Читать книгу: «Bozqurdlar»

Hüseyn Nihal Atsız

BOZQURDLAR

ölür, dirilir

roman

3

TÜRK OĞLU – AT BELİNDƏ

Hüseyn Nihal Adsızın “Bozqurdlar” romanını ilk dəfə iyrimi dörd, iyrimi beş il əvvəl oxumuşdum, hardasa əlli yaşlarımda və onda hələ Türkiyəyə gediş-gəlişlər imkansızdı, ya da seyrəkdi, Sovet rejminin çöküşünə də bir xeyli vaxt qalırdı. Oxuduğum vaxtlarda isə içimdən bu bənzərsiz əsəri Azərbaycan türkçəsinə uyğunlaşdırmaq keçmişdi. Ürəyimdən keçənləri bir Tanrı diqtəsi sayanlardan olduğumdan, ürəyimə daman kimi də hərəkət etmiş və əsəri dilimizə uyğunlaşdırıb çap etdirmişdim.

Otuz min tirajla çap olunan roman qısa müddətdə oxucular tərəfindən çox böyük maraqla qarşılanmış, tirajı az zaman içərisində alınıb qurtarmışdı. Görünür, kitablar da insanlar kimidir, onların da hardasa öz taleyi var, gətirməyəndə onların da taleyi gətirmir. Əsərin ikinci nəşrinə hazırlıq görülərkən qanlı hadisələr tale qapımızı döymüş və əsərin nəşri “görünməz aylara, illərə qalmışdı”…

Fransız tarixçisi Fernand Brodel tarixi üç qatlı bir binaya bənzədir. Ən üst qatda, dənizin dalğaları kimi hər an dəyişən və yenidən şəkillənən hadisələrin tarixi var.. Bu, fərdin müdaxilə edə biləcəyi bir tarixdir. Hərəkətli tarixin altında ritmi yavaşıdılmış bir başqa tarix daha axar. Onun səssiz, amma daha güclü dib dalğaları asanlıqla fərq edilməz. Bunlar orta səviyyəli ekonomik və kültürəl dəyişimlərdir.

Neçə yüz ildə bir qabaran dəniz bir axımı kəsib, digərini başladır. Tarix fərdlərin tək başına təsir göstərə biləcəkləri bir meydan olmaqdan çıxmışdır bu qatda. Artıq kollektiv hərəkətlər səviyyəsindədir. Ən dibdə isə (burası üçüncü qatdır) tamamilə hərəkətsiz bir tarix yatır. Hardasa zamandışı və cansız nəsnələrlə təmas halında olan bu tarix, çox yavaş axmaqda və dəyişməkdədir.

Dəyişdiyinin fərqinə varılması asanlıqla mümkün deyil. Sıx-sıx israrlı geri dönüşlər yaşanır. Onun qucağında daima yenilənən divlər gəzər. Böyük tarixi öldürən böyük tarix qorxusudur. Braudelin

“Büyük Tarix”i, bu günü anlamaq peşindədir və bu günü anlamaq üçün “bütün tarixi səfərbər etmək”

məcburiyyətində olduğumuzu da söylər. H.N.Adsızın “Bozqurdlar” romanı əslində min üç yüz illik bir tarixin irəli-geri dönüşlərini, dünyadakı türk nüfuzunun gəlişmə çağlarını, onun ölümünü, dirilişini, bu ölümün və dirilişin səbəblərini bədii bir dillə gün işığına çıxardan önəmli bir əsərdir.

Tanrı dağlarından, Monqolustan çöllərindən Anadoluya qollu-budaqlı Türklüyün mənəviyyat ağacı uzanır. Bu mənəviyyat ağacının kökləri Orhun çayı sahillərində, Altay dağlarında, gövdəsi Orta Asiya bozqırlarında, Qafqazlarda, çi-çək açan yeri isə Türkiyədədir. Amma gövdələr köksüz, budaqlar gövdəsiz, çiçəklər budaqsız mövcud ola bilməz… “Bozqurdlar” saz üstə, söz üstə köklənmiş

həqiqətləri içində barındıran dastanvari bir romandır, qürbətə düşənlərin fədakarlığının romanı!

Gələcək həyatı qorumaq və yaşatmaq üçün yalnız türklərə məxsus özünü qurban verə bilmək fədakarlığı! Niyə yalnız türklərə məxsus deyirəm? Əgər siz bir-birindən çox uzaq coğrafiyalarda, bir-birindən xəbərsiz yazılan H.Adsızın “Bozqurdlar” və Ç.Aytmatovun “Dəniz kənarı ilə qaçan alabaş”

əsərlərini müqayisə edərək oxusanız bu əsərlərdəki türk fədakarlığının necə böyük bir sevgi ilə təsvir olunduğunu görərsiniz.

“Hamıdan yuxarı bir yerdən yapışan yüzbaşı ara-sıra çaxan şimşəklərin işığında Yamtarın bütün etdiklərini görmüş, sonra da səssizcə bir-birindən tutub sallanan bu insan zəncirini gözləri ilə

izləmişdi… Birdən parlayan şimşəyin ani işığında bir alay əsgərinin köhnə qayışını sivri qayanın hər an artan bir çevikliklə gəmirib yediyini gördü. Nə edəcəyini yenə bir ildırım sürətilə qərarlaşdırdı və o saat da hayqırdı:

Qurd Qaya, əlini burax!…

Qurd Qaya Yamtarın arxasndan sıralanan əsgərlərin sonuncusu idi. Yüzbaşının əmrini eşidincə

bir an belə tərəddüd etmədi və qara, azğın sular on əsgəri bir anda uddu…”

Çingiz Aytmatovun əsərində də aşağı-yuxarı eyni hadisə baş verir. Dənizdə balıq ovuna çıxan və

qəfil dumana yaxalanıb yolunu çaşan balıqçıların başına gələn hadisələr də əslində türk fədakarlığının bir başqa örnəyidir. Göz-gözü görməyən sis-dumanda azan balıqçılar götürdükləri azuqə və suyun bitəcəyini görüb Kirsiki, yəni ilk dəfə ova çıxan yeniyetməni yaşatmaq ümidi ilə əvvəlcə yeməkdən, sudan imtina edirlər və sonra da bir-bir özlərini qaranlıq sulara atırlar, yetər ki, gələcək həyat və

gələcəyin təmsilçisi Kirsik yaşasın.

Bir-birindən xəbərsiz yazılan bu əsərlərdə demək olar ki, eyni ideal, eyni düşüncə ön plana çıxarılmışdır: Türk fədakarlığı! Bu əsəri oxuduqca istər-istəməz Göy Türklər dövründən yeddinci yüz ildən günümüzə keçid etməli oluruq. O türk məmləkətlərini ki, qanıqarışıqlar idarə edəcək orada azadlıqdan söz açmaq boşuna cəhtdən başqa bir şey deyil. Əsərlər yazıldıqları məmləkətlərə

4

bənzəyirlər. İndi yaşadığımız həyat keçmiş düşüncələrimizin əks-sədasıdır, bəlkə… İnsan ancaq sevdiyi şeylər uğruna döyüşər. Yalnız sevgi duyulan şey sevilir. Harda azadlıq var, orada həyat, harada məhkumiyyət var, orada əzab, işgəncə var. Şərəfsiz bir toplumun soyu heç zaman azadlığa layiq görülmür. Ruh azadlıqdır, yaradıcılıq, şəxsiyyət sevgi ilə tanışlıqdır. Azadlıq − ruhun hər şey üzərində hakimiyyətidir! Bozqurdlar azadlıq uğruna ölürlər ki, azadlığı gələcək nəsillər üçün dirildə

bilsinlər.

Son onilliklərdə “Bozqurdlar” sözünü tez-tez işlədirik. Yəqin ki, çoxları bu sözün hardan maya tutduğunu doğru-dürüst bilmir. Bilənlər də bunu millətçi, ya da təxribatla məşğul olan bir dəstənin adı, ayaması kimi başa düşür. Bu da səbəbsiz deyil. Mətbuatımız bizdən ötrü hansı şablonu yaradıbsa, biz də istər-istəməz onu qəbul etməli olmuşuq. Amma “bozqurd” nə bu günün, nə də dünənin sözüdür.

Dünənə açılan yollarımızın bağlı olduğu illərdə biz “bozqurd” kəlamını təbii ki, ilkin mənasında anlaya bilməzdik, bundan ötrü ilk növbədə bizi tarixi dünənimizdən, türklüyümüzdən ayıran sədləri keçmək lazım idi. Çay bulaq, yol cığır başlanğıcını unutduğu kimi biz də keçmişimizi unutmuşduq.

Düşmənin sistemli şəkildə ruhumuza yeritdiyi təbliğat zəhərindən az-maz özümüzə gələndə isə

könlümüzdən, dilimizdən dodağımıza qəribə tale kəlmələri gəlmişdi: “Qurdla qiyamətə qalasan”,

“Qurdu ulayır”, “Qurd ürəyi yemisən”, “Qurdu qımıldayır”…

Hələ Tovuzda məşhur bir kəndin ünvanına deyilən “Bozalqanlı kəndi bozqurddur” ifadəsi… Çox sonralar bildik ki, niyə bu söz birləşməsi Bozalqanlı kəndinə ünvalanırmış. Çünki Bozalqanlıda saz çalıb, söz qoşmayan yoxdu. Çünki harda saz var, orda türk var. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı, Xəyyat Mirzəni, Aşıq Mirzə Bayramovu, Nəcəfi, Aşıq Əkbər Cəfərovu və onlarca digər bozalqanlıları xatırlayın. Onda bir daha inanar-sınız ki, sazı türkdən, türkü sazdan ayırmaq mümkünsüzdür.

Düşmənlərimiz bunu bildiyindən sazı da bozqurd kimi zaman-zaman gözümüzdan salıb, bizi təkbaşına ölümlə üz-üzə qoymuşlar. Türk dünyasının ən böyük şairi Nəcib Fazil Qısakürəyin cəmi iki misralıq şeirini oxuyun:

Qədər bəyaz kağızda südlə yazılmış yazı,

Əlindəsə, bəyazdan gəl də ayır bəyazı.

Sən demə, bəyazı bəyazdan ayırmaq mümkün olmadığı kimi xalqı da tale tərcümeyi-halından, özgürlüyündən ayırmaq olmazmış. … “Qəhrəmanlar can verir, yurdu yaşatmaq üçün…” deyən bir türk şairi də var. Bu da Hüseyn Nihal Adsızdır. Adsızın “Bozqurdlar” romanını oxuyan hər kəs türkün tale karvanının hardan gəlib hara getməsi haqda çox geniş tarixi bilgiyə yiyələnir. Bəs Türkiyənin bu məşhur şairini birdən-birə belə bir tarixi qəhrəmanlıq romanını yazmağa vadar edən hansı qüvvə idi?

Nə idi şairi nasirə çevirən? Romanı oxuduqca insandakı “qan yaddaşının” qüdrətinə heyran qalırsan.

…Qaranlıq torpağa düşmüş toxum özünün bir zamanlar gördüyü işıqlı dünyaya qayıtmaq, özünü günəşə göstərmək istəyir. Məncə, xalqların, millətlərin taleyində də gec-tez əslinə, kökünə qayıtmaq ehtirası baş qaldırır. Bu süddən, sümükdən, kökdən-köməcdən gələn bir ehtirasdır. Günəş şərqdən çıxıb qərbdə batdığı kimi, mədəniyyətlər də şərqdən boy göstərib qərbdə yayılır – yenidən şərqə üz tutmaq üçün. Türklüyün varlığında da beləcə bir kök sevdası var: at üstündə, dəvə belində şərqdən qərbə üz tutub yenə şərqə qayıtmaq sevdası. Balığı – kürü tökmək üçün çaydan yuxarı axına qarşı üzdürən “dəli” sevda türkün də həmişə başındadır. Koreya körfəzindən Çin səddi çevrəsinədək –

monqol çöllərindən atlanan türkün dayanacaq yeri bir zamanlar Avropanın göbəyi Anadolu yarımadası Macar düzənlikləri idi. Türkün tarixi köçhaköçü davam edirdi. Türkün əzəli gücü də bu təbii yerdəyişmə qanununda idi. Elə ki, yasaqlar başladı, bic və hiyləgər dünya türkün də alınmaz qıfılına açar tapdı, araya sədd çəkildi, sərhəd qoyuldu, onda türkün əli ətəyinə yetmədi. Elə buna görə də taixin gəlhagəl çağlarında böyük imperatorluqlar quran türk milləti süni şəkildə öz kökündən ayrıldı və

müasir çağların üçüncü dərəcəli millətinə çevrildi.

Əziz oxucu!

Oxuyacağın bu romanda türkün tarix dolaylarında hansı yollardan necə keçdiyi açıqlanır. Bəs romanın adı hardan doğulub – bunu türk mifologiyasında asanlıqla tapa bilərsən.

Əsatirlərin birində türkün yalnız anası qurddur. Başqa bir əsatirdə atamızın da qurd olduğu söylənir. Üçüncü ehtimala görə, qurd nəsli kəsilməkdə olan türkün xilaskarı olub, sonuncu türk cocuğuna döşündən süd verib. Başqa bir əsatirdə isə savaşlar zamanı aclıqda qalıb dağlara çəkilərkən 5

yolunu azan türklərə keçilməz qayalıqlardan yol göstərən həmin bozqurd-dur. Nihal Adsızın

“Bozqurdlar” romanı qədim miflərdən maya tutan poetik duyumun məhsuludur. Əsəri Azərbaycan türkcəsinə çevirərkən orijinalın ruhunu olduğu kimi saxlamağa çalışmışıq. Ayrı cür ola da bilməzdi.

Biz Türkiyədəki soydaşlarımızla eyni milli taleyin yiyəsiyik. Dillərimiz arasındakı az-maz fərq də

ləhcə fərqidir. Və bizi bir-birimizlə yenidən qovuşduran tarix yəqin ki, bu fərqi gec-tez aradan götürəcəkdir.

Uzun illərin oxu təcrübəsindən gəldiyim qənaətə görə böyük əsərləri gərək bir dəfə yox, bir neçə

dəfə, həm də başqa-başqa zamanlarda və şəraitlərdə oxuyasan. Və bu əsəri ikinci nəşri üçün yenidən bir də oxuduqda çox fərqli duyğular keçirəsi oldum.

Romanı əlinə alıb oxumağa başlayanlara ilk tövsiyəm, başlanğıc səhifələrindəki ağır oxunuşa aldanıb kitabı qatlayıb bir tərəfə qoymasınlar. Hər yeni kitabı ilk dəfə oxumaq, hardasa qışdan yaza çıxıb dəniz mövsümünə başlamaq kimi bir şeydir. Sulara girməyi çoxdan unutmuş bədən, diksinib müqavimət göstərir, suya girmək istəmir. Amma çətini sularla ilk təmas və dənizə dalışdır. Sonrası məlumdur. Kitab oxunuşu da belədir, üç-beş səhifənin başlanğıc çətinliyinə qatlaşsanız, sonra hadisələr sizləri elə alıb aparacaq ki, onu əlinizdən yerə qoymaq istəməyəcəksiniz. Hər dəyərli kitab nəsildən nəsilə müqəddəs yükünü ötürmək üçün zaman dalğalarında yol gedən bir gəmiyə bənzər −

bir düşüncəyə görə. İnsan gedir, söz qalır, bu mənada sözümüz bizdən daha uzun ömürlüdür.

Məmməd İsmayıl

1992-2013

6

BOZQURDLARIN ÖLÜMÜ

BU ROMANIN HEKAYƏTİ

GÖYDƏ AY, az qala bu donanma gecəsinin1 parlaqlığını belə sönük göstərəcək qədər gur işıq saçır, ortalığı günün günorta vaxtı olduğu kimi hər şeyin apaydın seçilə biləcəyi bir hala gətirirdi.

Mərkəzi prospektə qovuşan dar küçələrin birindəki bu tələbə yataqxanası tətil olduğu üçün kimsəsiz görünürdü. Küçəyə baxan səddin üzərindəki taxta oturacaqlarda sifətlərindən ciddilik yağan altı-yeddi gənc oturmuşdu. Ailə ocağının qırağında hər kəsin gülüb əyləndiyi bu xoşbəxt anlarda uzaq yurd guşələrindəki evlərində olmamağın gətirdiyi kədər onların dalğın baxışlarından oxunurdu.

Yeməkxanadan yenicə qayıtmışdılar. Onlardan biri gözəl, incə bir qız idi… Yumşaq və səssiz duruşunda bir şeir ahəngi sezilməsinə baxmayaraq bu qız texniki fənn tələbəsi idi. Bəlkə buna görə də

çox az danışır, əslində, tükənməkdə, bitməkdə olan söhbəti təzələməyə, canlandırmağa təşəbbüs göstərmirdi. Hamıdan aralı oturan ucaboylu, olduqca cüssəli bir gənc yoldaşlarından bir şey − bir az canlanma, bir az söz-söhbət gözləyirmiş kimi bir müddət səssiz qaldı, onların danışmadıqlarını görüncə pencəyinin cibindən ikiyə qatlanmış və əldə gəzdirməkdən yıpranmış bir kitab çıxartdı, sanki gözlərinin içinə soxacaqmış kimi yaxınlaşdırıb oxumağa başladı. Onun bu hərəkəti yaranan vəziyyətlə

o dərəcə uyuşmurdu ki, gənclər istər-istəməz gülüşdülər. Aralarında boyca ən balaca görünən və səsi də bir az gülməli çıxan tələbə qışqırdı:

− Baxın, tam bir ədəbiyyatçıya yaraşan poza! Yahu, bu gözəl təbiəti seyr etmək, heç olmasa seyr edən kimi görünmək imkanı varkən, insan gözlərinə bu qədər ziyan verərmi? Nə qədər oxumaq olar axı?!

Ədəbiyyatçı olduğu söylənən gənc öncə cavab qaytaran adama oxşamırdı. Amma sonra ümumi bir nəşəli halın yaranmaq üzrə olduğunu görüb vəziyyəti bir az da körükləmək istədi.

− Bəs sən? – dedi. − Bu gözəl təbiəti seyr etmək əvəzinə beynində nələr qurursan? Kim bilir, neçənci dəfədir ki, qoca dünyanı seyr etmək üçün göyün ən yüksək nöqtəsində ucalan Ayın ən şairanə

mənzərələrlə bərabər neçə qanlı meydan savaşları gördüyünü, neçə süngüləri, necə polad ürəkləri heyfsilənmədən deşdiyini, seyr etdiyini və buna baxmayaraq hələ də o canlı gülümsəməsini qoruyub saxlaya bildiyinin hikmətinimi düşünür bəlkə mühəndis bəyimiz?

Gənc cavabında:

− Bu mənə aid deyil, − dedi, − romançıların mövzusudur, əzizim. Mən bu ən möhtəşəm gecədə

belə göyə baxarkən Ayın yalnız özünü düşünürəm, onun qocalmış, bürüşmüş üzündəki gülümsəməni yox. Hətta bir ədəbiyyatçı təxəyyülü ilə danışsam, bu gülümsəmə günlərin birində lap qəhqəhəyə

dönsə belə məni yenə maraqlandırmaz.

Eyni yataqxanada yaşayan bütün tələbələrin, ən qədim türk tarixçəsini nəzərdə tutaraq hamısı bir ağızdan “Tonyukuk” adlandırdıqları bir tarix tələbəsi həyəcanla ortaya atıldı:

− Bəs günlərin birində göy üzündə birdən üç yerdə Ay görünsə, onda necə, yenə maraqlanmazsan?

Bəstəboy gənc yavaşca danışana tərəf döndü:

− Görünür axşamkı plovdan həddindən çox yediyindən, tarixçiliyi buraxıb roman mövzuları quraşdırmağa başladın. Yoxsa bu yersiz sualı verməzdin, − dedi.

Tonyukuk gülümsədi:

− Tarixçiliyi buraxmadım. Amma sən də materialist olduğuna baxmayaraq gələcəkdən dəm vurmağa başladın. Həqiqətən də, bir roman yazmaq üzrəyəm. Həm də elə bir roman ki, həyatın birbaşa özünü əks etdirsin. İçində həm romantizmə, həm də realizmə yer verməklə bərabər həyatın axarından ayrılmayacağam və eyni zamanda tarixə də mümkün qədər sadiq qalacağam.

Bir roman ki, sizi 1300 il əvvələ qaytaracaq və bir-birinin ardınca səhnəyə çıxan qəhrəmanlar günümüzə qədər gəlib çıxacaqlar. Elə bir roman ki, içində təkcə bir qəhrəman olmayacaq. Ondakı hər insan tipi real həyatda olduğu kimi müstəqil bir qəhrəman təsiri bağışlayacaq. Romantiklərin də, realistlərin də əsərlərində məlum bir sklet-şablon var: romanın – qadın və kişi qəhrəmanlarının arasındakı eşq macərası. Mənim kitabımda yüz illərin axarı olduğu üçün tək bir macəraya, on minlələ

1 Bayram axşamlarında bayraqlarla bəzədilmiş meydanlarda atəşfəşanlıqla davam etdirilərək keçirilən şənlik.

7

romanda təkrarlana-təkrarlana, artıq tamam dəyərsiz olan eşq hekayələrinə qapılıb qalmağıma lüzum yoxdur. Bu, yeni − bir başqa roman biçimi olacaq. Bacara bilsəm, sənə, ey Aydədə mütəxəssisi, böyük bir teleskop hədiyyə edəcəyəm.

O zamana qədər qəlbində səssizcə danışmağı üstün tutan qız sözə qarışdı:

− Çox yaxşı. Bu dediklərindən belə görünür ki, sənin bu romanın tamamilə realist bir əsər olacaq.

Gələcək yazıçı bu dəfə ona tərəf döndü:

− Xeyr! Mənim kitabım realist üslubdadır deyə insanların bütün fizioloji hərəkətlərini ən incə

təfərrüatına qədər ifadə edən, hətta açıq-saçıq təsvirdən çəkinməyən əsərlərdən olmayacaq. Maddi həyatdan ayrılmayacağam. Amma son vaxtlar yazılan bəzi əsərlərdə dəbdə olduğu kimi, ən sadə və

təbii amma saf olmayan mövzuları kitabıma yükləməyəcəyəm. Necə ki, bir psixoloq, hər məsələ və

hadisənin hansı ruhu amillə işləndiyini düşünür: ya da bir həkim, bir xəstəliyin hansı səbəblə

başladığını öyrənməyə çalışır, mən də tarixlə çox məşğul olduğumdan millətlərin hərəkət xətlərinin nəyə əsaslandığını axtarmaqla çox vaxt keçirmişəm. Bu, şübhəsiz ki, bir millətin ziyalılarını da, xalq təbəqəsini də əsərə gətirmək üçün çox əlverişlidir. Bunun üçün də ən yaxşı vasitəçi və əlaqəçi isə

əsərlər ola bilər. Bir zamanlar Almaniyada intihar edənlərdən bir çoxunun cibindən Verterin tapıldığını bilirsinizmi? Bizdəki qəhrəmanlığın yüz illərcə sürüb getməsinə də Koroğlu, Danişmənd Qazi, Battal Qazi kimi müəlliflərin məchul qəhrəmanlıq dastanları səbəb olmadımı? Mən özünəməxsus üslubu olan bir yazıçı olmadığım üçün bu işin öhdəsindən nə dərəcədə gələcəyimi bilmirəm. Sadə bir kənd həkiminin səssiz-küysüz çalışması, kimsənin fərqinə varmadan sonrakı sağlamlıq statistikasında nə

qədər yer alırsa, bir piyada alayının döyüşündə əsas yekun nəticəni hazırlayan səbəblər hansı yeri tutursa, mən də eləcə öz əsərimlə milli tərbiyəmiz üçün faydalı saydığım bir həmlə edəcəyəm. Nə az, nə çox, baxın, o qədər…

O zaman, bir az öncə ayın işığından istifadə edib oxumağa çalışan gənc dilləndi:

− Neçə gündür bu dahiyanə klassikləri oxumaqdan və anlamağa çalışmaqdan elə yorulmuşam ki, əgər əsərinə başlamısansa və əvvəlində canlı bir səhnə varsa, quzum, bir az danış, qoy özümə gəlim.

Bu təklif hamının ürəyincə oldu. Çevrəni bir az da daraltmaqları ilə bu düşüncəyə tərəfdar olduqlarını hərəkətləri ilə də göstərdilər. Aydədə belə, deyilənləri yaxşı eşitmək üçün bir az əyilmişdi.

O arada sanki hər şey birdən-birə dəyişdi: tələbə yataq-xanası olan evin yerində indi 1300 il əvvəlin bir türk çadırı vardı. Zərif bədənli bayaqkı qız dönüb qüvvətli, sağlam, çəkik gözlü bir bozqır qızı olmuşdu. Kişilərin saçları uzanaraq çiyinlərinə tökülmüş, hərəsinin başında bir papaq peyda olmuşdu. Pencəkləri qaftan, ayaqqabıları çəkmə əvəz etmişdi. Ədəbiyyatçının əlindəki kitab indi bir qopuza, texniki fənn fakültəsi tələbəsinin qələmi isə kəmərdən asılan bıçağa dönmüşdü. Hamısı çəmənlikdə bardaş quraraq qılınc yarasından çərtilmiş sərt üzlərinə başqa bir məna verən ala və yaşıl gözləri ilə Tonyukuka baxırdılar. Gələcək yazıçı da belindəki qılıncla heybətli bir ər olmuşdu. Heç nazlanıb özünü çəkib eləmədi, beləcə ağır bir səslə hekayəsini danışmağa başladı: 8

BİRİNCİ HİSSƏ

621-Cİ İLİN BİR YAY GECƏSİ

Atlılar geniş çayırlığa dağılışaraq dincəlirdilər. Təkcə Yüz-başı2 İşbara Alp atından enməmişdi, atını o yana, bu yana sürüb göstərişlər verirdi. Gecə düşüb ortalıq yaxşıca qaralınca o da atından endi.

Əsgərlərin qaladığı ocağa doğru getdi. At uşağı3 Çalıq onun atını alıb gəzdirməyə başlamışdı. Bu gecə

yüzbaşının içində bir sıxıntı vardı. Nə iş gördüyünü özü də bilmirdi. İndi ocağın yanına isinməyə

gəlmişdi. Alova yaxınlaşınca yay girdiyinin – isinməyin gərəksiz olduğunu xatırladı. Əsgərlər ət qızardırdılar. Ocağa çatınca əsgərlərdən biri ehtiramla yerə diz vurub yüzbaşıya bir çamçaq4 kımız5

uzatdı. İşbara Alp kımızı aldı, könülsüz içdi. İkinci bir əsgər ona ət uzatdı, amma o, əti almayıb ocağın yanından uzaqlaşdı. Bir az öndəki böyük ağacın dibinə gəldi. Bir oyuqda oturdu. Baxdı, xəyala daldı.

Türk elinin parlaq, işıqlı Ayı dörd yanı işıqlandırırdı. Əsgərlər bir-bir, iki-bir otların üstünə uzanıb yuxulayırdılar. Bir az aralıda birisi atını tumarlayır, başqa birisi isə qızdırdığı dəmirlə qolundakı yaranı dağlayırdı.

Ocaqdan bir az aralı oturan Onbaşı Yamtar həm sursatla-rını nəzərdən keçirir, həm də yavaş-yavaş

əlindəki bir parça qızarmış əti gəvələyirdi. Döyüş günlərində onbaşı yaxşı davranar, ehtiyatı əldən verməzdi. Üç günlük yeməyi lazım gələndə bir gündə yeyər, sonra üç gün ağzına bir loxma almadan dözüb durar, gücünü də itirməzdi. Döyüşdən öncə də qılıncını bülövləyər, oxunu itiləyərdi. Onbaşı bu dəfə də qılıncını yaxşı itilədikdən sonra yoxlamaq istədi. Yerdən bir ot qoparıb qılıncının iti tiyəsinə

toxundurdu. Ot bu ani toxunuşdan üzülüb düşdü. Elə bu zaman arxadan kimsə səsləndi:

− Qılıncın itidir, bəs ağlın necə, o da itidirmi?

Yamtar başını çevirmədən cavab verdi:

− Yeri gələndə o da itidir.

− Elə isə de görüm, yüzbaşı bu gecə niyə kədərlidir?

Bu sözləri söyləyən kişi yavaşca Yamtarın yanına çökdü. Bu, onbaşı Parsdı.

− Çuluq Kağanın önündə iki gün öncə keçirilən qılınc oynatma yarışlarında yüzbaşı İşbara Alp yenildi. Onun üçün belə sıxıntılıdır.

− Yüzbaşı kimə yenildi?

− Tunqa Təginə.

− Yüzbaşı bunun üçün nədən üzülsün? Qılınc yarışında Təgini kimsə yenə bilməz ki, yüzbaşı da yensin. Bir də ki, yüzbaşı məğlub olsa da, yenə bahadırlıqda elə Tunqa Təginə bərabər sayılır. Qılınc oynatmaqda məğlub olsa da, at çapmaq-da, ox atmaqda yenə də birincilik İşbara Alpa aiddir.

2 Onbaşı, yüzbaşı, tümənbaşı, təgin, Tarkan və s. Göy Türklər zamanında hərbi rütbələr 3 Mehtər

4 Ağacdan düzəldilən qab

5 At südündən düzəldilən içki

9

− Yaxşı, bütün bunlar sən deyən kimidirsə, bu sıxıntının səbəbi nədir?

Onbaşı Pars bir neçə qurtum kımız içdikdən sonra cavab verdi:

− Minbaşı olacaqdı, ola bilmədi.

Yamtar bir az düşündü. Görünür deyilən bu səbəb onu razı salmadı.

− İşbara Alp, minbaşı olmadığına görə sarsılan kişilərdən deyil, − dedi.

− Mən də heç minbaşı olmadığına görə sıxılır demirəm ki?!

− Bəs nə deyirsən?

− İşbara Alp minbaşı ola bilmədi. Buna da İçinq Katun səbəb oldu. Elə bilirəm yüzbaşı buna hirslənir.

− Yüzbaşı buna niyə hirslənir ki? İçinq Katun Çuluq Kağanın zövcəsi deyilmi?

− Zövcəsidir, amma çinlidir.

İki onbaşı uzun zaman susdular. Xəyala dalmış kimiydilər. İlk öncə Onbaşı Pars sükütu pozdu:

− Öz gözümlə gördüm ki, Kağanın otağının yanında yüzbaşı Katunu salamlamadı, özünü görməzliyə vurdu.

− Əslinə baxanda, yüzbaşı haqlıdır. Katun bir yana qalsın, bizim əlimizdə dustaq olan çinlilər də

artıq işimizə qarışmağa başlayıblar.

− İşbara Alp da buna görə çinlilərdən iyrənir. Katunu salamlamadığı üçün minbaşı ola bilmədi.

Görünür qəzəbdən yuxusu qaçıb.

− Bizim Çuluq Kağan çox igid və bahadır kağandır. Amma bu çinli qadın olmasaydı daha yaxşı olardı…

− Bu çinli qadın bizim başımıza pis işlər açacaq deyə qorxuram.

− Çində qədimdən Sui Kağan ailəsi vardı. İndi də Tanq Kağan ailəsi meydana çıxdı. Bu qadın qədim ailədəndir. Ona görə də Çində yenə öz ailəsinin hakimiyyət başına gəlməsi üçün Çuluq Kağanı təhrik edir deyirlər.

− Təhrik eləməkdən nə çıxar? Bizcə hamısı bir deyilmi?

− Orasını yüzbaşı bilir. Mənə qalırsa, susub yatmaq daha yaxşıdır. Boşboğazlıq edib cansıxıcı şeylər danışmaqdan tərləyib əldən düşmüşəm.

***

İşbara Alp, qarşı yatan qara dağlara baxa-baxa sabah toplanıb o dağların ardından Çinə hücum edəcək ordunu düşünürdü. Hücum olacaqdısa, bəs onun içini belə sıxan hansı hissdi?! Nə qədər edirdisə səbəbini anlaya bilmirdi. Geniş çəmənlikdən bir səs-səmir gəlmirdi. Rüzgar belə əsmirdi…

İşbara Alpın büsbütün canı sıxıldı. Börkünü başından, sadağını6 belindən çıxardı. Nəfəsini dərmək, fikrini dağıtmaq istədi. Bir şey çıxmadı… Dönüb arxasına baxdı. Bütün atlar nədənsə başları yuxarı, qulaqları dik halda dayanmışdılar. Yüzbaşı “görünür, sıxılan təkcə mən deyilmişəm” deyə mızıldandı.

Yatan əsgərlərin arasında gəzmək üçün börkünü geyib, sadağını taxdı. Heyrətlənməli bir iş idi –

yatmış, uyumuş kimi görünən əsgərlərin hamısı oyaq idi. Uzanıb yatdıqları yerdə ulduzları, ayı seyr edir, yaylıqları ilə tərlərini silirdilər. Gecələr belə isti indiyəcən görünməmişdi. Yüzbaşı yenidən əvvəlki yerinə qayıtdı. Başını yuxarı qaldırdı. Gözləri göyə dikili qaldı. Qərb tərəfdən qara bir bulud gəlməkdəydi.

Bu bulud bir çin atlısına bənzəyirdi. Özlüyündə yer üzündə bir otun belə tərpənmədiyi halda göy üzündə buludun bu qədər sürətlə hərəkət etməsini yüzbaşı yaxşı hal hesab etmədi. Bir uğursuzluq olacaq deyə düşündü. Həmin anda yanından ildırım kimi bir şeyin şığıdığını gördü. Bu, bir heyvan, bəlkə də tülkü idi. Hardan çıxıb, hara getdiyi məlum deyildi. Canı sıxılan yüzbaşı tülküyə bənzəyən bu heyvanı görüncə birdən-birə sadağına əl atdı. İldırım sürətilə yayına bir ox yerləşdirdi. Düz çayırlıqda qaçan heyvanı nişanlayıb, oxu atdı, yüzbaşının oxu boşa çıxmışdı. İşbara Alp otuz beş illik ömründə

ilk dəfə nişan aldığını vura bilməmişdi. Birdən-birə üzündə qəribə bir soyuqluq duydu. Sonra cəld geriyə dönərək bağırdı:

− Çalıq!

6 Ox qabı

10

Sərt bir səs cavab verdi:

− Buyur!

− Toplanış borusu çal!

Amma, Çalıq şeypuru dodağına aparmağa macal tapmamışdı ki, işıqlı gecə birdən-birə qaraldı. Ay görünməz oldu. Qəfil bir tufan qopdu. İldırımlar ətrafı lərzəyə saldı, yağış bardaqdan tökülürcəsinə

yağmağa başladı. Çalığın şeypuru kəskin şəkildə ötərkən əsgərlər sıralanıb atlarına mindilər. Yüzbaşı da bir sıçrayışla atın üstünə qalxdı. “Tez olun, ardımca gəlin” – deyə hayqırdı. Sağda, solda ildırımlar şaqqıldayıb yağan dolu sifətlərini cızıq-cızıq etsə də, bu yüz atlı qarşıdakı dağa sarı at sürdülər.

Yüzbaşı qarşı yatan qara dağın ətəyindəki sığınacaqlara tez yetişmək üçün atını bir az da sürətlə çapır, arxadan gələn atlılar da beləcə bir-biri ilə yarışırdı. Bu yarışma uzun çəkmədi. Şiddətli bir uğultu ilə

onlara tərəf əsən külək atların və əsgərlərin nəfəsini tıxayırdı. Yüzbaşı elə getdiyi yerdə atını şahə

qaldırıb üzünü geri çevirdi: “Geri dön! Dördnala!” deyə bağırdı. Atlılar indi əvvəlkinin əksinə

dördnala geri çapırdılar. Amma külək qarmaqarışıq əsir, gediləcək yolu çaşdırırdı. Atlar yorulub əldən düşürdü. Atlılar iliklərinə qədər islanmışdılar. Bir az əvvəlki gözəl çayırlıq bataqlığa çevrilib atların yolunu kəsirdi.

İndi yarım gündə gəldikləri yolla yerə geri qaçırdılar. Dözümlü atları ilə oraya çox az bir müddətdə çata bilərdilər. Amma kəskin əsən külək onları yorur, qaranlıq və yağış yollarını çaşdırırdı.

Beləcə bir müddət getdilər. Yağış qudurur, külək dəli olurdu. Artıq atlar da əsgərlərin sözünə baxmaz olmuşdu. Sürətlə gedirdilər, yolları bir enişə dirəndi. Qaranlıqda bu enişə cumdular. Ağaclıq bir yerdi.

Burda onları bir uğursuzluq gözləyirdi. Bu enişdə boz-bulanıq yağış suları iti axan bir çay yaratmışdı.

İldırımlar ağaclığı yaxıb yandırırdı. Qorxunc gurultularla çaxan ilk ildırım bütün atları hürkütdü.

Kişnəyərək sel sularına atıdılar. Çalığı üstündən atan at dəli kimi boşluğa doğru çaparkən üzərinə

düşən bir ildırımdan yanıb kül oldu. Çalığın bəxti vurub salamat qalmışdı. Bir neçə atlı selə qapılıb qalmışdılar, çığırıb-bağırırdılar. Kimsə kimsəyə yardım edəcək halda deyildi. Atından düşməyən təkcə

İşbara Alpdı. Atsız qalan ərlər nə edəcəklərini bilmirdilər. Kimi atını tutmağa, kimi sığınacaq bir yer tapmağa can atırdı. Tez-tez ildırım çaxırdı. Yüzbaşı bir an duruxdu: “Türk Tanrısı bizdən üzmü çevirdi?” – deyə düşündü. Sonra sərt, gur səslə hayqırdı: “Hamınız tez yanıma toplanın!” Ərlər bu əmrə baş əyərək toplandılar. İşbara Alp bağırdı: “Tanrı ya bizdən üz çevirib, ya qılınclarımızı itiləmək istəyir. Tez olun qılınclarınızı çıxarıb buraya yığın!”

Bir anlığa ətrafı qılınc cingiltisi bürüdü. Əsgərlər qılınclarını üst-üstə yerdəki təpəciyə fırlatdılar.

Yüzbaşı da ən sonda öz qılıncını atdıqdan sonra “Ardımca gəlin” – deyə bağırdı. Əsgərləri bir az irəlidə, ağaclıqdan uzaqdakı qayaların yanına gətirdi. Artıq geriyə dönməyə də imkan qalmamışdı.

Sular yuxarıdan dərəyə doğru axır, dərə də ağzına qədər dolub qabarırdı. İşbara Alp bağırdı:

− Qayalardan möhkəm yapışın. Kim dözüb dursa qurtulacaq. Dözməyəni sular aparacaq!

Əsgərlər dizlərindən yuxarı suyun içindəydilər, bərk-bərk qayaların çıxıntılı, sivri yerlərindən tutmuşdular. Su get-gedə qalxırdı, ildırımlar bir az irəlidəki qılınc yığınının üstünə düşürdü. Onbaşı Yamtar yapışdığı qayanın sivri ucunu görüncə tək əli ilə kəmərini çəkib çıxartdı. Yanındakı iki əsgərə

göstəriş verdi:

− Hələ bütün gücümüz tükənməyib, mənə bu qayışı qayanın sivri ucuna keçirməyə kömək etsəniz, üçümüz də xilas olarıq, daha bir neçə adam qurtular. İşdi bərk tutmasanız, üçümüz də birdən suya batıb gedəcəyik. Haydı, sən tez ol, suya döş verib yaslan, bizi qoru. Sən də məni tut, qoyma suya batım, bərk tut, bu qayışı o qayaya düyünləyim!

Onbaşı Yamtar, kəmərini o qayaya ortadan yaxşıca düyünlədi. Qayışın sallanan iki ucunu aşağıya uzatdı. Bir ucundan özü yapışdı, o birisindən isə başqa bir əsgər yapışdı. Su bellərinə yaxınlaşırdı.

Artıq çaxan ildırımlara fikir verən yoxdu. Gücləri tükənirdi, nəfəslərini dərir, əllərini qayalara möhkəm keçirərək sularda batmamağa çalışırdılar.

İşbara Alp hələ atının üstündə idi. Yayının kirişini qayanın sivri ucuna taxmış, dəmirini də əli ilə

tutmuşdu, beləcə sulardan özünü də, atını da qoruyurdu. Onbaşı Yamtar indi qayaya ilməklədiyi kəmərinə daha artıq sarılmağa məcburdu. Çünki artıq onbaşıdan asılan əsgər tək deyildi. Bir-birinə

sığınıb, bir-birindən asılan əsgərlərin sayı iyirmini keçmişdi. Amma Yamtar etiraz etmir, sarsılmır, yalnız kəmərindən daha möhkəm tutmağa çalışırdı. Bu ara ildırımdan daha kəskin, göy gurultusundan daha güclü bir səs yüksəldi:

− Qurd Qaya, əlini burax!

11

Və ondan sonra ətrafı ildırımların səsi bürüdü. İşbara Alp vaxtında qışqırmışdı. Hamıdan yuxarı bir yerdən yapışan yüzbaşı ara-sıra çaxan şimşəklərin işığında Yamtarın bütün etdiklərini görmüş, sonra da səssizcə bir-birindən tutub sallanan bu insan zəncirini gözləri ilə izləmişdi. Ürəyi bir suala cavab axtarışında çırpınırdı: Tanrı onlardan nə üçün üz çevirdi? Bax, Çinə hücum edirlər, qılıncların qında uyuduğu, yayların gərildiyi, oxların sadaqlardan çıxmadığı bir tək günləri belə olmayıb. Bəs onda Tanrı yenə nə üçün qəzəblənib? Yüzbaşı bir yandan bunu düşünür, bir yandan da Yamtarı gözləyirdi. Birdən parlayan şimşəyin ani işığında bir alay əsgərinin köhnə qayışını sivri qayanın hər an artan bir çevikliklə gəmirib yediyini gördü. Nə edəcəyini yenə bir ildırım sürətilə qərarlaşdırdı və o saat da hayqırdı: “Qurd Qaya, əlini burax!..” Qurd Qaya, Yamtarın arxasından sıralanan ərlərin sonuncusu idi. Yüzbaşının əmrini eşidincə bir an belə tərəddüd etmədi və qara, azğın sular on əri bir anda uddu. Yüzbaşının ikinci dəfə gurlayan səsi Yamtara da təhlükəni bildirdi:

− Yamtar, bərk dur, qayış qopacaq!

Gənc onbaşı tez hərərkət etdi. Arxasındakı bütün ağırlığa baxmayaraq, insan gücünün son qeyrəti ilə özünü, irəliyə doğru çəkməyi bacardı. Digər əli ilə də qayanın bir çıxıntısını yoxladı. İndi artıq arxayınçılıq idi. Yuxarıdan aşağı axan sular sürətini azaltmasa da yağış kəsmiş, külək heydən düşmüşdü. Hərəsi bir yerdən yapışıb özünü qoruyan əsgərlər bir-bir toplanmağa başladılar. İslanmış

geyimləri bədənlərinə yapışdığından hər biri olduğundan daha uzun görünürdülər. Parlayan günün altında yüzbaşının göstərişlərini yerinə yetirmək üçün o yana, bu yana gedir, ehtiyacı olan yoldaşlarına kömək əli uzadırdılar. Qarğaşalıq bir müddət beləcə sürdü. Yerdən bir ox boyu yüksələn günəş, hər şeyin yerli-yerində, düzəlmiş olduğunu gördü.

Yüzbaşı İşbara Alp işlərin yoluna düşdüyünü görüncə əsgərlərinə bağırdı: “Haydı, qılınclarınızı yığın! Hər kəs öz qılıncını götürsün!” Əsgərlər hərəkətə gəldilər. Çaxan ildırımlar qılıncların bəzilərini parçalayıb dağıtmışdı. İşbara Alpın ən üstdə olan qılıncının, əvvəlkindən daha parlaq, daha iti olduğu görünürdü. Atlarını itirənlər axtarır, adları ilə səsləyir, fışqırıqla çağırırdılar. Uzaqdan kişnərti səsi eşidilir, bu dəhşətli bəladan sağ qalan atlar bir-bir, iki-bir ortaya çıxırdılar. Bəzilərinin atları geri dönmürdü, geri dönənlərin sahiblərindən isə bir çoxu artıq yoxdu. İşbara Alp qılıncının ildırımların zərbindən əvvəlkindən daha iti olduğunu görüb buna uca Tanrının onu əfv etməsi kimi baxırdı. Amma bu fırtına, bu dolu, bu sular, bu məhv olan əsgərlər…təzadlı mənzərəydi. Demək, Tanrı həm qəzəblənmiş, həm də bağışlamışdı. Yüzbaşı neçə adam öldüyünü öyrənmək üçün onbaşılara bağırdı:

− Onbaşılar ərlərini saysın!

Onbaşılar öz ətraflarına toplaşan əsgərləri saymağa başladılar.

İşbara Alp bir-bir soruşdu:

− Onbaşı Yamtar!

− Buyur.

− Əsgərlərin hamısı yerindədimi?

− Biri çatışmır.

− Onbaşı Süləmiş!

− Buyur.

− Əsgərlərin hamısı burdadımı?

− Biri əskikdir.

− Onbaşı Sancar!

− Buyur.

− Ərlərin hamısı burdamı?

− Bir əskik var.

− Onbaşı Pars!

− Buyur.

− Ərlərin hamısı burdamı?

− Hamısı.

− Onbaşı Göy Börü!

− Buyur.

− Ərlərin hamısı burdamı?

− Beşi əskikdir.

− Onbaşı Buğra!

12

Yüzbaşı İşbara Alp bu suala cavab almadı. Yenidən bağırdı:

− Onbaşı Buğra!

Qalın bir səs cavab verdi:

− Onbaşı Buğra cənnətlik olub.

− Ərlərinin hamısı burdadımı?

− Burdadır.

− Onbaşı Qara Budaq!

− Buyur!

− Ərlərinin hamısı burdadımı?

− Üçü yoxdur.

− Onbaşı Üç Oğul!

− Buyur!

− Ərlərinin hamısı burdadımı?

− Biri əskikdir.

İşbara Alp, onbaşıları sorğu-sual edərkən çatışmayan ərlərin sayını bilmək üçün bıçağı ilə ağac parçasının üstə xətt cızırdı. Sorğu bitincə çəkdiyi cızıqları saydı. On iki əsgər və onbaşı Buğra ölmüşdülər.

Günəş ətrafı isidirdi. Göydə qoyun yununa oxşar buludlar vardı. Gecə vaxtı təpədən-dırnağa qədər yaş olub üşüyən əsgərlər indi yavaş-yavaş quruyub isinirdilər. Hələ bir az öncə, atlıların toplandığı enişdə kökslərinə qədər qalxan, önünə gələni aparan, Göy Türk ordusunun on üç igidini udan su indi hardaydı? Hər şeyi bağrında əridən, yüz illərcə durmadan qanla bəslənən türk elinin bozqırlarının torpağı bu suları sanki bir anda içmişdi. İri quşlar uçuşur, incə bir buğ torpaqdan yüksəldikcə

yüksəlirdi.

İşbara Alp yeni bir göstərişlə əsgərlərini dünən gecə qaldıqları yerə aparmağa başladı. Yenicə

düzənliyə çıxmışdılar ki, qarşıdan bir atlının böyük sürətlə onlara doğru çapdığını gördülər. Kürən ata minmiş bir əsgər onlara çatmağa otuz addım qalmış atının başını çəkib bağırdı:

− Yüzbaşı İşbara Alp kimdir?

İşbara Alp atını irəli sürüb cavab verdi:

− Mənəm! Sən kimsən? Nə istəyirsən?

Atlı atından yerə atılıb yüzbaşını salamladı:

− Mən Bağatur Şadın at uşağıyam, Bağatur Şad tez geriyə, onun ordusuna dönməyinizi tapşırdı.

Çinə hücum olmayacaq. Çuluq Kağan zəhərlənib cənnətlik olub.

Atlı bir sıçrayışla yenidən atına mindi. Dumanlı bozqırda atını ildırım kimi sürməyə başladı.

Düzənlikdə çaparaq uzaqlaşan atın nal səslərindən başqa bir şey eşidilmirdi. İşbara Alpın əsgərləri arasında bir ölüm səssizliyi vardı. Donub qalmışdılar. Kimsə bir söz söyləmir, nəfəs almaqdan belə

çəkinirdi. İşbara Alp başını göyə qaldırdı. Keçən gecəki o uğursuz buludu axtardı. Boşuna atdığı oxu düşündü. Gecəki boranı, fırtınanı, dolunu göz önündən keçirdi; “Tanrı ulu kağanımızı əlimizdən almaqla bizdən üz döndərdi”, − dedi. Sonra rəngi saralan, amma səssiz-səssiz ona baxan əsgərlərinə

göstəriş verdi:

− Ardımca gəlin! Erkən çatmalıyıq!

Sonsuz düzənlikdə səksən yeddi atlı uçurdu. Çuluq Kağanın kiçik qardaşı Bağatur Şadın tabeliyində olan yüzbaşı İşbara Alp onun ardınca gedirdi. Dəqiqələr keçdikcə atların sürəti artırdı.

Atların quyruqları, əsgərlərin qumral saçları havada dalğalanırdı.

13

BAĞATUR ŞAD

Dörd yana xəbərçi göndərmişdilər, ətrafdakı bütün əsgərlər Bağatur Şadın ordusuna toplaşmışdı.

Artıq geriyə dönürdülər. Əvvəlcə Çuluq Kağanın öz ordusuna, oradan da Yurda köç edəcəkdilər.

İyrimi min atlı quzeyə doğru ağır-ağır gedirdi. Yüzbaşı İşbara Alp səksənaltı əsgəri ilə birlikdə bu dəstənin ortasında idi. Bütün ordu ağzına su almışdı. Çünki Çuluq Kağanın İçinq Katun tərəfindən zəhərlənib öldürüldüyünü öyrənmişdilər.

Onbaşı Yamtarla onbaşı Pars sıranın arxasında idilər. Yavaş-yavaş danışırdılar. Pars deyirdi:

− Çinli Katunun etdiyini gördünmü? Çinin altını-üstünə çevirəcəyimizi anlayınca kağanı zəhərlədi.

Yamtar belə cavab verdi:

− Bir şey anlamıram. Katun öz ailəsinin yenidən Çinə kağan olmasını istəmirdimi? Çuluq Kağan çinliləri məğlub edərək onun istəyini yerinə yetirəcəkdi. Elə isə hansı səbəbə görə Katun Kağanı zəhərlədi? Mənə elə gəlir ki, nəsə başqa bir səbəb var.

− Başqa nə səbəb ola bilər?

− Nə olacağını bilmirəm. Yəqin ki, bu qadın sorğu-suala çəkiləcək. O zaman səbəbi nə olduğunu biz də öyrənəcəyik.

− Bu qadının mütləq ölməsi gərəkdir. Heç şübhəsiz yay kirişi ilə onun nəfəsini kəsəcəklər.

− Kağanı zəhərləyən kim olursa-olsun, yay kirişi ilə öldürülə bilməz. Onun qılıncla başını vurmaq, ya da oxla köksünü dəlmək lazımdır.

− Bağatur Şadın otağına baxan çinli xidmətçiləri gördünmü? Bəlli etmək istəmirdilər amma sevincdən içləri içlərinə sığmırdı.

− Bağatur Şad, ağası Çuluq Kağanı zəhərləyən bu qadını sağ buraxmaz. Bu çinli qadınlar çox zaman qısır olurlar. Yalnız ən nəcabətlisi beş uşaq doğa bilər. İnəklər buzovlayar, atlar qulunlayar, qancıq it isə küçük doğar. Ancaq çinlinin dişisi isə heç bir işə yaramaz. Üstəlik, kağanımızı zəhərləyər.

− İşə yaramayan təkcə dişilərmi? Bəs erkəyi nə işə yarar?

− Heç olmasa erkəyi ter əkib, qumaş toxuyur. Biz hücum edənə qədər qarət üçün bizə mal hazırlayır.

***

Sulara axşam qaranlığı çökəndə ordu gecələmək üçün dayandı. Yay olduğu üçün çadırları yox idi.

Bir gecə öncəki fırtına isə onlara baha başa gəlmişdi. Amma o fırtınanın bir daha gəlməyəcəyini yaxşı bilirdilər. Sadəcə Tanrı, Çuluq Kağanı apararaq hirsini soyutmuşdu. Bu gecə ətraf çox gözəl idi. Sərin külək əsir, göydə incə buludlar dolaşır, yaxındakı meşədən qəribə səslər gəlirdi. Bu gecə atları tumarlayan, silahları itiləyən yox idi. Kımızlar içilmir, qızarmış ətlərə, qurudlara gözünün ucuyla da baxan yox idi. Bu gecə hər şey öz içində həsbi-halda, alış-verişdə idi. Bu gecə göstərişlər kəskin verilmir, sözlər sərt deyilmirdi.

Gecə yarısından sonra Ay batdı. Ortalığa çökdü. Könüllərə də qaranlıq enmişdi. Əsgərlərin az bir hissəsi yatır, çoxu isə düşüncələr içərisində idi. Bir türkün nələr düşündüyü üzündən bilinməz ki.

Birdən-birə qəfil bir səs yuxulayan, düşünən əsgərləri bu küskün hallarından çəkib çıxardı. Bu, bir 14

qopuzun səsiydi. Otluğa uzananlar durdular, oturmaqda olanlar ayağa qalxdılar. Səs güclənirdi.

Əsgərlər bir-bir, iki-iki səsə doğru getdilər. Onbaşı Pars, Onbaşı Yamtara baxaraq:

− Qara Ozan olacaq, yenə coşub, − dedi.

Yamtar cavab verdi:

− Coşub. Bizi də coşduracaq!

İki onbaşı ağır addımlarla gedirdilər. Qaranlıqda bir-birini tanımayan bir çox əsgər də səsə tərəf üz tutmuşdu. Onların arasında onbaşılar, yüzbaşılar vardı. Hətta minbaşılar, tümənbaşılar, tarkanlar, buyruqlar, təkinlər7 də vardı. Hətta Bağatur Şad da onların arasındaydı. Bir sözlə, bu səsi eşidən qalxır, yüyürürdü.

Qara Ozan yerdə bardaş qurub, qopuzu ilə baş-başa vermişdi. Çaldığı havaya elə dalmışdı ki, ətrafına bu qədər adamın toplandığını hiss edəcək halda deyildi. Qarşısında cox gənc bir əsgər oturmuşdu. Qara Ozana baxırdı. Qara Ozan əvvəlcə çaldı, çaldı, sonra isə coşub söyləməyə, oxumağa başladı. Oxuyur və çalırdı. Çevrəsindən səs-səmir çıxmırdı. Bu yüzlərcə əsgər və bəylərin ürəyi sanki Qara Ozanın qopuzundakı tellərdə titrəyirdi. Qara Ozanın şaqraq səsi bir gurultu kimi eyni zamanda düzənliyə və könüllərə enirdi. Qara Ozan şeir söyləyirdi.

Çuluq Kağan öldümü?

Türklər başsız qaldımı?

Qorxaq çinli güldümü?

Parçalanır ürəklər.

Kim bizə qurdu tuzaq?8

Tanrı türklərdən uzaq.

Kağandır yurda bəzək

Parçalanır ürəklər.

Çuluq Kağan igiddi,

İndi cənnətə getdi.

Bunu bizə kim etdi?

Parçalanır ürəklər.

Ulduzumuz sönmüşdür,

Yağılar sevinmişdir.

Kağan zəhərlənmişdir,

Parçalanır ürəklər.

Ordu, Qara Ozanın oxuduğu havanın ruhunu tutmuşdu. Dördlüklərin sonunu hamısı birdən gur səslə təkrarlayıb ağlayırdılar. Bu, hər biri qanlı savaşlardan, ölümün pəncəsindən neçə dəfə salamat çıxmış, on beş yaşlı uşaqlardan tutmuş, altmış yaşındakı qocalaradək minlərcə savaş ərləri titrək səslərlə:

− “Parçalanır ürəklər!..” – deyə inlədikcə minlərcə bozqurd ulayırmış kimi bütün düzənlik inildəyir, qarşıdakı meşədən isə həqiqi bozqurdlar səslərini öz soydaşlarının səsinə qatıb səs-səsə

verirdilər. Qara Ozan isə oxumağındaydı:

İndi bunludur9 budun10

7 Onbaşı, yüzbaşı, minbaşı, tümənbaşı, tarkan, buyruq, təkin – o dövrdə türk ordusunda hərbi rütbələr.

8 Tuzaq − tor

9 Bunlu − sıxıntılı

10 Budun – el, soy

15

Kağan, bizi tək qoydun.

Bunu sən etdin, Katun!

Parçalanır ürəklər!

Katun, səni asmalı,

Yer-yurdunu basmalı,

Yüz min çinli kəsməli,

Parçalanır ürəklər!

İndi könül sayrıdır11,

Kağanından ayrıdır.

Çinli Katun əyridir12,

Parçalanır ürəklər.

Sayrıya əm13 var demə,

Yaramız gəlməz əmə,

Qara Ozan, inləmə,

Parçalanır ürəklər.

Qara Ozan qopuzunu çalıb, türküsünü oxuyarkən birdən-birə qaranlıqdan bir səs hayqırdı:

− Ozan, daha kəs! Könülləri dağlayırsan!..

Hamı sağa-sola dönərək, hayqıranın kim olduğunu anlamaq istədi. Qaranlıqda bir şey görünmürdü ki… Elə bu zaman Qara Ozan başını qaldırıb dörd yanına toplaşan adamların fərqinə vardı. Ağır-ağır qalxdı. Adamların arasına qarışaraq qeyb oldu.

Dan sökülürdü. Düzənlik ağarmağa başlayarkən könüllərdəki qaranlığı da aparan kimi oldu.

Bağatur Şad bütün gecəni yatmamışdı və buna görə də onun çinli mehtərləri də oyaq qalmaq məcburiyyətində idilər. Bu mehtərlərdən ikisi kənara çəkilib çincə nə barədəsə danışırdılar. Birisi

“Çuluq Kağanın zəhərlənməsi yaxşı oldu, yoxsa Çini alt-üst edəcəkdi” – deyir, digəri:

− Bu İçinq Katunun heykəlini düzəldib məbədlərə qoymaq lazımdır, − deyə cavab verirdi.

Sonra yenə kağanın kim olacağı barədə mübahisə etməyə başladılar.

− Çuluq Kağanın iki oğlu var. Yaşar Şad, Şu Təgin. Şu Təgin hələ on səkkiz yaşındadır, uşaq sayılır. Yaşar Şad isə iyirmi iki yaşındadır, bənizi sapsarı donuq bir adamdır. Təbii ki, böyük oğul olduğu üçün o, kağan olacaq. O, kağan olan kimi də Çinə gün doğacaq. Bu da səbəbsiz deyil. Çünki onun savaşacaq halı yoxdur.

Çinli mehtərlər belə lüzumsuz söhbətləri edərkən bir az aralıda onları dinləyən bir nəfərin olduğunu sezməmişdilər. Onların söhbətini dinləmək üçün oraya xəlvəti uzanmış əsgərin kim olduğunu alaqaranlıqda aydınlaşdırmaq çətindir. Çinliləri dinləyərkən qalxıb qılıncına əl atdı. Sonra fikrindən vaz keçdi və yavaşca oradan uzaqlaşdı. Çinlilər hələ də danışırdılar.

Bu zaman uzaqdan iki atlı yavaşca yaxınlaşırdı. İki yüz addım aralıda dayandılar. Biri o birisinə

əli ilə çinliləri göstərdi. Qaranlıqda iki yuz addım uzaqdan bu iki çinli ancaq qara bir çevrə kimi gorünürdü. İkinci atlı sadağından iki ox çıxartdı. Görünməmiş bir cəldliklə ikisini də ataraq hər iki çinlini vurdu. Sonra iki atlı durduqlari yerdən uzaqlaşdılar. Bu işlər o qədər tez baş verdi, kimsə xəbər tutmadı.

Ölmüş çinliləri ətraf işıqlandıqdan sonra tapdılar. Bağatur Şad, atlılarından ikisinin öldürüldüyünü görüncə qaşlarını çatdı. Artıq toplanış şeypuru çalınmış, Bağatur Şadın bayrağı qalxmış, Şad ata minmişdi. Göndərdiyi carçılar çinli mehtərləri öldürəni görən olub-olmadığını 11 Sayrı – xəstə

12 Əyri – doğru olmayan, yalan

13 Əm − əlac, dərman

16

soruşurdular. Bir neçə dəqiqədən sonra iyirmi min əsgər Bağatur Şadın iki mehtərinin öldürüldüyünü öyrənmişdilər. Carçılar bağırıb, çığırıb bir şey öyrənməyib geri qayıdınca İşbara Alp atını dördnala çaparaq Bağatur Şadın önünə gəldi. Atından düşüb diz vuraraq onu salamladı. Bağatur Şad soruşdu:

− Yüzbaşı İşbara Alp! Mehtərlərimi kimin öldürdüyünü bilirsənmi?

− Bilirəm, Şad.

− De görüm kimdir?

− Mən!

Bağatur Şadın sifəti dəyişdi:

− Nə səbəbə belə etdin?

İşbara Alp ağır, kobud və soyuq danışırdı:

− Onlar Çuluq Kağanın ölümünə sevinirdilər.

Bağatur Şad başını aşağı əydi, bir az düşündü. Sonra İşbara Alpdan soruşdu:

− Sevindiklərini hardan bildin? Sən Çin dilini bilirsən ki?

− Çin dilini bilmirəm. Amma mehtər Çalıq yaxşı bilir. Çində üç il əsir olanda öyrənib. Çinli mehtələrin də danışdığını o mənə dedi.

Bağatur Şad:

− İşbara Alp! Bu işin sonunun nə olacağını bilirsənmi?

− Çuluq Kağana küfr edənləri yox etdiyim üçün minbaşı olmaq, sənin adamlarını öldürdüyüm üçün isə zopa yeməkdir.

Bağatur Şad yenə dilləndi:

− İşbara Alp! Yanılırsan. De görüm, çinli mehtərləri mənə demədən öldürmək üçün sənə göstəriş

verən olubmu?

İşbara Alp bu suala cavab verməmiş, yavaş-yavaş aralığa soxulub danışıqlara qulaq asan bir gənc sözə qarışdı:

− Çox güman ki, olub, Bağatur Şad!

Bağatur Şad, İşbara Alp, bəylər və əsgərlər səs gələn səmtə üz çevirdilər. Bu sözləri söyləyən Çuluq Kağanın kiçik oğlu Şu Təgin idi. Orada həmin an bir canlanma baş verdi. Bəylər və əsgərlər yerə diz vuraraq Təgini salamladılar. Bağatur Şad atdan enərək Təginə tərəf getdi. O da bir sıçrayışa atından enərək Şada doğru irəlilədi. Bağatur Şad gülümsəyərək:

− Xoş gəldin, yigənim,14 − dedi.

Hamı İşbara Alpa çinliləri öldürmək əmri verənin Şu Təgin olduğunu sanmışdı. Çuluq Kağanın ordusundan Bağatur Şadın yanına gələn Şu Təgin əvvəlcə ətrafına boylandı. İşbara Alpı süzdü, bəylərə baxdı. Bir ara gözləri Bağatur Şadın çinli mehtərlərinə dəydi. Baxışları sərt idi. Hələ on səkkiz yaşı təzəcə tamam olmuşdu. Sonra Bağatur Şada yönəldi:

− Şad, mübarək olsun. Qurultay səni seçdi. Kağan oldun, − dedi.

Bu soz ildırım kimi adamların arasında dolaşdı. Sevindilərmi, kədərləndilərmi, şaşırdılarmı − bəlli deyildi. Bağatur Şadın üzü birdən ciddiləşdi. Yanındakılardan bir neçəsi qeyri-müəyyən, müəmmalı halda gülümsədilər. Şu Təginlə İşbara Alp bir-birilərinin könüllərini gözlərindən oxuyurmuş kimi gülümsədilər, göz-gözə gəlib baxışdılar. Sonra Şu Təginin bir əmri ətrafdakıları yerindən tərpətdi:

− Təbillər çalınsın! Bağatur kağan oldu!

Bu sözlər ağızdan-ağıza keçərək bütün orduya yayıldı. Qısa bir müddətdə iyirmi min atlı Bağatur Şadın kağan seçildiyini öyrənmişdi.

14 Yigən − qohum, qardaşoğlu, bacıoğlu.

17

QARA KAĞAN

On gün sonra Ötükəndə Bağatur Şadın kağan seçilməsi bayram edilirdi. Bağatur Şad artıq Qara Kağan adını almışdı. Onun böyuk otağı bəzədilmiş süslü bir taxt qurulmuşdu. Bir ucdan təbillər çalınır, borular ötur, kımız paylanırdı. Qara Kağanın bu səliqə-səhmansız otağı, içində yüzlərcə

adamın yerləşə biləcəyi qədər böyük idi. Kağan taxtın mötəbər sayılan sol tərəfində oturmuşdu, sağında da bir Katun. Taxtdan bir az aşağıda solda-sağda şadlar, təginlər, buyruqlar, tarkanlar dayanmışdı. Bir az uzaqda isə alplar, minbaşılar, onbaşılar, yüzbaşılar sıralanır, uşaqlar durmadan kımız paylayırdılar. Çuluq Kağanın böyuk oğlu Yaşar Şada Qara Kağan tərəfindən Tulu xan Şu Təginə isə Kür Şad adı verilmişdi. Bununla bərabər Tulu xanın solğun üzündə sonsuz bir qəlb sıxıntısının izləri vardı. Çunki əmisi Qara Kağanın yanında oturan Katun, atası Çuluq Kağanı zəhərləyən ögey anası İçinq Katun idi. Qara kağan qardaşını zəhərləyən bu qadını sorğu-suala çəkmək əvəzinə, hamını çaş-baş salan bir iş görmüşdü, onunla evlənmişdi.

Otağın lap uzaq bir küncündə onbaşı Yamtar kim bilir neçənci kımız bardağını başına çəkməyə hazırlaşırdı ki, onbaşı Pars ona yaxınlaşdı:

− Yamtar, sən bu işlərə nə deyirsən? − dedi.

Yamtar cavab verdi:

− Mən də onu səndən soruşacaqdım. Sənin fikrin nədir?

− Yəqin Yaşar Təgini zəifdir deyə qurultay Kağan seçməmişdir. bəylər heç onun ağlını, hərəkətlərini də bəyənmirlərmiş.

− Yaxşı, bunu dedin başa düşdük, bəs Qara Kağan nəyə görə qardaşını zəhərləyən bir Katunla evlənməyə razı oldu?

− Eşitdiyimə görə türk adətincə böyük qardaş öləndə onun arvadını kiçik qardaş alır, bəlkə bu adətə görə evlənib?

− Yaxşı, türk adətinə görə ərini zəhərləyən bir qadını cəzasız buraxarlarmı?

Onbaşıların sözü bu yerdə yarımçıq kəsildi. Çinli bir uşaq kımız paylayırdı. Yamtar çinliyə

yuxarıdan aşağı baxıb sonra:

− Ey, çinli! bax ha, bizə verdiyin kımıza da zəhər qatmayasan, − dedi. Sonra ona əyri-əyri baxan çinliyə boşaltdığı çamçağı15 geri qaytararkən əlavə etməyi unutmadı: “İyirmi çamçaq içmişəm, deməli iyirmi dəfə ölməliydim, eləmi? Amma bu bir dəfə ölməyə bənzəməz!..”

Çinli uşaq çəkilib gedərkən Pars Yamtarı dürtmələyib yavaşca:

− Bax, bax! Yaxşı bax! Çuluq Kağanın oğulları gör bir Katuna necə sərt-sərt baxırlar, − dedi.

Yamtar başını otağa tərəf çevirdi.

− Qara Kağan usulluca hərəkət etdi. Çuluq Kağanın böyük oğlu Təkini Tulu Xan etdi. Onu şərqə

tunquzlarla tatarların üstunə xan göndərəcək.

− Beləliklə onu başından eləməkmi istəyir?

− Kim bilir.

− Bəs kiçik oğlu?

− O hələ kiçikdir. Kağan onun da könlünü aldı. Onu Kür Şad etdi.

− Onda bizim yüzbaşı nədən bu qədər kədərlidir?

− Yaxşı bilmirəm, amma dünən yenə bir qızı doğulub. Yüzbaşının indiyədək dörd uşağı olub, hamısı da qız. Bəlkə buna görə kədərlidir.

15 İçki qabı

18

Yamtarın bu sözlərindən sonra onbaşı Pars birdən-birə sustalıb qaldı.

***

Yeni kağanın otağının önündə toplanan bu minlərcə adam bol-bol kımız içib sərxoş olsalar belə

böyük bir səssizlik içində idilər. Hətta kağandan ən uzaqda dayananlar da yavaş səslə danışırdılar.

Yalnız nağara, boru, zəng səsləri Ötükəni başına götürmüşdü. Axşam düşənə qədər əyləncə davam edəcəkdi. Bu gün pəhləvanlar güləşəcək, bahadırlar döyüşəcək, nişançılar ox atacaq, atlılar ötüşəcəkdi.

Kağanın işarəsindən sonra nağaralar, borular susdu. Kağan, solundakı bəylərə dönərək, Tunqa Təginə dedi:

− Tunqa Təgin! Bu gün qılınc oyununu sən təşkil edəcəksən! Görək səndən qeyri bahadırlar varmı? Bu alpların içində sənə bərabər bir ər çıxarsa, onu yüksəldəcəm. Yox, hamısına qalib gəlsən, sənə öz əlimlə seçəcəyim ən yaxşı atlarımdan doqquzunu verəcəyəm.

Tunqa Təgin, yerə diz vurub:

− Buyruq kağanındır, − dedi.

Qara Kağan bu dəfə irəliyə baxdı. Gülümsədi. Hayqırdı.

− Ötükənin yenilməz igidi, Bozqurd ailəsinin qolubükülməz bahadırı, Göy Türklərin böyük bəyi Tunqa Təginlə yarışmaq istəyən varsa, ortaya çıxsın!

Bir an ortalıqdan səs çıxmadı. Tunqa Təginlə rəqabətə girmək istəmədikləri bəlli idi. Sonra dörd yerdən dörd kişi çıxaraq kağana doğru irəlilədilər. Diz vurub özlərini təqdim etdilər:

− Mən, Çuluq Kağanın savaşda yoldaşı, bilikdə dostu Apa Tarkanam!

− Mən qılıncı şimşəkdən kəskin, savaşda yağıya qənim, ağacsökən Kül Çuran!

− Mən qırx dəfə Çinə hücum etmiş, üç qardaşı savaşda, ataları döyüşdə, dədələri vuruşmada ölmüş, minbaşı Makaraç Alpam!

− Mən, yüzbaşı İşbara Alpam!

İçinq Katun İşbara Alpın özünü belə təqdim etdiyini gördükdə Qara Kağana doğru əyildi: “Bu Alp nə üçün özünü öyüb daha ətraflı tanıtmır ” − deyə soruşdu. Kağan İşbara Alpa sarı döndü:

− Böyük Katun, sənin də digər ərlər kimi özünü daha əhatəli təqdim etməyini istəyir, − dedi.

İşbara Alp yerə diz vurub qalxdı. Sonra Katuna sarı dönüb özünü belə tanıtdı:

− Mən atdığı ox sərrast dəyən, atdan yerə düşməyən, Çinə hücum etdikdə on min mal daşıyan , Çuluq Kağan ölənə qədər çinliyə qan uddurub yaşayan yüzbaşı İşbara Alpam!

Bu sözlər ildırım kimi səsləndi. Kür Şad və Tulu xan, Katuna baxdılar. Katun qızarmış dodaqlarını çeynəyir özünə gəlməyə çalışırdı. Qara Kağanın üzündə heç bir dəyişiklik yox idi. Tunqa Təginə tərəf döndü:

− Bu ərlərin hansı ilə boy ölçmək istəyirsən?– deyə soruşdu.

Tunqa Təgin baxışlarını död ərin üstünə gəzdirdi. ətrafdakılar nəfəs çəkmədən dayanmışdılar.

Ağır-ağır belə söylədi:

− Tunqa Təgin! İşbara Alpla vuruşacaqsan!..

Eyni zamanda onbaşı Pars, Yamtarın çiyninə əl atıb:

− Qorxuram, bizim yüzbaşıya bir şey olsun? − dedi.

Tunqa Təgin irəliləyib İşbara Alpın qarşısında durdu. Əynində yeni, gözəl bir qoruyucu döşlük vardı. Dəbilqəsində gümüş bir ay parlayırdı. Boyu İşbara Alpdan uzun, gövdəsi daha iri idi. Qıyıq, yaşıl gözləri sərt baxırdı. Kağan: “Hazırsınızmı?” − deyə soruşdu. Sonra üç dəfə əl çaldı. Bir-birindən on addım uzaqda dayanan iki igid qılınc çəkərək bir- birlərinə hücum etdilər. Bütün gözlər onlara zillənmişdi. Arxada qalanlar atlara minib ordan baxırdılar. İki bahadır böyük bir ustalıqla qılınc oynadırdı. Endirilən qılıncları ya öz qılıncı ilə geri qaytarır, ya da qalxanla dəf edirdilər.

Ortalıqda qılınc şaqqıltısından başqa heç bir şey eşidilmirdi. Katun həyəcanlanmışdı. İşbara Alpın məğlub olmasını, hətta ölməsini istəyirdi. Tulu Xanla Kür Şad yaxın qohumları Tunqa Təginin qalib gəlməsini istəməklə bərabər İşbara Alpın məğlubiyyətinə də razı ola bilmirdilər. Çünki o da uzaq qohumları idi. İşbara Alpın tabeçiliyindəki onbaşılar göz qırpmadan bu çarpışmaya baxır, kağan isə

donuqluğunu hələ də saxlamışdı. Savaş güclənir, sərtləşir, çevik addımlarla sıçrayan iki bahadır kağanın önündəki sahədə irəli-geri gedərək döyüşürdülər.

19

Bir ara ikisi də bir-birinin sağına dönərək sol əlləri ilə tutduqları qalxanlarla qorxunc, amma son dərəcə gözəl və maraqlı bir qılınc oyununa başladılar ki, ikisi də bir addım irəliləyib geri çəkilmədən çarpışmalarını beləcə xeyli davam etdirdilər. Onlar bu güclü zərbələri bir-birinin dəbilqələrinə doğru endirirdi. Zərbələr eyni vaxtda, eyni surətlə endirildiyindən qılınclar sanki havada donmuş kimi görünürdü. Kür Şad göz qırpmadan bu oyuna baxırdı. Doğrusu, bu döyüşdən doymaq olmazdı. Qara Kağan döyüşəcək iki igidi yaxşı seçmişdi. Birdən ikisi də irəli bir addım ataraq bir- birlərinə

yaxınlaşdılar. Qılıncları bir-birinə taxılı qalmışdı. Göz-gözə gəldilər. Tunqa Təgin:

− İşbara Alp! Səninlə döyüşdüyüm üçün öyünürəm, − dedi.

Yüzbaşı:

− Sağ ol, Təgin! − deyə cavab verdi.

Sonra ikisi də bir addım geriyə çəkilərək qalxanlarını önə tutdular. Döyüş yenə əvvəlki surətlə

davam etdi. Daha heç birində yorğunluq görünmürdü. İçinq Katun hirslənməyə başlamışdı. Kağana tərəf əyilərək:

− Artıq bitməzmi? − deyə soruşdu. Kağan başını çevirmədən cavab verdi:

− Belə gözəl vuruşan ərləri bu qədər tez ayırmaq insafdan deyil. Yaxşı bax! Belə gözəl döyüşü ömründə bir daha görə bilməzsən. Çində belə şeylər yoxdur!

Katun susdu. Başını yenə döyüşənlərə çevirdi. Elə bu zaman Tunqa Təginin dayanılmaz hücum etdiyini, İşbara Alpın bu qılıncları qalxanı ilə qarşıladığı, amma qalxanın bu güclü zərbələrə

davam gətirməyərək ikiyə parçalanıb yerə düşdüyünü gördülər. Bir anda Katunun gözləri parladı.

İşbara Alpın onbaşıları dodaqlarını çeynəyirdilər. Kür Şadın gözləri maraqla açıldı. Kağan gülümsədi. İşbara Alp o an qarşısındakına sağını döndərərək qılıncını özünə sipər etdi. Hər kəs Tunqa Təginin yeni və son bir zərbəsini gozləyərkən onun da qalxanını yerə fırlatdığını və “özünü qoru, İşbara Alp!” − deyə bağırdığını gördülər. O dəm hər kəsi heyrətləndirən qılınc oyunu yenidən başladı. İki igid bir-birilərinə ölümcül zəbələr endirdi. Bu dəfə artıq qılınclar ara-sıra hədəfə, dəbilqələrə və zirehli örtüyə dəyirdi. İndi İşbara Alp geri çəkilməyə başlamışdı. Tunqa Təgin durmadan hücum edir, İşbara Alp qorunurdu. Biri irəliləyir, o biri geriləyirdi. İşbara Alp bir az yorulmuş kimi görünürdü. Geri çəkilə-çəkilə tamaşaçıların önünə qədər gəldi. Bir addım da geriləyərsə, məğlub olacağını anladı. Tunqa Təkinin son zərbəsini dəf etdikdən sonra güclü bir zərbə

vurdu. Tunqa Təkin bundan ancaq bir addım geri çəkilməklə qoruna bildi. İkinci zərbəsi daha güclü oldu. Qılıncı dayanılmaz bir gedişlə Tunqa Təginin dəbilqəsinə çırpdı. Dəbilqə dığırlanıb yerə

düşdü. Tunqa Təginin burnundan qan gəlirdi. Bunu görən Katunun gözləri qaraldı. İşbara Alp oyunu udmaq üzrəydi. Bir qılınc zərbəsi başaçıq qalmış Tunqa Təgini öldürə bilərdi. Amma Katun yanıldı, İşbara Alp bir addım geri çəkildi. Bir həmlədə dəbilqəsini başından çıxarıb yerə atdı və “

Özünü qoru, Tunqa Təgin! ” − deyə hücum etdi.

Savaş sanki yenicə başlanmışdı. O qədər surətlə və cəld vuruşurdular ki, uzun saçları havada uçur, üzlərində, alınlarında iti çapıqlar görünür, çapıqlardan qan sızırdı. Kağanın çinli uşaqlarından dörd nəfəri otağın arxasında məqam gözləyirdilər. Otağın önündə qılınc oyununu izləyə bilmir, görə bilmək üçün bir yol arayırdılar. Bu dörd mehtərdən biri əsir bir Çin zabiti idi. Bu döyüş

səhnəsini o hamıdan cox görməyə çalışır, sağa-sola gedib gəlirdi. Çinlilərdən biri yoldaşına dedi:

− Buradan keçənin ətəyini qaldırıb baxsaq olarmı? Bizim tərəfimiz düzənlikdir, döyüşənlər də bir az çökəkdə vuruşurlar. Ona görə də yaxşıca izləyə bilərik. Təklif qəbul olundu.

Dörd çinli birdən yerə uzandı. Bir-iki dəfə çalışandan sonra keçənin ətəyindən bir az qaldırıb, bir-iki yüz addım irəlidəki döyüşü seyr etməyə başladılar. Keçmiş Çin zabiti döyüşləri tənqid edir, yanındakılara bəzi şeylər söyləyirdi.

− Boş yerə gəlmisiniz. İkisi də təcrübəsizdir. Heç bir şey bilmirlər. bu qədər ağılsızlıq olarmı…

qarşısındakının dəbilqəsi düşüncə öz dəbilqəsini də başından çıxarıb atdı. Türklər buna igidlik deyirlər, amma bu tamam acizlikdir. O qılınc məndə olsaydı, göstərərdim!..

Döyüş o qədər uzanmış, o qədər qızışmışdı ki, bütün tamaşaçıların ürəyi nağara kimi döyünməyə başlamışdı. Vuruşu görə bilməyənlər min cür yol axtarırdılar. Bir neçə kişi ortaya bir araba gətirib, atlarını onun üstünə çıxarıb, döyşə bu ucalıqdan baxırdılar. Mehtər Çalıq isə o yana-bu yana gedir, heç olmazsa, bir deşik tapıb oradan qılınc döyüşünü görmək istəyirdi. Amma o bezmədən, usanıb-yorulmadan, gedib-gəlir, münasib bir yer axtarırdı. Axtara-axtara da gəlib çadırın arxasına çatdığını sezmişdi. Birdən dörd kişinin torpağa yataraq baxdıqlarını gorüncə onların savaşı 20

seyr etdiklərini anladı. Yavaşca yanlarına getdi. Yerə uzanıb baxanların çinli olduqlarını anlamadan o da uzandı. Çadırın qapısı başdan-başa açıq olduğu üçün buradan döyüş aydın görünürdü. Çinlilər vuruşa o qədər dalmışdılar ki, yanlarına yeni birisinin gəldiyini hiss etməmişdilər.

Döyüş uzanıb gedirdi. İşbara Alpın alnında, Tunqa Təginin yanağında bir böyük çapıq vardı.

Üstündəki xırda yaralardan isə artıq onların bəti-bənizi görünməz olmuşdu.

Çinlilərdən biri keçmiş zabitdən soruşdu: “Bu həriflər qudurdularmı? Hələ döyüşürlər!” Çincə

söylənən bu sözləri eşitdikdə Çalığın üzü büsbütün dəyişdi… Ancaq seyr etdiyi qızığın döyüş onu söhbətə qarışmaqdan saxladı. Keçmiş Çin zabiti cavab verdi:

− Bu türklər ağılsız adamlardır. Çöl donuzu kimi döyüşürlər. Di gəl ki ustalıqları yoxdur. Mən olsaydım, indiyədək bu İşbara Alp adlı hərifi çoxdan yerə sərərdim! Çalıq ilan vurmuş kimi yerindən atıldı. Keçmiş Çin zabitinin belinə bir təpik vuraraq hayqırdı:

− Ey it oğlu it! Nə dedin?

Dörd çinli birdən ayağa qalxdı. Çincə danışıqlarına fikir verən bu türkün hardan çıxdığını anlamayıb çaşmışdılar. Çinli vəziyyətin qarışdığını görüb qabaqdangəlmişlik etmək istədi:

− Mənə bax! Sənin azğın bir əsgər olduğun görünür. Biz Qara Kağanın mehtərləriyik. Haydı, dəf ol burdan! − dedi.

− Qara Kağanın mehtəri deyil, qohumu olsan belə yenə çinlisən! Sən hansı haqla Göytürklərə

söyər, böyük İşbara Alpa ağzına gələni söyləyə bilərsən? Çinli çaşmışdı. Bununla bərabər dörd nəfər olduqları üçün çox qorxmurdu. Amma gözü Çalığın qılıncına sataşınca özünü itirdi:

− Cəsur! Qılıncın var deyə qürrələnirsən. Mənim də qılıncım olsaydı, sənə bu sözləri söyləməyə

macal veməzdim.

Çalıq bir hərəkəti ilə qılıncını çıxarıb qayışı ilə birlikdə yerə atdı:

− Haydı mən də qılıncsızam. Amma xainlik deyil, igidliklə qərara gələcəyik! − dedi və çinlilərə

hücum çəkdi. Çadırın önündə minlərcə gözün dikildiyi bir döyüş gedərkən, arxasında da tanrıdan başqa kimsənin görmədiyi başqa bir döyüş başladı. Beş kişi alt-alta, üst-üstə yumulub açılırdı.

Çinilər döyüşmək istəmirdilər. Amma bu azğın əsgər onları döyüşə sürükləmiş, artıq ox yaydan çıxmışdı. Çalıq, qarşısında təkcə keçmiş Çin zabiti varmış kimi durmadan onu vurur, o biri üç çinli də

Çalığı yumuruqlayırdı.

Tunqa Təginlə İşbara Alp artıq yorulmuşdular. Lakin heç biri çəkilmək fikrində deyildi. İçinq Katun isə yerində dura bilmirdi. Döyüşçülərdən daha çox başqalarına baxırdı. Bir ara, nədənsə, başını arxaya çevirərək çadırın içinə baxdı. Gözləri təəccüblə açıldı. Hərdənbir gözlərini İçinq Katuna dikən Tulu Xan onun bu təəccübünü görüncə o da çadırın arxasına baxdı. Burada, deyəsən, nəsə baş

verirdi. Ətəyi bir yerdən qaldırılmış keçənin üstü ara-sıra enib-qalxırdı. Tulu xan bunu görüncə içinə

vəlvələ düşdü. “Bəlkə də çirkin bir oyundu, bunu da İçinq Katun elətdirər ”, deyə düşünürdü. Kür Şada doğru əyilərək:

− Çadırın arxasında nəsə xoşagəlməz bir oyun gedir. Kimsəyə duydurmadan get, öyrən,orada nə

baş verir? − dedi.

Kür Şad ona yol verən tamaşaçıların arxasından keçərək otağın axasınacan gəldi. Burada cərəyan eləyən oyun havayıdan başlamamışdı, nəsə ciddi bir iş vardı. Ağız-burnu qan içində bir çinli yuvarlanıb ayağa qalxmağa çalışır, üç çinli mehtər də bir əsgər ilə döyüşürdü. Kür Şad buradakı döyüşü seyr etməyi o birisindən üstün tutdu. Yaxınlaşarsa, döyüşün tez bitəcəyinə qıymadı. Onsuz da döyüşün sonu yaxınlaşırdı. Çinlilər kefin istəyən kötək yeyirdilər. Bir aralıq yerə uzanan çinlilərdən birinin gözü Çalığın qılıncına sataşdı. İlan kimi sürünərək qılıncı götürdü. Qılıncı qınından sıyırıb onlara hücum edən türk əsgərinin başına vurmaq üçün irəlillədi. Kür Şad bütün bu olub bitənləri görürdü. İşə xainlik qarışdığını görüncə müdaxilə etmək vaxtının gəldiyini anladı. Yayına bir ox qoyub nişan aldı. Çinli qılıncı endirərkən Kür Şad yayı çəkdi. Ox çinlinin əlinə saplandı. Çinli bağırmağa başladı. Bu oxun atılması ilə çinlinin bağırması bir oldu. Döyüş dayandı. Çalıq Kür Şadı görüncə salamladı. Çinlilər də onu, türk adətincə yerə diz vuraraq salamlamaq istədilər. Ancaq o qədər yorulmuşdular və elə aciz idilər ki, yerə diz vuran kimi gülünc hərəkətlər etdilər. Əsl kötək yeyən- döyülən çinli, yəni keçmiş zabit Kür Şada şikayət etdi. Kür Şad onun sözünü kəsdi:

− Siz ər kimi döyüşməyi bacarmırsınız. Ər kimi döyüş təkbətək olur. Lap deyəlim ki dördünüz bir adama əvəz olduğunuz üçün hamınınz birdən üstünə gəldiniz. Bəs qılıncsıza nədən qılınc 21

çəkirsiniz? O ərə ki sizinlə savaşanda istifadə etməsin deyə qılıncını çıxarıb bir tərəfə atmışdı. Onun çıxardığı qılıncı onun özünə qarşı çalmaq, xainlik etmək kişilikdəndirmi?!

Sonra Çalığa dönərək soruşdu:

− Sən kimsən?

Çalıq cavab verdi:

− Mənə Çalıq deyirlər. Yüzbaşı İşbara Alpın mehtəriyəm.

Kür Şad İşbara Alp adını eşidincə geri döndü. Seyrini yarıda qoyduğu döyüşü yenidən izləməyə getdi. Çinlilər də həmin an uzaqlaşdılar. Çünki Çalıq qılıncını taxmış, döyüşə hazır vəziyyət almışdı. Amma Çalıq artıq onlara baxmır, Kür Şadın ardınca gedərək döyüşü seyr etmək üçün yer axtarırdı. Kür Şad əvvəlki yerinə gəlincə olanları Tulu xana qısaca danışdı. Sonra Qara Kağanın önündə yerə diz vuraraq belə dedi:

− Kağan! Bu iki ər bir-birinə bərabərdir. Buyruq ver ayrılsınlar. Yoxsa o biri oyunları keçirə

bilməyəcəyik.

Kağan gözlərini döyüşçülərə dikərək cavab verdi:

− Doğru söyləyirsən, Kür Şad, onları ayır!

Kür Şad qılıncını siyirərək onların arasına girdi. Qılıncı ilə qılıncları ayıraraq:

− Kağanın buyruğu var, vuruş bitmişdir! Bir-birinizə tay igidlərsiniz! − dedi.

İki ər Kağanı salamladı. Kağan İşbara Alpa baxdı:

− İşbara Alp! Göy Türklərin yenilməz bahadırı Tunqa Təginlə bərabərsən! Səni minbaşı qoyuram! − dedi.

Ətrafda səs çıxmırdı. Bu sözdən sonra İşbara Alpın onbaşıları gülümsədilər. Kür Şad da sevinirdi. Çünki İşbara Alpın uzaq qohumu idi.

İndi güləş yarışları başlayırdı. Gur səsli carçı bağırdı:

− Güləşə seçilmiş ərlər kimlərdirsə, gəlsinlər!

Səkkiz yerdən səkkiz ər çıxaraq çadıra doğru irəlilədilər. Kağanı salamlayıb, özlərini tanıtdılar:

− Mən, Ötükənin dəvəsi, qatı dəmir biləkli, qara aslan ürəkli, kürəyi yerə dəyməyən, kimsəyə

baş əyməyən İnal Tarkanam!

− Mən, barış olsa hünərli, yoxsul görsə əliaçıq, vursa buğa öldürən, göyə ocaq sovuran Tinəsi Oğluyam!

− Mən, daşı sıxsa duz edən, az, ancaq yaxşı iş görən, güclü ərlər başçısı, Qara Kağan əsgəri, uca Karluq bəyiyəm! Mənə Ay Dogmuş deyərlər!

− Mən, Qırğızların aslanı, Göymək Eli qaplanı, tufan olsa at sürən, yer tərpənsə, dik duran, qılınc vursa, daş yaran Alp Bamsıyam!

− Mən, Doqquz Oğuz güclüsü, yetmiş yağı intiqamçısı, yeddi qızın diləyi, Sələnçinin elçisi, qara yellə yarışan, boz ayı ilə vuruşan, doqquz alpla güləşən Bilgə Tulunam!

− Mən, Basmıl Eli qartalı, uca əsrlər yamanı, çırtma vursa, qan tökən, hayqırdıqca dağ sökən, qayaların qayası, yenilməz güc sahibi Şalçı Bəyəm!

− Mən, İşbara Alp yoldaşı, on dörd ərin qardaşı, qalın qayaya yaslanan, coşqun suda islanan, iyirmi ər daşıyan onbaşı Yamtaram!

− Mən, süngülənsə, ağrıtmaz, kımız içsə, əsriməz, boru çalsa, nəfəsli, köksü qılınc dəlikli, iyirmi yağı əskildən, dörd çinlini yatırdan Gümüş oğlu Çalığam!

İçinq Katun, Çalığın sözlərini duysaydı, yenə hirslənəcəkdi. Amma o bunu eşitmədi. Bilgə

Tuduna baxırdı. Yeddi qızın diləyi olan Doqquz Oğuz bəyi, İçinq Katunun indiyədək gördüyü ərlərin ən yaraşıqlısı idi.

Bu arada arxada bir qaynayıb-qarışma oldu. Qara Kağanın bəylərindən biri önə keçərək kağanın qarşısına gəldi. Əyilərək nə isə söylədi. Kağan, Katuna dönərək onunla bir az pıçıldaşdı. İçinq Katunun üzü gülürdü. Kağandan buyruq alan bəy tez geri dönərək adamları aralayıb gəldiyi yerə

getdi. Bir az sonra arxasında bir neçə çinli eyni yoldan geri döndü. Bunlardan biri o birilərin önündə gedir və görkəmindən bir çinli bəy olduğu anlaşılırdı. Çinli bəy kağanın qarşısına gəlincə diz çöküb əvvəlcə onu, sonra da Katunu salamladı. Katun yerindən qalxaraq əlindən tutub onu qaldırdı.

Yanında oturtdu. Qara Kağan isə heç qımıldanmadı. Üzündə bir cizgi belə dəyişmədi. Bir az sonra 22

carçılar Qara Kağanın əziz qonağı, İçinq Katunun qardaşı Şen-kinq gəldiyi üçün güləş yarışının sabaha qaldığını bildirdilər.

* * *

Gecə vaxtı bir-birindən ayrılmaz iki can yoldaşı: onbaşı Parsla onbaşı Yamtar oturub dərdləşirdilər. söz o günkü güləş yarışları üstünə gəlincə Yamtar dözmədi.

− Çinli gəldi deyə güləş sabaha saxlandı. Çinli bəydəmi güləşəcək? Dincəlib quvvə toplaması üçünmü belə edildi? O, güləşəcəksə, onunla özüm qarşılaşmaq istəyirəm.

Pars cavab verdi:

− Çin bəyləri güləşməz. Katun, qardaşı ilə danışıb kağana tərcümə etsin deyə güləşlər dayandırıldı. Çünki Çin bəyi Şen-kinq Çindən qaçıb gəlmişdi. Kağan Çindəki vəziyyəti öyrənmək istəyir. Amma Tanrı səbəb sala, onlar kağanı pis yola sürükləməyələr!

− Çinli bəyin yanında üç kişi də vardı. Onlar mehtərlərdi.

− Onlar da Çin zabitləridir. Çinlilər zatən ilana bənzər. Bu çinli bəyin üzü heç xoşuma gəlmədi.

− Elə isə hərifin üzünə doyunca bax. İştahan azalar, az yeyərsən. Qoyunumuz, davarımız azalarkən ən munasib çıxış yolu az yeməkdir. Mənim iyirmi dənə qoyunum qaldı. Atlarımın ikisini qurd parçaladı. Bir inəyim vardı, uçuruma yuvarlandı. Yaxında Çinə hücum etməsək, halımız fəna olacaq.

ÖTÜKƏNİN MAHİR OXATANI

Ertəsi gün günortadan sonra ox atma yarışları keçirildi. Günortadan öncə güləşlər bitmişdi.

İnal Tarkan və Doqquz Oğuz bəyi Bilgə Tudun digər güləşçilərin hamısını yenəndən sonra bir-birləri ilə tutaşmış, qalib gələ bilməyərək, bərabərə qalmışdılar. Onbaşı Yamtar isə ilk güləşdə Bilgə

Tuduna məğlub olmuşdu. Bilgə Tudun cox güclü bir pəhləvan idi, amma onbaşı Yamtarın ona tezliklə məğlub olması onbaşı Parsın qanını qaraltmışdı. Guləşdən sonra Yamtardan soruşdu:

− Sən ona bəlkə də qalib gələ bilməzdin, amma bu qədər tez də yenilməməliydin. Sənə nə oldu?

Bir yerinmi ağrıyır? Xəstələnmisən?

− Xəstə deyiləm. Ağrıyan yerim də yoxdur. Başa düş ki, qarnım tox deyil. Kişi savaşa güləşə

çıxmazdan öncə üç günlük azuqəsini birdən yeməsə, onun qolunda gücümü olar? Gün doğarkən yalnız bir çamçaq kımız içdim. Boş mədə ilə edilən güləş bu qədər olar. Sonra Doqquz Oğuzlar 23

savaşda da, döyüşdə də qatı qollu olurlar. Doqquz Oğuz bəyi bizim Ötukən buğrası16 İnal Tarkanı da yenməsindən qorxmuşdum.

Bu zaman nağaralar çalınıb borular gurladı. Oxatma yarışları başlayırdı. Hər kəs öz yerini tutmağa çalışdığı zaman gur səslə bir carçı car çəkirdi:

− Ötükənin ərləri ox atacaqlar. Göy Türk kağanına baxan bu qədər boyun sayılan igidləri oz məharətlərini göstərəcək-lər. Göy Türk ərləri: Tomis, Taqduş əsgərləri, doqquz oğuz igidləri, Karluq bahadurları, Qırğızlar, Bayırkurlar, Kurikanlar, Basmıllar, Kitaylar, Tatarlar, Oğuz Tatarlar, bütün təginlər, şadlar, yabqular, iltəbərlər, bəylər, buyruqlar, tarkanlar17, əsgərlər, ox atacaqlar! Qara Kağanın əziz qonağı məşhur Çin bəyi, Şen-kinq də ox atacaq! Hər kəs yerini tutsun!…

Aradan çox qısa bir zaman keçdi. Böyük meydan minlərlə əsgər və bahadırla dolmuşdu.

Ortalıqda bir uğultu vardı. Kağanın çadırı hər zmankı kimi bu uğultudan uzaqdı. Çevrəsində heç bir səs eşidilmirdi. Əsgərlərin toplanması bitincə Qara Kağan sağında Katun, solunda qonaq çinli bəy Şen-kinqlə birlikdə göründü. Həmin anda da hər yan sakitlikdi. Hə kəs yerə diz vurdu. Bir az sonra da bəylər, kağanın soluna və sağına düzüldülər. Yerlər tutulduqdan sonra carçıların gur səsi ortalığı bürüdü.

− Ulu Kağan Ötükənin ərlərini yarışa çağırır. Qolunun gücünə, gözünün itiliyinə güvənən, meydana çıxsın!…

Bu gün ortadakı meydan həmişəkindən daha böyük görünürdü. Əsgərlər çevrəni bir az da geniş

tutmuşdular. Kağanın oturduğu yerin solunda nişan taxtası yüksəlir, üstündə qaraya boyanmış nişan çevrələri yaxşıca seçilirdi. Bu nişan çevrələrinin sayı dörd idi. İlk yarış bu çevrələri yuxarıdan aşağı vurmaqla başlayacaq, bacarmayanlar mey-dandan çəkiləcəkdir. Kağanın sol tərəfində, uzaqda olan tamaşaçılar oxların nişan taxtasına necə sancıldığını görə bilməyəcəkdilər. Carçı onlara nəticəni qışqıracaqdı, amma bu, gözlə görmək ləzzətini veməyəcəkdi.

Türk adətincə, qonaq hörmətli tutulduğundan kağan bu sınaqlarda iştirak etməyi özü diləmiş

olan Şen-kinqə ilk oxu atması üçün izn verdi. Çinli bəy yerindən qalxdı. Ona yol verən bahadırların arasından keçərək meydana çıxdı. Yerişində bir əda, qoluna və nişançılığına güvənən bir öyünmə

halı vardı. Əvvəlcədən müəyyən edilmiş yerə çatanda dayandı. Bir əsgərin uzatdığı yayla oxu aldı.

Oxunu yerləşdirib yayı gərərək nişan aldı. Ətrafı səssizlik bürüdü. Surətlə uçan oxun səsini ən uzaqlarda dayanmış olanlar belə eşitdi. Birinci ox taxtaya dəydi. Amma ən üstdəki çevrəyə düşmədi.

Ondan bir az yuxarıdakı açıq yerə saplanıb qaldı. Carçı oxun çevrədən dörd barmaq aralı saplandığını hayqırarkən sanki ortalıq bir az da səssizləşdi. Hamı ikinci oxun atılmasını gözləyirdi.

Şen-kinq sanki bu uğursuzluğa əhəmiyyət vermirdi. İkinci dəfə əsgərin uzatdığı oxu aldı. Yayı yenidən çəkdi. Ox yenə taxtaya, amma ikinci cevrəyə deyil üçüncüyə saplandı. Ortalıqda yenə

səssizlikdi. Yalnız çinli bəyin üzü bir az avazımışdı. Üçüncü ox birinci çevrənin bir qarış yuxarısına dəydi. O ana qədər qımıldanmayan, nəfəs çəkməyən ərlərin arasında yenə səs çıxarmadan bu vəziyyəti izləyən Kür Şad yerindən qalxdı. Kağanın önünə gələrək qəzəbini bildirdi:

− Çinli qonaq bizimlə neyçün əylənir?

Katunun önündə sorulan bu sorğuya kağanın sərt bir cavab verməsi gərəkdi. Amma o, hələ

ağzını açmamış əsgərlər arasında bir səs-küy qopdu. Hələ arxa tərəfdə ərlər dalğalanır, uğultu getdikcə artırdı. Kür Şad surətlə döndü. Amma vəziyyəti görüncə onun da dodaqlarına xəfif bir təbəssüm çökdü. Kağana baxdı. O da istər-istəməz yavaşca gülümsəyirdi.

Əsgərlərin belə coşmasına səbəbkar onbaşı Sançardı. Gənc onbaşının ildə bir dəfə, o da heç gözlənilməyən vəziyyət qarşısında gülərdi. Özgə zamanlarda isə Onbaşının heybətli üzü daim sərt, düşüncəli olar, dəstəsindəkilərdən və silahlarından başqa heç nə ilə maraqlanmazdı. Bu gün də sərt üzlə meydana çıxdı. Arxada qaldığından atından enməyərək gözlədi. Şen-kinqin çıxışını və yayını gərməsini ürəyi titrəyərək seyr etdi. Əcaba bu yabançı kişi nə dəyərli usta nişançıdır ki? Onbaşı Sançar bunu öyrənməyi çox istəyirdi. Birinci oxun hədəfə dəyməməsi onbaşının halını heç dəyişdirmədi. Yalnız qorxunun azaldığını göstərən dərin bir nəfəs aldı. İkinci, üçüncü oxların 16 Buğra − erkək dəvə

17 O dönəmin boy adları

24

uçuşunu da izlədi. Amma, Kür Şad çinlinin bu bacarıqsızlığını istehza sanıb da kağana deyərkən atılan dördüncü ox gedib nişan taxtasının kənarından keçərək türk əsgərinin börkünü havaya uçurunca onbaşı özünü saxlaya bilmədi. Qəhqəhələrlə bayılacaq, qəşş edəcək kimi gülür, atının üzərindən sola doğru əyilirdi. Yaxındakılar və uzaqdakılar bir an ona çaşqın gözlərlə baxdılar.

Amma az sonra onbaşı Sançarın qəhqəhəsini batıran bir çox yeni qəhqəhələr də yüksəldi. Böyük meydanı dərin bir uğultu bürüdü. Şen-kinq geri döndü. Bu dəfə sayğı ilə deyil, amma gülməkdən qəşş etməmək üçün əllərini böyürlərinə basaraq son dərəcə əyilən ərlərin arasından keçərək yerinə

qayıdıb oturdu. Katun uzun zamandan bəri türklər arasında yaşadığından onların necə atıcılar olduğunu yaxşı bilirdi. Amma yenə qardaşının bu işi bacarmamasına hirslənib, dodaqlarını çeynəyirdi. Yoldaşları tərəfindən uzaqlaşdırılan Sançarın qəhqəhəsi duyulmaz olduqdan sonra səs-küy uzun sürmədi. Nağaranın bir-iki zərbəsindən sonra carçının yüksələn səsi nişan yarışlarının davam ediləcəyini bildirdi. Ortadakı ərlərin sayı qırxa qədər olardı. Və 40 ərin atdığı 160 ox Şen-kinqin çaşqınlıqdan açılan gözləri önündə heç sapmadan gedib hədəfini tapırdı. Hədəf əlli addımlıqda düzəlmişdi. Meydandan çəkilən yalnız Çin bəyi oldu, ərlər bu dəfə yüz addım geriləyərək eyni sınağa başladılar. Kimsə cınqırını çıxarmırdı. Oxlar hədəfə uçurdu. Nəticələr yenə

yüksək idi. Amma bir kərə hədəfə düz vurmayan kənarda qalmağa məcburdu. Bu sınaqdan qırağa çıxanların sayı 22 idi. Bundan sonra daha ciddi sınaqlar gözlənilirdi.

İki ər qarşı-qarşıya gələrək uzun bir dəyənəyin hərəsi bir ucundan tutdu. Bu dəyənəyin ortasından bir ip asılmışdı. İpin ucuna bir yumurta bağlanmışdı. Dəyənəyi tutan iki ər onu bir az tərpətdilər, yumurta yırğalanmağa başladı. Yarışanlar əlli addımlıqda bu yumurtanı vurmalı idilər.

Yumurta vurulduqca yerinə yenisi bağlanırdı. İndi Şen-kinq əvvəlki kimi bir yerdə qərar tuta bilmirdi. Bu oyunları seyr etmələri üçün gətirdiyi ön sıralarda yer almış olan Çin zabitlərinin üzünə dönüb baxa bilmir, çox əsəbi görünürdü. Katun da eyni vəziyyətdə idi. Qardaşının məğlub olmasından başqa kədəri də vardı. İşbara Alp hər fürsətdə ona hörmətsizlik göstərən, Tunqa Təginlə başa-baş çırpışaraq ərliyini hər kəsə bir daha tanıdan və buna görə minbaşı olan gənc qəhrəman, indi yarışlarda da böyük bir ustalıq göstərərək yayını gərib oxunu atırdı. Amma bu ox yayınmadan istənilən hədəfə dəyir, saplandığı taxta ilə birlikdə hər dəfəsində Katunun ürəyini də

dəlirdi. Şen-kinq bir uşaq bacarıqsızlığı göstərdiyi zaman İşbara Alp hər kəs kimi gülməmiş, hətta kağan və Kür Şad kimi dodaqlarında bir gülümsəmə belə görünməmişdi. Yalnız gözlərinin ucu ilə Katuna bir baxmış, sonra məğrurluqla başını çevirmişdi. Onun bu etinasızlığı Katunu hirsləndirmiş, hiddətləndirmişdi. Əlindən nə gələrdi ki, əlac hələlik səbrə qalırdı. İndi gözləri ilə

atıcıları təqib edən Katun, İşbara Alp ox qabından bir ox çəkən zaman onun çaşması üçün Tanrıya yalvarırdı. Artıq meydanda iki nəfər qalmışdı: Yırğalanmaqda, uzaqlaşmaqda olan yumurtaları öyünüb eləmədən eyni soyuqqanlıqla vuran Kür Şad ilə İşbara Alp…

Ərlərin ikisi də eyni ustalıqda olduğu üçün başqa bir sınağa çəkilməliydilər. Bu dəfə də

havaya atılan yumurtaları ən yüksək nöqtədə vuracaqdılar. Oxlar vıyıldayırdı. Yumurtalar bərabər dəlindi. İki igid də sanki bundan sevinc duyur, ikisi də bir- birlərinin bu uğuruna sevinirdi.

Ən axırda, kənarları bir arşın qədər görünən böyük bir taxta gətirildi. Kür Şad və İşbara Alp əlli oxla bu taxtalara “Türk” sözünü yazacaqlar. Yazını kim daha öncə bitirərsə birincilik ona çatacaqdı. Kimsədən səs çıxmırdı. Əsgərlər sanki nəfəs çəkməz olmuşdular.

Nağaranın gurlayan səsi ilə yarış başladı. İki igidin sadaqdan ox çəkmələri, yayı yerləşdirmələri və hədəfi nişan alıb ox atmaları o qədər surətli idi ki, onların cəld hərəkətlərini bir-bir izləmək mümkün olmurdu. Saniyələr keçir, hər iki taxtada kəlmə şəkillənməyə başlayırdı.

Amma kimin qalib gələcəyi hələ bilinmirdi. Şen-kinq artıq otura bilmirdi. Ayağa qalxmışdı, yumuruqları düyünlənmiş, nəfəsi kəsik… Eləcə baxırdı. Çalıq durduğu yerdən ağıllı gözlərinin kəskin baxışlarını gah İşbara Alpa, gah Kür Şada, gah da Şen-kinqə yönəldir, ən həyəcanlı anda belə qonağın bu halını görüncə özünü gülməkdə güclə saxlayırdı. Birdən ortalığı çılğın hayqırışlar bürüdü. İki-üç gündür sürən şənliklərdə hər qalib gələni eyni səssizliklə qarşılayan və

yalnız üəklərində təbrik edən əsgərlər, azacıq bir fərqlə üstün gələn Kür Şadı çılğınca alqışlayır,

“yaşa” deyə hayqırırdılar. Onun İşbara Alpa qarşı az da olsa üstün gəlməsi, Çuluq Kağnın intiqamını alacaq bir igidin aralarında yaşadığından xəbər verir, və ürəklərdən gələn daşqın sevinci saxlaya bilməmələrinə səbəb olurdu. Kür Şada əlini uzadan İşbara Alpın gözlərində də

bir zəfər sevinci vardı. O da sanki qalib gələn özü imiş kimi sevincək idi. Ötükənin, ona üstün 25

gələn kəskin oxatanını yanıq üzündə işıldayan sərt baxışlarını yumşalda biləcək bir sevinc içində

təbrik edir, kağanın buyruğu ilə bir əsgərin gətirdiyi kımız çamçağını ona öz əli ilə uzadırdı.

* * *

Gün qaralırdı. Bütün yarışlar, oyunlar bitmişdi. İndi söz ozanlarındı. Qara Ozanla Çuçu qarşılıqlı qopuz çalıb deyişəcəkdilər- kağanın otağını çevrələyən halqa daralmışdı. Öncə Qara Ozan gəldi. Kağanı salamlayıb bardaş qurdu. Arxasınca Çuçu gəldi. O da kağanı salanmlayıb Qara Ozanın qarşısında oturdu. Sonra ağır- ağır, yavaş- yavaş qopuzlar inləməyə başladı. Bütün türklər ehtiramlı bir səssizlik içində dinləyirdilər.

26

İlk olaraq Qara Ozan sözə başladı:

Ötükənin ərləri

Bilir mənim gücümü!

Qopuzumun mizrabı

Axtarmaz qılıncımı.

Qara Ozan! Səninlə

Aşıq atan Çuçumu?

Çuçu, bu meydanoxumaya dərhal cavab verdi:

Səni belə söylədən

Kımız, şərab içkimi?

Belə yaman söylərsən

Səndə komam18 öcümü.

Deyişin qılıncımdan

Daha öldürücümü?

Səni basan şaşqınlıq

Ağı kimi acımı?

Qara Ozan hiddətlənir kimi oldu:

Ötükən ərlərinin

Dünyada olmaz eşi!19

Ötükənin qızları-

Göydə ayın on beşi.

Çiçəkləri qan edər

Gözlərinin atəşi.

O şaşqınlıq dediyin

Çinli qonağın işi…

İçinq Katunun çevirmələri ilə Qara Ozanın sözlərini çincə dinləyən Şenq-kinq iynələnirmiş

kimi bir hala düşdü. Amma kağanın və bütün türklərin daş kimi sükutunu görüncə səbrini basdı.

Katun da hiddətlənmişdi. Bu ozan onun şöhrətli bir bəy olan qardaşı ilə açıqca əylənirdi. Kağana əyilərək:

− Bu bayağı kişinin əziz qonağını təhqir etməsinə sonacan göz yumacaqsanmı? − dedi.

Kağan eyni daş hərəkətsizliyi içində cavab verdi:

− Ozanların sözü müqəddəsdir, kəsilə bilməz!

Qara Kağan qənaətini o qədər soyuq söylədi ki, Katun sözünün canını deməkdən çəkindi.

Zatən indi oxuma növbəsi Çuçuya çatmışdı. Baxaq görək nələr söyləyirdi: Çinli bəyin atdığı

Boşa getdisə nolar?!

Çinli bəy… Sağa atsa,

Ox gedər düşər sola.

Neyləsin, ulu Tanrı

Güc verməyincə qola?!

Qovuşsun Qara Kağan

Kür Şad kimi oğula.

Kür Şadın adı gəlincə camaatın arasında bir çaxnaşma oldu. Çinli bəy isə üzərinə

yağdırılan bu eyham və təhnizlərin altında özündən getmiş kimi idi. İçinq Katun bu deyişmələri bir-bir ona anlatdıqca qardaşı daha çox qudururdu. O qədər qəzəblənmişdi ki, istər-istəməz birdən qılıncına əl atdı. Qara Ozan bunu görmüşdü. İndi qopuzla cavab verdi: 18 Komam − qoymam, qoymaram.

19 Eşi − tayı, bərabəri.

27

Qılıncına əl atma,

İndi döyüş çağıdır!

Ortalıqda dolaşan

Ağ kımız çamçağıdır.

Yad eldə oturanlar

Bil ki, yurd qaçağıdır.

Sənin qılınc dediyin

Türkün oyuncağıdır.

Çinli bəyi qorxu sarımışdı. Katun intiqamçı gözlərlə ozana baxırdı. Amma onlara əhəmiyyət verən yox idi. İndi növbə yenə də Çuçuya çatmışdı: Ötükən qızlarının

Gözləri könül yarar.

Onları gündüz günəş

Gecələri ay sarar.

Çinli meydan oxusa,

Burda çaşacaq nə var?

Keçi sərxoş olunca

Döyüşməyə qurd arar.

Çinli bəy, az qala bayılacaq vəziyyətə düşdüyünün fərqində idi, amma yerindən qımıldana bilmirdi. Gecə olmuşdu. Artıq İçinq də ona dilmanclıq etmədiyi üçün söylənənləri başa düşmürdü. Amma hər sözdə təhqir olunduğunu sanır, içi intiqamla dolub daşırdı. Halbuki indi Qara Ozanla Çuçu qarşı-qarşıya Kür Şadı öyürdülər biri bir dördlük söyləyir, digəri başqa bir dördlüklə ona cavab verirdi:

Ötukəndə aslanlar var,

Kür Şad onların biridir.

Çox igidlər vardır, amma

Kür Şad ərlərin əridir.

Kür Şadı doğan ana

Nə əmdirmiş əcəb ona?

Ərlik, ululuqdan yana

Tanrı Kür Şaddan geridir20.

Dünyada var neçə çəri21

Kimi üstün, kimi geri.

Kür Şad adlı Göy Türk əri

Anadangəlmə çəridir.

Qılıncı ildırım çalar,

Atdığı ox dəmir dələr!

Ölüm gəlsə, Kür Şad gülər-

On səkkiz ildən bəridir.

İgidlikdə ən irəli,

Qalacaq on min diri!

Göy Türklərin könülləri

İndi Kür Şadın yeridir.

20 Bu iki dördlük Mengüc Adsıza Yoldaşın “Kür Şad” deyişindən alınmışdır. Yalnız iki misra azacıq dəyişdirilmişdir.

21 Çəri − əsgər.

28

Təbillər əyləncənin bitdiyini bildirirdi. Hər kəs öz yerinə gedir, çadırına girirdi. Şen-kinq və

Katun sifətdən hiddətlə düşünür kimi görünürdülər. Çinli bəy bacısının yaxınlaşaraq:

− Onlara göstərəcəyəm. Bir Çin bəyini ələ salmağın nə demək olduğunu! − dedi. Katun şeytan kimi gülümsədi:

− Tez özündən çıxma! Hər işin vaxtı var! − cavabını verdi.

Sonra Çin bəyi üç zabiti ilə birlikdə onlara ayrılan çadırlara yönəldi.

* * *

Gecə vaxtı Kür Şadın qapısı açıldı. Tulu xan içəri girdi:

− Kür Şad, − dedi. − Sabah çox erkəndən yola çıxacağam. Kağan Tatarlarla Tunquzları idarə

etməyin çətin olduğunu söylədi. Çox tez getməyim vacibdir. Mənə bir deyəcəyin varmı?

Kür Şad ayağa qalxdı. Yavaş- yavaş Tulu Xana doğru getdi:

− Mənim sənə deyəcəyim bir şey yoxdur. Sənin necə?

Tulu xan solğun üzünə xüsusi məna verən gözləri ilə Kür Şada diqqətlə baxırdı. Ürəyində

bir iztirabı olduğu bəlli idi. Yavaş-yavaş bunları söylədi:

− Çinli Katunun, kağanı özünə isinişdirməsindən qorxuram. Çinli bəy də gəldikdən sonra kağanı başdan çıxarmağa çalışacaqlar. Əmim kağan umduğum qədər ağıllı çıxmadı. Sənə bunu demək istəyirəm ki, yurdumuzdakı bütün çinlilərə göz qoymaq lazımdır.

Kür Şad əminliklə:

− Mən bütün çinlilərin casus olduğunu bilirəm. Mənə inana bilərsən. İşin olarsa, məni xəbərdar elə.

İki qardaş qığılcımlı gözlərlə baxışdılar. Sanki bir-birinə söylənməmiş hələ nə qədər sözləri vardı. Sonra Tulu xan birdən-birə:

− Xoşca qal, mən gedirəm, − deyərək döndü.

Kür Şad:

− Yolun, uğurun açıq olsun! − deyə cavab verdi.

TUNQ YABQU KAĞANIN ELÇİLƏRİ

Payız gəlmişdi. Türk ellərinin sərt payızı Çinli Şen-kinq bəyi xəstələndirmişdi. O, türk ölkəsini bəyənsə də qəribsəyirdi. Burada açıq və təmiz hava, insanı sağlamlaşdıran kımız, sapsağlam qızlar olduğu üçün tük ellərini sevirdi. Amma Günəşinin qızğın, soyuğunun sərt, kişilərinin mürəkkəb və qızlarının məğrur olmasını heç bəyənmirdi. İndi Çində olsaydı, xoşuna gələn bir qızı çoxdan ələ gətirmişdi. Halbuki özü məşhur bir bəy olsa da burada hər hansı bir qızı yola gətirmək bir yana dursun, onunla heç dostluq da qura bilməmişdi. Şen-kinqin pis bir daxili sıxntısı vardı. Bunu yox etmək üçün hər gün, yoldaşları olan üç Çin zabitini çağırır, onlarla söhbət edir, qumar oynayır, kımız, yaxud şərab içirdi. Bu gün isə artıq heç bir şey onu əyləndirmirdi. Çin zabitlərindən birisi Şen-kinqə bir təkliflə müraciət etdi:

− Əcaba, bəyimiz atla bir gəzintiyə çıxsa, Ötükənin gözəlliyini görsə, içinin sıxıntısı keçməzmi?

− Vəhşi gözəllik nəyimə gərək? Mənə Ötükəndə gözəl saray, gözəl qumaş, gözəl qadın göstərə

bilərsənmi?

Çin zabiti pis-pis güldü:

− Bəyimizi aldatmaq həddim deyil, ona görə də qəti bir söz deyə bilmərəm, amma bəlkə gözəl qadınlar, hətta gənc qızları görmək mümkün oldu…

− Gözəl qızları mən də sənin qədər hər gün görürəm, amma görməkdən bir şey çıxmır ki…

29

Şen-kinqin hiddətini görüb qarşısındakı susdu. Şen- kinq bir anlığa nəsə düşündü. Sonra birdən-birə soruşdu:

− Yoxsa sənin bildiyin bir şeymi var?

− Mən çox şey bilirəm. Yalnız buradan bir xeyli irəlidə, Orhun çayına çatınca orada gözəl bir qoruq var. Türklər orada at bəsləyirlər. Hər gün oraya cavan türk qızları gedib kımız düzəldirlər.

− Bu qızların yanında kişi olmurmu?

− Xeyir!

− Əcayib şey! Çində olsa gənc qız evinin qapısından kənara addım ata bilməz. Bu türk qızları qorxmurlarmı?

Şen-kinq durmadan şərab içirdi. Bu türk şərabı da heç Çindəkinə bənzəmirdi. İndi dünyanın gözəl və sevimli olduğunu duymağa başlamışdı. Yoldaşının təklifi isə keçiləsi deyildi. Bir qədəh də şərab içdikdən sonra yoldaşlarına:

− Haydı, söylə bir at gəzintisinə çıxaq! − dedi.

Bir az sonra dörd çinli yola düzəlmişdi. Orhun çayı sahillərində qızların kımız düzəltdikləri yerə doğru gedirdilər. Şen-kinqin sərxoşluğu həddini aşmışdı. Çin zabitləri ilə

gəvəzəlik etməyə başlamışdı:

− Çində yenə Suilər başa keçsə, mən bilirəm nə edəcəyəm… İçinq Katun qəbiləsini hakimiyyətə gətirmək üçün Qara Kağanı təhrik edir. Üzümüzə gələn yayda Çinə hücum ediləcək.

Tanqlar taxtdan düşürüləcək. O zaman bəlkə mən Çin kağanı oldum. Hər birinizi bir komandan edəcəyəm. Sonra gəlib buranı da alarıq…

Bu son sözlərdən diksinən üç Çin zabiti sıçrayaraq arxalarına, yanlarına baxdı.

Açıq düzənliklə gedirdilər. Bu işdən kimsə xəbər tutacaq deyə qorxudan ödləri partlamışdı.

Bununla bərabər bu işin baş tutacağına inanmasalar belə, bu ümidli sözlərdən çox xoşları gəldi.

Beləcə xeyli getdilər. Soyuqdan Şen-kinqin sərxoşluğu büs-bütün yox olmuşdu.

Artıq istədikləri yerə çatmışdılar. Burada gözəl bir qoruq, yaxında kiçik mağaralar vardı. Bu mağaralar qara, qışa, yağışa qarşı sığınacaq idi. Buralarda bir çox türk qızı çalışırdı. Ara-sıra at kişnəmələrindən başqa bir səs duyulmurdu. Buraya yaxınlaşarkən Şen-kinq yoldaşlarına dönüb:

− Hələ, hələ baxın! − dedi. − Bu qızların hamısında yay-ox var. Qılıncları da olsa, hamısı hazırca əsgərdi. Nə deyirsən, Van-zin-şan? Sən bu qızların belə döyüşçü olduqlarını da bilirdinmi?

Van-zin-şan çinli bəyə buranı xəbər verən zabit idi. Suala cavabı gecikmədi:

− Bilirdim, bəyimiz. Həm də buyurduğunuz kimi qılıncları yoxsa da yarımqılınca bərabər olan bıçaqları var.

Şen-kinqin gözləri çaşqınlıqla açıldı:

− Doğrudanmı?! Belə əsgərlərə komandan olmaq istərdim!

Çinlilər danışa-danışa qızlara yaxınlaşdılar. Van-zin-şan çinli bəyə əyilərək dedi:

− Bəyimiz bu irəlidə, o üç qırmızı atın yanındakı qızı görürsünüzmü? Burdakı qızların ən gözəlidir! İndiyədək bir dəfə belə güldüyünü görmədim.

− Zatən, bu Türk qızları gülmək nədir bilmirlər ki…

− Hətta kişiləri də…

Amma Van-zin-şan sözünü bitirə bilmədi. Çünki Ötükənə gəldiklərinin ertəsi günü ox atılarkən türklərin Şen-kinqə necə güldükləri qəflətən ağlına gəldi.

Şen-kinq atını yavaş-yavaş o gözəl qızın yanına sürdü. Özünü toplayaraq sordu:

− Mənə bir az kımız verərsənmi?

Qız heç bir söz demədən Şen-kinqə baxırdı. O biri qızlar isə başını belə qaldırmadan, öz işləri ilə məşğuldular. Van-zin-şan çinli bəyə yaxınlaşaraq:

− Bəyimiz, çincə səylədiyinizi qız başa düşmür, − dedi.

Şen-kinq bu qızın cazibəli gözəlliyi qarşısında o qədər özünü unutmuşdu ki, türkcəyi, çincəyi ayırd edəcək halda deyildi. Van-zin-şanın onu xəyaldan ayırmasından sonra iki-üç ayda öyrəndiyi yarım-yamlaq türkcə ilə yenidən qızdan soruşdu:

− Mənə bir az kımız verərsənmi?

30

Qız yenə cavab vermədi. Yalnız dolu bir Çamçağı çinli bəyə uzatdı. Şen-kinq nədənsə bu kımızın daha dadlı olacağını əvvəlcədən duymuşdu. İçdikdən sonra çamçağı geri verərkən üç yoldaşını göstərərək:

− Bunlara da kımız verərsən? − dedi.

Qız yenə heç bir söz demədən üç çinliyə bir çamçaq kımız uzatdı. Şen-kinq bacardıqlarından güvənc duyurdu. Pul kisəsini çıxardaraq qıza bir Çin qızıl pulu uzatdı:

− Al görüm bu qədər yetərmi? − deyə soruşdu.

Qız pulu almadı.

− Mən kımız satmadım, − dedi.

− Bəs nə adla verdin?

− İstədiyin üçün.

− Mənim kim olduğumu bilirsənmi?

− İçinq Katunun qardaşı deyilsənmi?

− Hardan bildin?

− Ötükəndəki çinlilər Türkcə bilir. Sən hələ öyrənə bilməmisən.

− Yaxşı! Siz burada qorxmursunuz?

− Kimdən qorxacağıq?

Çinli bəy gözəl qızın hər suala sıxılmadan cavab verdiyini görüncə ümidlənmişdi. Artıq sataşmağın vaxtı gəldiyini düşündü və qızın gözlərinin içinə baxaraq hırıldadı:

− Kimdən qorxacaqsınız ? Məsələn, məndən.

− Çinlidən qorxularmı?

Çinli bəy qızın sıxılıb qızaracağını gözlərkən onun daş kimi sakitliklə cavab verdiyini görüncə qəzəbləndi. Amma bozardığını bəlli etməmək üçün yenə soruşdu:

− Elə isə nədən belə silahlı gəzirsiniz?

− Yolda bir heyvan hücum edərsə, qorunmaq üçün.

Şen-kinq susdu. Əsəbiləşmişdi. Çox pis şeylər düşünürdü. Amma, elə bu zaman qarşıdan, təpənin ardından bir atlı göründü, arxasından yenə bir başqası da göründü. Tezliklə atlılar çoxaldı.

Bir az sonra atlılar çinlilərin və qızların olduğu yerə doğru irəlilədilər. Çinlilər çaşbaş

qalmışdılar. Qızlardan bir qismi onlara baxır, bir qismi isə başlarını belə qaldırmırdılar, hər biri öz işi ilə məşğuldu. Gələnlər geyimli, silahlı türk atlıları idi. Öndəki atlı sürətlə çaparaq qızların olduğu yerə yaxınlaşıb bağırdı:

− Qızlar! Qərb kağanı Tun Yabqu kağanın elçisi Kül ər Təginə yol göstərəcək kimsə yoxmu?

Bu sözlərdən sonra bütün qızlar başlarını qaldırdılar, hamısı birdən Çinli bəyin qarşısındakı gözəl qıza baxdılar. Gözəl qız atlıya doğru getdi:

− Sizi Qara Kağanın otağına aparacağam, − dedi. Sonra dönüb başqa bir qızı səslədi:

− Gün Yaruq! Atlara sən bax!

Bunu söyləyib atına mindi. Bu arada atlılar da yetişmişdilər. Önlərində Kül Ər Təgin olduğu anlaşılan bir bəy gəlirdi. Bu igidlərin arasında türkə heç bənzəməyən uzun saqqalılar da vardı. Gözəl qız “haydı gedəlim” deyərək atını dördnala səyritdi. Elçi heyyəti də onun ardınca düşdü. Şen- kinq çaşmışdı:

− Van-zin-şan! Bu qız qırx illik minici kimi at çapır, − dedi. − Bəli, bəyimiz. Türklər at üzərində doğulub, at üzərində ölürlər. Ata minmək onlara yeriməkdən asan gəlir.

Şen-kinqin qanı qaralmışdı. Yaxınında olan bir qızdan soruşdu:

− Bu gedən qız kimdir?

− İşbara Alpın böyük qızıdır.

− Adı nədir?

− Almıla!

− Nədən elçiləri o apardı?

− Aramızda ən saf soylu odur, ona görə.

Şen-kinq daha gözləmədi. Atını sürərək gəldiyi yerə doğru getməyə başladı. Çin zabitləri səs çıxarmadan onun ardınca düşdülər. Gecəyə doğru, Qərb Kağanından elçi gəldiyini hamı duymuşdu. Qara Kağanın buyruğu ilə elçilər və onlarla birlikdə gələnləri qonaq çadırlarına yerləşdirilmişdilər. O gecə bütün ötükənlilər ancaq Kül Ər Təgindən danışırdılar. Səbəbini 31

bilməsələr də hər kəs bu elçilərin gəldiyinə sevinirdi. Yamtar da baş çıxarmadığı bu işlərdən sonra bir az məlumat əldə etmək üçün yenə yoldaşı Parsa qoşulmuşdu. Dünya işlərini daha yaxşı bilən onbaşı Pars, hər zaman Yamtarın çətinliklərini həll edər, başa düşmədiyi şeyləri başa saladardı.

Onbaşı Yamtarın ilk sualı bu oldu:

− Batı Kağanmı daha qüdrətli, yoxsa Qara Kağanmı?

− İkisi də bərabədir.

− O necə olur? Bir Türk elində iki bərabər kağan olarmı? İki kağan varsa, biri digərinin buyruğunda olmalıdır.

− On iki il öncəyə qədər Türk elində bir böyük kağan vardı. O zaman kiçik kağanlar böyüklərini tanıyırdılar. On iki ildən bəri Ötükəndə də ayrı bir kağan var. Artıq iki kağan bir-birini tanımır.

− Nə dedin? On iki ildir Ötükəndə ayrı kağanmı var? Köhnədən Ötükən kağanları qərb kağanlarının buyruğu altındamı iş görürdü?

− Bəli!

Onbaşı Yamtar susdu. Düşünməyə başladı. O, indiyə qədər belə şeyləri heç düşünməmişdi.

Xatırlamağa başlamışdı: 12 il öncə atası bir neçə qonağı ilə uzun-uzadı danışmış, iki kağandan, və iki kağan olmasının yanlışlığından pisliyindən behs etmişdi. Yamtar o zaman on yaşlarında bir uşaqdı bu işi indi-indi dərk etməyə başlayırdı. Bəs elə isə Qərb Kağanından nə üçün elçi gəlmişdi? Yamtar bunu da başa düşmək üçün yoldaşından soruşdu:

− Elə isə Qərb Kağanı nə üçün elçi göndərdi deyirsən?

− Qərb Kağanı Tunq Yabqu Kağanın ağıllı, bilikli, düşüncəli adam olduğunu söyləyirlər. Türk elinin ikiyə bölünməsinin doğurduğu pislikləri nəhayət ki, fərq etmiş olacaqlar. Bəlkə birləşmək üçün elçi göndərmişlər.

− İki kağan necə birləşər? Birinin digərinin buyruğuna əməl etməsi gərəkdir. Bunu hansı istəyər?

− Bir- birinin buyruğuna əməl etmədən də birləşə bilərlər. Bir-birinə yağılıq göstərməyib düşmənə birgə hücum edərlərsə, həm onlar qazanar, həm də biz qazanarıq. Bu çinlilər it sürüsü kimi törəyib artan tayfadır. Öldürməklə bitmirlər. Doqquz ordularını məğlub etsək, onuncusunu qarşımıza çıxarırlar. Onlardan on öldürüb bir ölsək belə, yenə biz daha tez tükənəcəyik. Tunq Yabqu əsgərləri də bizimlə birləşsə, işlər başqalaşar.

Ertəsi gun Kül Ər Təgin o biri elçilərlə birlikdə Qara Kağan tərəfindən qəbul edildi. Qara Kağanın sağında Katun, solunda Kür Şad, Tunqa Təgin və başqa bəylər oturmuşdu. Sağında daha kiçik bəylər dayanmışdı. Şen-kinq də bunların arasında idi. Təbillər gurlayıb borular salam havası çaldıqdan sonra Kül Ər Təgin yanındakı dörd bəylə birlikdə Qara Kağnın qarşısına gəldi. Elçilər hamısı birdən kağanı salamladıqdan sonra Kül Ər Təgin sözə başladı:

− On Ox Kağanı Tünq Yabqu Kağnın baş elçisi Kül Ər Təginəm! Uca Qara Kağana kağanımın salamını, məktubunu və hədiyyələrini gətirdim. Tünq Yabqu Kağan, Qara Kağanın sağ-salamat olmasını, əsgərlərinin qılıncının kəskin, yayının qatı, ürəklərinin dəmir kimi möhkəm olmasını Göy Tanrıdan diləyir.

Sonra irəliləyərək Qara Kağana, Tünq Yabqu Kağanın məkubunu uzatdı. Bu məktub ipək işləməli bir torbaya salınmış böyük və qalın bir kağız idi. Məktubu verincə arxasında duran dörd kişiyə tərəf döndü. Bir işarə verdi. Bu dörd bəydən öncə biri irəlilədi. Yerə diz vuraraq kağanı salamladıqdan sonra əlində gətirdiyi dəridən düzəldilmiş böyük bir qutunu kağanın önünə

qoydu:

− Mən Türgit bəyi Oğulcaq Buğra Bəyəm! Tunq Yabqu Kağanın ikinci elçisiyəm. Bunları kağanımız, uca Qara Kağana yolladı, − dedi.

Dəridən düzəldilmə qutunun içi qızılla dolu idi. Oğulcaq Buğra yerinə dönüncə ikinci bəy irəliləyib kağanı salamladı:

− Mən Oğuz bəyi Gül Erkinəm. Tünq Yabqu Kağanın üçüncü elçisiyəm… Bunu Tünq Yabqu Kağan sənə yolladı. Döyüşlərdə sənə uğur dilədi, − dedi. Gül Erkinin əlində çox gözəl və dəyərli bir qılınc vardı.

32

Üçüncü bəyin sol qolunda qızıl gözlü bir ağ doğan22 vardı. Kağana doğru irəliləyib salamladı:

− Mən minbaşı Alp Kutluğam! Tunq Yabqu Kağanın dördüncü elçisiyəm. Bu, Yer Üzündə

az tapılan cins bir doğandır. Qartallarla döyüşür. Pəncəsindən quş qurtulmaz. Ox kimi uçar. Tunq Yabqu Kağan, bu doğan quşları necə tutursa, səni də düşmənlərini elə tutmanı dilədi, − dedi.

Dördüncü bəyin əlində qızıl işləməli bir yəhər vardı. Qara Kağana bunları söylədi:

− Mən Yüzbaşı Alp Çavlıyam! Tunq Yabqu Kağanın beşinci elçisiyəm. Kağanımızın sənə

göndərdiyi doqquz bədəvi at23 uşaqlarımızdadır. Bu yəhəri Tunq Yabqu Kağan sənə yolladı. Bu yəhərin üstundə uğurun açıq, qənimətlərin bol olsun, − dedi.

Qara Kağanın ərləri hədiyyələri və ağ doğanı qəbul etdilər. Sonra Kağan baş elçi Kül Ər Təginə bunları söylədi:

− Şöhrətli qardaşım Tunq Yabqu Kağanın məni unutmamasından çox sevindim. Hələ

göndərdiyi misilsiz hədiyyələr! Onun iti ağıllı, yüksək bilikli, vuran qollu, sərt qılınclı kağan olduğunu yaxşı bilirəm. Mən də onun kimi olmaq istərdim. Hamımız Bozqurd ailəsinin oğulları olduğumuzdan aramızda ayrılıq, ziddiyət yoxdur. Səni də Kül Ər Təgin, öz igidlərimdən, təginlərimdən ayrı tutmuram… Burada sizi öz bəylərim, öz əsgərlərimlə bərabər tuturam. Tunq Yabqu Kağanın məktubunu oxuduqdan sonra sizinlə yenə görüşəcəyəm. Hələlik çadırlarınızda dincəlin. Arzu etdiyiniz bir şey olarsa, Tunqa Təginlə minbaşı İşbara Alpa söyləyin. Onlar hər diləyinizi yerinə yetirərəcklər.

Qara Kağan ayağa qalxanda camaat tərəfindən alqışlandı. Elçilərə hörmətlə yol verdilər.

Qara Kağan öz çadırına çəkilib yalnız qalanda Tunq Yabqu Kağanın məktubunu açdı:

“Mən Tunq Yabqu Kağan, bunu Qara Kağana yazdım. Sənin sağ-salamat olmanı Tanrıdan diləyirəm. Bir gövdədə bir can, bir başda bir beyin olduğu kimi, bir eldə də bir kağan olur. Biz Türk elində iki kağan olduğu üçün el obamız yoxsul qalır, getdikcə azalır. Bir eldə “baş” çoxalarsa, camaat azalar. Qədimdən Türk elində bir kağan varkən işlar yolunda idi. Yeridilən əsgər ilə ölkəyə mal, davar gətirilirdi. İndi Türkün gücü iki yerə ayrılıb. Adamlar bir-birindən şübhələnir. Xarici düşmənlərimizə qarşı bir bayraq altında birləşsək, xalq da qazanar, biz də güclənərik. Baş elçim Kül Ər Təgin ilə sənə beş min qızıl, uca dədəmiz İstəmi Kağan tərəfindən alınmış dəyərli bir qılınc, bir ağ doğan, doqquz bədəvi at göndərirəm”.

Qara Kağan, məktubu oxuyunca qalxıb çadırda gəzişməyə başladı. Çox düşüncəli olduğu üzündən bəlli idi. Kağan olandan bəri Türklərin könlünü qazana bilməmişdi. Xalqı bir az varlandırıb qarnını doyurmaq gərəkdi. Əcaba, indi bu fürsətin zamanı gəlmişdimi? Kağan bunu düşünür, doğru bir qərara gələ bilmirdi. Gənəşməkdən başqa bir yol yox idi. Qapını açdı, növbədə

olan bəylərdən birinə göstəriş verərək, Katunun otağına doğru yeridi.

Katun, əslində, Qara Kağanı gözləyirdi. Maraqlanıb Qərb Kağanının nələr yazdığını öyrənmək istəyirdi. Qaradinməz sərt kağandan doğrudan- doğruya, sual verməklə bir şey öyrənə

bilməyəcəyini yəqin etdiyindən şirin dilini işə salmağı vacib sandı. Kağanı üzüntülü görüncə

soruşdu:

− Qara Kağan! Qəlbinə dəyəcək bir şeymi oldu?

− Xeyr!

− Ona cavab veəcəksənmi?

− Bəli!

− Birləşəcəksənmi?

− Bunu qurultay həll edəcək.

İçinq Katun, kağanın göründüyü qədər qəzəbli olmadığını fərq etmişdi. Ondan daha çox şeylər soruşmağın vaxtı çatmışdı:

− Kağan, sənin mənə bir vədin vardı.

− Nədir?

22 Doğan − vəhşi ov quşu, qızıl quş.

23 Bədəvi at − yorğa gedən cins at.

33

− Çinə hücum edib Tanqları yıxmağa, yerinə mənim soyumu hakimiyyətə gətirməyə söz vermişdin.

− Yenə həmin fikirdəyəm.

− Nə zaman?…

− Vaxtı gələndə!

− Bu vaxt nə zaman gəələcək?

− Məqamı çatanda Qərb Kağanı ilə sözümüz tutsa, Çinə hücum edəcəyik.

− Tanqları yıxacaqsan, eləmi?

− Bu iş o qədər də asan deyil.

− Niyə?

− Onda çəx qan tökülər.

− Qan tökməkdənmi çəkinirsən?

− O töküləcək qan həmdə Türkündür.

İçinq Katun işin çətinə düşdüyünü gördü. Kağanı təhrik üçün onu suala çəkdi:

− Bir türk kağanı türklərin döyüşdə axacaq qanını düşünərmi?

− Yurd qorumaq naminə olarsa, düşünülməz. Faydasız işlər üçün olarsa, düşünülər.

− Mənim nəslimin Çində kağan olma fürsətini faydasız işmi hesab edirsən? Yanılırsan, uca kağan! Mənim ailəm Çində kağan olarsa, əvvəla, Çindən torpaq alacaqsınız. Sonra Çin şəhərlərində

türklər sərbəst ticarət edəcəklər Sonra da Çin hər il sənə buğda, darı, qumaş yollayacaqdır.

− Sizin verəcəyiniz qədər torpağı biz qılıncımızla da ala bilərik. Ticarət isə bizə bir şey gətirməz. Alış-verişdə istənilən zaman çinlilər türklərin başını qatıb aldadırlar. Ona görə də

sizinlə ticarət etməmək yaxşıdır. Ərzaqla qumaşa gəlincə, bunu biz, onsuz da hər hücumda Çindən öz gücümüzlə alırıq. Döyüşdən məqsəd xalqa qazanc gətirməkdir. Qazanc olmayan yerdə türkün qanı axıdılmamalıdır.

− Elə isə Çini bütünlüklə alıb bu sərvətin hamısına birdən sahib olmaq daha yaxşı olmazmı?

− Biz bütün Çini ala bilmərik.

− Niyə ala bilməzsiniz? Əsgərləriniz bu qədər qorxmaz, mərd ikən siz nə üçün Çini almayasınız?

Qara Kağan sərt bir baxışla Katuna baxdı. Səsini bir az da yüksəldərək soruşdu:

− Çində nə qədər insan yaşayır?

− 4.000 tümən!24

− Bəs bizdə neçə nəfər?..

− Bilmirəm.

− 200 tümən. Qərb Kağanında da bir o qədər əhali olduğunu nəzərə tutsaq, bütün Türk elində 400 tümən adam olar. Demək ki, mən Qərb Kağanı ilə birləşsəm, on çinliyə qarşı ancaq bir əsgər çıxara biləcəyəm. Halbuki Qərb Kağanı mənə əsgər verməz. Əsgər verməsi özünə

qalsın, yağılıq göstərməsin. O, mənə düşmənçilik etməyincə, mən də qərb sərhədlərindəki bütün əsgərlərimi könül rahatlığı ilə oradan çəkə bilərəm. Bu qədər əsgərlə Çin alınarmı? Alınar, amma böyük meydan savaşında! Çində qalalar, divarlar olmasa, Çini bir ucundan girib, o biri ucundan çıxmaq çətin deyil. Amma çinlilər meydan savaşına girməz ki; qalalarda gizlənirlər. Bir qalaya 1000 nəfər girincə 10.000 nəfərlik bir ordunun qabağını aylarca kəsir. Sonra da, tutalım, Çini aldıq, sonu nə olacaq? Çini hər kəndinə, şəhərinə bir neçə türk əsgəri qoysam, iki nəsil sonra yer üzündə türk qalmaz.

− Bilmirəm, sən mənə söz vemişdin.

− Mən sənə Çinə basqın etmək üçün söz vemişdim. Bu sözümün üstündə duracağam!

24 Tümən − on min.

34

ONBAŞI SANÇAR

Onbaşı Sançar tarlasını şumlayırdı. Torpaq yaş olduğu üçün rahat çevrilirdi. Üzü, hər zaman olduğu kimi sərtdi. Bununla bərabər minbaşı İşbara Alpın onbaşıları arasında az-çox yenə də onun vəziyyəti yaxşıydı. Heç kimi yoxdu. Bir neçə baş qoyunu ilə atı ona rahat güzəran keçirməyə yetirdi.

Çadırında təkbaşına səssiz bir həyat sürər, çox danışmağı sevmədiyi üçün də tənhalıqdan sıxılmazdı.

Onbaşı Qara Budaq, onun dayısının oğlu idi. Qoyunlarının yunlarını qara Budağın anasına verər, o da bunu əyirdikdən sonra Sançara yetəcək qumaş toxuyar, qalanını özü alardı.

Sançar az danışdığı kimi az da yeyərdi. Yamtar onun bu halına çaşar, necə yaşadığını anlamazdı.

Onbaşı Sançar həm də zəngin sayıla bilərdi; çadırında bir çox qılınc, yay, bıçaq, ox qınları vardı.

Bunların bir qismi atasından qalmış, bir qismini də özü savaşlarda ələ keçirmişdi. Indiyə qədər başı dara düşmədiyi üçün evinin əşyasından heç birini satmamışdı. Hələ kürkləri o qədər çoxdu ki, bəlkə

Qara Kağandə belə bu qədər kürk olmazdı.

Gənc onbaşının soyuqqanlılığı bundanmı irəli gəlirdi? Xeyr! Onun çadırında 20-yə qədər dəyərli kürk, qızıl işləməli bir qılınc, gümüşdən bir çamçaq, bir çox dəyərli silahlar olmasa belə yenə həminki Sançar olacaqdı. Onun üçün azın-çoxun mənası yoxdu.

Sançar arada bir öz döyüşçülərini toplayar, onlara savaş təlimləri keçərdi.

Bu təlimlərdə savaşda olduğu kimi, eləcə komanda verərdi. Bəyəndiyini öyüb, bəyənmədiyini söyməzdi. Onbaşının bəyənmədiyi nədir? Hansı şeydən ötrü qəribsəyir, sevinirmi, mütəəssir olurmu, bunlar bəlli olmazdı. Bu gün axşama qədər tarlasında çalışmışdı. İşini bitirəndən sonra tarlaya bir nəzər saldı. Sabaha çox az iş qalırdı. Qayıdacaqdı. Bu zaman Fu-lin göründü. Fu-lin Çinli qadın idi.

Hər kəsə onun Çin bəylərindən birinin qızı olduğunu söylərdi. Bunu Ötükəndə Sançardan başqa duymayan qalmamışdı. Əri zəngin bir Çin taciri idi. İşini o qədər bilirdi ki, bir hücumda çılpaq, yoxsul bir vəziyyətdə əsir düşüb Ötükənə gəldikdən sonra çox keçmədən burada zəngin olmuşdu. Ötükən türkləri onun adını bilməzdilər. Buna görə də onu eləcə “Bay” deyə çağırardılar. Bay Çinli yalnız türkləri ticarətlə deyil, hətta öz soyundan olanları da qumarla soyurdu. Türklər alış-verişdə

uduzduqlarının fərqinə varmırdılar. Amma qumarda uduzan çinlilər ondan əvəz çıxırdılar. Indi onbaşı Sançar işini-gücünü bitirib tarlasına baxdığı zaman oraya yanaşan Fu-lin həmin Bay Çinlinin arvadı idi…

Onbaçı Sançarın sərt üzü çinliləri çox qorxutduğu halda Fu-lin heç çəkinmədən ona yaxınlaşdı.

Gülərək:

− Avand olsun, onbaşı Sançar, nə edirsən? − dedi.

Sayıb hesablasan, gündə on sözdən artıq danışmayan Sançar iyirmi illik həyatında indiyə qədər heş bir çinliyə bircə söz də deməmişdi. Ara-sıra ona söz söyləyən, yaxud salam verən çinlilərə də

cavab qaytarmazdı. Onun üçün Fu-linə əhəmiyyət vermədi. Amma qadın hələm-hələm durub gedənə

bənzəmirdi. Sözünü təkrarladı:

− İşin yüngül olsun, onbaşı Sançar, nə edirsən?

Sançar bu alxışı da da cavabsız buraxdı. Qadın, Sançarın yaxın qonşularından olduğu üçün onun xasiyyətini yaxşı bilirdi. Onbaşı onun “yüngül olsun” deməyinə əslində əsəbiləşməli idi. Çünki onun üçün yüngül olmayan iş yox idi. Fu-lin sözünü bir daha təkarladı:

− Onbaşı Sançar, nə edirsən?

− Görmürsənmi nə işlə məşğulam?!

Bu sərt cavab qadını sevindirdi. Hər halda tilsim qırılmışdı. Axı Sançardan bundan yumşaq bir cavab gözlənilməzdi. Qadın artıq tarlaya girmişdi. Nazlanaraq yeni bir sual verməyə cəsarətləndi:

− Tarlada nə var?

− Torpaq, daş, ot, soxulcan… Bir də sən!

Fu-lin bu sözə əhəmiyyət də vermədi. Onbaşıya bir az da yaxınlaşdı:

− Sənə bir şey söyləyəcəyəm.

35

− Söyləməsən yaxşı olar.

− Niyə?

− Çinli sözündən iyrənirəm.

Qadın çox arsız davranırdı; bu ikrahlı sözlərdən incimir, Onbaşı Sançara yaxınlaşır, bir az da irəli soxulub, işvə-naz atırdı. Bu qadın bir Çin gözəli idi, incə, solğun bir üzü vardı. Gözəlcə də

ətirlənmişdi.

− Onbaşı Sançar! Sənə mühüm sözüm var.

Onbaşı yenə fikir vermədi. Qadın gülümsəyərək ta yanına qədər gəlib ona sığınmaq istədi:

− Onbaşı Sançar! Sənə vacib bir şey söyləyəcəyəm. Heç güman etməyəcəyin bir şey!..

Birdən-birə Sançarın göz bəbəkləri böyüdü:

− Hə!.. Yoxsa, mənim igidlərimin birisimi atdan yıxldı?

− Yox, canım! Burada nə var ki? Çox mühüm bir şey…

− Qara Kağanmı öldü?

− Xeyr, ondan da mühüm!

− Eləsə, tez söylə!

Fu-lin işvələnib naz satmağa başladı. Qollarını Onbaşının boynuna dolayaraq:

− Mən sənə vurulmuşam, − dedi.

Onbaşı büsbütün çaşdı:

− Bundan mənə nə!… Sən o deyəcəyin mühüm şeyi söylə!

Qadın sarsıldı. Təzədən gülümsəməyə çalışdı, başını Sançarın köksünə yaslandırdı:

− Mühüm olanı söyləmədimmi: Səni sevirəm!

− Söyləyəcəyin buydumu?

− Buydu… Sevinmədinmi?

Sançar, ondan sevgi gözləyən qadını özündən kənara itələdi. Fu-lin bir neçə addım geriyə

səntirləyib yumşaq tarlaya yıxıldı. Düşdüyü vəziyyətdən sərsəmləmişdi.

Sançar bağırdı:

− Ağlınımı itirdin? Bir türk əsgərinin atdan yıxılması, Qara Kağanın ölməsi mühüm deyil, sənin mənə könül verməyinmi mühümmüş? Dəli olmusan! Çinə hücum edib atanı, ananı, soyunu, sülaləni çapıb taladığım, malını-mülkünü, yurdunu qarət etdiyim üçünmü mənə vurulmusan?

Sançar geri döndü. Çadırına yönəldi. Artıq gün batmışdı. Fu-lin düşdüyü yerdən qalxdı. Qızın üzü yavaş-yavaş dəyişdi. Təbəssümləndi. Sonra dodaqlarının arasından bunları pıçıldadı:

− Gələrsən, bir gün sən də yola gələrsən, onbaşı Sançar! əvvalkilər də öncə sənin kimi idilər.

görüşərik…

MƏSLƏHƏT…

Qurultay qurulmuşdu. Kağan Qərb Kağanından gələn məktubu oxuması üçün Kür Şada uzatdı.

Məktub oxunduqdan sonra kağan sözə başladı:

− Türk bəyləri! Ağıl ağıldan üstündür. Bu barədə nə düşünsəniz, gərəkli nə fikriniz varsa, söyləyin, gənəşək, məsləhətləşək! Olar ki, məsləhətləşib doğru yolu tapar və ona münasib də iş

görərik.

Bəylərdən biri söz istədi:

− Qara kağan! İzn ver. Deyəcəklərim var.

Bu, yaşlı bir bəy idi. Saçına, saqqalına dən düşmüşdü. Alnında, üzündə qılınc çapıqlarının izləri qalmışdı. Düşünmədən söz söyləmwk istəyən bir tövrü vardı. Amma söyləydiyi sözlər gözəldi:

− Mən Qərb turk elini yaxşı tanıyıram. Arvadım da oralıdır. Onlar bizdən güclüdürlər. Ən yaxşı atlar da oradan çıxır. Qərb elində aclıq olmaz. Ətirli, gözəl növbənöv meyvələri var. Onların tarlaları məhsuldar, meşələri genişdir. Tunq Yabqu Kağanın sözlərini olduğu kimi qəbul etməliyik. Qədimdən Türk elində tək kağan varkən xalqın boğazı tox, arxası möhkəm, düşməni də

azdı. El ikiyə bölününcə hər şeydən əvvəl bir-birinə yan baxmağa başladılar. Çinə gedən türklər hələ türklüklərini unutmadıqları zaman belə bizə neçə qılınc çəkməyə başladılarsa, Şərq Türk eli ilə Qərb eli də, belə gedərsə, bir-birini çinli kimi görəcəklər. Mənə qalarsa, Tunq Yabqu Kağana 36

elçi göndərək. Bir andlaşma edək, sülh bağlayaq. İki kağan bir-birinə düşmənçilik etməyəcəklərinə and içsinlər, bizə at və yaxşı silah yollasınlar. Biz də onlara çindən aldığımız ipək yollayaq. Kağanlar savaşlarda bir- birinə əsgərlə də kömək göstərsinlər.

Qara kağan o biri bəylərə baxdı. Tunqa Təgin söz aldı. Dedi ki:

− Tunq Yabqu Kağan bizdən güclü imiş. Güclülər güclülərlə birləşmək istər, biz də ona gücümüzü göstərərik. Elçiləri bu qış necə olsa burda saxlayacağıq. Yaz gəlincə, Çinə hücum edək.

Elçilər əsgərimizi, gücümüzü görsünlər, ondan sonra biz də oraya elçilərimizi göndərək. Tunq Yabqu Kağan bizim də güclü olduğumuzu görərsə, andlaşmağı daha çox istər, bizə güvənər.

Bizə ülfət göstərər.

Bu sözlərdən sonra qurultaydakı bəylərin ən gənci olan Kür Şad söz aldı:

− Deyilənlərə mən də şərikəm. Elçilərə gücümüzü göstərək. Sonra andlaşma edək. İki kağan bir-birinə yardımçı olsun. Yalnız bir şeyi unudursunuz !

Hər kəs bir-birinə baxdı. Deyiləni başa düşməmişdilər. Kür Şad davam etdi:

− Ötukəndə türklərin yarısı qədər də çinli olduğunu elçilər görməyəcəkmi?

Kür Şad bu sualı verincə ortalığa səssizlik çökdü. Nə demək istədiyini yenə anlamamışdılar.

Kağan cavab verdi:

− Qoy görsünlər! onlardan əsir aldığımızı başa düşərlər.

− Xeyr, belə başa düşməzlər. Bunlara əsir deməzlər.

Bir bəy soruşdu:

− Nə deyirsən, Kür Şad? Bu çinlilər bizim əsirlərimiz, kölələrimiz deyilmi?

− Əsirlərimizdir. Amma Ötükəndə aşağı-yuxarı türklərlə bərabər hüquqda yaşayırlar. Əsirə bənzər halları yoxdur ki.

Kağan yenə soruşdu:

− Kür Şad! Fikrini açıq de.

− Demək istədiyim bu: Burada çinlilərin şeypuru da bizimki qədər ötür. Qara Kağan taxta oturduğu gün otağının ardında döyüş gedirdi. Çinli mehtərləri bir türk əsgəri ilə döyüşürdülər.

Əvvəllər çinlilər buna cürət edə bilərdilərmi? Çinlilər bu gücü hardan alırlar? Bu Çin bəyi Şen-kinq kimdir? Hay deyəndə Katunun, hətta kağanın otağına gedir, türk bəyləri ilə bərəbərmiş kimi danışır?

− Şen-kinq əsir deyil, qonaqdır.

− Qonaqdır, amma çinlidir. Çinli əsirkən də, qonaqkən də yenə öz çinliliyində qalır. Qonaq olsa belə onu biz çağırmadıq ki?! Öz xalqına yaramayan, bizim işimizə yararmı? Sonra onun yoldaşı Van-zin-şan? Ötükənin hər yerində dolaşır. Hər yerə girib-çıxır. Ondan sonra da Çen-kinqlə baş-başa verib danışır.

− O da qonaqdır. Gəzsə, nə olar?

− Qonaqsa nə haqla, əsir çinlilərlə oturub durur. Onlarla nə danışdıqlarını bilirsinizmi?

− Bilsək nə olasıdır? Çinlilər nə danışır ki? Ya çalğı, ya qadın, ya pul…

− Təkcə bunlardan söz getmir. Bir də hiylə… Bu çinlilərin casusluq edib-etmədiklərini düşündünüzmü heç?

Bəylərlə kağan dikəldilər, hamısının qaşları çatıldı. Kağan soruşdu:

− Çinli bəy casusmu? Necə ola bilər? Çində öz ailəsi kağan deyil ki…

− Bunun nə mənası varmış? Ötükəndə Bozqurdlar yıxılıb, yerinə Doqquz Oğuzlar, karluqlar kağan olsalar belə mən yenə Çinə düşmən olardım. Mənim görə biləcəyimi işi, çinli bəyi niyə etməsin?

Aralığa bir ölüm səssizliyi şökdü. Kağan Kür Şada, bəylərə bir-bir diqqətlə baxırdı. Bəylər isə

gözlərini Kür Şaddan ayırmırdılar. Kür Şad başını yerə əymişdi. Səssizliyi Tunqa Təgin pozdu:

− Aramızda Çin bəyi casusluq edirsə, bundan nə çıxar? Qılınclarımız kəsərinimi itirəir?

Oxlarımızmı korşalar?

− Xeyr, bunların heç biri baş verməz. Bizim sayımızı öyrənərlər, hücum edəcəyimizi əvvəlcədən xəbər tutarlar. Ona görə hazırlaşar, pusqu qurarlar. İçərimizdə Çinin varlığı üçün qorxulu adamlarımızı imkan tapıb öldürərlər.

− Kür Şad, sən bizi uşaq yerinəmi qoyursan? Bu əsirlər bizlərdən birini necə öldürməyi bacararlar.

Çinli əsirin əlindəki qılınc bir türk bəyini öldürə bilərmi? Ötükəndə bir türk bəyini öldürmək üçün bütün Çin silaha sarılmalıdır.

37

− Mən sizə çinlilər bizi mərdü-mərdanə vurub öldürərlər, demirəm k?! Savaş meydanında bir türk bəyini öldürmək çinlinin işi deyil. Amma bir türk kağanını öz otağında bir çinlinin necə zəhərləyib öldürdüyünü yaxşı gördünüz. Mən sizə qılınc gücündən danışmıram. Iş görən, can alan zəhərdən danışıram.

Kür Şad ildırım kimi şaqqıldayırdı. Kağan bu sözlərdən tutulmuşdu. Kür Şada soyuqqanlılıqla dedi:

− Yaxşı, Kür Şad, Tünq Yabqu Kağana elçi göndərməkdən öncə nə edək deyirsən?

− Nə edək deyirsiniz? Bu çinlilərin əsir olduqlarını onlara göstərək. Əsir düşənə torpaq, tarla verməzlər ki? Bizm insafımızdan onlar buna nail olub başımıza çıxdılar. Verdiyimiz torpaqları geri alaq. Qoyunlarının heç olmazsa, yarısını alıb, özümüzünkülərə paylayaq. Biz gedib hücumda, savaşda qan tökür, ölürük; onlar əsirdir deyə Ötükəndə rahatca yer şumlayır, qoyun otarır, varlanırlar. Sonra bizimkiləri alış-verişdə aldadıb, bir qoyuna on tülkü dərisi alırlar. Sonra da bu dəriləri Çində satıb birə-beş qazxanırlar.

− Bunun qarşısını almaq asandır.

− Asandır, amma tədbir görən yoxdur. Bu çinlilər türklərin əxlaqını da pozur. Əsir çinli qadınlar min cür işvə, naz edib türk döyüşçülərini aldadırlar. Bizim qızlarımız belə cilvəni bacarmaz. Necə Çin kişiləri pis mallarını yaxşı adıyla sırıyıb bizi aldadırlarsa, Çin qadınları da özlərini boya ilə, cilvə ilə

türk ərlərinə satırlar. Kişilər tez aldanır…

Al yanaqlı, ipək kimi qumral saçlı, işıq kimi yaşıl ala gözlü, sona boylu türk qızları dura-dura bizim kişilər sarı bənizli, qaranlıq baxışlı, sısqa Çin arvadlarına könül veririlər. Evli qadına da pis gözlə baxarlarmı? Türk adətincə, evli qadına ilişmək ölümlə nəticələnir. Amma indi artıq bu adət də

əhəmiyyətini itirməyə başladı. Çünki evli qadınların özləri buna inkan yaradırlar.

Qurultaya bir çaxnaşma düşdü. Kağan və bəylər ayağa qalxdılar. Kağan bağırdı:

− Nə deyirsən? Evli qadınlara toxunan olsa, biz bunu indiyədək duymazdıqmı?

− Duymadıq. Duyuq salmırlar. Əvvəllər xəyalımıza gəlsə, ağlımızı itirərdik, deyilmi? Bəli!… Çinli əsirlərin arvadları türk kişilərini ovsunlayırlar. Çinlilər arvadlarının nə etdiklərini bilmirlərmi?

Bilirlər… Bilirlər, amma səslərini çıxarmırlar. Əksinə onları şirnikləndirirlər. çünki bununla hücumlarda ələ keçirdiyimiz nə qədər qızıl, gümüş, mal varsa, hamısı çinli əsirləri çadırına daşınır…

Çinli budur… Yad-yalavac… Bizim adətimizcə bir kişi evli qadına ilişirsə, qadın şikayət edər, ona toxunanın, ilişənin nəfəsini kəsərlər, bəs qadın şikayət etməzsə… Türk adəti bunun üçün hər şeyi söyləmir.

Qurultay daha da həyəcanlanmışdı. Bir bəy bağırdı:

− Qadın şikayət etməzmi? Belə qadın görülübmü? Bəs o qadının əri sağdırmı?

Kür Şad soyuqqanlılıqla ildırım kimi guruldayırdı:

− Türk qadını olsa, sən deyəndir, beləsi tapılmaz. Amma çinli arvadlardan nə desən çıxar! Çünki çinli kişilərə pul, mal gərəkdir. Onun kisəsi pul ilə dolmalıdır. Pulu almaq üçün də malını sırıyır, hər şeyindən keçir, arvadını da verir. Çin qadınları türkləri beləcə soyub ərlərini varlandırırlar. Çinlilərin necə zənginləşdiklərini düşünmədinizmi? Baxın, Ötükəndə doğulan çinli uşaqlar o qədər də çinliyə

bənzəmir. Bunu Ötükənin suyuna, havasınamı yozursunuz? Çindəki köpək Ötükənə gəlməklə qurd olmur. Çinli Ötükənə gəlməklə necə türkə bənzəyir? Çünki ona Türk qanı qarışır. Belə getsə, bəlkə

irəlidə Çindən daha cəsur əsgər çıxar və daha yaxşı savaşarıq. Halbuki indi türklər də Çin qadını almağa başlamışlar. Bizim bildiyimizə görə çinli qadın almaq Kağanlar üçündür. Bunun da səbəbləri vardır. Bu türk ərlərinin hamısı yoxsa indi Kağanmı oldu? Çinlilər türk qanı qarışdırılaraq canlanır, bahadırlaşırkən biz də qanımıza Çin qanı qataraq soysuzlaşamırıqmı? Bu gündən gec olmayaraq türk ərlərini başdan çıxaran çinli arvadlara sədd çəkməli. Çinli arvadın əri bunu bilirsə, gəbərtməli. Çinlilər sərbəstcə torpaq sahibi olmamalı! Türk ərləri çinli qadınla evlənməməli! Bütün çinlilərə göz-qulaq olmalıyıq! Yoxsa baharda Çinə hücum etməyimizi indidən duyarlar.

Kağan dönüb bəylərə baxdı. İndiyə qədər sönbətə qarışmayan bir bəy söz aldı:

− Kür Şad doğru söyləyir. Türk adəti dəyərsiz sayıla bilməz. Bizim xalqın da suçu yox deyildir.

Bir kişi tələyə düşərsə, günah yalnz tələ quranın deyil, bir az da tələyə düşənindir. Türk ərləri çinli arvadlara aldanıb başdan çıxırsa, yalnız çin qadınlarını dəyənəkləyib, Çin kişilərini öldürməklə iş

bitməz. Türk adətini tam yerinə yetirilməsi üçün evli qadına türk əsgərlərinin də başını bədəninindən 38

uçurmaq lazımdır. Bizim adətimiz, evli qadına ilişən bir ərin başını kəsmək üçün o qadının türk, çinli yaxud əsir olub-olmadığına baxmır.

Tunqa Təgin sözə qarışıb “doğrudur” dedi. Kür Şad etiraz etdi:

− Olmaz. O zaman türklə çinli bir olar. Türk adəti türklər üçün qoyulmuşdur. Həm də bizim adətimizdə qadına zorla hücum edənin başı kəsilir. Türk ərləri çinli qadınlaa zorla hücum etmirlər ki…

Müzakirə uzanacaqdı. Gün batırdı. Kağan, bəylərdən bir-bir fikirlərini soruşdu. On iki bəydən yarısı Kür Şadın tərəfundə idi. Kağan hanısı yana keçərsə, mübahisəni onlar qazanacaqdı. Kağan son sözünü söylədi:

− Yay gəlincə Çinə hücum edib gücümüzü elçilərə göstərəcəyik. Çinliləri ayrca tarlası olmayacaq, mallarının yarısı türklərə dağıdılacaq; türklər Çin qadınları ilə evlənməyəcəklər. Türk ərlərini aldadan Çin qadınlarına dəyənək vurulacaq. ərlərinin də bu işdən xəbəri olarsa, onlar da yox ediləcək. Türk adəti evli qadının milliyyətinə baxmadığı kimi bu qadınlara ilişən türk kişiləri də öldürüləcəkdir!

MƏHKƏMƏ

Bütün yasovullar25 kağandan tapşırıq almışdılar. Gecələr çinlilərin çadırlarına yaxşı göz-qulaq olacaq, bu gecədən işə başlayacaqdılar. Evli bir çinlinin çadırına gedən türk yaxalanacaq, çadırdakı çinli qadın da onunla birlikdə həbs ediləcəkdi. Qadının əri varsa, həbs edilməzdən öncə əlli dəyənək yeyəcəkdi. Yasovulbaşı Bağa Tarkan da bu gecə iş başında olacaqdı.

Bağa Tarkan, biri çincə bilən iki yasovulla gəzib dolaşır, ara-sıra çinlilərə məxsus çadırların önündə dururdu. Ən kiçik bir səsə belə qulaq verirdi. Kağanın buyruğu qəti və sərt idi. Zatən Bağa Tarkan da çoxdandır belə buyruq gözləyirdi. Ötükəndə işlərin pis getməsinə üzülənlərin biri də o idi.

Ona görə də gün doğana qədər gecələr ətrafı gəzməyi, izləməyi qərara almışdı.

Gecə yarısına doğru ətraf soyudu. Bağa Tarkan gəzməkdən yorulmuşdu. Yasovullardan birini kımız gətirməyə göndərdi. Özü də o biri yasovullarla bir ağacın dibində gözlədi.

Uzaqdan ağır addımlarla kimsə gəlirdi. Bağa Tarkan yasovula yavaşca:

− Yaxşı bax. Görək tanlyacaqsanmı? – dedi.

Gələn, onların lap yaxınından keçdi. Sağa-sola baxmırdı. Yeriyib yox oldu. Bağa Tarkan soruşdu:

− Tanıdınmı?

− Bəli! Bəli! Minbaşı İşbara Alpın onbaşılarından Sançardır.

− Bu zaman burada nə axtarır?

− Sançarın işlərindən baş açmaq müşkül məsələdi.

Kımız gəlmişdi. Içib canlandılar. Yenə gəzməyə başladılar. Vaxtları beləcə keçib gedirdi. Arada yasovullardan biri durub:

− Eşidirsənmi, Tarkan? – deyə soruşdu.

Bağa Tarkanın da qulağı çalmışdı. Yaxından bir mırıltı gəlirdi. Səs eləmədəın, gurultu salmadan səsin gəldiyi yerə doğru irəlilədilər. Səs bir çinlinin çadırından gəlirdi. Bir qadınla bir kişi əsəbiliklə

danışırdılar. Bağa Tarkan çincə bilən yasovula dinləməsi üçün him elədi. Yasovul diz çöküb qulağını çadıra dayadı.

Çinli kişi nəfəs almadan söylənir, qadın ara-sıra kəsik-kəsik cavab verirdi. Bağa Tarkan yasovulu dümsükləyərək yavaşca soruşdu:

− Nə deyir?

− Qadına “sən bacarıqsızsan” deyir. Bir onbaşını aldada bilmədik.

Bağa Tarkan partladı:

− Bu onbaşı kimdir? Aman, Sançar olmasın ha?

İçəridə ağız döyüşü qızışırdı. İndi kişi susmuş, qadın durmadan söylənirdi. Yasovul, qadının sözlərinin Tarkana çatdırdı:

25 Yasovul – polis, inzibat

39

− “Mən onbaşını çadıra qədər gətirdim, bundan artıq bacarmadımsa, məndə nə günah?” deyir. “Bu qədər malı, pulu yığıb nə edəcəksən?”

Yasovul birdən-birə susdu. Qulağını çadıra bir az da yaxınlaşdırdı. İndi kişinin səsi gəlirdi. Bağa Tarkan yenə dümsükləyib soruşdu:

− Nə söyləyir?

− Deyir ki: “Bu pulları, malları alıb Çinə qaçacaq, bəy kimi yaşayacağam. Sən istəyirsən burda onbaşı Sançarınla qal”.

Bağa Tarkan daha gözləmədi. Çadırın qapısını açaraq içəriyə girdi. İki yasovul da arxalarınca.

Çinlinin bənizi sapsarı oldu. Bu, Ötükəndə hər kəsi qumarla, ticarətlə soyan Bay çinli idi. Arvadı gözəl Fu-lin çaşqınlıqla Tarkan və yasovullara baxırdı. Bağa Tarkanın səsi gurladı:

− Ay it çinli! Arvadını qabağa verib türkləri soyursan, eləmi?

Çinli, “Bəyimiz…” deyə sözə başlamaq istədi. Amma Bağa Tarkan onun sözünü kəsdi.

− Sus!.. sonra da Çinə qaçacaqdın, eləmi?!

Çinli titrəməyə başladı. Yasovulbaşı bir daha gurladı:

− Mən sənin o murdar canını cəhənnəmə yollaram, ondan sonra istəsən yenə Çinə qaç!

Yıxın bunu yerə!

Çinli onsuz da yıxılmaq üzrə idi. Yasovulun biri ona toxunar-toxunmaz yuvarlandı. Bağa Tarkan bağırdı:

− Əlli dəyənək vurun!

Iki yasovulun qamçıları birdən qalxıb-endikcə çinli bar-bar bağırmağa başladı. Amma bu bağırtı uzun sürmədi. Bəlkə iyirminci, bəlklə otuzuncu zərbədən sonra, yarısı da qorxu üzündən Bay çinli, belinə enən sərt bir zərbəyə davam gətirməyərək canını tapşırdı. Fu-lin tez olub bitən bu işlərdən o qədər çaşmışdı ki, sanki dilini tutub bağlamışdılar. Bağa Tarkan hiddətlə soruşdu:

− Sən də onbaşı Sançarı başdan çıxardın, eləmi?

− …

− Niyə susursan? Amma Sançarı bir daha başdan çıxara bilməyəcəksən. Ona könül verdinsə, sən də o biri dünyaya gedincəyə qədər gözləyəcəksən.

Sonra keçinmiş çinliyə baxaraq belə söylədi:

− Hə, yaxşı, ərin dünyanı soydu, axırı nə oldu? Bu pullar o dünyada işə keçəcəkmi, heç inanmıram. Amma ərin zirəkmiş. Tez gəbərdi. Həm kötək yeməkdən, həm də edam olunmaqdan canı qurtardı.

Sonra yasovullara buyurdu:

− Bu pul, qızıl, gümüş dolu sandıqları yükləyin, sən də düş qabağıma, görək gerisi nə olur?…

Dan sökülürdü. Bay çinlinin yığdığı bütün pulu iki yasovul çiyinlərinə yükləyib götürmüşdülər.

Fu-lin də Bağa Tarkanın arxasınca sürünməkdə idi. Tir-tir əsirdi. Çünki haraya və nə üçün aparıldığını hələ bilmirdi.

Yasovulbaşı sandıqları bir etibarlı yerdə yerləşdirib Fu-lini zindana saldıqdan sonra yasovulları da götürüb onbaşı Sançarın çadırına yönəldi. Sançar çox erkən qalxardı. O gün döyüşçülərinə savaş-idman təlimi keçəcəkdi. Kımızını içmiş, qılıncını qurşanmışdı. Birdən-birə bayırda ayaq səsləri eşidildi. Sonra qapı açılaraq bir yasovul göründü:

− Onbaşı Sançar, bayıra çıx, − dedi.

Sançar onsuz da çıxırdı. Bağa Tarkanın sərt üzünü görüncə heç heyrətlənmədi. Yerə diz vuraraq Tarkanı salamladı. Bağa Tarkan soruşdu:

− Onbaşı Sançar! Bu gecə harada idin?

Sançar hər zamankı sərt üzüylə Tarkana baxdı. Cavab vermədi. Bağa Tarkan, Onbaşı Sançarın xasiyyətini heç bilmirdi. Hirslənərək bağırdı:

− Səndən soruşuram! Bu gecə harada idin?

− Sənə nə!

− Mən yasovulbaşıyam. Qadağan olunan yerlərə gedib-getmədiyini bilmək üçün soruşuram.

− Ötükəndə də yasaq yer olarmı bə?

− Olar.

− Mən bilmirəm.

− Söyləməyəcəksənmi?

40

− Xeyr!

− Yıxın bunu yerə, əlli zərbə vurun!

İki yasovul Sançarı yerə ysxdılar. Qamçılarını sürətlə qaldırıb-endirməyə başladılar. Sançar heç əhəmiyyət vermirdi. Nədən zərbə yediyini anlamır, zəhmət çəkib soruşmağa da lüzum görmür, yalnız qarşısında yasovulbaşını gördüyü üçün səsini çıxarmırdı. Əlli zərbə bitincə Sançar ayağa qalxdı:

− Bu günkü idman üçün yaxşı tumar oldu! – dedi.

Bağa Tarkanın qəzəbi artırdı. Sançarı çaşdırmaq üçün bağırdı:

− Sən istədiyin qədər gizlə. Mən sənin bu gecə harada olduğunu bilirəm.

− Bilirsənsə, boş yerə niyə soruşursan?

− Sən bu gecə Bay çinlinin çadırında deyildinmi? Nə haqla yalan söyləyirsən?

Sançarın gözləri açıldı:

− Nə? Nə? Ey, sən dəlimi olmusan? Yuxumu görürsən?

Bağa Tarkan yasovullara bağırdı:

− Söyləmək istəmir. Tutun bunu, Fu-linin yanına salın.

Yasovullar tərpəndilər. amma Fu-linin adını eşidincə dəliyə dönən onbaşı qılıncını çəkərək bağırdı:

− Tərpənməyin! Deşərəm ha!..

− Qarşımı gəlirsən?

Artıq iş işdən keçmişdi. İki yasovul və Bağa Tarkan qılınc çəkərək Sançara hücum edirdilər.

Döyüş qanlı olacaqdı. Amma baş tutmadı. Çünki ildırım kimi bir səs:

− Onbaşı Sançar! − deyə bağırdı.

Sançar qılıncını endirərək və dikələrək:

− Buyur! – deyə cavab verdi. Bu, Minbaşı İşbara Alp idi.

− Onbaşı Sançar! Qılıncını qınına qoy.

Bir çaqqırtı eçidildi. Qılınc qınına girmişdi. Sonra İşbara Alp Bağa Tarkana tərəf dönərək soruşdu:

− Bağa Tarkan! Onbaşını aparmaqmı istəyirsən?

− Bəli.

Minbaşı yenidən Sançara buyurdu:

− Onbaşı Sançar! Qılıncını çadıra qoy. Bağa Tarkanla get!

Sançar diz vuraraq cavab verdi:

− Buyruq sənindir!

***

Gün doğduqdan bir az sonra məhkəmə quruldu. Doqquz hakim qalın keçələrlə döşənən yerlərinə

oturdular. Yasovulbaşı Bağa Tarkan iki yasovulu ilə birlikdə hakimlərin qarşısına keçdi. Camaat, bu gün məhkəmə olacağını duyduğundan meydanı çevrəyə almışdı. Baş hakim, Bağa Tarkana üz çevirərək sözə başladı:

− Bağa Tarkan! Gördüklərini, eşitdiklərini danış!

Yasovulbaşı gecə olub butənləri qısaca anlatdı. Baş hakim buyurdu:

− Çinli qadını gətirin!

İki yasovuldan biri getdi. Fu-limi hakimlərin qarşısına gətirdi. Fu-lin bu toplanmış insanları, sərt üzlü hakimləri görüncə qorxdu, titrəməyə başladı. Baş hakim soruşdu:

− Adın?

− Fu-lin.

− Evli olduğun halda bir türk onbaşını nə məqsədlə yoldan çıxartdın?

Yüzlərcə ötükənlinin nifrət dolu baxışları Fu-linin üstündə cəmlənmişdi. Çinli qadın onu elə

oradaca öldürəcəklərini sanır, ayaq üstə güclə dura bilirdi. Hakimlərin cavab gözləyən qorxunc baxışları qarşısında səsi titrəyərək:

− Ərim demişdi, − deyə bildi.

− Sənin ərin bu qədər namussuz kişi idimi?

− Xeyr! Namuslu idi, amma…

− Nə? Namusu vardısa, səni nə adla pis yola sövq edirdi?

41

− Ərim çox pul yığmaq istəyirdi. Pulu olanların yanına məni özü göndərirdi. Onlar da aldanıb pullarını verirdilər.

− Ərinin nə qədər pulu vardı?

− Bilmirəm.

− Bağa Tarkan! Bu qadının ərində nə qədər pul tapdınız?

İki yasovulla yalnız qızılları saya bildik. Altı min qızıl çıxdı. Gümüş də bir qədər var.

− Bu qədər pul kağanda belə yoxdur. ərin bu pulları nə üçün toplayırdı?

− Çinə qaçıb bəy kimi yaşamaq üçün.

− Çinə necə qaçacaqdınız?

− Bilmirəm.

− Onbaşıdan öncə neçə kişini aldatdınız?

− Beş…

− Kimdir bunlar? Adları nədir?

− Bilmirəm.

− Adını bilmədən necə yoldan çıxarırdın?

− Ərim mənə onları göstəriridi. Mən də arxalarınca düşürdüm.

− Bax, bu camaatın içində onlardan kimsə varmı?

Fu-lin meydanı çevrələyən camaata döndü. Ona sərt-sərt baxan bir çox şəxslərin hamısı bir-birinə bənzər kimiydi. Zatən bu qarışıqlıqda, bu çətin anda bildiklərini tanımayacaq bir halda idi. Baş

hakim soruşdu:

− Bunların arasında yoldan çıxartdığın kişilərdən kimsə varmı?

− Yox!

Baş hakim dördü sağında, dördü solunda oturan o biri hakimlərə baxaraq soruşdu:

− Bunun cəzasını verək. Bağa Tarkan buna əlli dəyənək vursun.

Hakimlərdən biri etiraz etdi:

− Əlli zərbə bu arıq qadına çoxdur. Əlli zərbəyə heç bunun əri dayana bilməyib. Ərinin dayana bilmədiyinə arvadı necə dayansın? On zərbə bəsdir.

− Doğrudur!

− Doğrudur!

− Doğrudur!

− On zərbə buna azdır. On zərbə indi vurulsun. Zərbələrin acısı keçincə bir neçə gündən sonra yenidən on zərbə də vurulsun.

− Bu daha doğrudur.

− Bəli!

− Bu fikir qəbul olundu. Baş hakim Fu-linə baxaraq son sözünü söylədi:

− Sənə on dəyənək vurulacaq. Bununla ağlın başına gələr, on gündə zərbələrin yarası keçər. O

zaman on dəyənək də yeyəcəksən. Bu da qulağında sırğa olar. Bundan sonra kimsəni yoldan çıxartmağa cürət etməzsən. Bir də qarşımıza gəlsən, görəcəyin cəza ölümdür.

Bağa Tarkanın işarəsindən sonra iki yasovul Fu-linin aparıb onbaşı Sançarı gətirdilər. Baş hakim soruşdu:

− Onbaşı Sançar! Türk adətincə evli qadına ilişməyin qadağan olduğunu bilirsənmi?

− Bilirəm!

− Bilirsən, bəs nə deyə ilişirsən?

− Mən kimsəyə ilişmədim.

− Bağa Tarkan gecə vaxtı səni bayırda görmüş.

− Görsün! Nə çıxar?

− Amma çinlinin çadırı yanından gəlirmişsən.

− Gələrəm. Kimə nə?

− Gecə yarısı bayırda nə axtarırdın?

− Tarlada bıçağımı itirmişdim. Onu axtarmağa getdim.

− Gündüzü əlindən alan vardı gecənin gecə yarısı niyə gedirdin bıçağını axtarmağa? Gün doğandan sonra gedə bilməzdinmi?

− Gecə yuxum qaçmışdı.

42

− Yuxun nədən qaçdı?

− Qəzəbdən…

− Kimə qəzəbləndin?

− Çinli qadına.

− Nədən qəzəbləndin?

− Axşam mənə yanaşdı, qəzəbləndirdi.

− Danış, necə oldu?

− Gün batarkən tarlaya gəldi. Sənə çox mühüm sözüm var, dedi. Mən də maraqlandım. Qara Kağan öldü sandım. Tez söylə nədir, dedim. Gəldi mənə sarmaşdı, mənə vurulduğunu söylədi.

İtələdim, yıxıldı. Mənə sıxılarkən bıçaq qınından çıxıb düşmüşdü. Gecə yuxum qaçınca onu gəzməyə

getdim.

Onbaşı Sançarın bu sözlərindən sonra baş hakim tərəddüd edirdi. Sançarı sözlərinə inanan kimi olmuşdu. Sağındakı, solundakı hakimlərə baxdı. Onlardan biri Sançadan soruşdu:

− Bu zaman çinlinin çadırına girmədinmi?

− Nə yaman söz anlamaz adamlarsınız. Girmədim, deyirəm.

− Onbaşı! Dikbaşlıq etmə. Çadırında danışan çinli ilə arvadını yasovullar dinləmişlər. Bunlar çadıra girən bir onbaşıdan bəhs edirlərmiş.

− Ötükəndə məndən başqa onbaşı yoxdurmu?

Bu cavabdan sonra bütün hakimlərin içinə vəlvələ düşdü. Baş hakim Bağa Tarkandan soruşdu:

− Bağa Tarkan, çinlilər çadıra girən onbaşının Sançar olduğunu söyləyirdilərmi?

− Çadıra girən onbaşının adını söyləmirdilər, amma, Bay Çinli arvadına Çinə qaçacağını söyləyir və sən gəlməsən onbaşı Sançarınla qal, deyirdi. Bu sözlərdən mən çadıra girənin Sançar olduğunu qərara aldım.

Baş hakim Sançara dedi:

− Gördünmü?

− Mənim bir şey gördüyüm yox. Çadıra girən onbaşının kim olduğunu bir yol da çinli qadından soruşsanız…

− Bağa Tarkan, çinli qadını gətirin.

Yasovulun biri getdi, çinli gözəli gətirdi. Baş hakim soruşdu:

− Fu-lin! Yasovullar dünən gecə ərinin sənə “Çinə gəlməsən Sançarınla burda qal” dediyini eşitmişlər. Onbaşı Sançar sənin çadırına girmədiyini söyləyir. Bu, onbaşı Sançar idimi? Yoxsa başqa bir onbaşı idi?

Fu-lin hakimlərin önünə gətirilərkən yenə titrəməyə başlamışdı. Öz-özünə: “Bir daha qarşımıza çıxsan görəcəyin cəza ölüm olacaq” deməmişdilərmi? Aradan çox az zaman keçdiyi, Fu-lin bu vaxt ərzində həbsxanada qapalı qalıb heç bir günah işləmədiyi halda, hakimlərin önünə yenə çıxarılacağını eşidincə qorxudan alabağır olmuşdu. Baş hakimin sualı onu canlandırdı. Onu ölüm gözləmədiyini öyrənincə titrəməsi keçdi. Onbaşı Sançarın üzünə baxdı. Sərt üzlü Sançar da ona baxır, həm də

iyrənərək baxırdı.

Fu-lin bir ara düşünən kimi oldu. Hakimlər susurdular. Camaatdan səs çıxmırdı. Çinli gözəli bu işin sonunun onun sözlərindən asılı olduğunu anlamışdı. Sançar, Fu-linin susduğunu görüncə

hislənərək bağırdı:

− Alçaq qadın, söyləsənə! Dünən gecə sənin çadırına girən kim idi?

Fu-linin gözləri süzüldü. Bayaq qorxudan tutrəyərkən saralan bənizi indi qəzəblə qızarmışdı.

Hakimlərə tərəf döndü:

− Dünən gecə çadırıma gələn Sançar idi, − dedi.

Sançar, hiddətlə qaldırdığı yumruğunu iri bir toppuz kimi çinli qadının üzünə endirərək bağırdı:

− Yalandır!

Fu-linin bir neçə dişi ağzına tökülmüş, üzü-gözü qan içində qalmış bir halda yerə yıxılmış, özündən getmişdi. Baş hakim hiddətlə hayqıraraq soruşdu:

− Niyə yalan olsun?

− Nə bilim? Onu sən bil!

− Onbaşı Sançar! Başın gedəcək, doğrusunu söylə də Tanrının yanına yalanla getmə!

− Yalanmı deyirəm? Onbaşı Sançara inanmayıb bu çinli qadınamı inanırsan?

43

Elə bu zaman meydanı çevrələyən camaatın arasında bir dalğalanma oldu. Köhnə börklü, uzun boylu, yoxsul geyimli bir gənc camaatı yararaq hakimlərin qarşısına gəldi:

− Sançar doğru söyləyir. Dünən gecə bu çinli qadının yanında olan mən idim, − dedi.

Bütün ötükənlilərin gözü bu bahadıra yönəldi. Tanıyanlar adını pıçlldadılar:

− Qara Budaq!

Baş hakim soruşdu:

− Sən kimsən?

− Minbaşı İşbara Alpın onbaşılarından Qara Budağam!

− Bu qadının evli olduğunu bilirdinmi?

− Bilirdim.

− Bəs niyə çadırına girdin?

− Məni çağırdı.

− Girməyəydin.

− Naz edib məni yoldan çıxardı.

− Çadırda əri yox idimi?

− Yox idi.

− Səni çadırına salmasının əvəzinə səndən nə aldı?

− Məndən pul istədi. Bir gümüş pulum vardı. Verdim.

− Sənə başqa şey dedimi?

− Sabah gecə yenə gəl, dedi.

− Yenə verəcəyin pulu haradan tapacaqdın?

− Çindən qarət etdiyim bir gümüş bıçağım vardı, onu verəcəkdim.

− Sən evlisənmi?

− Yox.

− Neçə yaşın var?

− İyirmi.

− Yaşın keçir, niyə evlənmirsən?

− Minbaşı İşbara Alpın qızı Almılanı istədim. “Sənə könlüm yoxdur” dedi. Onbaşı Süləmişin kiçik bacısını istədim. “Sən yoxsulsan” dedi.

− Doğrudurmu? Yoxsulsanmı?

− Bəli.

− Dünyada kimin, nəyin var?

− İxtiyar bir anam var. Yeddi qardaşım var. Dörd atımla iki qoyunum var.

− Tarlan yoxdurmu?

− Vardı, satdım.

− Kimə satdın?

− Çinlinin birinə.

− Niyə satdın?

− Kiçik bacımı gəlin köçürdüb ona cehiz verdim.

− Cəzan nədir bilisənmi?

− Bilirəm.

− Evli bir qadına ilişdiyin üçün türk adətincə, Qara Kağan buyurunca edam ediləcəksən.

− Dərd deyil. Tanrı məni bağışlar.

− Bir deyəcəyin varmı?

− Var. Anama, qardaşlarıma Sançar baxsın.

− Eşitdinmi, Sançar?

− Kar deyiləm, eşitdim.

Baş hakim yerindən qalxdı:

− Bunu Qara Kağana bildiməyə gedirəm. Son söz yenə onundur, − dedi.

Ətrafa bir sıxıntı çökdü.

Baş hakim kağanın otağına girmişdi. Kağan və bəylər orada idi. Hakim yerə diz vurdu:

− Uca Kağan! Günahkar tapıldı. Onbaşı Qara Budaqmış. Qadının yanına girdiyini, evli olduğunu bildiyini söylədi. Adətimizcə, edam qərarı verdik. Son söz sənindir.

44

− Bu onbaşı Qara Budaq kimdir?

− Minbaşı İşbara Alpın onbaşılarından qarabuğdayı bir ərdir.

Kağan düşündü. Kür Şad bu düşüncəni gözləyirmiş kimi sözə başladı:

− Uca Kağan! Buyruq ver, bu onbaşıya başqa bir cəza kəssinlər.

− Olarmı? Adətə baş əymək gərək deyilmi?

− Onbaşının ölümü adətə uyğun olmayacaqdır.

− Nə üçün?

Kür Şad baş hakimə tərəf döndü:

− Hakim, Onbaşı Qara Budaq, çinli qadına zorlamı ilişmişdi?

− Xeyr, qadın özü çağırmışdı.

Kür Şad kağana tərəf döndü:

− Uca Kağan! Görürsən ki, ortada bizim adətimizə uyğun bir şey yoxdur. Onbaşı qadına zorla hücum etsəydi, o zaman cəzası ölüm olardı.

− Biz bu çinlilər üçün bir onbaşımızı öldürsək, camaat bizə hirslənər. Bizdən soyuyar.

− Adət önündə xalq düşünməz.

Kağan bəylərə tərəf döndü:

− Bəylər! Hakimin verdiyi qərar doğrudurmu?

Bəylər “Doğrudur!” deyərək qərara qoşuldular. Kür Şah tək qalmışdı.

***

Baş hakim yerinə qayıdanacan meydandakı ölüm səssizliyi pozulmamışdı. Qalın bir səslə Qara Budağa son sözlərini söylədi:

− Onbaşı Qara Budaq! Kağan hökmü doğru hesab etdi. Türk adətini pozduğun üçün öləcəksən.

Qara Budaqla Sançar baxışdılar. Sonra başlarını aşağı əydilər. Yasovulbaşı onbaşı Budağın qarşısına gəlib durdu:

− Onbaşı Qara Budaq! Qılıncmı, oxmu?

− Ox!

Gənc onbaşı oxla öldürülmək arzusunu bildirdi. O, bəy olduğundan yayının teli ilə boğularaq öldürülməli idi. Günahı böyük olduğu üçün ox və ya qılıncla edam olunacaqdı. Yasovullar iki yanınca sıralanaraq Qara Budağı apardılar. İrəlidə, bir ağacın dibində oxa tutulacaqdı. Minbaşı İşbara Alpın bütün onbaşıları Qara Budağın döyüş yoldaşları xəbəri eşidər-eşitməz qoşaraq gəlmişdilər. İlk gələn Pars idi:

− Qara Budaq! Səni itiririkmi?

− Görünməz bəla. Bir günah işlədim.

Arxadan onbaşı Süləmiş yetişdi:

− Qara Budaq! Bacım səninlə evlənməyə razı olmuşdu. Yazıq! – deyə qışqırdı.

Qara Budaq acı-acı güldü.

Onbaşı Yamtar Qara Budağın boynuna sarıldı:

− Yazıq igidim! Bu dünyada hələ neçə çamçaq kımız içmişdin ki… – deyə ağladı.

Onbaşı Üç Oğul Qara Budağın çiyninə vurdu:

− Yoldaşım! Bacını mənə verirsənmi? Ona baxdıqca səni anaram. Oğlum olsa, adını Qara Budaq qoyaram, − dedi.

− Verirəm! Anama söylə. Artıq cehiz istəmə. Yoxsulluğumu bilirsən.

Onbaşı Göy Börü, Ötükənin bu ən qəzəbli dəli onbaşısı:

− Söylə, Qara Budaq! Kim səbəb oldu? Tanrı şahid olsun, onu öldürmədən qılıncımı qınıma qoymam.

− Səbəb olan yox ki… Səbəbkar mən özüməm…

Sançar bir az aralıda dayanmışdı. Yoldaşına yaxınlaşmamışdı. Həm də qohum idilər. Qara Budaq çağırdı:

− Sançar! Mənə bir təsəlli verməyəcəksənmi? Sənin bir deyəcək sözün yoxdurmu?

Sançar ağır-ağır yaxınlaşdı:

− Qara Budaq! Məni özünə borclu qoyub gedirsən. Mənim kimsəyə borcum yoxdu. Bu pis oldu, −

dedi.

45

Bir az sonra yasovul gəldi. Bağa Tarkanın:

− Haydı, igidlər. vaxt gəldi. Yol verin! – deyən səsi könüllərə bir atəş kimi düşdü. Onbaşılar geri çəkilərkən Qara Budaq səsləndi:

− Minbaşıya söyləyin, sağlığımda başqa bir günah işlətməmişəm.

Yasovulbaşı soruşdu:

− Onbaşı Qara Budaq! Gözlərini bağlayımmı?

Qara Budaq qəzəblə gülümsədi:

− Onbaşı Qara Budağın köksünə saplanacaq on oxdan qorxacaqmış sandın?

Yasovullar Qara Budaqdan iyirmi addım uzaqda idilər. Beşi diz çökmüşdü. Beşi onların arxasında ayaq üstə durmuşdu. Bağa Tarkan əmr etdi:

− Yayları çəkin!

On yasovul hərəsi ox qablarından bir ox çəkərək yaylara yerləşdirdilər. Bağa Tarkan yenə əmr etdi:

− Nişan alın!

Yaylar gərildi və Qara Budağın köksünə tuşlandı: Son əmir dəhşətli idi:

− Oxlayın!

Kəskin, yandırıcı, rüzgar kimi bir səs eşidildi. On ox birdən uçaraq qara Budağın köksünə

saplandı. Onbaşının köksü qanına qəltan oldu.

Qara Budaq ilk öncə sarsıldı. Sonra önə doğru səndələyərək üç addım atdı. Yavaş-yavaş

dizləri üstünə çökdü. Üzünü,Tanrı ilə danışmaq istərmiş kimi göyə çevirdi. Bir şey söyləyəcəkmiş

kimi əllərini yuxarı qaldırdı. Sonra iri bir ağac kimi yerə yıxılıb qaldı. Torpaq bir anda qızılı qana boyandı.

Elə bu an böyük sürətlə bir atlını gəldiyi göründü. Minbaşı İşbara Alp dördnala gəlmişdi, amma yetişə bilməmişdi. Qara Budağı yerdə görüncə qaşlarını çatdı. Atdan düşüb yanına getdi.

Onbaşının başını qoluna yaslayaraq qaldırdı. Alnından öpdü:

− İgid onbaşı idi. Tanrı özü bağışlasın,-dedi.

Diz vurub onu salamlayan onbaşılarına baxmadan yenə atına atılaraq dördnala çaparaq uzaqlaşdı.

O zaman onbaşılar Qara Budağın meyidinə yaxınlaşdılar. Köksündən oxları bir-bir çəkdilər.

çəkilən oxların yerindən gənc onbaşının qanı şırıldayıb tökülürdü. Pars, kımız çamçağını çıxardı. Içinə

Qara Budağın qanından bir az axıtdı. Sonra bıçağını çıxararaq öz biləyini kəsdi. Öz qanından da çamçağa damlatdı. O biri onbaşılar da elə etdilər. Yalnız Onbaşı Üç Oğul yanaşmadı. Pars soruşdu:

− Sən gəlmirsənmi?

− Mən sizinlə qan qardaşı ola bilmərəm. Qara Budağın bacısını alacağam.

Onbaşılar, kımızdan bir qurtum içdikdən sonra qalanını torpağa səpdilər:

− Göy şahid olsun! Yer şahid olsun! Ağac şahid olsun! Su şahid olsun! And içdik. Qan qardaşı olduq. Qan qardaşıyıq.

Onbaşı Üç Oğul onlara baxdı. Qanı qaynamış, onlarla birlikdə olmaq istəmişdi. Amma Qara Budaqla qan qardaşı olarsa, onun bacısını ala bilməzdi. Altı onbaşı ölən yoldaşları ilə və bir-birləri ilə

qan qardaşlığı andlaşması edərkən onbaşı Üç Oğul əlində Qara Budağın bağrından çəkilib çəxarılmış

qanlı oxlarla birlikdə gözləri yaşlı, bağrı yanıq, içi kədərli, obasına doğru gedirdi.

ÇALIQ

“Acın üstünə doqquz yorğan örtsələr də, yata bilməz” sözünü Çalıq çox yaxşı anlamışdı. Son azuqələrini anası ilə arvadına və üç uşağına verib özü ac yatdığı üçün bütün gecəni üşümüş, yüxüya getməmişdi. Bir gün öncədən də ağzına bir şey qoymamışdı. Bu qış işlər yerində getmirdi.

Bir keçi, heç olmasa bir dovşan ovlamazsa, işin hara gedəcəyini bildiyi üçün Çalıq çox erkəndən qalxaraq dağa üz tutdu. Bir dovşan ovlamaq üçün ox qabındakı otuz oxu sərf etməyə razı idi. Atını sürərkən qaranlıqlar arasında bəzi kölgələr görür kimi oldu. Diqqətlə təfərinc elədi, onun kimi bir neçə atlı da ov üçün dağa, meşəyə gedirdi. Canı sıxıldı. Atını mahmızladı. Dağa qalxdığı zaman gün çıxmışdı. Çalıq bir də baxıb dağda yüzlərcə atlını görüncə çaşdı: “Burada dovşandan çox 46

adam var” − dedi. Demək ki dünən gecə ac yatan təkcə o deyildi. Bunu düşündükcə sevindi. “Ellə

gələn toy-bayram…” deyə ürəyindən keçirdi. Ov aramağa başladı.

Dağda birləşib dəstə ilə ov edənlər də vardı. Bağırıb dovşanları, keçiləri hürküdür, sonra ardınca dördnala at sürərək oxlayırdılar. Bir keçi vurdularmı, keçini paylaşaraq tez də geri qayıdırdılar. Amma hər qulun başına qonan dövlət bir deyildi.

Çalıq üç dəfə ox atdığı halda hələ bir şey vura bilməməşdi. Aclıqdan əlləri titrəyib gözü qaraldığından yaxşı nişan ala bilmirdi.

Vaxt günortaya yaxınlaşsa da hələ də bir şey ovlaya bilməyən Çalığın birdən gözləri parladı.

İrəlidə iri bir dovşan qarşıdakı düzənliyin bitdiyi yerə doğru qaçırdı. Çalıq bu düzənlik bitmədən heyvanı vurmazsa, ovu əldən qaçıracağını anlayıb iti bir sürətlə atını məhmizlədi. Dovşan düzənliyin sonuna yaxınlaşmış, arada yüz addıma qədər bir məsafə qalmışdı ki, Çalıq yayı çəkdi. Bircə anda dovşanın sıçrayıb yerə düşdüyünü gördü. Götürmək üçün yaxınlaşdı. Amma heyvanın yanına çatınca özünü elə itirdi ki, az qala atından yerə yıxılacaqdı. Dovşanın gövdəsinə iki ox saplanmışdı. Çalıq atdığı bir oxun dovşana hansı möcüzə ilə iki oxa çevrilib saplandığını düşünərkən biri soldan, biri də

qarşıda düzənliyin bitdiyi yerdən iki atlının gəldiyini gördü. Üç atlı dovşanın önündə qarşı-qarşıya duraraq baxışdılar. Çalıq işi başa düşmüşdü. İki atlıdan soruşdu:

− Onun birini mən atdım. O birini hansınız atdınız?

Atlılardan biri cavab verdi:

− Oxun birini mən atdım.

− Elə isə dovşan ikimizindir. Bölüşək.

Amma üçüncü atlı Çalığa etiraz etdi:

− Onda sənin payın yoxdur. Dovşan ikimizindir.

− Niyə?

− Dovşana dəyən ikinci ox mənimdir.

Çalıq təəcübləndi.

− Dovşanı mən də vurdum. Mənim də payım olmalıdır.

Aydın idi ki, dovşana atlıların üçü də ox atmışdılar. Amma bu oxlardan ikisi dovşana dəymişdi.

Vuranların bu üç kişidən hansı ikisinin olduğu bəlli deyildi. Atlılardan biri ox qabından bir neçə ox çıxartdı. Çalığa və o birinə göstərərək dedi:

− Mənim oxlarımda iki çərtik varıdır. Dovşanda iki çərtikli ox varsa, yarısı mənimdir.

Çalıq da ox qabından oxlarını çıxararaq göstərdi:

− Mənim damğam çatılmış iki çizgidir.

O biri atlı ox çıxarmadı:

− Mənim oxlarımda damğam yoxdur, − dedi.

Üçü də atlarından endilər. dovşana saplanan iki oxu çıxardılar. Biri:

− Bu mənim oxumdur. Üstündə iki çərtik var, − deyə göstərdi.

İkinci oxu əlinə almış olan Çalıq öz damğasını axtarırdı. Çalığın gözləri qaralmağa başlamışdı.

Oxu o biri atlıya uzatdı:

− Bax buna hələ, bax, − dedi. − Mənim aclıqdan gözlərim qaralır, görə bilmirəm. Mənim damğamı görürsənmi?

Atlı oxa diqqətlə baxdı: Bunda sənin damğan yoxdur. Bu mənim oxumdur, − deyə, cavab verdi.

İki atlı dovşanı kəsib, soyub paylaşdılar. Sonra atlarına minərək uzaqlaşdılar.

* * *

Çalıq özünü itirmişdi. Dovşanı özünün vurduğunu sanmışdı. Bu iki atlı haradan çıxmışdı?

Gözləri dovşanın vurulduğu yerə dikili gözləyəkən bir atlı peyda oldu:

− Oxunumu axtarırsan? Burdadır…

Çalıq atlının göstərdiyi yerə baxınca utandığından qızardı. Çünki onun oxu dovşandan iyirmi addım aralı düşmüşdü. Torpağa saplanmış olan oxu çəkib çıxardı. Üzərində öz damğasını gördü.

Dayanmağa dəyməzdi. Atlandı. Yenə ov gözləməyə başladı. Bir aralıq gözləri irəliyə dikildi.

Baxdı uzaqda iki kişi at üstündə qılıncla vuruşurdu. Çalıq vuruş görüncə ovu, aclığı unutdu.

Döyüşənlərə doğru atını mahmızladı. İki ər yalnız qılıncla çarpışırdı. Çalıq onlardan birini tanıyan 47

kimi oldu. Özü-özünə: “Bəlkə mənim tanışlarımdan biridir. Ona bir xətər toxunmasın! Bunları ayırım”, deyə düşündü, qılıncını çəkərək ikisinin arasına girdi. Atını şahə qaldıraraq bağırdı:

− Ey, çaşmısınızmı? Nədən ötrü vuruşursunuz?

Yəqin toxsunuz, ov ovlamaq əvəzinə buraya gəlib kef edirsiniz!

Atlılar ayrıldılar. İkisi də yaralanmışdı. Biri cavab verdi:– Dovşan mənimdi. Bu isə “mən vurmuşam” deyir. Vuruşmayım, neyləyim?

O biri atlı hayqırdı:

− Xeyr! Dovşan mənimdir. Mən vurmuşam!

Hər birisi dovşanı özü vurduğunu sübut etmək istəyirdi. Buna görə iş döyüşə gətirib çıxarmışdı.

Çalıq araya girdi.

− Tanrı belə istəyib. İkinizin də oxu birdən dəyib. Nə döyüşürsünüz? Mən bayaq bacarıqsızın birini gördüm. Atdığı ox dovşandan iyirmi addım uzağa düşmüşdü. Yenə dovşanı almaq istəyirdi. Siz isə ağıllı adamlarsınız. Boş qovğa yaraşmaz. Mən dovşanı aranızda bölüşdürərəm.

Çalıq yerə sıçradı. Dovşanı soydu. İki bərabər parçaya ayıraraq atlılara verdi. Atlılar bir-bir “sağ

ol” dedikdən sonra uzaqlaşdılar. Çalıq arxalarınca bir xeyli baxdı. Sonra əlini dizinə vuraraq bağırdı.

− Tfu! Lənət şeytana. Mən bunlardan özümə bir az ət istəyəcəkdim.

Çalıq, döyüşü seyr edərkən unutduğu aclığını yenidən xatırladı. Atını sürdü. Meşənin kənar döngəsini dönüncə dayandı. Yerə oxla vurulmuş bir dovşan sərilmişdi. Çalıq vurulub sahibi çıxmayan ovu görüncə çaşdı. Bayaqkı döyüşə görə bu tox gözlünün kim ola biləcəyini düşündü. Amma bu düşüncəsi uzun sürmədi. Döngənin ardından bir atlı çıxdı. Çalıq, onbaşı Sançarı tanıdı:

− Onbaşı Sançar! Bu dovşanı sənmi vurdun? − deyə soruşdu. Onbaşı xəstə kimi cavab verdi:

− Mən vurdum. İstəyirsən götür, sənin olsun.

Çalıq onbaşının bu hədiyyənin niyə ona vermək istədiyinin mənasını başa düşmədi. Bir sıçrayışla yerə atıldı. Dovşanı götürdü. Sonra onbaşıya tərəf dönərək:

− Sağ ol, onbaşı. İki gündür bir şey yeməmişəm. Bu da olmasaydı acından gəbərəcəkdim, − dedi.

Onbaşı sərtliklə soruşdu:

− İki gündür bir şey yeməmisənmi?

− Yeməmişəm.

− Niyə yeməmisən?

− Yeyəcək tapmadım.

− Yeyəcək tapılmırdı? Al bunu iç!

Onbaşı Sançar kımız çamçağını Çalığa uzatdı. Çalıq yarım çamçaq kımızı birnəfəsə başına çəkdi.

− Sağ ol, onbaşı, − deyə bağırdı.

Gücü yerinə gəlmişdi. Onbaşı Sançar atını sürərək uzaqlaşdı. Çalıq sevincdən sərxoş olmuşdu.

Artıq evə gedərək bu dovşanı qızardıb yeməkdən başqa işi qalmamışdı.

Yamaca yaxınlaşarkən birdən-birə dayandı. Onbaşı Yamtarla qarşılaşmışdı. Yamtarın əlində iri bir dovşan vardı. Çalıq:

− Onbaşı! Yaxşı ov ovlamısan.

Yamtar dərhal cavab verdi:

− Harası yaxşıdır? Bu dovşan mənim dişimin dibini belə doldurmaz. Bəs evdəkilər nə yeyəcək?

Yamtar, Çalığın dovşanına gözlərini dikərək soruşdu:

− Sən dovşanın yarısını mənə satırsanmı?

− Nə verərsən?

− Yazda Çinə hücum etdiyimiz zaman sənə bir dana, yaxud üç qoyun verərəm.

− Verərsən, amma o zaman məni tapmazsan.

− Niyə?

− O zamana qədər mən aclıqdan öləcəyəm.

Yamtarın canı sıxıldı. Birdən-birə belə dedi:

− Gəl güləşək: kim yıxsa, əlimizdəki dovşanlar onun olsun!

Çalıq bir az düşündü. Evə bir dovşan əvəzinə iki dovşanla dönmək gözəl olacaqdı! Sevinərək cavab verdi:

− Tutaşaq!

48

Yamtarla Çalıq atdan enərək qılınc və ox qablarını çıxardılar. Tutaşdılar. Künorta vaxtı idi, amma Çalıq bir az öncə içdiyi yarım çamçaq kımıza güvənirdi.

Onların özlərindən heç də tox olmayan atları ətrafda otlayırdı.

Çalıq, güləş başlar-başlamaz hücum edərək Yamtarı yerə vurmağa çalışdı. Amma şam kötüyünə

bənzəyən Yamtar hələm-hələm təslim olmaq istəmirdi. Çalığın atdığı möhkəm bir təpik boşa çıxmışdı.

Çalıq bir ağaca təpik vurmuş kimi ayağı ağrıyaraq yerə yıxılmaqdan özünü güclə saxladı.

Çalıq, uzun zaman əlləşdiyindən yoruldu və yenidən acdı. Yarım çamçaq kımız, bu qədər didişmək üçün onbaşının ürəyində qut ola bilməmişdi. İndi hücum etmək növbəsi Yamtara çatdı. Artıq ayaq üstə vuruşa bilmirdilər. Yamtar Çalığın belindən yapışdı, qaldıraraq yerə vurdu. Elə möhkəm vurdu ki, özü də yerə yıxıldı. Bir-birinə sarmaş- dolaş oldular. Kimin altda, kimin üstdə olduğu bəlli deyildi. Çalıq yerindən qalxa bilməsə, məğlub olacağını başa düşüb; tərpəndi, qalxdı. İki güləşçi bir-birinə nəzər saldı. Artıq girişməyə cəhd etməyərək bir-birinin ətrafında fırlandılar. Sonra birdən-birə

qızışaraq yenə geyişdilər. Yorğun olduqlarından fənd işlədib güləşi qazanmaq istəyirdilər. Çalığın güləşdə bir usta fəndi vardı. Qarşısındakını əllərindən yaxalayaraq yerə çəkər, bir ayağı ilə üzərindən aşırar, sonra özü birdən-birə fırlayaraq havadan yerə düşən rəqibinin üstünə atılar, kürəyini yerə

vurardı. Çalıq bir əli ilə Yamtarın boynundan tutdu, o biri əli ilə onun biləyindən yapışdı. Özünü yerə

atdı Yamtar da onun üzərinə düşdü. Amma Çalıq bir ayağını qaldırmışdı. Yamtar Çalığın ayağının üzərinə düşərkən, o, ayağı ilə Yamtarın ağır gövdəsini qaldıraraq öz başına doğru atdı. Yamtar havada bir mayallaq aşaraq rəqibinin başı bərabərindən yerə düşərkən Çalıq qalxdı. Yamtarın üzərinə atıldı.

Yamtarın iki çiyni birdən yerə dəymək üzrə idi. Amma Yamtar asan-asan yenilərmi? Üzərinə uzanmış

yekəpər Çalıq sanki bir yorğanmış kimi Yamtar bir qımıldadı, qalxındı. Çalıq da onu bütün gücüylə

yerə basdı. Bu didişmə çətin bir didişmə oldu. Çünki uzun zaman sürən bu güləşdə iki güləşçi yamacın kənarına gəldiklərini sezməmişdilər. Azacıq qımıldanmadan sonra ikisi də bir-birlərinə

sarılırmış halda yamacdan aşağıya yuvarlanmağa başladılar. Yoxuş aşağı-yuxarı yüz addım qədər vardı. İki Göy Türk əsgəri yuvarlana-yuvarlana düzənliyə endilər. Bir-birlərinə sıx-sıx yapışmışdılar.

Əgər düşdükləri yer bir su gölməçəsi olmasaydı, aralanmayacaqdılar. Yaxşıca qızışmış olan güləşçiləri bu soyuq su üşütmədi. Əksinə, tərləmiş olduqları üçün bu, onlara sərinlik verdi. Sudan çıxaraq yenidən güləşməyə başladılar.

Güləş o qədər uzun sürmüşdü ki, artıq axşam olmuşdu. Ətraf qaralmağa başlayırdı. Birdən necə

oldusa, Çalığın ayağı bir daşa ilişdi və Çalıq özünü yerdə gördü.

Güləş bitmiş, Çalıq məğlub olmuşdu. Yamtar təngənəfəs belə dedi:

− Yenilməyin yaxşı oldu. Bax, axşam düşüb.

Çalıq cavab verdi:

− Yaxşı olmadı. Dovşan getdi.

− Yaxşı oldu. Yoxsa bu gecə ac qalacaqdıq.

− Yaxşı olmadı. Bu gecə biz ac qalacağıq.

İkisi də yuvarlandıqları təpəyə dırmandılar. Atlar hələ otlayırdı. Dovşanlar yerdə idi. İki yorğun əsgər yoxuşu çıxınca büsbütün yoruldular. Tez-tez nəfəs alırdılar. Çalıq yerə çökdü. Yamtar da onun yanına. Çalıq dovşanı da itirdikdən sonra artıq burada çox qalmaq istəmirdi. Nəfəs dərərək qalxdı.

Atlandı. Yamtara “salamat qal” deyərək uzaqlaşdı. Yamtar onun ardınca bağırdı:

− Ey! Bura qayit!

Çalıq döndü. Yamtar əlini yerə uzadaraq:

− Ox qabınla qılıncını götürmədənmi gedirsən?

Çalıq can sıxıntısından nə etdiyini bilmirdi. Atından yerə endi. Yorğun-arğın qılıncını qurşandı.

Bu zaman Yamtar atına minmişdi. Sürdü. Çalıq bir ona, bir də yerə baxdıqdan sonra bağırdı:

− Ey! Onbaşı! Buraya gəl!

Yamtar döndü. Çalıq sordu:

− Dovşanları götürmədənmi gedirsən?

İkisi də yorğunluqdan nə etdiklərini bilmirdilər. Çalıq günortadan axşama qədər canla-başla güləşdikdən sonra dovşanı əldən vermişdi, evinə əliboş döndü. Yolda onbaşı Sancarla rastlaşdı. Sancar onu dovşansız görüncə soruşdu:

− Dovşanı nə etdin? Yedinmi?

Çalıq mızıldandı:

49

− Dovşanı yemədim, amma elə bir iş tutdum ki… Sorma, onbaşı!

Çalıq çadıra girincə çaşqınlıqdan gözləri açıla qaldı. Arvadı bir cüyürü parçalayıb qızardırdı.

Bir anda iştahı açılan mehtər əliboş döndüyünü unudaraq: “ Bunu hardan tapdın?” deyə soruşdu.

Arvadı sıxıntılı bir səslə: “Ovladım” − deyə cavab verdi. Çalıq daxildən arvadını bəyənsə də, amma səsini çıxarmadı. Anası isə aclıqdan ayaq üstə durmağa gücü qalmayan oğlunu təhnizlədi:

− Atan cuyuru diri tutar, atın sümüyündən kımız çıxarardı. Sən ona çəkməmisən.

Çalıq anasına sərt-sərt baxdı kəskin bir söz deyəcəkdi, amma arvadı daha öncə tərpəndi:

− Çində üç il dustaq qalıb fərsizləşib!

Arvadı sözə qarışınca Çalıq susdu. Çünki onun necə yaman qadın olduğunu bilirdi. Arvadını həm çox sevir, həm də ondan çəkinirdi. Evləndiyinin ilk ayında bir gün onunla ağız dalaşına çıxmış, sonra ara qızışıb, yumruq davasına çatmışdı. Çalıqla arvadı iki pəlivan kimi döyüşmüşlər. Çalıq bu döyüşdə onu basa bilməmiş, hətta əlinə qamçını keçirən arvadından iki möhkəm kötək yeyərək üzü qan içində qalmışdı. Beləcə mal meydanda idi. Çalıq ona verilən dovşanı belə əldən qapdırdığı halda, arvadı iri bir cüyür yaxalamışdı.

Amma anası aranı yenə qızışdırdı:

− Çalıq, sən artıq ərlikdən çıxdın? Atdığın ox daha hədəfə dəymir?

Çalıq, Çində əsir qaldığı illərdə yalan danışmağı öyrənmişdi. Qurtulmaq üçün başqa çıxış yolun tapa bilmədi:

− Mənim ov vura bilmədiyimi sənə kim dedi?

− Bəs hanı, hardadır?

− Harda olacaq, Yamtarda!

− Niyə Yamtarda?

− Mən verdim!

− Nə üçün?

− Yamtar elə-belə doyarmı? Evində də adam çoxdur!

− Kişi öncə öz evini düşünər. Gəlinim cüyürü vurmasa, nə olacaqdı?

− Vuracağını bilməsəydim dovşanı Yamtara verərdimmi?

Ət qızarmışdı. Çalığın arvadı öncə cüyürün bir parça kəsib qaynanasına, sonra uşaqlara, daha sonra Çalığa verdi. Ən axırda özü götürdü. Danışmır, iştahla yeyirdilər.

Çalıq o gecə rahat yatdı. Yuxuda ancaq yaxşı şeylər görür, hər atdığı oxla bir cüyür vuraraq birini Yamtara, birini Sançara verir, hətta minbaşı İşbara Alp da diri-diri tutduğu bir ovu hədiyyə

gətirirdi…

ÇALIQ İŞ ARXASINDA

Ertəsi gün Çalıq yenə erkəndən qalxdı. Bu gün tox olduğu üçün gücü yerində idi. Artıq ox atarkən qolu titrəyib, gözü qaralmazdı. Torbasına iri bir ət parçası qoyduqdan sonra çadırdan çıxdı.

Ətraf qarla örtülmüşdü. Dünən gecə çoxlu qar yağmışdı, atların hərəkəti çətinləşmişdi. Çalıq toxkən yaxşı düşünürdü. Bir gün əvvəlki sınaq onun qulağında sırğa olmuşdu. O artıq bu gün dovşan, yaxud cüyür vurmağa deyil, quş ovlamağa gedəcəkdi. Çalıq əvvəllərdən bəri bu meşədə kiçik quşlar ovlayar, bunun üçün də ağac budaqlarından düzəltdiyi incə oxlardan istifadə edərdi. Bu quşlar kiçikdi, amma çox dadlı olur. Necə olsa, evdə bir neçə günlük ət olduğu üçün tələsməyə də lüzum yoxdu.

Ağaclara dırmaşmaq lazım gəldiyi üçün, Çalıq atını minməmişdi, qarı eşərək ot tapar deyə atını düzəngaha buraxmışdı. Çox quş ovlarsa onları kımızla dəyişə biləcəyini düşünürdü. Bir çamçaq kımız tapsa, anasının ağız açıb dil uzatmağa üzü olmayacaq, arvadı da sevinəcəkdi.

Çalıq meşəyə çatınca gözünə sataşan bir şam ağacına dırmaşdı. Külək əsmir, quşbaşı qar yağırdı. Bir budaqda yaxşı rahatlandıqdan sonra bıçağı ilə çubuqlarını kəsərək uclarını yonmağa başladı. Şam ağacından düzəldilən oxlar kiçik quşları vurmaqla daha çox işə yarıyırdı. Oxları ox qabına qoyarkən birdən-birə gözləri irəliyə dikildi. Qarşıdan iki piyada adam danışa-danışa yavaş-yavaş gəlirdi. Çalıq öz-özünə düşündü:

“Bunlar da ov üçün gəlsələr, belə yeriməzdilər”. Gələnlər bir az da yaxınlaşınca Çalıq onların iki çinli olduğunu anladı. Çinlilər Çalığın ağacına doğru gəlirdilər. diqqətlə baxan Çalıq onlardan birinin 50

Van-zin-şan olduğunu tanıdı. O birinə gəlincə yoxsul qiyafəli, çirkin üzlü hərifi də tanıyan kimi oldu.

Amma kimliyini dürüst xatırlaya bilmədi. Çalıq həm Şen-kinqin, həm də Van-zin-şanın çox qürurlu olduqlarını eşitdiyindən onun bu yoxsul çinli ilə danışıqlarına təəccübləndi. Bu zaman çinlilər Çalığın oturduğu ağacın çox yaxınından keçirdilər. Olduqca yavaş səslə danışdıqlarına baxmayaraq çalıq Van-zin-şanın çincə “Şen-kinq qorxur” dediyini eşidə bildi.

Çalıq uzaqlaşan çinlilərin arxasınca baxdıqdan sonra:

− Mən bu hərifi harda görmüşəm? − deyə mızıldandı. Sonra özü-özünə hirslənmiş kimi birdən-birə,– cəhənnəm olsunlar! Harda görməyimin nə mənası var?! Mən indi quş ovlamalıyam, − dedi və ilk oxunu ataraq qarşıdakı ağaclaın birinin başında bir quş vurdu.

* * *

Çalıq hər vurduğu quşu götürməyə bir ağacdan enib o biri ağaca çıxırdı.

Artıq gün günorta olmuşdu. 20 quş vurmuşdu. Bu, az şey deyildi. İndi gedib bunlara kımız almaq olardı. Çalıq tələm-tələsik alış-veriş edilən yerə getməyə başladı.

Kağan qış günləri alış-veriş edilsin deyə ağacdan üstüörtülü böyük bir ev tikdirmişdi. Çin tuccarları çox qədim vaxtlardan bəri bəzən bütün qışı Ötükəndə qalır, sonra yaz olunca Çinə

dönürdülər. Onlar alış-veriş etdikcə kağanlar onlardan vergi alır, beləcə bu alış-veriş iki tərəfə də

xeyirli olurdu.

Çalıq bu böyük evə girincə duruxdu. İndiyə qədər buraya bir neçə dəfə gəlmiş, amma heç birində bu qədər qələbəlik görməmişdi.

Sağa-sola boylanarkən gözünə Onbaşı Yamtarla Onbaşı Pars sataşdı. İki onbaşı, Qərb Kağanının elçiləri ilə birlikdə gələn və türkə bənzəməyən uzun qara saqqalı adamlarla danışırdılar. Çalıq yavaş-yavaş onlara yanaşdı. Bu adamlar pozuq bir türk ləhcəsiylə və ağır-ağır söhət edirdilər. Yamtar Çalığı görüncə:

− Bunlar suğdakılardır, − dedi.

Çalıq bu sözü heç eşitməmişdi.Soruşdu:

− Suğdaklı nə deməkdir?

− Suğdakılar qərbdə yaşayan kiçik bir xalqdır. Qərb Kağanının buyruğundadırlar. Buraya alış-veriş üçün gəlmişlər.

Çalıq suğdakılıları müştəri gözüylə süzdü. Demək ki, alış-verişi bunlarla başlaya bilərdi.

Torbasını açaraq quşları göstərdi:

− Bunları alarsınızmı? − deyə soruşdu.

Suğdaklılar bir anlığa bir-birləri ilə öz dillərində nəsə danışdılar. Sonra biri Çalığa belə dedi:

− Bu quşların kiçiklərinə bir axça, böyüklərinə iki axça verirəm.

− Axça nəyimə gərək? Mənə kımız ver. Axça qarın doyurmaz!

Onbaşı Pars sözə qarışdı, bax evin o biri küncündə çinlilər var. Bayaq kımız da satırdılar.

Qurtarmayıbsa, sən də alarsan.

Pars bu sözləri söyləyək əli ilə evin o biri küncünü göstərdi. Çalıq adamların arasından göstərilən yerə baxdı. Çinliləri gördü. Həm də bu çinlilərin arasında səhər meşədə gördüyü yoxsul hərifi də

tanıdı. Kımızın qurtarmasından qorxaraq suğdaklıya bağırdı:

− Tez ol, axçaları ver. Quşları al!

Çalıq bir hərəkətlə quşları torbasından boşaltdı. Suğdaklının verdiyi pulu alaraq çinlilərə doğru getdi. Arada səkkiz-on addımlıq yer qalmışdı. Yoxsul çinli ilə göz-gözə gələn Çalıq hayqırdı:

− Ey!, çinli! Məni tanıdınmı?

Amma çinli bu suala cavab vermədi. Gülünc bir çaşqınlıqla və çevikliklə yerindən tərpəndi.

Adamları yararaq o tərəf-bu tərəfə dəyərək qapıya doğru getdi. Arxasına baxmadan qaçdı. Çalığın ağzı açıq qaldı. Çinlilər də çaşmışdılar. Olub bitəni görənlər də Çalığa baxırdılar. Mehtər bu hərifin niyə

qaçdığını çinlilərdən soruşacaqdı ki, sərt, gurultulu bir qəhqəhə qopdu. Türklər və çinlilər onbaşı Sançarın qəhqəhəsini tanıdılar. Suğdaklılar isə bundan bir şey anlamayaraq çaşqın-çaşqın bir-birlərinə

baxdılar. Sançar həm uğunur, həm də kəsik-kəsik Çalığa belə deyirdi:

− Çalıq, hələ adam olmadın. Heç çinlinin üstünə hirsli-hirsli gedərlərmi? Bax belə ödü partlayıb qaçar. Yəqin canını almağa gəldiyini sandı…

51

Gənc onbaşının bu sözlərindən sonra bütün evi dolduran və bayırda uğuldayan camaatdan bir qəhqəhə qopdu. Bütün türklər gülür, çinlilər də ya qorxudan, yaxud da gülməsələr, acığa düşəcəklərindən onlara qoşulurdular. Suğdaklılara gəlincə, onlar da çox az gülən türklərin yanında gülmək ehtiyaclarını duyura bilmədikləri üçün bu fürsətdən istifadəyə çalışırdılar. Yoxsa onlar olub bitəni görməmişdilər və az-çox bildikləri türkcə ilə onbaşı Sançarın gülərək söylədiyi sözləri anlamamışdılar.

Sançarla Çalıq o qədər çox gülürdülər ki, ikisi də yerə yuvarlanmışdılar. Qəşş etməmək üçün əllərini böyürlərinə basır, arada bir söz demək istədikləri halda gülməkdən söyləyə bilmirdilər. Onbaşı Sançar gülməyə başladımı, yerə yuvarlandımı, artıq bunun arxası kəsilməzdi. Halbuki onun qəhqəhəsinin ötükənlilər üzərində elə bir təsiri vardı ki, Sançar gülməyə başlayanda hamısı gülər, o susmadan susmaq bilməzdilər. İndi Sançar yerə yuvarlanmış, bayılacaqmış kimi gülürdü. Susmazsa, ordakıların halı necə olardı? Sançar bu gülməyə bəlkə dayanardı, amma o birilər özlərinə çox güvənmirdilər. Keçən il Sançarla birlikdə gülərkən qəşş edib ölən bir əsgər hamının ağlında idi. Parsla Yamtar bu təhlükənin önünə keçəcək yolu tapdılar. Yerdə qıvrılan, qəhqəhələr atan Sançarı qaldırıb evdən bayıra çıxardılar. Atına mindirdilər. atın yalına yaslanan Sançarı xəfifcə bağladılar. Ondan sonra atını qırmaclayaraq qovdular.

At dördnala gedərkən Sançar hələ qəhqəhələr atır və bu qəhqəhələr düzdə cingildəyir, kükrəyirdi…

Çalıq yerdən qalxınca çinli tacirlərə yönəldi. Axçaları önlərinə qoyaraq:

− Mənə bunların dəyərincə kımız verin, − dedi.

Çinlilərdən biri pulları saydı:

− On doqquz axçan var. Sənə bir çamçaq kımız verə bilərəm. − deyə cavab verdi.

Çalıq, çamçağını uzatdı. Sonra çinlinin doldurduğu çamçağı sonuna qədər içdi. Bir çamçaq kımızı içdiyi üçün özünə gəldiyi üzündən anlaşılırdı. Amma yavaş-yavaş üzünün nəşəli halı keçdi.

Mırıldanır kimi:

− Ay sizi qəhr olasınız! Mən bu kımızı evə aparacaqdım. Sançar mənə hər şeyi unutdurdu, − deyə

söyləyirdi. Sonra birdən-birə qaşlarını çatdı. Çinliyə dönərək soruşdu:

− Nə dedin, məndən on doqquz axçamı aldın?

− Bəli, bəyimiz!

− Mənə bəy demə, gözünü partladaram! Mən mehtərəm!

Çalıq həmin an suğdaklının yanına getdi:

− Sən mənə neçə axça vedin?

− Otuz axça verdim.

− 30 axça verdin, bəs niyə çinlinin önündə 19 axça çıxdı?

− Ola bilməz. Mən sənə 30 axça verdim.

Çalıq yenə çinlinin qarşısına dikəlib bağırdı:Ey,çinli! Məni hirsləndirmə. Bax suğdaklı mənə 30

axça verdiyini söyləyir. Mən ondan aldığım bütün pulu sənə verdim. Doğru söylə, yoxsa…

Çinli min cür bəhanə gətitir, and-aman eləyirdi. Çalıq yenə suğdaklını yanına getdi. Qolundan tutunca hərifi sürükləyirmiş kimi çinli tacirin yanına gətirdi. Suğdaklıdan soruşdu:

− Mənə neçə axça verdin?

− Otuz!

− Sən məndən neçə axça aldın?

− On doqquz!

− Axmaq adam, hansınız yalan söyləyirsə, bildirsin gözünü partladım!

Çinli arsız-arsız gülümsəməyə çalışaraq dedi:

− Əcaba, axçaların yarısı bəyimizin kisəsində qalmış olmasın!

− Ey! dəli olmusan, nədir? Mənim pulum sizin bəyin kisəsinə girərmi?

− Xeyr, xeyr! Yəni sizin kisənizdə qalmış olmasın!

− Nə kisə? Mənim ox qabımla torbamdan başqa nəyim var ki?

Bu zaman suğdaklı sözə qarışdı:

− Bəlkə axçaları bayaq gülərkən əlindəm salmısan?

Çalıq düşündü. “Əcaba” deyə mızıldandı. Bu düşüncə doğru idi. Amma Çalıq pulları itirmədiyni yaxşı bilirdi, amma bu həriflərin hansının onu anldatdığını aydın edə bilmədiyi üçün susdu. Onsuz da 52

çox gözləyəsi vaxtı yoxdu. Yenidən Meşəyə gedərək quş ovlamalıydı. Heç olasa bir çamçaq kımız alıb evə aparmalıydı. Bu düçüncə çinli ilə suğdaklını qurtardı…

* * *

Günün batmağına az qalmışdı. Çalıq yenidən torbasına doldurduğu 20 quşla tələsik geri qayıdırdı. Çinli tacirlər getməmiş yetişib bir çamçaq kımız da almasa, anasının dilindən, arvadının qəzəbli baxışından qurtara bilməyəcəkdi. Bir anda Meşənin sıx bir yerinə gəlib çatdı. Ağaclar burada o qədər sıx idi ki, qar bu sıx və qarışıq budaqlardan ələnib yeri tamam örtə bilməmişdi. Çalıq addımılarını yavaşıtdı. Başını yuxarı qaldıraraq və səs salmağa çalışaraq irəliləməyə başladı. Bu sıx budaqların arasında quş cox olmalıydı. Onları hürkütmədən aramaq, sonra qəfil oxlamaq gərəkdi.

Beləliklə alacağı kımız bir az da çox olarsa, evdəki hörməti də o qədər artacaqdı.

Çalıq belə səssiz və asta addımlarla yeriyərkən sol tərəfində bir gurultu duydu. Sonra bu səsə

oxranmalar və hənirtilər də qarışdı. Çalıq bir anda quşları, evi, kımızı unutdu və sola yönəldi. Sıx ağaclar ortalığı əməllicə qaraldırdı. Daha bir neçə addım atmadan eşitdiyi çincə bir söyüş Çalığı dikəltdi. Eyni zamanda durub olduğu yerəcə mıxlandı. Ağacların ancaq bir qulac seyrəldiyi iki adam boyu yüksəkliyində bir ayı, üstü parçalanmış və qan içində olan bir çinliyə hücum etmək üçün ayaqları üsdə qalxmışdı. Ayı ilə arasındakı məsafə o qədər az idi ki, çinli arxasındakı ox qabından bir ox çəkə

bilmir, yalnız əlindəki iri bıçaqla özünü qorumağa çalışırdı. Çalıq, çinlinin arxasındakı ox qabının Ötükəndə heç görünməmiş bir şey olduğunu düşünəcək halda deyildi. Ancaq kiçik quşları vurmaq üçün hazırladığı taxta oxu ayının gözünə doğru nişanlayaraq atdı. Ox ayının gözünə girmiş, amma eyni zaman da ayı da qorxunc bir hücüm və dəhşətli bir hayqırışla çinliyə doğru cummuşdu. Çalıq daha dayanmadı. Bıçağını çəkərək irəliyə atıldı. Ayının arxasına üç dəfə sapladı. Bu qorxunc ayı, yeni düşməninin daha güclü olduğunu görüncə birdən çinlini buraxaraq Çalığa doğru yönəldi.

Ayı və Çalıq üç-dörd addım aralıda durub bir baxışdılar. Çalığın atdığı ox dəmirdən olsaydı bu ayı çoxdan gəbərmişdi. Amma ağac ox bu ayının yalnız gözünü kor etmiş, bu isə ayını hiddətləndirmişdi. Çalıq canıyanan ayının getdikcə necə quduzlaşdığını bilir, ona görə əlli tərpənirdi.

İşbara Alpın mehtəri minbaşının bir sözünü xatırladı. İşbara Alp “Qorunmaq üçün ən yaxşı yol hücumdur” deyərdi. Ayı ilə Çalıq eyni zamanda bir-birlərinə hücum etdilər. İlk yıxılan Çalıq oldu.

Amma güclü pəhlivan iki ayağı ilə ayının göbəyinə möhkəm bir təpik vuraraq onu da oturtdu.

Çalıq daha öncə qalxdı. Bu yıxılışdan içi sarsılmış, başı da möhkəm qızışmışdı. Ayı hələ özünü toplayıb qalxana qədər bıçağını ona yenidən saplaya bildi.

Ayı da ayağa qalxmışdı. Yaralarından sel kimi qan axırdı. Çalıq ayıya bağırdı:

− Ayə qoca kaftar! Özünü Yamtarmı sandın? Bəlkə güləşi udub quşları da alıb, əkiləsən, eləmi?

Ayı bir daha hücum etdi. Bu dəfə Çalığın bıçağı sapına qədər ayının boğazıına saplandıqdan sonra hoqquldayıb yerə yıxıldı. Bir-iki tərpənişdən sonra hərəkətsiz qaldı.

Bütün bunları ağzı açıq, gözləri qorxudan bərələrək seyr edən çinli, ayı yerə yuvarlandıqdan sonra Çalığın ona doğru təngənəfəs yeridiyini görüncə əyildi. Yerə düşmüş kiçik papağını götürdü.

Üstünü başını düzəltmədən, Çalığa təşəkkür etmədən tülkü kimi ağacların arasına girib gözdən itdi.

Amma bütün bunların bir anda olub-bitməsi belə Çalığa çinlinin üzünü yaxşı və yaxından görə bilmək üçün kifayət idi. Bu, səfər Van-zin-şanla birlikdə meşədən keçən, bi az öncə də onu görüncə qaçaraq onbaşı Sançarı güldürən yoxsul çinli idi.

Çinlini dürüst xatırlamaq üçün bir daha huşunu cəmlədi. Öz-özünə “Vay canına!..” − deyə

söyləndi. Gözləri sevinclə parladı. “Vay canına!…” deyə bir də söylədi. Bu dəfə gözləri çaşqınlıqla açıldı. Çalıq ətrafına qorxulu işlər baş verirmiş kimi sağa-sola boylandı. Sonra irəliləməyə başladı.

* * *

Gün çoxdan batmışdı. Çalıq təngənəfəs evinin qapisini açdı. Anasına, arvadına bir şey söyləmədən quşları yerə tulladı. Tez-tələsik ən yaxşı silahlarını qurşandı. Sonra çevrilərək qapıdan çıxdı. Surətlə atına atıldı. Dördnala çapıb uzaqlaşdı.

ONBAŞI PARS

53

Onbaşı Pars bir şam ağacına söykənib düşünürdü. Yamtar onun qarşısında böyük bir taxta parçasında bıçağı ilə bəzi şeylər cızırdı. Hava qaralırdı, amma ötükənlilər işində-gücündə idi. Yamtar başını qaldırdı:

− Bilirsənmi, bu dünyada çox axmaq adamlar var− dedi.

− Hardan bildin?

− Suğdakılarla danışdıqdan sonra bildim.

− Yer üzündə ən yaxşı işin alış-verişlə axça qazanmaq olduğunu söylədilər.

Pars üzünü turşutdu:

− Bu onların axmaqlığını deyil, qorxaqlığını göstərir.

Yamtar:

− Mən onlardan savaşmı yaxşıdır, alış-verişmi? – deyə soruşdum. Güldülər, öz aralarında, öz dillərində isə danışdılar. Dilləri də insan dilinə bənzəmir ki?!.

− Sənə nə cavab verdilər ki?

− Savaşda adamlar ölür. Bunun harası yaxşıdır? − dedilər.

− Hay, axmaq kişilər, hay! Demək savaşın dadını hələ bilməmişlər! Öküzə kımız versən, dadını bilərmi? Bunlar da elə…

Yamtar qəzəblənməyə başlayırdı:

− Bu çinliləri suğdaklıları Tanrı niyə yaratmış? Belə xalq yaratmaqdansa, yaratmasaydı yaxşı idi!..

− İşləri, gücləri yaman-yalanlıq…

− Alçaq, qorxaq həriflər!..

− Uzaqdan çinlilər gəlir.

Onbaşı Parsın iti gözləri çox uzaqdan gələn Şen-kinqlə üç Çin zabitini seçmişdi. Çinlilər olduqca sürətlə at sürürdülər. Onlara yanaşınca yavaşıdılar. Bir-birləri ilə danışırdılar. Yamtarla Pars heç sevmədikləri çinlilərin üzlərini görməmək üçün onlara arxalarını çevirdilər. Şenq-kinq bu zaman Van-zin-şana tərəf əyilərək nəsə söylədi.

O da gülümsəyərək atını döndərdi və iki onbaşının yanına gəldi:

− Sizi salamlayıram, igidlər! − dedi.

Pars əhəmiyyət vermədi.Yamtar tərs-tərs baxdı. Van-zin-şan gülümsəyərək:

− Uca bəyimiz Şen-kinqdən izn aldım. Sizinlə ar ötüşdürmək istəyirəm. Özünüzə güvənirsinizmi?

Yamtar çaşdı:

− Başa düşmədim, sənmi yarışacaqsan? Kiminlə yarıçacaqsan?

− Sizinlə…

Pars cavab verdi:

− Ötükəndə çocuq yoxdurmu? Sən onlarla yarış!

Çinli gülürdü:

− Uca bəyimiz mənə bir qızıl axça verdi. Yarışı udan axçanı alacaq.

− Uca bəyinizin canı bizə bir qızıl axça verməkmi istəyir?

Çin zabiti meydan oxuyurdu:

− Özünə güvənən ər meydana çıxar!

İki onbaşı baxışdılar. Çinli onları yarışa cəlb etməyə çalışırdı:

− Türk əsgərləri yarışdan çəkinərmi? İndi üçümüz atları mahmızlayıb sürərik. Bu gəldiyimiz yerdə

uca bəyimizin otağına varmadan öncəki təpəyədək gedər, sonra yenə buraya qayıdarıq. Qızılı birinci gələn alar.

Pars çinliyə dik-dik baxdı:

− Elə isə qızılı bizə ver. Biz sonra Yamtarla yarışarıq. Udan qızılı alar, – dedi.

− Bəyimiz ikinci üçün də bir gümüş axça verdi.

− Onu da bizə ver. Üçüncü üçün bir şey veribsə, onu özünə götür.

− İgid! Sən çox yüksəkdən danışırsan, amma qorxuram yarı yolda qalasan!

Pars bu gözəl, qarlı havada Şen-kinqin də yarışa girməsini təklif edəcəkdi. Bunun üçün başını ona tərəf çevirdi. Amma qıribə idi: Şen-kinq yanındakı iki çinli ilə birlikdə düzənlikdə atını sürüb uzaqlaşmışdı. Yarışı seyr etmədikdən sonra necə axça təklif edirdi? Parsın beynində bir şimşək çaxdı.

Sonra çinliyə tərəf dönərək:

54

− Sən Yamtarla yarış. Mən burada sizi gözləyirəm, − dedi.

Yamtar bir az irəlidə otlayan atına sıçradı. Çinliyə:

− Yüz addım irəliyə get. Sənin atın yorğundur.

Pars qırmancını qaldırıb endirincə “Yarışa başlayırıq” – dedi.

Van-zin-şan yüz addım irəliyə getdi. Başını çevirərək işarə gözlədi. Pars qamçısını yuxarı qaldırmışdı. Birdən-birə sürətlə endirdi. İki at götürüldü.

Pars bir müddət atların axasınca baxdı. Sonra tələsik öz atına mindi. Çinli ilə Yamtarın getdikləri istiqamətin tam əksinə dördnala sürdü. Çinli bəylə yoldaşlarının izlərinə düşmüşdü.

Onbaşı qar üzərində atını böyük sürətlə çaparkən gözləri ilə üfüqü axtarırıdı. Onun düzənlikdə

belə ildırım kimi uçmasına çinlilər səbəb olmuşdu. Pars, bu çinlinin gəlib yarış təklif etməsindən, nədənsə, şübhələnmişdi. Hələ yarışın bu yana doğru deyil, o biri yana tərəf olması onu büsbütün yerindən oynatmışdı. Pars çox yaxşı bilirdi ki, arada xeyri olmasa, çinli pul xərcləməz. Hələ bu yarışda Van-zin-şanın şübhəsiz məğlub olacağı məlumkən bir qızıldan keçməsində, çinli bəyin əlbəttə, pis bir niyyəti vardı. Pars bunları düşündüyü üçün yarışa girməmiş çinlilərin ardınca düşmüşdü. Onun üçün ən böyük iş çinlilərin arxasınca getmək deyil, çinlilərin getdiyi yerə yetişmək idi. Onbaşı uzaqdan atlıları görüncə atını qamçıladı. İldırım kimi enərək çinlilərin yanına gəldi. Üç çinli kürən bir ata minmiş olan Almılanın qarşısında durmuşdular. Gözəl Almıla hər zamankı sakit və biganə halı ilə

onlara baxırdı. Parsın yetişdiyini görüncə gülümsədi.

Onbaşı atını Şen-kinqin düz qarşısına sürərək dayandı. Susaraq baxışdılar. Sonra Pars Almıladan soruşdu:

− Sənə bir şey dedilərmi?

− Çin bəyi haraya getdiyimi soruşdu.

− Nəyinə gərəkmiş?

Pars çinliyə dik-dik baxdı. Sonra onun üzünə tüpürürmüş kimi belə dedi:

− Bilmirəm.

− Çinlisən, çoxbilmiş deyilsən.

Şen-kinq gülür, bu türkü ələ salmaq istəyirdi. Yuxarıdan aşağı baxaraq onbaşıdan soruşdu:

− Hardan bildin?

− Yarışı araya salaraq bizi buradan uzaqlışdırmaq istədin, amma olmadı.

− Sənə bu ağlınla uca bir tarkan olman gərəkdir.

− Sənin kimi bir bəy olmaqdansa, olmamaq yaxşıdır…

Şen-kinq istehza etmək istərkən acı həqarətə məruz qaldığından qızardı. Bir an özünü qayğılı kimi göstərdikdən sonra bağırdı:

− İrəli getmə! Sonra qan olar.

− Nə olar. Qanının rəngini görərik.

− Qarşında üç nəfər dayandığını unutma! Buradan sağa dönə bilməzsən!

− Üç nəfərsinizmi? Çox azsınız!…

Şen-kinq qəzəblə qılıncını çəkdi. Onu görüncə iki çin zabiti də elə etdi. Amma onbaşı Pars eyninə də almadı. Çin bəyinə dedi:

− Mənim yerimə üçünüzlə Almıla döyüşsə, olarmı?

Böyük bir soyuqqanlılıq və ciddiyyətlə verilən bu sual Şen-kinqi özündən çıxardı, hayqıraraq onbaşının üstünə cumdu. Pars, atını çevik bir hərəkətlə dəhmərləyib onun bu hücumunu boşa çıxararkən qılıncını çəkdi. Dörd atlı bir-birinə qarışdı.

Döyüş başlamışdı.

Pars heç təlaş etmir, usta bir döyüşçü olduğunu göstərən hərəkətlərlə qılınc oynadırdı. Çinlilər bağırışır, hücum edir, Parsı mühasirəyə alır, qılınc oynadır, amma vura bilmirdilər. O, yalnız endirilən zərbələri geri qaytarır, durmadan at oynadırdı. Almıla at üzırində gülümsəyərək döyüşü seyr edirdi: bu savaşdan xoşhal olduğu sifətindən bəlli idi.

Bu zaman döyüşçülər ona yaxınlaşınca dilləndi:

− Pars! Üçünü də təpələyə bilməsən, gözümdən düşərsən ha!

Pars, qılınc çaqqıltıları arasında cavab verdi:

− Narahat olma! Yoruldular.

55

Bir az sonra çinlilərdən biri hayqıraraq atından yerə sərildi. Yarası böyük deyildi, bu, bir çinli qorxaqlığı idi. Onbaşı Parsın da üzündə incə çapıqlar vardı, amma əhəmiyyət vermirdi. Özündən çox atını qorumağa çalışırdı. Almıla yenidən dilləndi:

− Pars! Yaxşı aşıra bilmədin!

Amma Almılanın gözləri yerə sərilən çinliyə sataşınca sözünü kəsdi. Çünki yaralı çinli ayağa qalxıb yayını gərirdi. Atacağı ox Parsı vurmasa belə, atını yaralayacaq; Pars iki atlıya qarşı piyada döyüşməyə məcbur olacaqdı. Almıla bunu görüncə ondan 30 addım aralıda duran çinlinin üstünə

dördnala sürdü. Çinli bu hücumu görüncə yarım bir dönüş etdi və oxunu Almılaya atdı. Atın köksünə

saplanan ox onu yerə yıxarkən Almıla da atın üstündən qarın içinə yıxıldı. Bu düşmə kəskin olsa da, yumşaq qar onu qorumuşdu. Çinlinin yanında yerə düşən Almıla böyük çevikliklə sıçrayaraq ayağa qalxdı və çinliyə hücum etdi. Aralıda üç kişi at üstündə çarpışarkən bu ikisi də yerdə boğuşmağa başladı. Onsuz da sol qolundan qılınc yemiş olan çinlini Almıla ilk hücumda qatlayıb dizinin altına qoydu və iki əli ilə boğazından yapışdı. Çinli əlləri ilə Almılanın biləklərinə sarılaraq özünü boğulmaqdan qurtarmaq üçün çabaladı. Bacarmayınca son bir sürətlə belindəki bıçağa əl ataraq Almılanın üzünə atdı. Gözəl Almılanın yanağı başdan-başa cızılmış, qan axmağa başlamışdı. Gənc qız yaralanınca çinlini buraxıb ayağa qalxdı. Çinli də o dəqiqə yerindən sıçradı. Almıla bıçağını çəkmişdi.

Bir-birlərinin ətrafında fırlanmağa başladılar. Sonra Almılanın onun üstünə atılması ilə yenə döş-döşə

gəldilər. Çevik bir zərbə ilə çinlini yerə çalan Almıla sol əli ilə onun bıçaq tutan sağ əlini, yıxılarkən dizi ilə də o biri qolundan basdı. Sonra sürətlə qaldırdığı bıçağını sapına qədər boğazına sapladı. Hərif çabalayıb gəbərirkən ayağa qalxan Almıla qarşıdan bir atlının dördnala onlara doğru gəldiyini gördü.

Onbaşı Pars hələ ki, çinli ilə vuruşurdu. Qarşıdan ildırım kimi şığıyan atlı döyüşçülərin yanına gəlincə

durub bağırdı:

− Bu nə deməkdir? Endir qılıncı!

Almıla üzündən, Pars da səsindən bunun Kür Şad olduğunu tanıdılar. Həmin an qılıncı endirən Pars, Kür Şada dönmək istədi; bunu fürsət bilən Şen-kinq qılıncını endirmiş olan Parsa bir zərbə

vuraraq onu qolundan yaraladı. Pars can acısı ilə atının yanına sərildi və inlədi.

Çin bəyinin bu xainliyini görən Kür Şad ona doğru at sürdü.

− Sən mənim qılınc endir, deyə əmr etdiyimi eşitmədinmi? – deyə soruşdu.

Sonra onun cavab verməsini gözləmədən qamçısı ilə Şen-kinqin üzünə elə bir zərbə vurdu ki, Çin bəyinin söz deməyə taqəti çatmadı, atdan düşərək qarın üzərinə sərilə qaldı. O biri çinli bunu görüncə həmin an yerə atıldı. Diz çökərək Kür Şadı salamladı.

Kür Şad ətrafına baxdı. Üzündən qanlar axdığı halda ona baxan Almılanı, yaralı qolundan tutaraq özünü toplamağa çalışan Parsı, yerdə ölü yatan çinlini nəzərdən keçirdi. Dördnala at sürərkən bu gözəl qızın çinlini öldürdüyünü görmüşdü. Soruşdu:

− Qız, sən kimsən?

− Minbaşı İşbara Alpın qızı Almılayam.

Kür Şad ona simsarlığı çatan gənc qıza gülümsədi:

− Niyə vuruşdunuz?

Almıla olub keçəni anlatdı.

− İşbara Alpın qızı olduğun bəllidir. Necə döyüşdüyünü də gördüm. Polad ürəkli, bahadır qızsan.

Səni bəyəndim!

Sonra Parsa dönərək soruşdu:

− Sən kimsən?

Üst-başı qan içində olan Pars atından atıldı. Yerə diz vurub Kür Şadı salamlayaraq:

− İşbara Alpın onbaşılarından Parsam, − deyə cavab verdi.

− İlk hücum edən kim oldu?

− Onlar…

Kür Şaddan yediyi qamçı ilə bayılıb düşən Şen-kinq yavaş-yavaş özünə gəlirdi. Kür Şad nifrət dolu baxışlarla ona baxaraq dedi:

− Bu sənin qulağında sırğa olsun! Burada dəyərsiz olduğunu unutma. Bir də ədəbsizlik etməyə

qalxsan sənin o murdar canını cəhənnəmə göndərərəm. Sonra Parsla Almılaya döndü: 56

− Almıla! Atını öldürən çinlinin atı sənindir. O birilərin atları da onbaşınındır. Mən yetişməsəydim, Pars ikisinin də payını vermişdi. Atları verməklə borclarının hamısını ödəmirlər.

Haydı gedin!

Almıla ilə Pars Kür Şadı salamlayaraq atları götürüb yola düşdülər. Şen-kinq yoldaşının köməyi ilə ayağa qalxmışdı. Kür Şad:

− Çin bəyləri təkbətək vuruşmağı bilirmi? − deyə soruşdu.

– Biləyinə güvənirsənsə gəl, səninlə qılınclarımızı bir sınayaq!

Çinli bir səs çıxarmadı. Kür Şad səsini daha da sərtləşdirdi:

− Mən də piyada olacağam. İstəyirsiniz, ikiniz birdən vuruşun. Ürəyiniz möhkəmdirmi? Lap istəyirsiniz qalxanımı da atım, yalın qılınc vuruşaq. Dəbilqəmi də ataram.

Çinlilərdən boş yerə cavab gözləyən Kür Şad onların bu susmağı qarşısında üzünü turşutdu:

− Siz alçaq, ürəksiz adamlarsınız. Ancaq bir neçəniz bir araya gəlincə bir qadının ardınca gedə

bilirsiniz, − dedi.

Sonra atını sürətlə sürərək uzaqlaşdı.

Van-zin-şan ilə yarışı udub qızılı alan Yamtarın ilk işi Parsı axtarmaq oldu. Onun yaralanıb çadırında yatdığını öyrənincə bir şey anlamayaraq atını oraya səyirtdi. Qapıdan içəri girincə Parsın yatdığını, ətrafında Almıla ilə Sançarı, Süləmiş Arıq Buğanı, Göy Börü və Üç Oğulun toplandığını gördü. Parsın bənizi saralmışdı. Ağ saqqallı bir həkim onun yaralı qolunu dağlayırdı. Yamtar:

− Nə oldu, Pars? – deyə bağırdı.

Pars yorğun bir səslə:

− Çox qanım axdı, yoruldum, − deyə cavab verdi.

Yamtar ətrafına baxındı. Almılanın üzündəki yaranı görüncə gözlərini açdı:

− Bir-birinizlə qılınc oyununamı çıxdınız? – deyə soruşdu.

Onbaşı Üç Oğul olanları qısaca Yamtara anlatdı. Həkim işini görüb qurtarmışdı. Bu zaman bayırda bir gurultu, bir şaqqıltı eşidildi. Minbaşı İşbara Alp iti addımlarla içəri girdi. Onbaşılar yerə diz vurdular. Həkim əlini bağrına basaraq baş endirdi. İşbara Alp, yatağından qalxmağa çalışan Parsa əli ilə uzanmasına işarə edərək həkimə dedi:

− Necədir? Yarası dərindirmi?

− Uzun yol gəldiyi üçün çox qanı axmışdır. Bu yara qapanar. Çox kımız içərsə, bədəni güclənər, ölməz.

Onbaşılar bir-birinə baxdılar.

Minbaşı Almılaya dönərək:

− Get nə qədər kımız varsa, hamısını gətir, − dedi.

Almıla çıxarkən İşbara Alp Yamtara baxdı:

− Yamtar! Çalığı tap. Gün batmazdan əvvəl məni görsün,

− dedi. Sonra Parsa dönərək bir deyəcəyi olub olmadığını soruşdu.

Pars:

− Bir deyəcəyim yoxdur. Qızınla öyün! Döyüşüb bir çinli öldürdü. Məni də buraya kürəyində

gətirdi. Bayılmışdım, − deyə cavab verdi.

İşbara Alp getdikdən bir az sonra Almıla gəldi. Əlində kiçik bir çamçaq vardı. Parsın yanına qoydu:

− Bütün kımızımız budur, − dedi.

O zaman onbaşılar hamı birdən çıxdılar. Yamtar yarışda qazandığı qılıncı çıxararaq Sançara verdi:

− Bununla tapa bildiyin qədər kımız al. Mən Çalığı axtarmağa gedirəm, − dedi.

Onbaşılar bir-birlərindən evlərində kımız olub-olmadığını soruşdular. Heç birində qalmamışdı.

Ayaq üstə qısa bir söhbət oldu. Yeddi qoyunla iki atın yerini elədilər. Sançar bunları hər onbaşının obasından toplayıb çinlilərə atacaq, üstünə qızılı da qoyaraq hamısına kımız alıb Parsa gətirəcəkdi.

***

Axşam onbaşı Sançar yanında Almılanın keşik çəkdiyi halsız Parsın çadırına yeddi böyük çamçaq dolu kımızla girərkən Yamtar da minbaşı İşbara Alpın qarşısına çıxıb və diz vurduqdan sonra:

− Çalıq yoxa çıxmışdır. Arvadı bir neçə gündür Çalığın görünmədiyini, haraya getdiyini də

bilmədiyini söylədi, − dedi.

57

CASUS

Sançar qara qış dondurduğu halda təlimlərindən qalmırdı. Öz buyruğundakı ərləri indi də dörd günlük bir savaş təliminə çıxarmışdı. İlk günü dördnala yol getmiş, gecəynən də fırtına altında yüyürmüşdülər. Üç yedəkli atları vardı. Bu yürüşdə ov tapacaqlarını bildikləri üçün atları özləri ilə

götürmüş, ovladıqlarını atlara yükləmişdilər. Onbaşı Sançarın adını Ötükəndə hər kəs tanıyırdı. İgid döyüşçü və yaxşı əsgər idi.

Bu dörd günlük döyüş təlimlərində Ötükəndən o qədər uzaqlaşmışdılar ki, harda isə bir az da getsələr, Çinə hücum edə bilərdilər.

Dördüncü gün təlimlər bitmiş, yedəkli atları ovla yükləyib Ötükənə qayıdırdılar, yorğun idilər, fırtına və qar dayanmışdı. Göz gördükcə uzanan bu geniş çöldə atla getmək çox gözəl idi. Sançar və

əsgərlərin yorğunluqları çıxırdı. Birdən-birə döyüşçülərdən biri:

− İrəlidə bir at gedir, − dedi.

Qarşıda bir at ağır-ağır Ötükənə doğru irəliləyirdi. Sançar tez sağa, sola, önə, arxaya baxaraq, ərləri, atları saydı. Hamı yerindəydi. Yenə gözlərini irəlidəki ata dikən Sançar bir müddət baxdıqdan sonra:

− Atın üstündə bir adam da var. Ardımca tez gəlin,

− deyərək atını mahmızladı. Hamısı birdən sürətlə çatdılar.

Sançarın iti gözləri yanılmamışdı. Atın yanına çatdıqları zaman onun üstündə yaralı bir adamın olduğunu, atın yalına yataraq yıxılmamağa çalışdığını, atın üstündə güc-bəla ilə dura bildiyini gördülər. Sahibini yıxmamaq üçün at çox yavaş, tələsmədən gedirdi. Sançar yaralıdan soruşdu:

− Kimsən? Burada nə axtarırsan?

Cavab yox idi. O zaman atlılardan biri yerə atıldı. Yaralıya yaxınlaşaraq əyilib üzünə baxdı və

Sançara dönərək:

− İşbara Alpın mehtəri Çalıqdır, − dedi.

Döyüşçülər baxışdılar

Sançarın əmri ilə yerə endirilən Çalıq danışa bilmirdi. Ara-sıra gözlərini açır, sonra yenə

qapayırdı. Bəlkə də öləcəkdi. Sançar göstəriş verdi:

− Tez olun, yaralarını sarıyın!

Yaralarını dağladılar. Çalığa zorla kımız içirdilər. Sançar iki atın arasına geydirdiyi keçə ilə Çalıq üçün bir yataq hazırlatmışdı. Çalıq onun üzərinə uzandırıldı. Üstü yaxşıca örtüldü. Yola çıxdılar.

Sançar beyninin çatladacaq qədər düşünürdü. Çalıq niyə yaralanmışdı? Buralarda işi nə idi?

Sançar bu bilməcəni çözənə qədər Ötükənə çatdılar. Çalığı çadırına qoyduqdan sonra onbaşı Sançar, minbaşı İşbara Alpın yanına gedərək olanları danışdı.

İşbara Alp gəldiyi zaman Çalıq gözlərini açmışdı. Minbaşı:

− Haraya getmişdin? – deyə soruşunca Çalıq gözləri ilə işarə edərək güneyi göstərdi. Sonra huşunu itirdi.

Həkimlər Çalığı qurtarmaq üçün əlac gəzir, yaralarına məlhəm sürtür, dualar oxuyurdular.

Amma yaralı heç cür özünə gələ bilmir, hətta halı pisləşirdi.

***

Ötükənə gəldiyinin dördüncü günü Çalıq bir az yaxşılaşan kimi oldu. Onu hər gün yoxlayan İşbara Alp Çalığı yaxşı görüncə nə üçün yoxa çıxdığını yenə soruşdu. Çalıq çox çətinliklə yalnız:

− Casus, − deyə bildi və susdu.

Minbaşı qaşlarını çatmışdı. Bu casus kim idi? Çalıq hər kəlmə başı huşunu itirəcək qədər yorulmasaydı, çox söz soruşacaqdı. Çalıq o qədər gücsüz idi ki, zorla nəfəs ala bilirdi. Buna baxmayaraq İşbara bu mühüm işi aydınlaşdırmadan rahat ola bilməzdi. Soruşdu:

− Bu casus haradadır?

− Gəbərdi.

58

− Sənmi gəbərtdin?

− Bəli.

Çalığın gücü tükənmişdi. Gözləri ilə bəli işarəsi verib susdu. O qədər çarəsiz idi ki, artıq suallara cavab verə bilmirdi.

Minbaşı ilə Çalıq bunları danışarkən onbaşı Sancar Çalığın çadırında idi. Birdən- birə heyrətləndi.

Çalığa tərəf döndü:

− Bu səni görüncə qaçan hərif olmasın? − deyə soruşdu. Çalıq gülümsədi. Gözləri ilə “bəli!”

işarəsi verdi. O zaman Sançar alış-veriş evindəki yoxsul çinlini və bu çinlinin Çalığı görüncə necə

qaçdığını İşbara Alpa danışdı.

Minbaşı başını əyərək Sançardan soruşdu:

− O çinlinin casus olduğunu haradan bildin?

Sançar bunu hiss etmişdi. Cavab verməsi üçün Çalığa baxınca mehtər özündə son bir qeyrət tapdı.

Kəsik-kəsik:

− Çində əsir olarkən onu görmüşdüm. Çin zabiti idi. Bir də məktub tapdım. Atımın yəhəri altında… Torbanın içində… – deyə bildi və yenidən huşunu itirdi.

İşbara Alp Sançara baxdı. Onbaşı başa düşmüşdü.

− Arvadı atına minib ova gedib. İndi taparam, − dedi və çevrilərək atını dördnala çapdı.

***

Gün batmasına çox az qalmış Sançar qan-tər içində İşbara Alpın çadırına girdi. Salam verdikdən sonra minbaşıya bir kağız uzatdı:

− Çalığın atının yəhəri altından bunu tapdım, − dedi.

İşbara Alp burulmuş kağızı açaraq baxdı. Üzünü bürüşdürərək:

− Bu, çincə yazılmışdır. Ötükəndə bu dildə kağız kimə lazımmış? – dedi. Sonra Sançara sarı dönərək bunları söylədi:

– Sən get. Bunu sabah oxuyarıq. Kimsəyə bir söz demə!

− Buyruq sənindir!

Sançar öz çadırına yönəldi.

İşbara Alp və Sançar ağızlarını möhkəm tutsalar da “casus” xəbəri Ötükənə yayılmışdı.

Ötükənlilər kimsədən eşitmədikləri halda bunu özləri sezmişdilər. Cürbəcür söhbətlər dolaşırdı:

− Çalıq bir casus yaxalamışdır.

− Çalığı casuslar vurmuşdur.

− Çalıq bihuş olduğu üçün casusun adını söyləyə bilmirmiş.

Ötükəndəki çinlilər büsbütün qorxuya düşmüşdülər. Nədənsə, bu işdən çox hürkürdülər. Şen-kinq belə üzündəki qamçı yarasının acısını unudub bu işin üstünə düşmüşdü. Gecə vaxtı Van-zin-şanı və digər çinli zabiti çadırına aparmış, onlarla danışırdı. Belə deyirdi:

− Çindən bir casusun gəlməsi bizim üçün yaxşıdır. Çünki kağanı təhrik etmək üçün bir səbəb olacaq. Çində indiki ailəni yıxıb ailəmizi kağan edərsə, bir daha belə casus görməyəcəyinə onu inandırmalıyıq.

Van-zin-şan bu fikrə etiraz etdi:

− Xeyr, bəyimiz. Kağan casusluğu duyarsa, bizim üçün də pis olar. Çünki onun üçün Çindəki o və

bu ailədən öncə Çindən gələn casus mühümdür. Bu casus xəbəri doğrudursa, kağan artıq bizə də yaxşı gözlə baxmaz.

− Niyə baxmasın? Sən də amma qəribə düşünürsən. Bu İşbara Alpın mehtəri özünə gəlsə, casususn adını söyləsə…

− İşbara Alpın mehtəri bilirmişmi?

− Bilirmiş. Bu mehtərin çincə yaxşı bildiyini duydum. Hər halda bir şey öyrənmişdir. Casusun Çin kağanından gəldiyi açıqca məlum olsa, Qara Kağandan Çinə hücum etmək üçün izn istəyəcəyəm.

Əlbəttə, mənə qırx min, əlli min atlı verər.

− Xeyr, bəyimiz! Qara Kağan sizə döyüşçü verməz.

− Niyə?

− Hücumda qarət olunacaq malları yalnız türklərə vermək istəyir, ona görə.

− Mən malı neynirəm! Ələ keçirdiyim malı yenə Kağana verərəm. Mənə Çin kağanlığı gərəkdir!..

59

− Elə olsa, yenə verməz!

− Sən də bu gecə hər şeyin çürüyünü çıxarırsan.

Şen-kinq elə hiddətlənmişdi ki, həmin an qılıncına əl atmışdı. Yaxşı ki, Van-zin-şan tez yerindən qalxmış, özünü qapıdan bayıra atmışdı. Yoxsa o birisinin əlindən xata çıxardı. Şen-kinq ikinci Çin zabitinə tərəf döndü:

− Bu miskin hərifə birdən-birə nə oldu belə? Həddini yamanca aşmışdı. Qarşımda olduğunu unutmuşdu.

− Bəli, bəyimiz! İki-üç gündür onun halında bir dəyişiklik var.

***

Gecə yarısına doğru Ötükəndə yaman bir fırtına qopdu. Külək qorxunc fəryadla uğuldayır, qar dəli kimi yağırdı. Meşədəki qurdların birdən ulaması bu qorxuncluğu bir az da artırdı. Soyuq da kəskinləşdi. Boran, tufan, fırtına, qar, soyuq Ötükəni görünməmiş bir biçimdə çapıb talayırdı.