Читать книгу: «VoxZero. Камертон»
Беренче өлеш. Кыш
Бүлек 1. Камил Аһәңгә юл
Унбер миллион кешегә ялганлау техника эше генә икән, ә техникада Ариадна камил иде.
Техника – тын алуда. Тавыш утырмасын өчен, әйтелеше авыр сүз алдыннан дүрткә кадәр санап тын алу; фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга ышанырга кирәк булган җирдә ясалган пауза; иреннәрдән ярты секунд алда күзләрдә башланган елмаю, чөнки иреннән башланган елмаю ялганны хәтта көйләнгәннәргә дә сатып бирә, ә көйләнгәннәр, кем ни сөйләсә дә, ахмак түгел – алар бары тик күрмәскә риза булганнар. Ариадна сүз белән ялганламый. Сүзләр чит: үлчәнгән, өч бүлек аша узган; сүзләрдә ялган юк, сүзләрдә – сәясәт. Ариадна тәне белән ялганлый – тәненең «мин моңа ышанам» дип әйтүе белән. Моңа өйрәтеп булмый. Моның белән, бервакыт аңа әйткәнчә, туарга яисә ясалырга кирәк.
– Утыз секунд, – колагында режиссерның җылы тавышы яңгырады.
«Аһәң Медиа» студиясе анда дулкынланып булмаслык итеп төзелгән. Яктылык һәр яктан килеп, күләгә төшерми: аны, ундүрт яшьлек кызны, беренче тапкыр шушы өстәл артына утыртканнан бирле, инде унике ел бу яктылык астында Ариаднаның күләгәсе юк, һәм ул, ампутациягә күнеккән кебек, үзенең күләгәсезлегенә күнеккән инде. Һаваны тән үзенең чиге барлыгын онытырлык температурада тоталар. Аның каршында, камера урынында, кызыл түгел – кызыл борчый – яшел утчык йомшак кына яна иде; аларда эфир да, ризалык та, яшәргә рөхсәт тә – барысы да яшел. Ә уң якта, кадрдан читтә, тонык панельдә аның тавыш кәкресе – нечкә, яктылы сызык – тын гына сулыш ала; система аны Ариадна янәшәсеннән шул ук мизгелдә сызып бара, ә Ариадна тигездән чыкса, ул үзе дә сизмичә сафка кайтсын өчен, тупас итеп түгел, пышылдап кына, колаклыкка азрак тон өстәп, төзәтеп куя. Көйләүне вәгазьләгән чагында аның үзен көйлиләр. Ул моны белә иде һәм, барыбер сорамыйча тибеп торган йөрәк турында уйламаган кебек, күптән инде бу турыда уйламас булган иде.
– Егерме.
Тигез яктылык, шома панельләр, һәм өстәл артында, кадрда, кемнеңдер пөхтә башындагы ялгыз уй кебек, ул бер үзе – студиядә аннан башка бер генә кеше дә юк. Ләкин Ариадна бу бушлыкта кешеләр барлыгын белә иде. Кайдадыр, бу якты, бер генә җөе дә күренмәгән диварлар артында, җылы тавышы аның колагына килеп ирешә торган режиссер утыра; аның янында – Ариадна беркайчан да яктыда күрмәгән, әмма аркасы белән тоя торган кешеләр. Хәер, алар бернәрсә дә хәл итми. Аның кәкресен – шул ук мизгелдә төзәтеп торылган нечкә тавыш сызыгын – кеше алып бармый. Аны ИҖСА алып бара: тавышны ярты тонга күтәреп, сафка кайтаручы да – аның күренмәс кулы, Ариаднаның тавышын аның үзеннән яхшырак белүче дә – ул. Ә диварлар артындагы кешеләр аның ничек эшләгәнен карап кына утыра, күрсәткечләрне тикшерә, баш селки; баш селкергә кеше булсын өчен генә кирәкле, ә башка бернәрсәгә дә кирәкмәгән бу кешеләр машина янында – төзек механизм янындагы Күзәтүчеләр кебек. Ә аларның барысыннан да өстә, тагын да ераграк, Ариаднаны кертмәгән кабинетта, моның барысын төзегән кеше утыра – Ариадна аны хәтта күңеленнән дә атамый; аның йөзе юк, бары тик һава басымы кебек тигез һәм гаять зур барлыгы гына сизелә. Мимар. Ул эфирга кысылмый. Аңа кирәк тә түгел: ул бер тапкыр барысын да үз-үзен көйләрлек итеп көйләп куйган. Һәм хәзер төгәл йөргән сәгатькә караган кебек кенә карап тора. Кайвакыт Ариаднага ул аңа да – аерым, башкаларга караганнан озаграк – карый кебек тоела иде. Ариадна бу уйны куа иде. Мимар турында уйлау – караңгыда, бәлки, булмаган да чит карашка борылып карау белән бер.
– Ун.
Бер объектив та үтеп керми торган өстәл астында Ариадна сул кулын йодрыкка кысты. Ул һәрвакыт шулай итә. Еллар буе ул моны үзенә болай аңлатты: менә монда, өстәл тактасы астында, аларга бирелмәслек нәрсә яшеренә. Ирекле кул. Камера да, кәкре дә, ИҖСА да күрми торган кечкенә бер тартышу. Аның шәхси, яшерен, бердәнбер «юк»ы – йөзе «әйе» дигәндә йодрыкка яшерелгән. Ул бу йодрыкка, тотынгычка тотынган кебек, тотына иде.
– Өч. Ике.
Яшел утчык алышынмады – ул бераз яктырды да гади генә «хәзер» дигәнне аңлата башлады.
– Хәерле кич, – диде Ариадна, һәм тавышы җылы, тигез, унбер миллион кешегә үз булып яңгырады. – Күбегез хәзер, бөтен шәһәр белән, бер үк сәгатьтә, тиешенчә, кичке ашка утыра. Бу яхшы. Шәһәрнең бер ритмда сулыш алуы – менә шул инде татулык. Табыныгыз хәерле булсын. – Ул җылы пауза ясады. – Беләм, күбегез арыды. Сафта тору – хезмәт. Көн саен тату булуны сайлаганыгыз өчен сезгә беркем дә рәхмәт әйтми. Мин әйтәм. Рәхмәт.
Һәрвакыт шулай башлыйлар – кешеләрдән сорамаган нәрсә өчен рәхмәт әйтүдән. Бу коралсызландыра. Сиңа рәхмәт әйткән кешегә каршы баш күтәреп булмый.
– Беләм, кайвакыт бәя сезгә югары тоела, – дип дәвам итте ул. – Тотып торырга кирәк булган тон. Кычкырып бирелмәве хәерлерәк сораулар. Ләкин бездән элек нәрсә белән түләгәннәрен искә төшерегез.
Ата-бабаларыгыз үзләрен ирекле дип атады – һәм гомер буе тынычлык белмәде. Мең чит фикер, мең борчу, мең «ә әгәр» – һәрберсенең башында көне-төне шау-шу торды. Алар теләсә кемгә теләсә нәрсә әйтә ала иде. Һәм барысы берьюлы, көне-төне әйттеләр дә, үз кычкырышларына буылдылар, һәм беркем беркемне ишетмәде. Алар ирекле иде – шуңа күрә ялгыз да иде. – Фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга риза булырга өлгерергә кирәк булган җирдә кыска пауза. – Ирек борчуның бер башка исеме генә булган икән.
Ә тагын алар бер-берсе белән килешеп яши белмәде. Система соңрак бер генә стериль сүз белән – Низаг дип атаган нәрсә аларда игълансыз башлана һәм тәмамлана белми иде: үзеннән-үзе кабына, еллар буе пыскып ята, барысын да үзенә тарта иде. Низаг алардан башка башлана һәм алардан башка тәмамлана иде, ә башы белән ахыры арасында – Ариадна икегә кадәр санарлык озын пауза ясады һәм колак очы белән генә уң яктагы кәкренең түбән таба тайпылуын, системаның йомшак ярымтон белән аның тавышын тотып калуын ишетте, – ә башы белән ахыры арасында шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды.
Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый. – Җылы пауза. Ә аның артында, студияне тигез алтынга күмеп, экран яктысы йомшак кына җылынды – әйтерсең, сүзләр үзләре җылына иде. – Без ул борынгы шау-шуны дәваларга өйрәндек. Без уйларны тигезләдек – һәм борчу китте. Ата-бабаларыгызның башында гүләгән җирдә – сездә тынлык. Алар берәм-берәм бәргәләнгән җирдә сез бергә, бер ритмда атлыйсыз, һәм беркем дә артык түгел. Без сездән идеяләр сорамыйбыз. Иман сорамыйбыз. Без бер генә кечкенә нәрсә – тон гына сорыйбыз. – Һәм тагын соңгы, төгәл пауза. – Башыгызда, ниһаять, тын булсын өчен – бу кыйммәтме соң? Янәшәдә шул ук татулыкта кемдер булсын өчен? Балалар йокласын өчен?
Теге борынгы бәла турындагы саннар да калган бөтен текст кебек үк шул ук бүлектән килә, һәм аларны эфирдан эфирга кабатлаган Ариадна күптән инде аларда күпме хакыйкать, күпме – кирәкле доза икәнен белми иде. Белгәне шул гына: алардан башка ары таба ышанмыйлар, ә алар белән риза булалар; һәм тарихны да, тон кебек үк, кемдер, мөгаен, янәшәдән нечкә яктылы кәкре белән алып бара һәм, ул тигездән чыга башлау белән, төзәтеп куя торгандыр.
– Бүген мин күпләр курыккан бер сүз турында сөйләшергә телим. Көйләү.
Ул фикер беткән җирдә булмаган теге паузаны ясады.
– Аны диагноз кебек пышылдап әйтәләр. Ә Көйләү бит – җәза түгел. Каһәр түгел. Аналар тыңлаусыз балаларны куркыта торган нәрсә түгел. – Ул, карават астында үзенә дию-пәриләр уйлап чыгарган балага иелгән кебек, игелекле генә камерага таба бераз иелде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.
Һәм «шәфкать» сүзендә аның тавышы төште.
Күп түгел. Таяныч тоннан җиде процентка түбән – ул бу санны белә иде; кәкрене колак очы белән ишетте, уң яктагы нечкә сызыкның түбән таба калтыранып алуын һәм шундук тигезләнүен, колаклыктагы системаның аның чираттагы авазын ярты тонга күтәреп, сафка кайтаруын күрде. Җиде процент. «Шәфкать» сүзендә ярты тон түбән – әйтерсең, ул моны аларга түгел, үзенә әйтә, әйтерсең, шәфкатьнең шәфкать икәненә кемнеңдер, ниһаять, аны ышандыруы аңа үзенә кирәк иде.
Һәм Ариадна моны белә торып эшләдеме, әллә бөтенләй сизмичә калдымы – белми иде.
Ялган түгел – ялганга ул күнеккән, ялган – аның эше. Тавышын төшерергә карар кылганын хәтерләмәве – менә нәрсә түзеп булмаслык иде. Өстәл астында йодрык үзе кысылды. Тавыш үзе төште. Ә әгәр алар «үзләре» икән – бу «үзләре» кемнеке соң? Яшерен генә риза булмаган, үзенең «юк»ын өстәл тактасы астына яшергән үз тәнеме? Әллә аңа егерме ел элек, алты яшендә, ак бүлмәдә салып куелган теге, икенче нәрсәме? Аннары, ундүрт яшендә, бала җаны әле катып җитмәгәндә, аны шушы яктылык астына бастырып, күздән елмаерга өйрәткәннәр һәм нәкъ шушыны салганнар: монда тавышыңны төшер, монда аларга ярык калдыр – шуннан алар сине яратыр, чөнки идеаль тигез диктор артыннан беркем дә бармас, ә үзе бераз шикләнгән сыман тоелган диктор артыннан барысы да барыр. Идеаль ялганны ялганлаганын белмәгән кеше сөйли. Идеаль каршылыкны үз каршылыгының алдан ук исәпкә кертелгәнен белмәгән кеше күрсәтә.
Ул үз йодрыгын аларның исәп-хисабыннан аера алмый иде. Һәм һәр эфир саен аеру авыррак була барды, чөнки икесе дә – йодрык та, исәп-хисап та – үзләрен бер үк төрле тоталар: өстәл астында эндәшмиләр һәм игелекле сүзләрдә аның тавышын төшерәләр.
– …һәм шуңа күрә, – теге, икенче Ариадна боларны уйлаган арада, ул камил итеп сөйләвен дәвам итте, – без абынганнарны төрмәгә кайтармыйбыз. Без аларны өйгә кайтарабыз. Үзләренә. Ризалыкка.
Аның артында, кадрның яртысын алып торган диварда, экран яктырды, һәм анда үрнәк күренде. Эчке кәгазьләрдә моны шулай – үрнәк дип атыйлар, ә эфирда «өйгә кайтканнарның берсе» диләр. Ул яшь, бик яшь, йомшак яктылыкта аның йөзе, астан бернәрсә дә борчымый торган су өсте кебек, шома һәм тыныч иде. Ул елмая иде. Күзләре тулы тәртиптә – һәм алар артында бернәрсә дә булмавы да тулы тәртиптә: куркуы да, шатлыгы да, анда очратырга тиешле кешенең үзе дә юк иде; кешене ремонт алдыннан фатирдан җиһазны чыгарган кебек сак кына чыгарганнар да чиста итеп җыештырылган, елмаючы бушлык калдырганнар.
– Мине хаоста ташламаганыгыз өчен рәхмәт, – кайткан кыз моны бер генә кыл да калтырамаган тигез, төссез тавыш белән әйтте. – Элек җаным шундый авырта иде. Хәзер миңа яхшы. Хәзер мин татулыкта.
Ариадна аңа карап, сер бирмичә торды. Кайдадыр – ул моны күрмәсә дә белә иде, – хәзер, шушы секундта, челтәрнең караңгы почмакларында, үзләреннән әле чыгарылмаганнар урланган ешлыкларда тота торган «Тынлык» чатында кемдер яза: «күзләренә карагыз. анда беркем дә юк бит». Һәм кемдер җавап бирә: «аныкына түгел. дикторның күзләренә карагыз. диктор барысын да күрә бит». «ә дикторның күзләрен КӨЙ төзәтмимени?» – «КӨЙ тавышны көйли. күзләрен ул әлегә үзе тота». Алар машинаны үзләренчә, урамча – ишегалды этенең кушаматы кебек кыска итеп, КӨЙ дип атыйлар; ә аның дөньясында, өстә, машинаның озын һәм хөрмәтле башка исеме бар, һәм, әйтерсең сүз ике төрле зат турында бара, бу аерма Ариаднаның күңелен һәрвакыт тынгысызлый. Һәм аны әле тере булуында тотып алучы бу кешеләрне күрә алмаска тиешле Ариадна – Ариадна ни өчендер аларны, синең әле барлыгыңның бердәнбер шаһитларын саклаган кебек, саклый иде. Алар аның ярыгын күрделәр. Димәк, ярык бар иде. Димәк, ярылырлык нәрсә бар иде.
Тик бу уй да алдан салып куелмаган булса гына. Тик аны күрәләр дигән өмет аның көйләнешендәге соңгы, иң нечкә юл булмаса гына: каршы торам дип уйласын – каршы торучы тырышыбрак эшли.
– Онытмагыз, – диде Ариадна, һәм бу соңгы җөмлә иде, аннан соң заставка, йомшак музыка һәм «үзләштерү» өчен мәҗбүри бер минутлык тынлык килә. – Аһәңсезлек – сезнең гаебегез түгел. Ләкин ризалык – сезнең сайлавыгыз. Тоныгызны саклагыз. Якыннарыгызны саклагыз. Һәм әгәр якыныгызның көе бозылса – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз – ул чакта инде соң булыр.
Ул иреннәреннән ярты секунд алдан – күзләреннән елмайды.
– Хәерле төн. Тату булыгыз.
Яшел утчык сүрелде.
– Чиста, – режиссер аның колагына тавышына бернинди төс бирмичә әйтте; аларда бу «яхшы» дигәнне аңлата. – Идеаль чиста. Рәхмәт, Ариадна.
Аны үзендә булмаган күләгәләргә кире кайтарып, студиядәге яктылык бераз сүнә төште. Уң яктагы кәкре сүнде. Ариадна тагын бер секунд утырды да өстәл астында йодрыгын язды. Бармаклары оеган, учында исә тырнаклардан дүрт ак ай урагы – кулның чыннан да кысылган булуының бердәнбер исбаты, бердәнбер дәлиле калган. Ул шул ай уракларына карап, соңгы вакытта һәр эфирдан соң уйлый торган, ләкин әйтергә кеше булмаганга беркемгә дә әйтмәгән уен уйлады: кысылган йодрыкның исбаты бар, ә аны нәкъ үзенең кысканына исбат юк – һәм булмаячак.
Ярдәмче кыз су китерде һәм әтисенең аны өстә, чәйгә көткәнен әйтте.
Ариадна торды да унбер миллион кеше белгән, артында бернәрсә дә күренми торган теге тигез, якты шәһәр йөзен киде. Моңа ул сөйләшергә өйрәнгәнче үк өйрәнгән иде – яисә аны өйрәткәннәр, анысын ул хәтерләми; бәла дә шунда: ул ак бүлмәгә кадәр булган бернәрсәне дә хәтерләми, ә кеше хәтерләмәгән нәрсәне аңа үзенеке дип тоттыру җиңел.
Ул учында дүрт сүрелә барган ай урагын алып, лифтка таба китте, һәм алар юлда, йокларга яткырыла торган шәһәр утлары кебек, сүнә бардылар.
Бүлек 2. Оптимум
Шул ук кичне, егерме беренче катта – урта катламның беренче, иң аскы кырыендагы катында – һәм манарадан бөтен бер дөнья түбәндә Кинең гаиләсе шул ук трансляция астында кичке ашка утыра иде. Ул дивардан күрсәтелә: аларның кунак бүлмәсендә бөтен дивар – экран, аны сүндермиләр, яктылыкны сүндермичә генә киметкән кебек, тавышын гына киметәләр, чөнки Эфирсыз кунак бүлмәсе – кешеләр теләсә нәрсә турында сөйләшә башлый ала торган бүлмә. Хәзер дивардан, аның бөтен киңлегенә җәелеп, шәһәрнең иң тыныч йөзе – бер хатын йөзе карап тора иде. Матур йөз – ләкин аның матурлыгы тигез, үлчәнгән, бер генә артык сызыгы да юк: шома, биек яңак сөякләре, туры, нечкә борын, кирәгеннән югарырак та, түбәнрәк тә булмаган тыныч, тигез дугалы кашлар. Кара чәчләре йомшак һәм катгый итеп, бөртекләп җыелган – чынмы икән дип тикшереп карыйсы килә. Һәм күзләре – соры, ачык, зур, текәлеп карасаң төбе булмаган җылы игътибар белән туп-туры сиңа карый торган күзләр; берьюлы унбер миллионга карый торган һәм беркемгә дә карамый торган күзләр. Ул сакларга кирәк булган тон турында сөйли иде, һәм Ки, өстәл әзерләгәндә, аны һава торышын таныган кебек тануын абайлап алды: ул яңгыр кебек, КӨЙ кебек, беләктәге «Ризалык» кебек, һәрвакыт бар.
Бу гади кич иде, һәм бөтен эш шунда. Әтисе, һәрвакыттагыча, эштән җидедә кайтты; пиджагын салды, тигез итеп элеп куйды; карамыйча гына «тоның ничек» дип сорады, һәм Ки, һәрвакыттагыча, «ярыйсы» диде. Әнисе кичке ашны җылытты. Эль кашык-чәнечкеләрне куеп, кычкырып санады: «бер, ике, өч, дүрт». Гаилә диярлек. Дивар сөйләгәнгә колак салмасаң. Һәм Ки, аларга – әтисенә, әнисенә, сеңлесенә, бу әзерләнгән өстәлгә карап, кинәт сәер бер нәрсә уйлап куйды: ә ул үзе моның барысына карата нәрсә тоя соң? Аларга карата? Җылылык, туганлык, барысындагы кебек гади һәм җылы бер нәрсә тоярга тиеш иде. Ул үз эченә колак салды – һәм анда булган нәрсәгә исем тапмады. Нәрсәдер бар иде. Ләкин моны гаилә дип атыйлармы – ул белми иде.
– Тавышын көчәйт, – әтисе күзен күтәрмичә генә әйтте.
Әтисе кухня стойкасы янында басып ашый һәм шул ук вакытта эшли: аның алдында һавада таблицаларның тонык голопроекциясе эленеп тора, ул аларны бер кулы белән актара, ә икенчесе белән авызына «Оптимум» – чәйнәргә дә, нәрсә ашаганыңны уйларга да кирәкми торган беж төсле туклыклы брикет каба. Ул явыз кеше түгел. Моны Ки төгәл белә һәм шуңа иң нык сагышлана: әтисе игелекле: аның игелеге тигез, нәтиҗәле, өзеклексез. Ул улын да һәр эшне эшләгән кебек – эшлекле итеп ярата. «Синең тоның бер атнада дүрт пунктка төште, – өч көн элек ул Кигә, кулын җилкәсенә салып, ягымлы гына шулай дигән иде. – Мин сине консультациягә язып куйдым. Һәм сиңа „Тигез“не заказ иттем, кечкенә доза, ул шкафчыкта. Эч кенә. Миңа тынычрак булыр». Әтисенең мәхәббәте вакыт тәртибенә охшаган, һәм бу тәртиптә Ки – графиктан чыгып торган бер юл.
– …Көйләү – җәза түгел, – дивар сөйли иде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.
Һәм Ки эчендәге Камертон тын гына сызлады.
Моның өчен ул бервакыт Лиланың әтисенең рәсеме биргән сүздән – Камертоннан башка сүз белми. Аның эчендә, кабыргалар астында, йөрәк тирәсендә нәрсәдер, татлыга теш сызлаган кебек, яңакны кыскан кебек, ялганга аваз бирә. Дивардагы хатын «шәфкать» дигәндә, аның тавышы нәрсәгәдер абынгандай көчкә сизелерлек калтыранды, төште дә шундук төзәлде. Һәм Кинең эчендә, әйтерсең бүлмәдә бер ул гына бу тигез, җылы тавышта үзендәге шул ук ярыкны ишетеп алган, җавап итеп шул ук кыл кыска гына, авыртып тартылды. Ул кулында тәлинкә тоткан килеш катып калды. Башка беркем дә сизмәде. Әлбәттә, беркем дә.
Шулай да Ки әтисенә карап, аның буш түгеллеген күрде. Менә әтисенең карашы таблицалардагы ниндидер юлда тукталды, ул – бер секундка, тере, кешечә бер секундка, әйтерсең нәрсәдер ошамады, әйтерсең риза булмаска теләде – кашларын җыерды, һәм Ки әтисенең беләгендәге «Ризалык»ның калтыранып, тигез яшелдән сарыга, кырыйга таба шуышуын күрде. Һәм шундук әтисенә эчтән нәрсәдер салкын кагылгандай булды: әйтерсең тимәвең хәерлерәк булган ниндидер куркыныч нәрсәне исенә төшерде – аның йөзе бер мизгелгә борчулы, уңайсыз булып китте. Һәм ул күзен юлдан алды, кырыйдан чигенгән кебек, үз уеннан чигенде, һәм беләзек буйсынып кире яшелләнде. Әтисе күзен йомып ачты, тотыныр нәрсә эзләде – һәм диварга, җылы эфирга тотынды да җиңел сулап куйды. Риза булмауны бастырмаганнар. Аны бары тик куркыныч иткәннәр. Һәм әтисе аннан үзе куркынычсызлыкка качты – һәм качканын сизмәде дә. Ки моны йөз тапкыр күргән, һәм барыбер күнекми иде. Бу чылбыр белән түгел, болай эшли: кырыйга җиткәч, сиңа шулкадәр шомлы була, син үзең, үз аягың белән кире чигенәсең. Һәм әтисе чигенә. Әнисе дә.
– Логикалы, – тынычланып, әтисе таблицаларга әйтте. – Нәтиҗәле. – Бу аның ике иң югары сүзе, алар белән ул дөньяга фатиха бирә. Аннары проекцияне читкә куеп, гадәттәгедән җылырак, хыялыйрак итеп кинәт әйтте: – Тыңлагыз әле. Бу кварталда дүртебез дә – тоннар буенча да, күрсәткечләр буенча да – сынатмасак, безне сәяхәткә кертергә мөмкиннәр. Шәһәрдән читкә. Тегендә. – Ул дивар өстендәге ниндидер, анда булмаган нәрсәдән күзен алмады. – Бары тик яшелне тотучыларга гына бирәләр. Лаеклыларга. Безгә бервакыт инде бәхет елмайды – хәтерлисеңме, Ки, теге юлы? – Аның тавышы бөтенләй тын, хыялый булып китте. – Ә хәзер күрсәткечләргә ирешсәк, тагын булдырачакбыз. Лаек булачакбыз. Мин сезне тагын диңгезгә алып барырга телим. Утрау. Җылы җил. Бары тик без генә, тирә-юньдә беркем дә юк диярлек. Ул чактагы кебек. Хәтерлисеңме?
Ки хәтерли иде.
Һәм бер мизгелгә кунак бүлмәсе юкка чыкты, Ки кечкенә, аңа сигез яшьләр тирәсе, һәм утрау, ак ком, шәһәрдә булмый торган шундый зәңгәр су, җылы җил – теге урын бар иде. Эль тумас борын, алар өчәү – ул, әнисе һәм әтисе генә иде. Әти сәбәпсез, болай гына көлә, аны югары чөя, ә Ки бәхеттән чыелдый һәм курыкмый иде, чөнки – әтинең куллары. Әни Эфирдан түгел, үзенең тере, бераз көйсез тавышы белән җырлый, кояш суга бата, һәм бернинди таблица да, бернинди тон да юк, бары тик җылы, зур дөнья һәм дөньядагы иң тере ике кеше – аның кешеләре бар иде. Ул шуңа тотына иде.
Ул чакта алар түбәнрәк – әтисе егерме беренчегә, урта катламга, тәрәзәдән күренешкә кадәр хезмәт итеп күтәрелгәнче, унөченче катта, җиргә якын тар фатирчыкта яшиләр иде. Ки ни өчен икәнен аңлата белми, ләкин аңа анда, аста, теге тарлыкта монда, чиста биеклектәгегә караганда тереклек күбрәк булган кебек, җиргә якынрак чакта әти-әнисе ешрак көлгән кебек тоела иде. Бәлки, аңа бары тик сигез яшь булгандыр. Бәлки, ул аңламаган тагын бер нәрсәдәдер эш. Ул белми иде. Бары тик аста җылырак булганын гына хәтерли иде.
Һәм – хатирәнең нәкъ кырыенда – нәрсәдер туры килмәде. Нәрсә икәнен Ки тотып ала алмады. Ул утрауны, «табигать»не, зәңгәр суны, комны хәтерли – ләкин анда ничек барганнарын хәтерләми; ягъни тын, шома капсула-поездны, тәрәзәдән караганын хәтерли. Ә тәрәзә артында ни барлыгын хәтерләми, анда, сөртелгән урын кебек, бушлык. Тагын бер нәрсә: беләзекләр. Хәтта анда, утрауда да, һәркемнең беләзеге бар, һәм алар, әни җырлаганда да, әти көлгәндә дә, һәрвакыт тигез, ачык яшел – мәңгеяшел, ләкин хәзергедән яктырак булып балкый иде. Ки бу уйга, бу туры килмәүгә – ни өчен ул оҗмахны хәтерли, ә аңа илтүче юлны хәтерләми; ни өчен хәтта оҗмахта да беләзекләр булган – үрелде, ләкин үрелеп җитмәде, үрелергә нәрсәсе юк иде, уй шуып чыкты. Бары тик томанлы, уңайсыз бер шырпы калды: ә теге оҗмах булганмы соң? Ул аны күргәнме – әллә аңа аны, барысын да күрсәткән кебек, күрсәткәннәрме?
Ул белми иде. Белә дә алмый иде. Һәм, әтисе карап, көтеп торганга, уйны җибәрде.
– Хәтерлим, әти, – диде Ки. – Яхшы иде.
– Ә миңа хәзер дә яхшы, – Эль кинәт, тәлинкәсеннән күзен алмыйча, беркемгә дә түгел, әйтте.
Һәм бу дөрес. Бөтен коточкычы шунда: Кинең чыннан да тегендә – тынычлыкка, җылыга, авыртмый торган урынга барасы килә иде. Аңа унҗиде яшь, ә унҗидедә әти белән бәхәсләшергә – үз башыңа бәла эзләргә, үзеңнекен итәргә, чит «кирәк»не ватарга, син андый түгел икәнне исбатларга тиеш; бу яшь, бу кылчыклы, баш бирмәс рух аңарда бар, беркая да китмәгән, һәм гадәттә Ки әтисенә нәкъ шулай – тырпаеп, каршы әйтергә әзер булып карый. Ләкин хәзер түгел. Хәзер ул әтисенә карый – һәм аны аңлый иде. Эчендә тын булсын, Камертон тынсын, барысы кебек җылы «Оптимум» ашап, диңгезгә сәяхәтне генә көтеп була торган булсын иде дип, ул үзе дә дөньяда иң нык шуны теләр иде. Кызыктыру тышта түгел. Кызыктыру аның үзендә, һәм бу иң нык куркыта иде.
Янәшәдә әнисе өстәл әзерли иде. Тәлинкәләрдә яшелчәле ит – брикет түгел, чын ит; ләкин аның өстенә, таләп ителгәнчә, һәр йортта эшләнгәнчә, тигез катлам итеп «Оптимум плюс» – һәрнәрсәгә, теләсә нинди ашка, һәрвакыт салына торган мәҗбүри тәмләткеч сибелгән. Аннан башка ярамый – шулай язалар, шулай киңәш итәләр, барысы да шулай эшли. Әнисенең йөзе дә мәшгуль иде. Ул аны, сәгатьне төгәл вакыт сигналына туры китергән кебек, дивардагы хатынның йөзенә туры китерә: тегесе җылы елмая – әнисе дә җылына; тегесе җитдиләнә – әнисе дә җитдиләнә. Ки моны аңарда күптән күрә, һәм бу туры китерелгән йөз астында кайдадыр утрауда үзенең тере, кәкре тавышы белән җырлаган әни калганмы, әллә аны да, җиһаз кебек, сак кына чыгарып, чиста итеп җыештырылган елмаю гына калдырганнармы – күптән аңламый иде. Ләкин кайвакыт. Кайвакыт нәрсәдер чыгып күренә.
Дивар балалар турында әйткәч, ул чыгып күренде дә.
– …шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды, – дивардагы хатын сөйли, һәм тавышы бер мизгелгә тын кайгы белән тула иде. – Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый.
Һәм Кинең әнисе кинәт туктап калды. Чәнечкене кулында тоткан көе, өстәлгә ярты юлда шул килеш катып калды. «Йоклап калды» дигән сүзләрдә аның йөзеннән Ки исемен белмәгән нәрсәдер – әйтерсең эчтә, җыештырылган өлеш астында, кемдер бер секундка тәрәзә янына килеп, тышка, үзенең нәрсәсенәдер, авыртканына караган – ниндидер тартышу, күләгә узды; һәм аның беләгендәге «Ризалык» калтыранып саргая башлады: тәне аңарда күтәрелгән нәрсәне, аның ихтыярыннан тыш, сатып бирде. Ки бу сарыны күрде һәм тынын кысты. Ләкин әнисе дә аны күрде. Һәм курыкты – беләзектән түгел, ә тигездән чыкканыннан, аның сарысын хәзер барысының да күрәчәгеннән курыкты, – һәм Ки аның тырышып, ашыгып, күтәрелгән нәрсәне кире этеп кертүен, эчендә изүен, тынычлык белән басуын, бөтен көченә яхшы турында, куркынычсыз нәрсә турында, балаларга яхшы булу турында уйлавын күрде; һәм «имин» дигән сүздә аның беләзеге – тынычлыктан түгел, ә борчуны сүндерер өчен үзеңә күпме тынычлык агызырга туры килгәннән була торган ачык, көчле, гадәттәгедән куе, тулып ташкан яшел булып кабынды. Ул артык басты. Үзе. Һәм бу ачык, тутырылган яшел – Ки моны тотып алды, йөрәге чәнчеп куйды – теге, утраудагылар белән төп-төгәл бер иде. Мәңгеяшел. Кырыйдан ашып агызылган. Әнисенең йөзе кире кайтты. Ул чәнечкене өстәлгә кадәр илтеп җиткерде.
– Әни, – Ки тын гына дәште.
– Барысы да яхшы, бәгърем, – дип җавап бирде ул, Эфирдагыча елмайды, һәм Ки тәрәзәнең ябылганын, якын килгән кешенең тирәнгә киткәнен аңлады.
Эль пөхтә генә ашады. Аңа сигез яшь, һәм ул идеаль. Һәм Ки, аңа карап, моңарчы уйлап җиткермәгән нәрсәне кинәт аңлады: Эль үле түгел. Эль бары тик бәхетле. Аңа гаиләдә тынычлык булганга, беркем дә талашмаганга, әни елмайганга һәм әти өйдә булганга яхшы; аңа, кечкенә чагында, әле күрә белмәгән чагында теге утрауда Кинең үзенә ничек яхшы булган булса, нәкъ шулай яхшы. Эль кыланмый. Эль әле үзендә бернинди Камертон да ишетмәгән, аның ялганны ишетерлек нәрсәсе юк, шуңа күрә ул, әлегә берни дә сиздерелмәгән кешенең балаларча, бөтен бәхете белән чын-чынлап бәхетле. Бу – Ки үзе. Эль – ишеткәнгә кадәрге Ки. Һәм бу аның йөрәген бу йорттагы бөтен үле нәрсәдән дә ныграк кысты: сеңлесе программа булганга түгел, ә сеңлесе бервакыт йә уятылачак та, аның кебек җаны авыртачак, йә беркайчан да уятылмаячак бәхетле бала булганга. Кайсы куркынычрак – Ки белми иде. Эль ашавыннан аерылмыйча, яраткан җырчыгын җырлаган кебек, тигез балалар речитативы белән диварга ияреп кабатлады:
– Тон. Ризалык. Шәфкать. – Һәм аның курчагы, кыз йөзле кечкенә өй роботы, аңа ияреп ярты тонга югарырак яңгыраш белән кабатлады: – Тон. Ризалык. Шәфкать.
– …һәм әгәр якыныгызның көе бозылса, – дивардагы хатын йомшак, назлы диярлек итеп әйтте, – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз.
– Ишетәсеңме? – диде әтисе һәм кич буе беренче тапкыр Кигә карады. Ачу белән түгел. Шәфкать белән. Шул ук нәтиҗәле шәфкать белән. – Бу дөрес. Бу – мәхәббәт турында, Ки. Йөз чөермәү – менә шул инде мәхәббәт. – Ул моны әйтте дә таблицаларына кайтты һәм әле генә, улы алдында, хуплап баш селкеп, көе бозылганны язып кую дөрес дип ризалашканын сизмәде; сизмәде, чөнки графиктан чыгып торган юлның нәкъ шушы өстәл артында тәлинкә тотып утырганы турында уйламады.
Ки утырды. Ашый алганча ашады. Кичке аш тәмсез иде – ягъни күренеше белән ул кичәгедән башка: кичә – балык, бүген – ит, иртәгә тавык булачак, – ә тәме һәрвакыт бер үк, чөнки бар нәрсә өстендә «Оптимум плюс» ята, һәм ул теләсә нинди ризыкны үзе белән басып, үзенә кайтара, шуңа күрә ит тә, балык та, яшелчә дә – барысының да тәме бер үк – җылы кәгазьнеке кебек җылы, төссез. Шәһәр көн саен күренешкә төрле, ә тәмгә бер үк нәрсәне ашый һәм моны сизми. Диварда заставка, йомшак музыка башланды, тавыш «үзләштерү» өчен бер минутлык тынлык игълан итте, һәм барысы да – әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә, Эль инде буш тәлинкәсе өстендә, аның беләзеге тигез яшел, янындагы курчагы тигез яшел – тынып калды, һәм шәфкатьне үзләштерергә тиешле бу билгеләнгән тынлыкта Ки бөтен гаиләсенең, бөтен йортның, бөтен катның, җиргә кадәр бөтен манараның ялган яңгыраганын тәне белән ишетте: саф һәм үтәли үле җырлаучы зур хор – һәм ул бу хорда бер үзе башка тональлектә яңгырый; моннан җаны шулкадәр авырта, хәтта учын күкрәгенә кысасы килә иде.
Тынлык минуты бетте. Дивар яңадан сөйли башлады.
Ки торды, арыганын, үз бүлмәсенә китәчәген әйтте. Әтисе, эшеннән аерылмыйча, баш селкеде: «Йоклар алдыннан „Тигез“не эч. Кечкенә доза. Миңа тынычрак булыр». Әнисе Эфирдагыча елмайды. Эль «хәерле төн, татулыкта» диде, курчак «татулыкта» дип кабатлады, һәм Ки чыгып китте.
Ул үз бүлмәсенә китте, ләкин анда озак тормады.
Үз бүлмәсендә, аскы тартмада, әйберләр астында аның бу йортта да, бу манарада да, бәлки, бөтен шәһәрдә дә беркемдә дә булмаган ике әйбере ята. Кечкенә кара йөрткеч: Лила анда аңа ул башка беркайда да, беркайчан да ишетмәгән тавышларны – Эфир музыкасын түгел, мәйданнардагы көйләрне түгел, ә бөтенләй башка, таныш булмаган, шәһәрнең бер генә катында да яңгырамаган нәрсәне – тыңлаганда тигез булып калып булмый торган ниндидер башка, борынгы дөньяның тавышларын һәм кылларын яздырган. Һәм аның тузган карандаш рәсеме – «Ризалык»ны тишеп үткән камертон. Ки йөрткечне кесәсенә салды, кулында рәсемне тотып басып торды һәм Лила турында уйлады. Һәм күкрәгендәге Камертон кич буе беренче тапкыр сызламады, ә, камертон тавышына көйләнгән кыл аваз биргән кебек, башкача – җылы, саф аваз бирде. Ул аның елмаюы – бераз кәкре, көйләнмәгән, тере елмаюы турында, рәсем ясаганда аның ничек күзләрен кысуы турында, аның янында тон тотарга, бернәрсә дә тотарга кирәкмәве, яшәп кенә булуы һәм Камертонның авыртмавы турында уйлады. Ул бервакыт аның эчтәге бу нәрсә турында: «бу ватылу түгел, Ки. Бу – син тере. Синдә алар барысында да ваткан нәрсә ватылмаган» дигәнен исенә төшерде. Һәм бу сүзләрдән аңа куркыныч түгел, ә киресенчә – әйтерсең кемдер аны беренче тапкыр кимчелекле дип түгел, ә бөтен дип атады – җиңел булып киткәнен дә хәтерләде.
Ул рәсемне кире әйберләр астына яшерде, йөрткечне кесәсендә калдырды һәм – дивар һаман тигез тавыш белән мыгырдаган, әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә утырган, ә Эль инде йоклаган яки йоклаган булып яткан бүлмәдән, фатирдан – катның яңгыравыклы тынлыгына, баскычка, шәһәргә тын гына чыгып китте.
Аста – тигез, яшел, чит бишек җыры тавышы астында йоклаучы шәһәр ята, һәм кайдадыр анда ул янына барып, ялган яңгырамаска мөмкин булган бер тере кеше – янында Камертон авыртмый, ә чыңлый торган бердәнбер кеше бар иде.
Ул лифтка бармады: лифтта керүдә «Ризалык» укыла, һәм камера кемнең кайчан төшкәнен хәтерләп кала. Ул баскычка – лифт булганда нигә кирәк, дип, беркем дә файдаланмый торган ташландык авария баскычына, бөтен катлар аша аска сузылган, экрансыз, датчиксыз, беркемнеке дә булмаган яңгыравыклы бетон коесына чыкты. Кайвакыт күздән югалырга кирәк булган бөтен шәһәр яшьләре кебек, Ки дә бу баскычны – үзенең яшерен сукмагын күптән белә. Мәйданчыктагы тәрәзә чын – Эфир түгел, – һәм аның йөзенә салкын, беркемнеке дә булмаган, аның йокы картасына туры китерелмәгән җил китереп сукты. Монда өске катларның саф җиле юк иде. Монда тереклек исе килә иде.
Тагын яңгыр исе дә килә иде.
Һәм Ки яңгыравыклы баскычтан төшкәндә, аннары аска һәм читкә – йортлар арасындагы күпер-кушылмалар буйлап, эскалаторлардан, Эфир хәтта төнлә дә сөйләгән зур экранлы асылмалы мәйданнар яныннан – кат артыннан кат үтеп, тегендә, шәһәрнең икенче башына, Лила янына, аның янына соңгы тапкыр барганын әле белмичә барганда, – моның барысы өстендә, манараларның тигез яшел утлары өстендә, асылмалы мәйданнар һәм күперләр өстендә, бер ритмда йоклаучы унбер миллион өстендә кичке фаразда булмаган нәрсә җыела иде. Болытлар вакыт тәртибе буенча бармый иде. Алар сәгать буенча яңгырга, алдан игълан ителгән яңгырга күнеккән шәһәр өстендә түбән һәм авыр булып җыелалар иде. Ә бусы, беркем дә игълан итмичә, үзеннән-үзе җыелды, һәм беркемнән дә сорамады.
