün, bunu uzun qolları ilə ipə paltar sərmək üçün, bu qoca arvadı gəlinlərini bir-birinin üstünə saldırmaq, onlardan kötək yeyib ah-vay etmək üçün, bu xanımı həmişə ərini qısqanmaq, gözətləmək, hər axşam evdə dava salmaq, bayılıb ağlamaq üçün yaratmışdır. Bizimkilərdən, məsələn, Cəmil bəy mənə elə gəlir ki, yük arabalarına üzüm səbətlərini yığdırmaq, hamballarla savaşmaq, yeznəm Kazım daima plov yeyib oruc tutmaq, Hafiz Əşrəf əfəndi iri, qırmızı burnu ilə daima zökəm olmaq, adını çəkmək istəmədiyim bir tanışım kresloda oturub tovuz kimi özünü dartmaq üçün dünyaya gəlmişdir

Kənan gülərək soruşdu:

– Bəs əriniz Veysəl bəy?

Nemət xanım qollarını yanına saldı, dodaqlarını büzdü:

– Doğrusu, bircə onun nə üçün doğulduğunu, niyə yarandığını başa düşə bilməmişəm.

– Bəs mən?

Nemət xanım incə bir istehza ilə:

– Siz məlum… Bütün aləm deyir… Dünyaya yeni bir ahəng gətirmək üçün…

– Mənə sataşırsınız, Nemət xanım.

– Yaxşı, bəs mən, Nemət abla?

Bunu ciddi bir surətdə Lamiə soruşmuşdu. O, ilk dəfə idi ki, özü danışırdı.

– Bu söhbəti əslində sənin üçün açmışdım, Xınalı yapıncaq… Sonra söhbəti elə-belə uzatdım, başqa səmtə çevirdim… Səni Allah nazlı, yaraşıqlı bir oyuncaq yaratmışdır, Lamiə. Vücudunda, balaca üzündə ciddi heç bir şey yoxdur. Tamam bir oyuncaq, başdan-ayağa bəzəksən…Təkcə alnın bir az ciddi görünür… İncə qaşlarının üstündə azca qabarmış geniş bir alın. Ancaq oraya da bu incə saç qıvrımları tökülmüşdür. Bunlara heç saç demək də doğru deyil, quş tükü kimi yumşaq, zərif şeylərdir… Beləliklə, alnındakı ciddiyyəti də bunlar pozur.

Günəş İlıca təpələrinin arxasına çəkilmiş, bağlara yavaş-yavaş kölgə düşməyə başlamışdı. Cavan bir qadın ağac üstünə sərilmiş paltarını götürdü.

– Daha sərin düşüb, getməyək? – dedi.

Axşamüstü bu vaxtlar arxadakı yoldan Qırxçamlara getməyə, qaranlıq düşüncəyədək orada vaxt keçirməyə adət etmişdilər.

Qırxçamlar yüksək bir təpənin üstündə yaşlı, sıx şam ağacları meşəliyi idi.

Bu qocaman ağaclar çatlamış gövdələri ilə yüksəklərə ucalmış, təpələrində elə bil günəşə qarşı yaşıl çətirlər açılmışdı.

Bu tənha qoruq Bozyaxa qadınları üçün bir bağça kimi idi. Gəlinlər, qızlar burada üst paltarlarını soyunaraq top-top, gizlənpaç, gözbağlıca oynayırdılar. Uşaqlar isə durmadan tökülən, yeri dəniz kimi örtən saralmış şam iynələrinin üstündə yuvarlanardılar

O axşam Lamiəni də özləri ilə bərabər apardılar. Kənanla Nemət xanım lap dalda gedir, Xınalı yapıncaq isə bir az qabaqda yeriyirdi.

Nemət xanım qız eşitməsin deyə yavaş səslə Kənana danışırdı:

– Əslində bu qızcığaza məhəbbətim mərhəmətimdən irəli gəlir… Lamiə əsl nazlı İstanbul qızıdır… Anası üç il bundan əvvəl ölmüşdür… İstanbulda yaxın bir adamı yoxmuş, Kürdüstan qəzalarından birində qaimməqam³² işləyən atası onu yanına apartdırmış… Bu kiçik qız iki il atasına bir ana kimi baxmışdır… Keçən il bir qəza nəticəsində atası da həlak olmuş, qızcığaz oralarda yenə tək qalmışdır… Məzuniyyətə gələn bir zabitə qoşub onu buraya əmisi Şükrü bəyin yanına göndərmişlər. Yazıq qız çox çətinlik çəkir. Şikayət etməməsinə baxmayaraq, başa düşürəm ki, onun üçün yaxşı keçmir… Əmisinin uşaqlarına bir dayə kimi qulluq edir. Buna baxmayaraq, əmisi arvadı yenə şikayətlənir, onu evdə artıq hesab edir.

Lamiə onlardan xeyli uzaqlaşmışdı. Kənan laqeyd bir nəzərlə ona baxdı.

– Yazıq qız… Acınacaqlı haldır, – dedi. – Ancaq daha onun hekayəsini qurtaraq.

– Sizi mütəəssir etdim, Kənan bəy?

Kənan səsini bir az da alçaltdı:

– Onun üçün demirəm, Nemət xanım… Hər halda bu mənasız Xınalı yapıncağın hekayəsindən daha çox əhəmiyyətli olan məsələlər var… Onlardan danışmayaqmı?

Nemət xanım şikayətləndi.

– Uf, Kənan bəy, – dedi – Ağıllanmayacaqsınız? Sizdən bu qədər xahiş edirəm, yenə qulaq asmırsınız… Ərli bir qadına necə də pis şeylər deyirsiniz.

Kənan yavaş-yavaş onda bir xasiyyət halına düşməyə başlayan utanmazlıqla güldü:

– Sizin kimi gözəl bir qadının yanında özümü təmkinli aparsam, ən əvvəl özünüz mənə gülərsiniz, məni axmaq hesab edər, üzümə baxmazsınız… Nemət xanım, rica edirəm söz verəsiniz… Bu gecə ay doğandan sonra bağçaya çıxarsınız, yaxşımı?

– Ay gecə yarısından sonra doğur.

– Elə mən də onun üçün sizə bu qədər yalvarıram.

Lamiə yol kənarından sarı rəngli, fəsə oxşar qəribə bir çiçək tapmışdı. Onu vermək üçün Nemət xanımı gözləyirdi.

Kənan azca duyulan bir əsəbiliklə yavaşdan:

– Ah, Nemət xanım, – dedi. – Bu qızı da bilmirəm haradan gətirdiniz…

* * *

Kənan Xınalı yapıncağa lap düşmən kimi baxırdı. Nemət xanım bu qızı heç yanından ayırmır, hara gedirdilərsə, onu da özləri ilə aparırdı.

Bir gün yenə Qırxçamlara getməyə hazırlaşırdılar. Kənan açıqdan-açığa şikayət etdi:

– Nə deyirsiniz deyin, bu qızın yanımızda olmasına dözə bilmirəm, – dedi, – aramıza bir qaratikan kolu kimi girmişdir.

Nemət xanım gözlərində şıltaq bir təbəssümlə Kənana baxdı:

– Ağıllısınız, Kənan bəy, ancaq heç fənd bilmirsiniz. Başa düşə bilmirsiniz ki, mən Lamiəni qəsdən yanımızca aparıram.

– Niyə?

– Çünki o olmasa, bizim yalnız getməyimizə başqa məna verərlər… Biz də bundan qorxduğumuz üçün tək getmirik. Məsələn, indi bu saat biz tək başına Qırxçamlara gedə bilərdikmi? Lamiənin bir yaxşı cəhəti də var… Yazıq qız çox təmiz ürəklidir. Heç bir şey hiss etmir. Çox nadir hallarda bir şey hiss etsə də, heç kəsə deməyəcəyinə əminəm.

Lamiə bu cəhətdən yaxşı bir yoldaş idi. Həmişə bir yerdə olduqları halda onların söz-söhbətinə çox az qoşulurdu. Bəzən bir yolda yan-yana getdikləri zaman Kənanla Nemət xanım addımlarını daha da yavaşıtmaq ehtiyacı duyurdular. Lamiə bu vaxt onları gözləmədən, hətta başını da çevirmədən yoluna davam edirdi. Bəzən onlar ətrafını tikanlar, kollar bürümüş bir ağac dibində otururdular. Lamiə isə bir şey hiss etdirmədən onlardan ayrılır, yaxındakı daldalara çiçək toplamağa gedirdi.

Qırxçamlar təpəsi dik yamacla bir selli dərəyə enirdi. Yağış olanda burada əmələ gələn sel aşağıdakı şəhid məzarlığından keçərək Qızılçöllə çaya axırdı. Yamac bir-biri ilə qol-qola vermiş kimi görünən, sıx bitmiş cavan şam ağacları ilə örtülmüşdü. Bu gün Nemətlə Kənan bu yoldan dərəyə enmək istəyirdilər. Ağaclar o qədər sıx idi ki, Kənan Nemət xanıma yol açmaq üçün qol-budaqları qucaqlayıb o tərəf-bu tərəfə aralamağa, cavan budaqları qırmağa məcbur olurdu.

Çağıltı ilə axan seldən ətrafa bir sərinlik yayılırdı. Onlar ağacların dibindən süzülüb gələn, zəif saqqız qoxusu verən və yaşıllaşmış kimi görünən sularda əllərini, üzlərini yudular. Arxada qalan qoruq hərdənbir astaca xışıldayır, şam ağacı qoxuları ilə ağırlaşmış ilıq, məstedici bir rayihə duyulurdu.

Kənanla Nemət yıxılmış bir ağac kötüyünün üstündə yan-yana oturmuşdular. Artıq Lamiədən çəkinəsi halları qalmamışdı. Kənan heç bir söz danışmadan Nemət xanımın biləklərini oxşayır, gənc qadın isə zövq, ehtiras içərisində yorğun, bitab bir halda başını Kənanın çiyninə söykəmək, yuxuya getmək istəyirmiş kimi yavaş-yavaş gözlərini yumurdu.

Xınalı yapıncaqda da bu gün qəribə bir sayğısızlıq vardı: o, gəlib Kənangilin qarşısında oturmuş, gözlərini onlardan ayırmırdı.

Kənan yavaş-yavaş əsəbiləşirdi. Nəhayət, bir çarə düşündü. Qızın gözlərinə baxmağa cəsarət etmədən utancaq bir təbəssümlə:

– Lamiə xanım, – dedi. – Dərənin o tərəfində sarıya çalan çəhrayı, bənövşəyi gözəl çiçəklər görünür. Nemət xanıma onlardan bir dəstə bağışlamaq istərdim. Ancaq yaman yorulmuşam… Yaşlı adamam, sən məndən cavansan… Nemət ablana o çiçəklərdən kiçik bir dəstə bağışlamaq istəməzsənmi?

Tanış olduqları vaxtdan xeyli keçməsinə baxmayaraq, Lamiə hələ də Kənanla danışmağa cəsarət etmirdi. Bu gözəl kaman çalan adamı qız yarımallah sanır, ona dinməzcə xidmət etməkdən böyük bir zövq alırdı. Buna baxmayaraq, Xınalı yapıncaq bu gün ona itaət etmir, onları tək qoyub getməkdən qorxurmuş kimi Nemət xanımın üzünə baxırdı.

O da kiçik bir tərəddüdlə qızararaq Kənanın sözünü təsdiq etdi.

– Çox yaxşı olardı, Lamiə, – dedi

Lamiə həvəssiz-həvəssiz yerindən qalxdı.

O tərəddüd içində gedir, tez-tez dururdu, elə bil bir daşdan o birisinə atılmağa cəsarət eləmir, arada çevrilib dala baxırdı. Dərənin o biri tərəfinə keçdiyi vaxt birdən-birə ağlına bir şey gəlmiş kimi durdu, yamacın bir nöqtəsinə tərəf üz tutub səsləndi:

– Çoban, bax qoyunlardan bir neçəsi şəhid məzarlığına doğru gedir.

Lamiə bunu söylədikdən sonra birdən-birə yüngülləşmiş kimi idi. Artıq onlara baxmır, ağacların, kolların içində ceyran kimi atılıb düşürdü. Kənanla Nemət xanım Lamiənın səsləndiyi yerə baxdıqları vaxt xəfifcə titrədilər. Ağacların arasından bir çobanla ağsaqqallı bir bağban onlara baxırdı.

Kənan gənc qadının əllərini buraxdı və:

– Lamiə bizi, özü də bilmədən bir təhlükədən qurtardı, – dedi.

Nemət xanım saralmışdı.

– Xeyr, Kənan bəy, – deyə cavab verdi. – Lamiə bunu bilərəkdən etdi. İndi başa düşürəm kı, o niyə getmək istəmirmiş: təhlükəni duyduğu üçün bizi tək qoymağa qorxurmuş.

– Demək, bu kiçik qız sizi sevdiyimi bilir.

Gənc qadın bir söz demədən önünə baxdı.

Lamiə əlində bir dəstə çiçəklə geri döndüyü zaman azca axsayırdı. Ətəkləri, əlləri toz-torpaq içində idi.

Nemət xanım təlaşla soruşdu:

– Sənə nə olub, Lamiə?

Xınalı yapıncaq gülümsədi.

– Heç. Elə bir şey yoxdur. Ətəyim kola ilişdi, yıxıldım.

Lamiənin ayağı əzilmişdi. Bundan başqa bir tikan kolu da sol biləyini başdan-başa cızmış, qanatmışdı.

Kənan bir ata şəfqəti ilə:

– Vay qızım, – dedi. – Gör nələrə səbəb olduq.

Lamiə məsum bir minnətdarlıqla Kənana baxıb, gülümsündü.

– Ziyanı yoxdur, əfəndim… Sizin əlləriniz kimi kaman çalmır ki.

Nemət xanım Lamiənin qolundan tutaraq yeriməsinə kömək edir, bəzən dik yoxuşlarda onu lap az qala qucağına alırdı.

Çoxdan bəri idi ki, Kənanda qəribə bir xasiyyət əmələ gəlmişdi: özünə aid olmayan hər şeyə, başqalarının kədərinə, iztirabına biganə qalırdı.

Buna baxmayaraq, bu gün Lamiə üçün ürəkdən narahat olduğunu özü də duyurdu: “Nə qəribə bir adam oluram… Bəzən dünyanın dərdi mənə heç bir təsir etmir… İndi isə… zəif əsəbli bir qadın kimi əhəmiyyətsiz bir şeydən narahat oluram”, – deyə düşünürdü.

* * *

Lamiə hər şeyi başa düşürdü. Bu axşam əmidostusu ilə bərabər Saib paşanın bağına qonaq gəlmişdi. Ay işığı olmadığı üçün çardaq altında, ətrafında pərvanələr uçuşan asma lampanın işığında oturmuşdular.

Nemət xanım o gecə çox solğundu. Bir küncdə sakit-sakit oturmuşdu və söhbətə qarışmırdı.

Bu ara ona nə olduğunu soruşdular. Yorğun bir tövrlə:

– Özümü pis hiss edirəm, – deyə cavab verdi. – Başım ağrıyır. Qorxuram bu gecə heç yaxşı yata bilməyəm. – Sonra dalğın bir təbəssümlə əlavə etdi: – Balaca olanda da hərdənbir bu cür xəstələnirdim. Bir çərkəz dayəmiz vardı. Gözəl səsi ilə mənə ninnilər³³, türkülər³⁴ oxuyardı. Onun səsi sanki bütün ağrılarımı, dərdlərimi yüngülləşdirərdi.

Lamiə o gecə otağında lampanı söndürdükdən sonra pəncərəni açdı. Bir hiss ona “Kənan bu gecə mütləq gözəl bir şey çalacaq” deyirdi. Lamiə bu hissində yanılmamışdı. Səkkiz-on dəqiqə sonra kaman səsi gəlməyə başladı. Gənc bəstəkar bu gecə milli türk havaları çalırdı. Uzun, gözəl bir parçadan sonra daha gözəl bir ninniyə keçdi. Kənan bu sadə, yekahəng musiqi parçasına ürəkyaxıcı təsirli bir gözəllik verirdi, elə bil ki, ölmüş ananın uzaqlardan gələn səsini dinləyirdik.

Durğun, qaranlıq bir gecə idi. Ağaclarda bir yarpaq belə qımıldanmırdı. Kölgə yığınlarına bənzəyən evlərdə səslər kəsilmiş, işıqlar sönmüşdü.

Lamiə xəyalında bu işıqsız evlərdən birinin açıq pəncərəsini görürdü. Nemət xanım qaranlıqda daha da solğun görünən üzünü çılpaq qollarına söykəmiş, bu gözəl kaman səsini dinləyirdi. Ninni bir peyğəmbər duası kimi təsir edir, Nemət xanımın ağrıları, acıları yavaş-yavaş azalırdı.

Lamiənın artıq şübhəsi qalmamışdı: Kənanla Nemət bir-birini sevirdilər. Bu sevda Lamiəyə bir “Leyli-Məcnun” hekayəsi kimi gözəl görünür, gənc qəlbində sevinclə qarışıq bir riqqət oyadırdı. Elə zənn edirdi ki, onun özünün də bu gözəl əhvalatda bir rolu vardır. Onların bir-birilərini sevmələrini lap əvvəldən elə o, arzu etmişdi.

Kənanı ilk gördüyü gün idi. Nemət xanım gizli bir şey söyləmək üçün üzünü Kənana yaxınlaşdırmışdı. O, yanaqlarında zərif bir allıq, sözlərində canlı bir hərarətlə danışır, Kənan sözlərdən daha çox onları söyləyən dodaqlara diqqət edərək dinləyirdi.

Lamiə büruzə vermədən onlara tamaşa etmişdi. Kənanın xoş, qaraşın üzü, mavi gözləri qarşısında Nemətin ağ çöhrəsi, qara, parlaq gözləri nə qədər gözəl görünürdü! Lamiə özlüyündə onları bir-birinə yaraşdırmış, “Nemət ablam Kənan bəyi sevsə, nə yaxşı olar”, deyə düşünmüşdü.

Lamiə o yaşdakı qızların çox saf, təcrübəsiz davranışı ilə heç bir şeyin fərqində deyilmiş kimi göründüyü halda, Kənanla Nemətin ən kiçik hərəkətlərini, sözlərini, baxışlarını belə nəzərdən qaçırmır, xəyalındakı bu sevda romanını gündən-günə işləyib gözəlləşdirirdi.

İndi daha şübhəsi qalmamışdı. Kənan bu gecə kamanı Nemət xanım üçün çalırdı. Nemət də bunu bilirdi.

Vaxt keçir, kaman isə hələ susmurdu. Lamiənın sevincinə bir az da kədər qarışmağa başlamışdı. Sevmək gözəl şeydi. Ancaq heyif ki, bu hekayət də o biriləri kimi hicranla, bəlkə lap ölümlə bitəcəkdi. Nemət xanım ərli bir qadındı. Kənanla evlənməsi mümkün deyildi. Bu gözəl məhəbbəti onlar ölüncəyə qədər bir-birindən gizli saxlamalı olacaqdılar. Lamiə yaşına görə çox sadəlövh bir qızdı. Onun fikrincə bir gənc sevdiyi qıza öz məhəbbətini ancaq qızın ağ duvağını açdığı gecə deyə bilərdi.

Sevda həyatın yalnız o gecəsinə məxsus bir səadətdi. İnsan o gecə ömründən bütün nəsibini alır, səhər günəş doğduğu zaman artıq Allahdan istəyəcəyi bir şey qalmırdı.

O axşamkı əhvalatdan sonra bu macəra Xınalı yapıncağı daha çox məşğul etməyə başlamışdı. Evdə iş görərkən onları düşünür, əmisinin uşaqlarını əyləndirərkən fikri bu sevda ilə məşğul olur, gecə gözlərində onların bir-birinə yaraşan surətlərinin xəyalı olduğu halda yuxuya gedirdi.

Bir gecə yenə pəncərəni açıb, Kənanın kaman çalmağına qulaq asırdı. Qeyri-ixtiyari olaraq gözlərindən yaş axmağa başladı: “Heyif, ayrılacaqlar… Heç iki ay belə qalmadı. Nemət xanım evinə, Kənan bəy isə kim bilir, haralara gedəcək… Bir-birilərini daha görməyəcəklər” deyir, başını pəncərəyə dayayaraq: “Onlar bu ayrılığa dözəcəklər? Nemət ablam bu gözəl səsləri dinləmədən, Kənan bəyi görmədən necə yaşayacaq?” – deyə hıçqırırdı.

Hər getdikləri yerə onu da aparmalarından çox razı idi. Onları özündən incitmək, məhəbbətlərini görmək zövqündən uzaq olmaq qorxusu qəlbini titrədirdi.

Bu axşam Qırxçamlarda çox yubanmışdılar. Yola çıxdıqları vaxt ətraf əməlli-başlı qaralmış, ay doğmuşdu.

Lamiə əlində Nemət xanımın çətiri qabaqda gedir, dalda onların getdikcə addımlarını yavaşıtdıqlarını hiss edirdi.

Xınalı yapıncaq başını çevirmirdi. Lakin onların arxada ay işığında yola düşmüş kölgələrini görürdü. Kölgələr getdikcə bir-birinə yaxınlaşır, Kənanın qolu Nemət xanımın belindən qucur, gənc qadının başı Kənanın çiyninə düşürdü. Onlar yol ayrıcına çatanda durdular. Kölgələri soldakı baxımsız qalmış bir evin uçuq divarı üstünə kino pərdəsində olduğu kimi aydın düşürdü.

Lamiə Kənanın Nemət xanımı biləklərindən tutaraq köksünə doğru çəkdiyini, onun bitab bir halda dala əyilmiş başını dönə-dönə öpdüyünü gördü. Gənc qız bir şey bəlli etdirməməyə çalışaraq, yeriyərkən əli-ayağı titrəyir, bu busələr öz üzünə, dodaqlarına toxunurmuş kimi həyəcanlı ürpərmələr, həyəcanlı lərzələrlə için-için sarsılırdı.

Bağ qapısında onlardan ayrılarkən üzlərinə baxmaq istəmədi. Nemət bir az əvvəlki busələrin alovundan yanan hərarətli dodaqları ilə onu öpdüyü zaman Lamiə titrəyərək gözlərini yumdu.

Lamiə o gecə uzun müddət yata bilmədi. Kənanla Nemətə qarşı qəlbində duyduğu çox təmiz, incə hissləri sərt bir şeyə toxunub qırılmışdı. İndi onlara həm acığı tutur, həm acıyır, həm də iyrənməyə bənzər bir şey hiss edirdi.

O gecə qərar vermişdi ki, daha bir də onlarla birlikdə gəzməyə getməsin. Lakın ertəsi gün pəncərəsindən düşən səhər günəşinin ziyaları içində hər günkü kimi şən və sakit oyandı; o gün Nemət xanımla Kənanı görəcəyi saatı hər dəfəkindən daha çox səbirsizliklə gözlədi. Bir yerdə gəzməyə çıxdıqları zaman onlardan bir az aralı durmağa çalışdı. Ancaq qəlbi, zehni yalnız onlarla məşğuldu. Gənc qızın bu ilki baharını bu eşqin hekayəti doldurur, o, kədərli bir sevdanın təsiri içərisində dalğın, lakin xoşbəxt yaşayırdı. Bu eşq onu yalnız sevindirmir, onda bir iftixar hissi də oyadırdı. Çünki kimsənin bilmədiyi bu gözəl sirri ancaq o bilirdi. Sonra, əmin idi kı, daima onlarla bir yerdə olmaqla o, bu sevgini himayə edir. Çobanla bağbanın onları dodaq-dodağa görməsinin qarşısını o almamışdırmı? Bir gün küknar ağaclarının altındakı quyu başında onlar, tək qala bilsin deyə, uşaqları dalınca top-top oynamağa o aparmamışdımı?

Ehtiyatsızlıq etdikləri üçün onlara çox acığı da tuturdu. Hətta bir gün Nemət xanımla bu barədə açıq danışmağı da fikrindən keçirmişdi. Amma sonradan onlara haqq vermişdi. Nə etsinlər, bir-birilərini sevirlər. Az sonra isə ayrılacaqdılar.

Bu ayrılıq gününü ağlına gətirdikcə onu ağlamaq tuturdu. Elə bilirdi ki, Kənanın kamanı susduğu gün Bozyaxa da yetim qalacaq, gecələri ağır, yeknəsəq bir kədər qaplayacaq, Ərəb dərəsi çöl kimi kimsəsiz, göy üzü sönük; hər yer, hər şey bomboş olacaq. Nə üçün Nemət xanım Veysəl bəylə evlənməmişdən əvvəl Kənana rast gəlməmişdi? Onların evlənib birləşmələri necə də gözəl olardı!

Lamiə bəzi günlər lap uşaqcasına bir xəyala dalırdı. Paşabağça məhəlləsinə bənzər bir yerdə iki qonşu ev təsəvvür edirdi (o, iki ildi İzmirdə idi, ancaq hələ də bura alışa bilməmişdi. Paşabağçadakı köhnə evləri zehnində gündən-günə gözəlləşirdi. Onun fikrincə insan oradan başqa ayrı heç yerdə tam xoşbəxt ola bilməzdi). Bu iki evdən birisində Lamiə nişanlısı Nazimə ərə gedir, gəlin olurdu. O birisində isə Nemət xanımla Kənan yaşayırdılar. Hər gün, hər saat bir-birilərini görür, lap qohum olurdular, ölüncəyə qədər bir-birilərindən ayrılmırdılar.

Kənan yenə hər gecə kaman çalır, Nemət xanımla onun məhəbbəti gündən-günə artırdı. Lamiə bu gözəl sevginin bir gün zavala uğrayacağını heç cür ağlına sığışdıra bilmirdi. Qızın xülyası bununla bitmirdi. Kənanla Nemətin gözəl, qarayanız üzlü, mavi gözlü, parlaq mirvari dişli bir oğlu, Lamiənin özünün isə Nemət xanıma bənzəyən bir qızı doğulacaqdı. Bunlar böyüdükləri zaman bir-birilərini sevəcəkdilər.

Xınalı yapıncaq bütün günlərini belə düşüncələr, xəyallar içində keçirir, qulağında bu gözəl kamanın səsi, könlündə bu sevdanın həyəcanları ilə yatıb dururdu.

VI

Kənan bir axşam Şəmi dədəgildən gəlirdi. Qonşu bağlardan birinin qapısında göy rəngli çarşab örtmüş bir qadın dayanmışdı. O, divarın üstündən yola sallanmış böyük əncir ağacının kölgəliyində durub, sıx yarpaqlı budaqlardan birini günəşin qabağına tutmaq istəyirmiş kimi üzünə tərəf çəkirdi.

Kənan bu göy çarşablı qadının yanından keçəndə onun Lamiə olduğunu gördü.

Xınalı yapıncaq kiçik, al yanaqlı üzündə utancaq bir təbəssümlə ona baxıb gülümsəyirdi.

Kənan da gülümsəyərək ona tərəf gəldi:

– Az qalmışdı sizi tanımayım, Lamiə xanım. Çarşab örtüb, əməlli-başlı bir xanım olmusunuz… Mübarək olsun.

Lamiə ona baxmağa cəsarət etmirdi. Titrəyərək:

– Mən keçən ildən çarşab örtürəm, – dedi. – Bu gün səhər əmidostumla İzmirə getmişdik…

– Bu istidə nə əcəb?

– Bəli… əfəndim… Çox istidir. İllah da ki, toy evi. Bir görəydiniz. Çox yaman isti idi. Üstəlik örtülü bazara da getməli olduq.

– Siz toya getmişdiniz?

– Bəli, əfəndim. Sonra örtülü bazara da getdik.

– Deməli, bu geyinib-keçinmək toy üçün imiş, Lamiə, barı gəlin də sizin kimi gözəl idimi?

Xınalı yapıncaq bir az da artıq qızardı. Kirpikləri, dodaqları titrəyir, başını yana çevirirdi.

– Haçan gəlmisiniz?

– Elə indicə, əfəndim, mən faytondan sizi gördüm.

– Bəs niyə burada dayanmısınız?

Lamiə əvvəl tərəddüd etdi. Sonra gözlərini aşağı endirərək, utana-utana cavab verdi:

– Sizi gözləyirdim…

– !!!

– Sizə salam gətirmişəm, əfəndim.

– Kimdən?

Lamiə çox utanmasına baxmayaraq gülməkdən özünü saxlaya bilmədi, hələ də tutmaqda olduğu əncir budağını bir az da üzünə tərəf çəkdi:

– Nemət xanımdan, əfəndim, – dedi.

O, bu sözün Kənana təsir edəcəyini düşünürdü. Onda görəcəyinə əmin olduğu həyəcanla özü də titrəyir, göz qapaqları tez-tez açılıb-yumulurdu.

– Təşəkkür edirəm, Lamiə xanım. Nemət xanımı harada gördünüz?

– Peştimalçılar³⁵ başı küçəsindən keçirdik. Onlar da mağazadan çıxırdılar. Onu yaman könlüm istəyirdi, əfəndim.

Lamiə bu gün ilk dəfə olaraq Kənanla bu qədər çox danışmağa cəsarət edirdi.

Bir həftə bundan əvvəl qayınanası ilə baldızı Manisadan Nemət xanıma qonaq gəlmişdilər. Gənc qadın onlar gəlincəyə qədər Qarşıyaxadakı evlərində yaşamalı olmuşdu. Bu əhvalat Lamiə üçün böyük dərd olmuşdu. O, nəinki Nemət xanımsız qalmışdı, daha Kənanın yanına getməyə də cəsarət eləmirdi. Bu uğursuz qonaqların tez çıxıb getmələri üçün gecə-gündüz dua edirdi.

Lamiənin İzmirdən gətirdiyi xəbərlər tək bundan ibarət deyildi. Faytonda gələrkən söyləyəcəyi sözləri bir-bir hazırlamışdı. Elə xəbərləri, elə müjdələri vardı ki, bunlar onun rolunu Kənanın nəzərində böyüdəcək, onu Lamiəyə bu gözəl sevdaya məhrəm bir adam kimi baxmağa məcbur edəcəkdi. Mağazanın yanında Nemət xanımı necə gördüyünü danışarkən Lamiə qəsdən sözü uzadır, onun suallar verəcəyini gözləyirdi. Lakin Kənan bir şey soruşmadı, sözü dəyişdi, Lamiə onun utandığını güman etdi.

– Nemət xanımın nə vaxt gələcəyini bilirsinizmi? – dedi, – Sabah yox, o birisi gün – cümə ertəsi, axşam… Gətirdiyim xəbər üçün mənə nə muştuluq verəcəksiniz, Kənan bəy?

Lamiə ona ilk dəfə idi ki, adı ilə müraciət edir, ilk dəfə idi ki, ondan bir şey istəməyə cəsarət eləyirdi.

Qız sadədilliyi ilə Kənanda bu məsələyə bir maraq oyandırmağa çalışırdı. O, getdikcə cəsarətlənir, sözünə davam etsə də ağlamağa hazırlaşan uşaqlar kimi dodaqları, göz-qaşı titrəyirdi.

– Nemət ablamın yenə buraya gələcəyinə bilsəniz necə sevindim, Kənan bəy… Mən hər şeyi bilirəm… Qorxmayın, heç kəsə bir söz demərəm… Neçə gündür ikinizə də elə yazığım gəlir ki… Dünən gecə fikir verdim… Otağınız qaranlıqdı… Lampanızı yandırmamışdınız, heç kaman da çalmadınız. Yaman qorxdum… “Allah eləməmiş, Kənan bəy xəstə deyil ki”, – deyə fikirləşdim.

Lamiə dərin bir saflıqla bunları danışarkən Kənan gülməmək üçün dodaqlarını dişləyirdi. Çünki onların cürət və cəsarətləri həddini aşmışdı. Pəncərələrin qaranlıq, kamanın səssiz qaldığı gecəni onlar Bucada³⁶ bir oteldə birlikdə keçirmişdilər.

“Kənan bəyin özü üçün olduğu kimi kamanı üçün də yaman darıxmışam. Bu gecə həmin ninnini çalmasını rica et. Mənim əvəzimə də sən qulaq asarsan”, – deyərkən yəqin ki, Nemət xanım da Lamiə ilə bir qədər əylənmək istəmişdi.

Lamiə bu arzunu Kənana söyləyərkən sevincindən titrəyir, Nemət xanım üçün çalınacaq kamanı dinləmək işi ona qürur verirdi.

O, gecə otağına həmişəkindən tez çəkildi. Lampanı söndürdü. Pəncərəni açdı. Nemət xanım üçün çalınacaq ninnini gözləməyə başladı. Lakin saatlar keçir, kaman heç cür dilə gəlmirdi. Kənan o gecə Münir bəyin bağına getmiş, gecə yarısından sonra yorğun bir halda evə qayıtdığı zaman qıza verdiyi söz yadına düşməmişdi.

Lamiə də bunu unutmuş kimi göründü, Kənanı gördüyü vaxt heç bir söz demədi. Lakin ürəyində bu, o gözəl sevda tarixindən ilk qırılmış bir xəyal, pozulmuş ilk əhd olaraq qaldı.

* * *

Sentyabr ayı qurtarmaq üzrə idi. Bağlar isə hələ də iyul ayına məxsus bir istilik içərisində yanırdı, yalnız gecə yarısından sonra hava bir qədər sərinləşirdi.

Kənan artıq avaralıqdan əl çəkmişdi. Əsəri üzərində işi gündən-günə irəliləyir, ona gözlədiyindən artıq nəşə və ümid verirdi. Çox vaxt o, gecələr də işləyirdi.

Əslində kiçik yaşlarından bəri gecənin Kənan üzərində qəribə bir təsiri vardı. Gündüzləri daima bir az keyimiş, yorğun, süst olur, qaranlıq düşəndə, ilk işıqların yanması ilə o da canlanmağa, dirçəlməyə başlardı.

Artıq o, hər gecə bir bağda yığışan qonşuların məclisinə getmir, köşkün qabağındakı çardağın altında, yaxud bağın tənha bir guşəsində təkbaşına gəzib papiros çəkir, yatağına ancaq gecə yarısından sonra şeh düşməyə, bağlardan yavaş-yavaş sərin torpaq qoxusu gəlməyə başladığı zaman uzanırdı.

Saib paşa çardağa tərəf açılan pəncərələrə rəngli şüşələr saldırmışdı. Kənan bu pəncərələri həmişə açıq qoyur, otağında işığı ancaq pianonun üstünə düşən qalın abajurla bir lampa yandırırdı.

Kənan bəzən sübhün şəfəqləri onun lampasının işığını zəiflədənə qədər işləyirdi. İşığın ətrafına pərvanələr, parlaq yaşıl qanadlı gecə cücüləri toplanır, onların yarıişıq divarlara düşən böyümüş, titrək kölgələri otağı səssiz bir həyatla doldururdu.

Gənc sənətkar bu zərərsiz gecə cücülərini çox sevirdi. Bəzən gülümsəyərək düşünürdü: “Otağım da könlümə bənzəyir. Yaşımın artmağına baxmayaraq orada da daima belə səssiz bir həyatın titrəyişlərini duyuram. Orada da daima nə isə xəyala bənzər şeylər çırpınır, titrəyir, gizli bir atəşdə zərif qanadlarını yandırır… Otağım könlümə bənzəyir”.

Bağda “Quzğun” adlı bir qoca it vardı. Gündüzləri “Kərəm”lə bərabər uşaqların həlim, cəfakeş dostu olan “Quzğun”, gecələri qorxunc gözətçiyə çevrilir, bağın dalındakı cığırdan ins-cins buraxmırdı.

“Quzğun” Kənana çox öyrəşmişdi. Gecələri onun qapısı qabağındakı çardaqdan ayrılmırdı. Kənan bəzi gecələr yaşlı köpəyin qəfildən yerindən sıçradığına diqqət etmişdi. Belə hallarda “Quzğun” bir daha geri dönmür, yalnız hərdənbir gündüzlər uşaqlarla oynarkən etdiyi kimi kəsik-kəsik yumşaq səslər çıxarırdı.

Kənan bununla maraqlanmağa başlamışdı. Bir gecə otağından çıxdı, köpəyin getdiyi tərəfə doğru yollandı. Hələ on addım getməmişdi ki, heyrətlə durdu: meynələrin arasındakı tək zeytun ağacının altında ağ paltarlı bir qadın xəyalı dururdu, “Quzğun” onun ayaqları altında kəsik-kəsik zingildəyirdi. Hər halda o, yad adam deyildi. Yoxsa it onu bağa girməyə qoymazdı.

Kənan bir az da irəliləyib bu ağ geyimli qadının Lamiə olduğunu gördü. O da Kənanı tanımışdı. Sakit bir balda dayanaraq onun yanına gəlməsini gözləyirdi.

– Lamiə xanım, bu vaxt burada nə edirsiniz?

Xınalı yapıncaq bu gecə heç çəkinmədən cavab verdi:

– Sizi dinləməyə gəlmişəm, Kənan bəy… Yuxum qaçıb.

– Qorxmursunuz?

– Xeyr… Niyə qorxum?

– Sizə acıqlanmazlarmı?

– Bura özgə yer deyil ki. Bir də, bu saat məni kim görə bilər? Hamı yatıb…

Hamının yatdığı bir vaxtda bağda gəzişən bu gənc qıza Kənanın nədənsə yazığı gəldi. Şəfqətlə soruşdu:

– Yaxşı, bəs sən niyə yatmırsan, Lamiə?

Lamiə yaşına yaraşmayan ağır, mütəəssir bir ciddiyyətlə:

– Mən musiqini yuxudan çox sevirəm, – deyə cavab verdi. – Kənan bəy, bir neçə gecədir nə gözəl şey çalırsınız…

– Mən elə bir şey çalmıram ki… Hələ işləyirəm…

– O daima təkrar etdiyiniz parça nə gözəldir… İndiyə qədər belə bir şey eşitməmişəm… Uzaqdan dinləməklə doymuram. Ürəyimdən başımı pianoya dayayıb o parçanı su kimi içmək arzusu keçir.

Lamiənin incə üzü məsum bir hərarətlə qızarır, yaşıl gözləri bitab bir halda süzülürdü.

Kənanın heyrət və riqqəti getdikcə artırdı. Ahəstə və titrək bir səslə:

– Lamiə xanım, – dedi. – O, neçə gecədən bəri tez-tez çaldığım şey yeni əsərimin ən çox xoşladığım parçasıdır… Ömrümdə bir də ürəyimdən bu qədər gözəl bir fəryad qopacaqmı? Bunu bilmirəm… Lakin indi məni əsl maraqlandıran bu deyil… Məni indi maraqlandıran odur ki, axı siz bunu necə duya bilmişiniz. Bu yaşlanmış, əziyyətlər görmüş, iztirab çəkmiş insanlara məxsus musiqi parçasını Xınalı yapıncağın cavan ruhu necə anlamışdır?

Kənan bir az utanaraq susdu. Bunlar bir qız uşağına deyiləsi şeylərmi idi? O, yavaş-yavaş, bir az ciddi, yaşlı adam tövrü alaraq:

– Yaxşı, Lamiə xanım, – dedi, – gedib yatın… Yuxusuzluq rənginizi saraldar, sonra Xınalı yapıncaq solmuş yarpaqlara bənzər.

Lamiə “nə olsun?” demək istədisə də susdu, yavaşca çiyinlərini çəkdi, sonra qorxa-qorxa rica etdi:

– İcazə verin, çalmağınıza bir dəfə də yaxından qulaq asım.

Kənan gülərək razılıq verdi:

– Yaxşı, Lamiə xanım, gəlin sevdiyiniz parçanı sizə bir dəfə başdan axıra qədər çalım.

Lamiə sevincindən uçurdu. Təşəkkür etmək üçün söz tapmır, yaşıl gözlərində sonsuz bir minnətlə Kənana baxırdı. Ağacların arası ilə yan-yana köşkə tərəf getdilər. “Quzğun” astadan zingildəyir, quyruğunu bulayaraq onların arxasınca gəlirdi.

Kənan şüşəli qapını açarkən bir anlıq tərəddüd keçirdi: Lamiə necə olsa da cavan bir qızdı, onu öz otağına gətirməsi doğru deyildi. Ancaq bu tərəddüd uzun sürmədi Kənan özü ağlına gələn şeydən utandı.

“Mən, olsa-olsa bu qızcığazın atası sayıla biləcək yaşdayam” deyə düşündü.

Lampa qalın abajurun altından ancaq pianonun dillərini işıqlandırır, yarıişıq divarlarda pərvanələrin, yaşıl qanadlı gecə cücülərinin böyümüş kölgələri titrəyirdi.

Kənan bir şey söyləmədən pianonun arxasına keçdi, Lamiənin sevdiyi parçanı yavaş-yavaş çalmağa başladı. Qız ayaq üstündə durmuş, bayaqkı arzusuna nail olmaq istəyirmiş kimi başını yavaşca pianoya dayamışdı.

Kənan parçanı çalıb qurtardıqdan sonra üzünü qıza tərəf çevirdi. Lamiə hələ də sarışın başını pianodan qaldırmır, yorğun bir dalğınlıqla ona baxırdı. Kənanı dinlərkən ağlamışdı, qızarmış çil-çil yanaqlarındakı göz yaşları hələ qurumamışdı.

Kənan onun bu donuq aydınlıq içində daha da açıq rəng alan sarı saçlarını oxşamaqdan özünü saxlaya bilmədi, nəşəli bir riqqətlə güldü:

– Lamiə xanım… Tökdüyünüz bu bir neçə damla göz yaşını əsərim üçün bir uğur sayacağam. Ümid edirəm ki, bu əsərimi də bəyənəcəklər.

– Bəyənməmək mümkündürmü, Kənan bəy!.. İnsan sizin musiqinizi dinlərkən ölmək istəyir.

Lamiə bunu deyərkən titrəyir, bu gözəl səslər içində ölmək zövqünü duyurmuş kimi gözlərini yumurdu. Kənan gülərək onu hədələdi.

– Bax, bir də bu sözü səndən eşitməyim… Dilini kəsərəm, şeytan, – dedi.

Lamiə də artıq gülür, getməyə hazırlaşırdı.

Kənan onu bağın kənarına qədər yola salarkən əsəri haqqında bir xeyli məlumat da verdi:

– Bunu indi yaxşı başa düşmək mümkün deyil, Lamiə xanım. Belə pyesi bir piano, ya bir tək kaman sizə lazımi şəkildə çatdıra bilməz. Bunu orada yüzə yaxın ən mükəmməl musiqi alətindən ibarət orkestrin, gözəl səsli məşhur sənətkarların ifasında dinləmək lazımdır. Burada əsərin dəyərini tamamilə təsəvvür də edə bilməzsiniz. Yaxşı, get, Lamiə, yuxun şirin olsun.

Lamiə çəpəri aşıb öz bağlarına keçmişdi. Kənandan ayrıldığı zaman dərindən içini çəkdi:

– Heyif, bu əsərə sizin dediyiniz şəkildə nə mən, nə də Nemət ablam qulaq asa bilməyəcəyik.

Kənan evə o saat qayıtmaq istəmədi. Arxası üstə qum üzərində uzandı. Ulduzlara baxa-baxa rabitəsiz şeylər düşünməyə başladı: “Bu qızcığaza yazığım gəlir. Bu gecəki gözlənilməz hadisə məni xeyli kədərləndirdi. Zavallı Xınalı yapıncaq otağımdakı işığın qaranlıqlardan çəkib gətirdiyi o səssiz gecə cücülərinə bənzəyirdi… Pianonu çalmağa başladığım vaxt, görünür, yatmaq üzrə imiş, bəlkə də yatırmış. Gecənin dərinliyindən gələn bu səslər onu oyatmışdır, nə istədiyini, nə etdiyini özü də düşünmədən, o, gecə cücüləri kimi bu səslərə doğru gəlməyə başlamışdır. Yaşıl, parlaq qanadlarını lampanın atəşində o qədər dərin bir şövqlə yandıran cücülər kimi bu kiçik məxluq da musiqinin atəşində yanmaq istəyirdi. Bu, hələ yeni yaşamağa başlayan qızcığaz ölümdən söz saldığı vaxt ürəyim sızıldadı… Zavallı Lamiə”.

* * *

Lamiə o gecədən sonra adət etmişdi. Bağlarda səslər kəsilib işıqlar söndükdən sonra evdən çıxır, Kənanı dinləməyə gəlirdi.

Bu, Kənanın əvvəl xoşuna gəlməmişdi. Adamlar qəribə olurlar. Lamiənin onun üçün adi bir qonşu qızından başqa bir şey olmadığını anlamaya, bəlkə hətta dedi-qodu da edə bilərlər. Ancaq bunu bu saf qızcığaza söyləmək hələ bir yana dursun, fikrindən belə bir şey keçdiyini ona hiss etdirməyə də utanırdı.

Bununla belə, Lamiə də o gecədən sonra daha Kənanın otağına gəlməmişdi. O, gəlib çardaq altındakı həsir divanda oturur, “Quzğun”un başını dizləri üstünə alaraq saatlarla musiqiyə qulaq asırdı.

Kənan arada işinə fasilə verərək bir papiros yandırır, pəncərənin içində oturaraq Lamiə ilə söhbət edirdi. Qız ona əməlli-başlı alışmışdı. Artıq o, çəkinmir, həyatından, işlərindən bir böyük qardaş əmniyyəti ilə ona danışırdı. Bir gecə söhbətləri lap dərdləşmə şəklini almışdı, Lamiə ona ən əziz adamlarından (anasından, atasından) və Paşabağçadakı evlərindən danışırdı. Buna sakit gecənin dərinliklərində birdən-birə qalxan, çardaqları xışıldadıb, yerə xeyli quru yarpaq tökən keçici külək səbəb olmuşdu. Kənan yenə pəncərənin yanında papiros çəkirdi. Lamiə gözlərini yumaraq başını küləyin gəldiyi tərəfə çevirmiş, saf və kədərli bir təbəssümlə:

– Nə gözəldir, – demişdi, – İstanbulun küləyi yadıma düşdü.

Kənan gülümsəyərək:

– İstanbulun küləyi, deyirsən? – deyə soruşdu.

O artıq qıza “sən” deyə müraciət etməyə başlamışdı.

– Məgər İstanbulun ayrıca küləyi var?

Lamiə dərin bir səmimiyyətlə başını əydi:

– Əlbəttə, Kənan bəy… Oranın dənizi, küləyi də başqa cürdür… Burada xətirlərinə dəyər deyə başqalarına demirəm… Amma siz məni başa düşərsiniz… Evimizdə olanda axşamlar dəniz tərəfdən xəfif bir külək əsərdi. Mən onu dünyanın hansı yerində olsam tanıyaram… Biz o zaman necə də bəxtəvər idik… Qardaşım, anam, atam sağ idilər… Hamısı birdən necə də cavan öldülər… Məni bu cür yalqız qoydular…

Lamiə dizi üstə yatan “Quzğun”un başını tumarlayır, boynunu azacıq bükərək yaşıl gözləri ilə Kənana gülümsəyirdi.

Ən çox qardaşım Faxir üçün yanıram… O məndən iki yaş kiçik idi… Mənə çox oxşayırdı, ancaq yaman dəcəl idi… Kuklalarımı sındırır, oyuncaqlarım olan şkafı qarışdırır, mənə heç rahatlıq vermirdi… Bir-iki dəfə yazığı döymüşdüm. Bir kərə atam bizə şüşə qutular içində bəzəkli konfetlər gətirmişdi… Faxir özününküləri o saat yedi.

– Hamısını yemə, sonra vermərəm, ağlarsan, – dedim. Qulaq asmadı. Mən qəsdən öz konfetlərimi saxladım. Axşamüstü dəniz kənarına getdiyimiz vaxt yeməyə başladım, Faxir mənə yalvarıb ağlayırdı.

“Oho!” deyə ona acıq verirdim… Sonra başqa bir insafsızlıq elədim, Kənan bəy.. “Oyun çıxardıb, məni güldürə bilsən sənə bir konfet verərəm” dedim… Qardaşım həm ağlayır, həm o gözəl üzü ilə qəribə-qəribə hərəkətlər edirdi… Görün, mən nə pis qızam, Kənan bəy? Ondan sonra da ona konfet vermədim. Bacı da belə şey edərmi? Faxiri bir gün məktəbdən xəstə gətirdilər. Qardaşım bir həftə sonra yatalaqdan öldü. Xəstə vaxtında məni onun yanına buraxmaq istəmirdilər. Mən fürsət tapdıqca o yatan otağa girir, “Faxir, yaxşı ol, öz pulumdan sənə o konfetlərdən alacağam” deyirdim. Anamla atama da çox heyifim gəlir. Amma onlar barəsində sonralar mənə dərd ola biləcək bir şey eləməmişdim. Ancaq Faxir… Yəqin elə bunun üçün uşaqların nazına, şıltaqlığına bu qədər dözə bilirəm. Əmimin uşaqlarına, bilirsiniz, necə yaxşı baxıram? Düzdür, əslində bu elə mənim borcumdur. Elə deyilmi, Kənan bəy? Evlərində yaşayıram; hər halda əmim, xüsusilə əmidostum mənə baxmağa borclu deyillər. Mənə elədikləri yaxşılıqların əvəzini çıxmaq üçün bir şey eləməliyəm, elə deyilmi? Səmihə ilə Fikrətə dayə kimi baxıram. Nə istəyirlərsə edirəm. Kimin əvvəl öləcəyi məlum deyil ki, Kənan bəy. Sonradan peşmançılıq çəkməkdənsə…

* * *

Yayın son, aylı gecələrindən biri idi. Təpələr, evlər, ağaclar, qayalıqlar nura qərq olmuş göy üzünün əsmər sədəflərə bənzəyən səthi üzərində bütün cizgiləri ilə aydın görünürdü. Bozyaxa açıq qurğuşun rəngində bir barelyefi andırırdı. Göz işlədikcə uzanıb gedən çılpaq bağlara düşmüş ay işığı sularda əks edirmiş kimi görünürdü.

Kənan Lamiənin zərif kölgəsini çardaq altında görməyə əməlli-başlı alışmışdı. Ona elə gəlirdi ki, Lamiə burada olanda daha yaxşı işləyə bilir, daha gözəl şeylər tapır. Lamiənin bəzi halları Kənana öz uşaqlığını xatırladırdı. O da vaxtilə çərşənbə axşamları təkyədə qoca minbaşının ud çalmağını dinlərkən gözlərini bu cür yumar, bu cur titrəyərək saralardı. Həyatlarındakı oxşayış təkcə bundan ibarət deyildi. Lamiə yenə bir gecə ona atasından söz açmışdı:

– Mən şərqə getdiyim vaxt on iki yaşında idim. Atama anam kimi qulluq edirdim… Orada xidmətçilərimiz vardı. Yeməyimizi bişirir, paltarımızı yuyurdular. Mən atamın köynəklərini, yaylıqlarını öz əlimlə ütüləmək üçün inad edir, ona qəhvəni özüm hazırlayım deyə, səhərlər çox tez oyanırdım… O da mənə anamdan danışırdı. Sağ olsaydı, indi bəlkə İstanbula qayıtmışdıq və Paşabağçadakı evimizdə olurduq.. Atam hərdən jandarm nəfərləri ilə bir yerdə təftişə çıxırdı. Bir gün bir dərədən keçərkən atı selə düşür… Sular atamı beş dəqiqəlik bir yerə qədər sürükləyib aparır. Dəyirmançılar haraya gəlib onu selin əlindən alırlarsa da, ancaq iş-işdən keçmiş imiş. Sel yazıq atamı bir qayaya çırpmış, başı, döş sümükləri ağır bir halda zədələnmişdi. On günə kimi xəstə yatdı. Həkim dostları çox çalışdılar. Ölən gününədək mən də xəstəxanada qaldım. Gecələri səhərə qədər yatmırdım. Nəhayət, bir gecə halı ağırlaşdı. Məni zorla çölə çıxartdılar, canı çıxana qədər yanına buraxmadılar. O qədər sarsıldığıma baxmayaraq həmin gün də mən atama analıq etdim. Ağlaya-ağlaya sandıqları açdım, bir ölü üçün nə lazımsa öz əlimlə tapıb çıxartdım. Onu mənə son dəfə bir də göstərmək istəmirdilər. Bir qaimməqam həkimi vardı. Ayaqlarına düşdüm. Mənə yazığı gəldi, əlimdən tutaraq atamın yatağı yanına apardı. Üzünə baxa bilmədim. Yıxılıb ayaqlarını öpdüm.

Lamiənin səsi titrəyir, gözləri yaşla dolurdu. Kənan onun sarı saçlarını dərin bir şəfqətlə oxşadı:

– Hələ çox cavansan, Lamiə, keçər-gedər, – dedi. Sonra kədərlə və dalğın təbəssümlə əlavə etdi:

– Sən heç olmazsa son dəfə ayaqlarını öpə bilmisən. Mən isə heç atamın harada və necə öldüyünü də bilmirəm…

VIII

Oktyabrın ortaları idi. İlk yağışlar başlamış, köçəköç düşmüşdü. Bağlarda səhərə qədər vida məclisləri qurulur, məşəllər yandırılıb, musiqi çalınırdı. Buna baxmayaraq Bozyaxaya ağır bir kədər, toy gecəsindən sonrakı səhərlərdə olduğu kimi yorğun bir məhzunluq çökmüşdü.

Ağaclar yarpaqlarını tökmüş, hər tərəf çılpaq və səssiz-səmirsiz olmuşdu. Qurumuş çardaqlarda saralmış salxımlar sallanırdı. Solğun günəşin altında sıra-sıra uzanıb gedən yarpaqsız meynələr böyük bir yanğından çıxmış kimi qara və pis görkəm almışdı.

Bağların payızı yenə də Kənana bir yorğunluq və üzüdanlaqlı uşaqlığının süstlüyünü gətirmişdi. Əsərini tamamlamış, İstanbula qayıdıb getməsinə bir neçə gün qalmışdı.

Gündüzlər böyük küçə qapısının yanında saatlarca oturur, palçıqlı yollarda inilti salıb keçən yüklü öküz arabalarına, təkərlərin buraxdığı izlər içində çürüyən yarpaqlara tamaşa edirdi.

* * *

– Xınalı yapıncaq da başqa üzümlər kimi mənə bu gün bir az saralmış kimi göründü. Görəsən nə olub?

Quyu başında, küknar ağacları yanında idilər. “Kərəm” yenə başını sallayaraq ağır-ağır dolanır, kiçik daş hovuzda axıra qalan üzümlər soyuyurdu. Lamiə uşaqlardan birini “Kərəm”in belinə mindirmişdi. Yıxılmasın deyə uşağın belindən tutur, dalğın-dalğın düşünərək yeriyirdi.

Qız birdən-birə cavab vermədi. Yaşıl, süzgün gözlərini Kənana tərəf çevirdi:

– Sabah səhər biz də İzmirə qayıdırıq, Kənan bəy!

– Deməli, daha bir-birimizi görməyəcəyik.

– Bəli… Elədir…

Lamiə nə isə soruşmaq istəyir, ancaq tərəddüd edirdi. Nəhayət cəsarət elədi:

– Gələn il yenə buraya gələcəksiniz, eləmi, Kənan bəy?

– İndidən bir şey deyə bilmərəm. Bəlkə də… İşlərim imkan verərsə…

– Bəs Nemət xanım… Kim bilir, bir-biriniz üçün nə qədər darıxacaqsınız… Mütləq gələrsiniz, deyirəm, Kənan bəy.

Kənan qızın bu sadəlövh inamını azaltmaq istəmədi:

– Bəli, güman edirəm ki, gələ biləcəyəm.

– Ona məktub yazacaqsınız, eləmi?

– Əlbəttə…

– Mənə də yəqin salam yazarsınız.

– Əlbəttə, Lamiə.

– Nemət xanım çox fikir eləsə, mən ona təskinlik verərəm. Narahat olmayın, Kənan bəy.

– Neçə gündür ki, sizi görmürəm.

– Bir az xəstə idim… Sonra, köçməyə hazırlaşırdıq… Bilirsiniz ki, məndən başqa evdə işə kömək edəcək bir adam yoxdur. Kənan bəy, sizdən böyük bir xahişim var…

– Çox böyükdürmü?

– Nemət xanım üçün bir gecə o ninnini çalacaq idiniz. Yadınıza düşürmü, unudub çalmamışdınız. Bu gecə onu çalarsınızmı?

– Yaxşı, Lamiə… Ancaq bunu Nemət xanım üçün yox, sənin üçün çalacağam… Ona qulaq asa-asa yatarsan, yaxşımı?

– Çox sağ olun… Sabah səhər sizinlə vidalaşmağa gələrəm, Kənan bəy.

– Çox gözəl olar… Belə, Lamiə xanım, görürsünüz, sizinlə əməlli-başlı möhkəm dost olduq.

* * *

Kənan ertəsi gün günortaya yaxın oyanmışdı. Otağın pəncərələrini açdığı vaxt sarı lentlə pəncərə taxtasının kənarına bağlanmış kiçik bir dəstə bənövşə gördü. Bunun kim tərəfindən buraya bağlandığını o dəqiqə başa düşdü. Lamiəyə verdiyi sözü ancaq indi xatırladı. Narahat bir halda əlini başına çəkərək:

– Vay, zavallı qız, – dedi. – Gecə ondan ötrü ninni çalmağı necə də yadımdan çıxardım. Kim bilir, indi məndən nə qədər inciyib.

Bir az kənarda qoca bir bağban yer qazırdı. Kənan pəncərədən onu səslədi:

– Hüseynağa, sən bilmirsən qonşumuz Şükrü bəygil İzmirə köçüblər, ya yox?

– Səhər tezdən getdilər, bəy. O kiçik xanım buraya gəlmişdi. Xahiş elədi ki, sənə salamını yetirim.

Kənan kiçik bənövşə dəstəsini qoxulayaraq:

– Yazıq Lamiəcik, – dedi. – Məndən bir şey istədi, onu da unutdum.

Çiçəkləri nə edəcəyini bilmir, bir əlindən o biri əlinə keçirirdi. Sonra bir stulun üstünə çıxıb çiçək dəstəsini divarda hündür bir yerdə mıxdan asdı.