Читать книгу: «Sur üfürülənə qədər Sarı Saltuk Baba»

Çinar Ata

Sur üfürülənə qədər

Sarı Saltuk baba

Məhəmməd Bozqurda…

İçindəkilər

Piri-Türküstan Əhməd Yəsəvi Babanın Ocağı

•

Əhli-Beytin əmanəti

•

İman və Nəsib

•

Ər meydanı “Nam salma, ad alma”

•

Hünkar Hacı Bektaş Vəli və Qul Sarı Saltuk

•

Mərhaba Monastır, GünaydınFlorina

•

“Bəldətu'l-İkbal”da gözləyən

•

Tanrının itləri

•

Bizans, Desise, Ahval

•

Qırmızı çarıqlı Sultan

•

Dəşt-i Təbil

•

Zümrüdü Ankanın zühuru

•

Keyumərs kimdir? Barak Baba kimdir?

•

Erlikin kölgəsi

•

Qurdlar İttifaqı

•

Hülakunun əfəndisi

•

Taxta qılınc və könüllərin fəthi

•

İrqlərin fövqündə

Müqəddəs cihad idealı

•

Hələlik, Üsküp

Haqqını halal et, Sarayevo

Cezb-i hâlet peydâ kılgan Hakk’nı tapar,

Şemşîr-i din kolga alıb, nefsni çapar,

Kayda barsa, sırlar körüb, büküb yapar,

Ehlin tabsa, şerhin kılur, dostlarım-â.

Hakk’a âşık bolgan kullar tabtı murad,

Hızr, İlyâs dâim berur âb-ı hayat,

Tâ kıyâmet körmegeyler hergiz memât,

Gor içinde agâh ybabar, dostlarım-â.¹

Allahın adıyla!

Dünya bir dənizdi: nə göy vardı, nə torpaq – hər yer ucsuz-bucaqsız, sonsuz su içindəydi.² Cəbrayıl çox vaxt dəryada uçdu, Haqq bir ovuc torpaq, dəryaya saçdı, dərya süzülüb yer olmadımı?³

Pəri qızları su üzərində cadulu rəqslərinə hələ başlamamış, qara çadır yıxılmamışdı. Uca dağların başından duman dağılmamış, ağ qızlar adəm oğlunu hələ aldadıb qaçırmamışdı. Ağsaqqallar, ağbirçəklər səccadələrini qara torpağa sərməmişdi. Günəş Turana üzünü göstərməmişdi. Gecə qaradan qara, şeytan bəxtsizlərin ən bəxtsiziydi. Biz Ötükənin, Ötükən bizimdi. Sevr Dağı bizim üçün, biz Sevr Dağı üçün darıxırdıq. Urum elində, cənubda, şimalda, məğribdə, məşriqdə…

Piri Türkistan Əhməd Yəsəvinin xəlifəsi, Seyid Battal Qazinin nəvəsi Seyid, Şərif, Xıdır, Saltuk bəy, Məhəmməd Buxari, Sarı Saltuk və təbdili-qiyafətdəkilər – Stevi Nikola, Sveti Naum, Əziz Spiridion, Əziz Söyti Nikola, Aya Dimitri, Kiliğra Sultan, Sytzigan, Baba Syrgiannes, Baba Saruca, Saltuk ət-Türkü…

Kəşflər sahibi, Nizami-aləm iddiasının qazi övliyası, uluğ qoca Sarı Saltuk babamızın Hünkar Hacı Bektaş Vəlinin icazəsiylə çıxdığı müqəddəs səfərdə “himmətlərini” “tələb edənlərə”, “nəsibi qədər” təqdim etmək məqsədilə – Kitabi-Sarı Saltuk baba Cemaziyelahirin iyirmi birində, hicri min dörd yüz otuz yeddidə yazılıb tamam oldu.

Görklü Tanrı, çətin işimizi asan et, dilimiz topuq vurmasın, fərasətimizi ali et! Ağ sözümüzə qara salıb hikmətini kəsmə! Səni xatırlamağa həvəslənən könlümüzü soyutma! Rəqiblərimizi üstümüzə güldürmə! Müqəddəs Məhəmmədin ərlərini və Onun ən nadirləri əziz Türkləri əzəl və əbədi yolunun davamçıları qıl!

“Kitab-i Sarı Saltukbaba”nı oxuyanları üçlər, yeddilər, qırxlar məclisində İmam Zeynalabidin ilə cəm et!

“… and olsun, biz sizə açıqlayıcı ayələr, sizdən əvvəl gəlib keçənlərdən bir misal və Allaha qarşı gəlməkdən çəkinənlər üçün bir öyüd endirdik.”⁴

Gün ağardı, sis dağıldı, quru torpağa nəm düşdü. Qönçə gülə döndü. Şəfəq işıqlarıyla qapımızı döyən “Ünsüz Qoca” ata babam, “Reyhan-i Pir Vəkili” “Hazırlan, gedirik!” – dedi. Getdik səndən, ondan, bizdən – bildiyimiz hər şeydən uzaqlara getdik. Heybətin adını qoyana, “dayan” deyənə qədər getdik. Vardıq Anatolia deyilən Urum elinə…

Piri Türkistan Əhməd Yəsəvi babanın ocağı

Ravilər rəvayət edir ki, yer üzünə əzəmətlə oturmuş sinəsi uca dağlar Uluğ Tanrının qüdrət nişanıydı. Çalab müqəddəs torpaqları yaqut və almazlarla boyamışdı. Torpaqdan fışqıran abi-həyat nazlı nəğmələr söyləyərək ayaqlarının arasında dolaşırdı. Kimsə bu cür parıltını nə görmüş, nə də haqqında eşitmişdi. Yer üzü yaradıldığı gündən bu yana belə ehtişam yaşanmamışdı. Rəngarəng quşlar səmada uçuşanda göy qurşağını qısqandırırdı. İrəm bağları qədər gözəl, Pompey düzənlikləri qədər bərəkətli bu torpaqlarda xain-xain gəzən qara ölüm nə etsə də, üstünə axın-axın gələn Oğuz övladlarının qarşısını kəsə bilməmişdi.

Qoca dünya hər məharətini göstərmiş, Firdevsi hazırlamışdı. Adəmə cənnətdə təqdim edilən nemətlər əziz diyarda bu yurdun varislərinə həvalə edilmişdi. Cənnət və göz yaşı, qan və aclıq… Bu torpağın sakinləri – İsanın və Musanın davamçıları uzun zamandır yalnız hüzn mövsümü yaşayırdı. Qəhqəhə nədir? Heç uşaqlar da gülməyi bilmirdi. Doğulandan bəri ətraflarında gülümsəyən bir kimsə, insan görməmişdilər.

Papa Urbanın adamları, Hülakülər cəhənnəmi gətirib, cənnətin üzərinə tökmüş, Cəhənnəmi söndürəcək nə bir damla su, nə bir nəfəslik hava qoymuşdular. Hər dindən minlərlə, on minlərlə insan – xristian, yəhudi cəhənnəmin talan etdiyi bu bənzərsiz cənnət üçün başlarını göyə qaldırıb bir səda gözləyirdi. Səlibçilər və Tanrının itləri iki istiqamətdən irəliləyir, zülm yüksəlirdi. “Göylərin və yerin hökmdarlığının Allaha aid olduğunu bilməzsinizmi? Allahdan başqa dost və köməkçiniz yoxdur”⁵ səsiylə gözlərini bu səfər şərqə çevirdilər. Allahın dostları, Tanrının yer üzündəki kölgələri Rum diyarına irəliləyirdi.

Məğribdən peydahlanan Romanın zülmünə məşriqdən zühur edən Xorasanın mərhəməti cavab verəcəkdi. “Üzləri dəridən qalxan kimi yumru, geniş, gözləri sanki nəzər muncuğu kimi olan uzun saçlı atlıların”⁶ onlara su gətirməsini gözləyirdilər. Üfüqə qıyqacı baxmaqdan gözləri qıyılmış zakirlər Rum diyarına çay kimi axmağa başladılar.

Nəhayət, səmadan cavab gəldi: “Yalan, hiylə, kin, nəfs və küfr mütləq diz çökdürüləcək”. Malazgirt düzənliyində doğan günəşlə birgə gəldilər. Cənnətin üzərinə tökülən cəhənnəmi təmizləməyə gələnlər, yaraları sarımaq üçün heybələrindən çıxardıqları Məhəmmədi şəfqət ilə məzlumları salamladılar. Hər aman diləyənə, “köməyə yetiş!” deyənə mədəniyyət və hikmətlə dərman oldular. Günəşin doğulduğu yerdən gələnlər özlərini sovuran qovurucu səmum yelləri qarşısında dəmir barmaqlarını dağların zirvəsinə batırdılar. Tutuna bilməyib sovrulanları sinələrinə sıxıb yurdsuzlara yurd, aşsızlara aş tapdılar. Buxaradan gətirdikləri eşq mayasını Rum diyarında dəryalara bəxş etdilər.

İlahi əmrlə yüz minlərlə fərsəx kənardan məzlumların himayəçisi olmaq üçün yola çıxanlar qarşısına keçən fitnəni şəfqət və salamla aşaraq Şəhəri-Haynupun⁷ qabağına qədər gəldilər. Qan, gözyaşıyla sulanan bu diyara iki dünyanın ilahi müjdəsini gətirdilər.

Böyük babaları Kırvandan⁸ tərəkəmə tayfalarıyla köçmüş, Qaradəniz yaylalarını yurd tutmuşdular. Ədalətli bəylərdən – bəyin oğlu, soyu müqəddəs Şərif də müjdəçilərin öndə gedənlərindəndi. Cemaziyələvvəl ayının ikisində, hicri altı yüz iyirmi dördüncü ildə səhərə yaxın bahar yağışlarıyla “Bektaşiliyin sarışın dərvişi”⁹ bu aləmə təşrif etdi.

Yaşıdlarından daha görkəmli, qüvvətli olan Türkmən balası¹⁰ hər uşaq kimi atasını çox sevərdi. Atası Həsən Qaziylə onun arasında bir dastanlıq mənəvi bağ vardı. Atası döyüşdə olmadığı zamanlar evdə, bazarda, yaylada həmişə Şəriflə əl-ələ gəzərdi. Bir an olsun, Şərifi çiynindən yerə qoymazdı. Şərif və Seyid bir soydan gəldiyinə, nəslin davamçısı olduğuna görə ayrı diqqətlə böyüdülürdü. Göstərilən bu vasvasılıq heç vaxt imtiyaz mənasını vermirdi. Qədər yoldaşları; obalarındakı, qəsəbələrindəki hər müsəlman nə qədər rahatsa, onlar da o qədər rahat, yoldaşları nə qədər qəmlilərsə, o qədər qəmliydi. Rum diyarına gələn hüzn onların da xanasına süfrə açmışdı. Seyid Həsənin mahdumu olması sarışın, qumral, güclü və ulu babaları Həzrəti Həsən və Həzrəti Hüseyn kimi gözəl olması hər kəsin diqqətini çəkmişdi. Gedərkən davamlı göylərə baxardı.¹¹ Bunu görən, izləyən əhali ona “Göygöz” dedilər. Uşaq yaşlarından ağıllı, hər hərəkətinin yerini biləndi. Çox az danışardı. Saatlarla eyni otaqda yanlarında dayandığı insanlardan heç nə istəməz, “acmısan?” deyə soruşulmadıqca “yemək verin” deməzdi.

O gün pis nəsə olmuşdu. Anasının “bu gün-sabah gələcək” dediyi atası hələ gəlməmişdi. Atı bağçanın qarşısına bağlanmışdı, amma özü yoxdu. Balaca Xıdır ətrafda qaçışanların təlaşından, anasının ona yaxınlaşmamasından pis nəsə olduğunu hiss etmişdi. Qumral oğlancığını qucağından endirməyən, həmişə yanında saxlayan anası hıçqırıqla ondan qaçır, uzaqlaşırdı. Evin içində, bağçada, küçədə, anasıyla hər qarşılaşmasında eyni şey olurdu. Bu qarşılaşmalarda Xıdırı qucaqlayıb anasından uzaqlaşdırırdılar. Nə olduğunu bilmədən səhər oyandığından bəri belə gün keçirmişdi. Qaranlıq bir hüzn gəlib obalarına, evlərinə, bağçalarına çökmüşdü.

İri daşlardan hörülən divarın ortasındakı kiçik pəncərə, önünə yağan qarla örtülmüşdü. Yığılan qar altından sızan işıq otağı işıqlandırmağa kifayət etmirdi. Yerdəki kilimlər həmişə çox təmiz olardı. Anası o qədər işin arasında mütləq hər yeri silər süpürər, səliqəsizliyi heç sevməzdi. Bu gün tanımadığı çox insan gəlmiş; çəkmələrindən, çarıqlarından, məstlərindən qopan qar hər yeri islatmış, palçıq etmişdi.

Başqa vaxt olsa, otağının ucundakı ocaq mütləq yandırılardı. Üstündə, şübhəsiz, yemək olar, yemək yoxsa, mütləq bir su qazanı ocağın üzərində pıqqıldayardı. Gün içindəki yuxu fasilələrində qara ocaq ona saatlarla laylay çalardı. Gecə yatdıqları zaman xaric yanan ocaqları sönmüşdü. Təəssüf ki, kimsə bunun fərqində deyildi. Bu ocaq işi anasının vəzifəsi idi. Gənc anası Rəbi¹² bir az əvvəl ağlamaqdan huşunu itirmişdi.

Künclərdə və otaqlarda ayrı-ayrı toplaşanlar gəlib ona baxır, daha yüksək səslə ağlayaraq uzaqlaşırdılar. Qaş qaralanda soyuq dözülməyəcək hal almışdı. Kiçik əlləri soyuqdan göyərmişdi. Oyanandan bir şey yeməmişdi. Ac və donmuş halda nə edəcəyini düşünərkən axıra qədər açıq qapıdan çölə çıxdı. Qar üzərində ayaqyalın qaçaraq yaxınlıqdakı axırın qapısına söykəndi. Elə böyük qapı deyildi; ağac budaqlarından düzəlmiş, üzəri keçə ilə örtülmüşdü, qapı cırıldayaraq aralandı. Qapının açılmasıyla içəridəki sərt, isti hava özünü bürüdü. Axırdakı bir neçə keçi, qoyun, toyuq və yaşlı döyüş atı içərini isindirmişdi. Kiçik axırın pəncərəsi olmadığı üçün üzərlərinə bağlanan qapıyla birlikdə içərisi zindan kimi qaranlıqdı. Əlhavasına heyvanların arasından keçdi, samanın üzərində yatan bir keçiyə sarılıb yuxuya getdi.

Qara bəxtlərinə yanmaqdan Şərifi unudanlar birdən onun yoxluğunu fərq etdilər. Gecənin irəliləyən saatlarında ortalarda görə bilmədikləri kiçik Şərifi axtarışa çıxıdılar. Qoca Seravil Lələ yavaşca taxta qapını itələdi. Əlindəki yağ lampası üzünün yarısını işıqlandırırdı, üzünün digər yarısı görünmürdü. Yad adam olsa, gördüyünə salavat gətirərdi. Yaşlılığın verdiyi yorğunluqla çox xəstə görkəmdəydi, beli bükülmüşdü. Kürəyindəki donqarı başından yüksəkdə dayanırdı. Qəddini dikəldəcək halı yoxdu. Gözləri də o qədər yaxşı görmürdü. Tez-tez xırıltılı nəfəs alıb-verdiyi eşidilirdi. Şamın işığına bütün heyvanlar oyanıb hərəkət etməyə, səs çıxarmağa başladı. Səssizliyin pozulub ətrafın işıqlanmasıyla Şərifin qucaqladığı keçi yerindən qalxanda uşaq da oyandı. Qapıdan baxan yaşlı adam görməsə də, kiçik Xıdır gələnin kim olduğunu seçə bilmişdi.

– Lələ, sənsən?

– Xızır-r-r, ordasan, bala?

– Seravil Lələ, sənsən?

– Mənəm, quzum, gəl bura. Niyə bura girmisən? Saatlardır səni axtarırıq. Nəsə olub, yaralanmısan? Niyə orada yatırsan? Yanında kimsə var? Yanıma gələ biləcəksən?

– Acam, donuram.

– Vay, vay, vay! Ay Allah, sən bizə kömək ol!

Çöldəki izdiham daha da artmış, addım basacaq yer qalmamışdı. İndi səhərdən toplanan kəndlilərdən daha çox atlı və piyada əsgər gəlmişdi. Qruplaşmalar azalmış, kiçik kəndə dərin səssizlik çökmüşdü. Evin önünə gətirilən taxtın üzərində övrət yerləri örtülmüş nəhəng bir adam lüm-lüt yatırdı. Keçələrlə ətrafı çevrilmiş, yanında hazırlanan böyük qazanlarla su isidilirdi.

Seravilin qucağındakı Xıdırı görənlər rahatlayıb Allaha şükür edirdilər. Qaçırıldığını, oğurlandığını düşündükləri Sərdarın balasını qarşılarında görüb rahatlaşmışdılar. Qarışıqlıq keçəndən sonra aralarında ciddi müzakirə başladı. Bəziləri “son dəfə göstərək”, bəziləri də “uşağı üzməyin, atasını ən son gördüyü şəkildə xatırlasın, etməyin, göstərməyin”, – deyirdi. Qaranlıqda kütlənin içindən çıxıb gələn Rəbi kimsədən soruşmadan, kimsəyə izah etmədən Seravilin qucağındakı Xıdırı götürüb evin qarşısındakı atasının yanına apardı.

Böyük qazi ölməmiş, bir az əvvəl yuxuya getmiş kimi gülümsər vəziyyətdə uzanmışdı. Qaranlıqda seçə, məşəllərin işığında görə bilsin deyə Rəbi Xıdırın üzünü atasının yüzünə yaxınlaşdırdı. Kiçik uşaq atasının üzünə yağan qarı kiçik əlləriylə təmizləyir, üzünü öpür, gözlərini açmağa çalışır, saqqalını çəkişdirirdi. Bunu oyun zənn etmişdi. Atasına sarılmaq üçün əyiləndə anası təkrar huşunu itirib yerə yıxıldı.

Yerə diyirlənən Rəbinin saçları açıldı, başındakı yaylığı palçığa bulandı. Ətrafda o qədər çox yad adam vardı ki, bir tanış, qohum olmadığı üçün bu yad adamlar uzanıb qadını yerdən qaldırmağa cəsarət edə bilmədi. Əli-üzü palçığa bulanmış Xıdır ayağa qalxdı. Kürəyi üstə yıxılan anasının palçıqlı örtüyünü götürüb üzünün, saçlarının üzərinə atdı. Kiçik uşaq ağlamırdı, amma çox qorxmuşdu. Ətrafında gəzən silahlı adamları tanımadığı üçün kimsəni yanlarına yaxınlaşmağına imkan vermirdi. Hərdənbir hıçqırır, ağlamsınır, sonra təkrar ətrafına hücum edirdi. Anasına kürəyini vermiş, ona yaxınlaşmaq istəyənlərə təpik və yumruq atırdı. Zorla qucağına götürməyi bacaranların üzünü cırmaqlayır, var gücüylə havalanmış kimi qışqırırdı. Yerdən tapdığı böyük çubuqla yaxınlaşanları vurur, mənasız səslər çıxarır, qışqırırdı. Ətrafı açılınca arxasına dönüb anasının üzünü silir, onu öpür, saçlarını tumarlayırdı. Bu əzizləmə çox qısa sürür, dərhal arxasını dönüb əlindəki çubuqla onu və anasını yerdən qaldırmaq istəyənlərə təkrar hücum edirdi.

İlk andan bəri yaşananları kənardan seyr edən Sivaslı qazilərdən ulu Sərdar Əbdüləziz işin hara çatacağını, uşağın nələr edə biləcəyini görmək üçün həm özü müdaxilə etmir, həm də ailə yaxınlarının müdaxilə etməsinə icazə vermirdi. Kimsə bu qara gündə bu işin nə olduğunu anlaya bilmədi. Şərifin yaxınları başına toplanmış, Rəbini və özünü yerdən qaldırmaq üçün əsgərlərdən icazə istəyir, qışqırıb çağırırdı. Əbdüləziz “kimsə yaxına getməsin, mən icazə verənə qədər kimsə yaxınlaşmasın” deyə nərə çəkdi.

Şərifin qonşularından fərqli paltarlar geyən bu adamların hamısı atası kimi geyinmişdi. Hər kəsin qorxduğu, çəkindiyi bu qışqıran adam da atası kimiydi. Onun da belində böyük qılınc, kürəyində kaman, sadaq, sinəsində zireh, üzündə dərin yara izləri vardı. Ondan qorxsa da, ürəyində ona qarşı izaholunmaz güvən meydana gəlmişdi. Çevrənin ortasında yerdə yatan qadının ətrafında, əlində çubuğuyla vurnuxan uşağın yanına çömən gənc qazi, onu sakitləşdirməyə çalışıb danışmağa başladı.

– Dayan görüm, yalmansız sarı aslanım, nə oldu sizə, maşallah, bu nə hikkədir! Kim nə etdi sənə, əmilərə niyə vurursan?

– …

– Yanıma gəl görüm. Sənə qoz verim, acsan?

– Ac? Ac olsam, nə olacaq ki?

– Yaxşı, elə isə çubuğu ver, sənə qoz və çörək verim, istəmirsən?

– İstəyirəm, amma çubuğu vermərəm! Anama nəsə edəcəksiniz!

– Amma anan üşüyüb, bax, əli-üzü palçıq olub, onu oyandırmalıyıq! Yerdə palçığın içində yatısın? Üşüyüb.

– Yatsın, atam da yatır. Özü də paltarlarını çıxarıb yatır. Atam oyananda anamı oyandırar. Gedin buradan, indi atam oyanıb ağzınızın payınızı verəcək!

– Atan bir daha oyanmayacaq! O ölüb. Bir daha oyana bilməyəcək. İndi bizimlə gedəcək, bir də gələ bilməyəcək.

– Getsin, sonra yenə gələr. O, heç burada qalmır ki, həmişə kafir qovmağa gedir! O bizi heç vaxt atıb getməz! Oyananda sizə nələr edəcək, görəcəksiniz!

Döyüşlərdə aldığı yaralardan üzü qorxunc hal alan Əbdüləziz birdən ayağa qalxıb kütlənin arasından çıxarkən gözyaşlarını göstərmədən təlimat verdi:

– Qazinin yaxınlarıyla biri maraqlansın, əsla onu incitməyin. Bundan sonra bu sarı aslan bizim övladımızdır! Səlcuqlu xəzinəsində ulu pusatdır¹³.

Rumelinin hər qarışında at çapan və bu torpaqlarda səlibçilərlə vuruşmadığı yer olmayan Şərif Xıdırın atası şanlı Sərdar Seyid Həsən sui-qəsdlə Amasiyada öldürüldükdən sonra gənc qadını dözə bilmədi. Ərinin qırxı çıxmamış Şərifi tək qoyub ərininin ardınca Rəbbinin hüzuruna getdi. İki dünyada Şərifin sahibi də, səcdəsi də Mövlası idi. Son nəfəsini təslim edənə qədər, Əbdüləzizin dediyi kimi, Səlcuqlunun xas malı, fədaisi idi.

Əbdüləziz Xıdırın kiçik yaşında çox fərqli üstünlükləri, nəsibi olduğunu anlayan ilk adam idi. Bu yetimə ilk dəstəyi verəcək kəs o idi. Kilimlərin naxışından, naxışların ilməyindən, sağılan hər qoyunun, keçinin südündən, doğan günəşdən, gecə çıraq olan aydan, düzənliklərdə yaşıllaşan hər tumurcuqdan bir nəsib dərərdi. Rəsul nəvəsinin könülündəki qırıqları təmizləyərkən yenidən aydın könül qurdu.

Monqol hücumları və taxt döyüşləriylə darmadağın olan Səlcuqlu hansı atəşi söndürəcəyini belə bilməz vəziyyətə gəlmişdi. Dövlət yox idi, bircə qayda vardı, bircə qanun etibarlı idi: Necə olursa olsun həyatda qalmaq. Aclıq, soyuq, vəba epidemiyaları, daha nə qədər xəstəliklər, dövlətin yoxluğunda ortaya çıxan quldurlar, haramılar… Hamısı Rumelinə yurd salmağa gələn türklərin boyununa minmişdi. Bütün bu bəlaların üstündə monqol bəlasıyla da məşğul olmaları, mübarizə aparmaları lazım idi. Monqolların kuklası olan sultanlar, monqollara xidmət etmək üçün xalqı ölümünə vergilərlə qovururdu. Sultanın çarəsizliyi, acizliyindən monqolların hədsizliklərinə cavab verilmirdi. Müsəlman türklər bu qədər düşmən arasında çabalayırdı. Sultanların taxt mübarizəsi ətraf ellərdəki kafirləri də qızışdırmışdı.

Bu atəş çəmbərindəki gənc Şərif Xıdır, müəllimi Əbdüləzizin əmrində döyüşlərə qatılmağa başlamışdı. Döyüşlərdən başqa məna aləmində özü üçün hazırlanan nəsibləri ala bilmək adına könülünü genişlətməyə, duru hala salmağa cəhd göstərirdi.

Şərif Xıdır iki aydır Xristian torpaqlarından qənimət yığmaq üçün hazırlanan diviziyalarla, Rum elində gecə-gündüz at çapıb, döyüşlərə qatılmışdı. Kəndinə dönəndə gecə yarısı olmuşdu. Evə girmədən əvvəl qənimətlər ağılına gəldi. Gözləri yumulur, bədəni sıxılırdı. Ağrıdan nəfəs almaqda çətinlik çəkirdi. Amma bütün bu ağrıların haradan gəldiyini anlamır, harasının yaralı olduğunu xatırlamırdı. Heç cür özünə gələ bilmirdi. Bu halına baxmayaraq, günlər sonra kəndinə dönə bilmişdi.

Ona bağışlanan qənimətlərdən kənddəki şəhid xanımlarına, yetimlərinə mütləq haqq ayırardı. Gecə yarısını keçdiyi üçün evlərin qapılarını döymədi. “Naməhrəmləri oyandırmayaq”, – dedi. Atların üzərindəki yüklərdən şəhid evinin qapısına bolca mal, yemək, axça asır, bir neçə addım atıb uzaqlaşınca qapı açılıb hədiyyələr səssizcə içəri aparılırdı.

Ona düşən iki qənimət atdan birini illər əvvəl şəhid olan atasının dostu Başvermiş bəyin həyətinə qoyub, ikinci atı verəcəyi evə doğru yönəlmişdi. Çox yorğun, bitab düşmüşdü, günlərdir yolda idi. Gedənlərin ağrısı çox təzə və dözülməz idi. Yüyəni öz yəhərinə bağlı madyan narahat şəkildə arxasınca izləyirdi. Mübarək heyvan sanki indi yaşanacaqları hiss etmiş kimi kişnəyir, şahə qalxmağa çalışır, yeri göyü dağıdırdı.

Aylar əvvəl buradan birlikdə ayrıldıqları uşaqlıq yoldaşı Ərsagun bir küffar qalası qarşısında, qollarında şəhidliyə çatmış, onu çox uzaq diyarlarda, öz əlləriylə torpağa vermişdi. Gecənin zülmət qaranlığında Ərsagunun evinə irəliləyərkən birdən özünə gəldi:

– Ay Allah, mən nə edirəm, əstəğfürullah, – dedi.

Birdən atının yüyənin çəkdi. Özünə gəlmiş, etdiyi səhvin fərqinə varmış amma iş-işdən keçmiş idi. Qaranlıqda hara gəldiklərinə baxınca Ərsagunun evinin bağçasına beş-on arşın qaldığını fərq etdi. Olduğu yerdə donub qalmış, bütün bədənini od basmışdı.

Hər dəfə döyüşdən dönərkən əvvəl yol üzərindəki ilk ev olan Ərsagunun evinə baş çəkər, qapıda vidalaşıb kəndin yuxarılarındakı öz evinə doğru gedərdi. Ərsagunun yoxluğuna necə alışacaqdı? O yanındaymış kimi evinin önünə qədər gəlmişdi. Yəhərinə bağlı halda ardınca gələn döyüş atını nə qədər qənimət malını və qızılı Ərsagunun xanımı üçün ayırmışdı.

Gecənin bu vaxtında uşaq-muşaq yatarkən burada nə axtarırdı? “Alın, bunlar atanızın qalan əşyalarıdır, bunlar da sizə hədiyyələrim. Atanız şəhid olub, başınız sağ olsun!” – deyəcəkdi? Donmuş, olduğu yerdə nəfəs almadan qalmışdı. Narahat atların çıxardığı səslər çoxdan ev əhalisini oyandırmış, qaranlıq ev, yandırılan şamlarla işıqlanmışdı. “Qaça biləcək yer olsa, buxarlanıb uçsam, ay Allah!” – dedi. Oyanan uşaqların sevinc qışqırıqları bütün məhəlləni oyandırmağa yetmişdi. Aylardır görmədikləri atalarının döndüyünü zənn edən uşaqlar sanki dəli olmuşdu. Bütün evlərdə şamlar yandırılmağa və qapılar aralanmağa başlamışdı.

– Ay Allah, kaş mən də şəhid olsaydım, ya da bir uçurumdan aşağı düşsəydim, bir çayda boğulub getsəydim, bura bu şəkildə dönməsəydim, – deyə dua edirdi, – Bunu necə fikirləşmədim? Səhər kəndin ağsaqqallarını götürüb bu vəzifəni yerinə yetirərdik. İndi mən nə edəcəyəm? Rəbbim, sən mənə kömək et, canımı buradaca al, xilas olum.

Atının yüyənini necə çəkmişdisə, o şəkildə də donub qalmışdı. Sıxılan heyvan da olduğu yerdə dönür, kişnəyir, üzərindəkini atmaq, yüyəndən xilas olmaq üçün çırpınırdı. Bu qədər səs-küydən sonra ətraf evlərdən səsi eşidənlər qaçaraq evlərindən çıxmış, ətrafını bürümüşdü.

Evdən ilk çıxan Ayqız idi. Çarıqlarını da geymədən qaçaraq çıxdığı qapıdan bir neçə addım atıb dayandı, ətrafa baxmağa başladı. Heç danışmadan Şərifin arxasına qaçdı, küçənin alt tərəfinə doğru atılıb oraları yoxladı. Uşaqlar onun bu hallarından qorxub bağrışmağa başladılar. Hər kəs gerçəyi anlayır, amma anladığını hələ özünə etiraf edə bilmirdi. Birdən başındakı örtünü yerə atıb saçlarını yolmağa başlayan hamilə gəlin səs çıxarmadan yerə diz çöküb çığırmağa başladı. Həm çığırır, həm də saçlarını yolurdu. Dırnaqlarıyla cırdığı üzündən qan axmağa başlamışdı. Uşaqların böyük olanı Şərifin üzəngisini tutdu:

– Əmi, atam hanı? Bəs birlikdə dönəcəkdiniz? Sən niyə gəldin, atam niyə gəlmədi?

– …

– Əmi, qurban olum, atam hanı? Səninlə getməmişdi? Atam haradadır, Allah eşqinə?

Yerdə saçlarını yolan Ayqız əllərini tutmağa çalışan qoca arvadların əlindən sıyrılıb bir anda Şərifin üzərinə atıldı. Atının üzərində səndələyən Şərifi yerə çəkməyə, ona sarılmağa çalışırdı. Gözü qaralan, nəfəsi kəsilən gənc qazi atının yanında çırpınan Ərsagunun xanımına, uşaqlarına baxanda bir an zaman və məkan anlayışını itirib boş-boş ətrafını seyr etməyə başladı. Son olaraq bədənindəki sarınmış yaralardan, sinəsindən axan qanın paltarını islatdığını gördü. Yaralarını əliylə yoxlayanda bütün bədəninin qan içində olduğunu fərq etdi. Günlərdir heç dayanmadan at sürmüş, özündən xəbəri olmamışdı.

Danışacaq halı qalmamışdı. Kəndlilərin köməyiylə atından endirilərkən Ərsagunun xanımı və uşaqları Şərifin xalatına və şalvarına sarılmış, hıçqıraraq ağlayırdılar. Bacısı qədər yaxın olduğu Ayqıza sarılmaq üçün cəhd edəndə yıxıldı. Çox qısa zaman içində bütün kənd ayağa qalxmış, döyüşə gedən ərlərdən yalnız Şərifin döndüyünü görmüş, gedib gələ bilməyənlərin ağrısı qazi Çepni kəndinə çökmüşdü. Kəndin ağsaqqalları bu iztirabları o qədər çox yaşamışdılar ki, bu ağrıların təcrübəsi bir neçə saatda kəndi sükunətə boğmuşdu. Şərif uzanalı bir neçə saat olmuş, ya da olmamışdı ki, azan səsi evi doldurdu. Hamısı şam ağaclarından tikilmiş məscid kəndin Qara dənizə baxan zirvəsində idi. Uzaqdan baxanda adi küləklə uçub dağılacaq kimi görünən məscidin ağacdan minarəsinə çıxan Çepni imamı yanıq səsiylə səhər azanını oxuyurdu.

Günlərdir dağda-dərədə gəzdiyi üçün bu tanış ülvi səslə oyandırılmaq bütün yorğunluğunu, ağrısını götürdü. Evin çöl divarında asılan keçi dərisindən hazırlanmış su tulumunu kimsə doldurmuşdu. Yəqin, o döyüşdə olanda buradan keçən başqa qazi birliyindən döyüşçülər gəlib burada dincəlmiş, bir neçə gün qalmışdı. Bəli, diqqətli baxınca burada kiminsə qaldığı sezilirdi. Hətta gedərkən qapının arxasındakı mismara bir neçə kilim və qurudulmuş ət asıb getmişdilər.

Ayağa qalxdı, qurudulmuş ətdən böyük bir parça qoparıb çeynəməyə çalışdı. Çox gözəldi, hisə verilib qurudulmuşdu. Həddindən artıq duzlu və yağlı olduğu üçün iştahını açdı. Dəstəmaz almaq üçün qalxmışdı, amma sonuna qədər əlindəkini yedi. Bir parça qoparıb onu da bitirdi.

Dəriyə doldurulan suyun təzəliyini yoxlamaq üçün bir udum aldı. Yeni doldurulmuşdu. Doldurulalı bir neçə gün ancaq olardı. Yatmazdan əvvəl yaralarını yenidən təmizləmiş, sarımış, məlhəm vurmuşdu. Dəstəmazını alıb məscidə gedərkən ətrafı bürümüş şehlər otların üzərindən Şərifə atlamaq üçün sanki yarışırdılar. Məscidə çatana qədər az qala belinə kimi islandı.

Namaz bitənədək heç kəslə danışmadı. İmamdan sonra məscidə ilk o gəlmişdi. Arxasınca gəlib ətrafa çökən kəndlilər başıyla salam verir, o da “xoş gördük” mənasında əlini sinəsinə qoyurdu. Təsbihatdan sonra imam da daxil olmaqla bütün camaat sırayla gəlib hal-xətir etdilər, başsağlığı dilədilər, qucaqlaşdılar. Ayaqüstü edilən xoşbeş sonrası kəndlilər ocağın isidə bilmədiyi soyuq məsciddən evlərinə tələsdilər.

Məscidin içindəki ağacdan düzəldilməyən yeganə yer kiçik, daş ocaq idi. Odu sönmüş, hər kəs kimi ocaq da yuxuya getmişdi. Ocağın önünə sıçrayan közləri əlinə aldığı kiçik budaqla ocağın içinə doğru itələdi, özünə yer təmizlədi. Evi bomboş və soyuq idi. Onu gözləyən kimsə də yox idi, ayaqları evə geri aparmadı. “Yolda Ayqız ilə, uşaqlarla, ya da başqa şəhid xanımı ilə qarşılaşmayım” keçirdi içindən. Bəlkə, istilənər deyə, isti kül önündə, oradaca uzandı.

Bu bahar aylarında, günlərdir at belində yağışlar altında düşmən qovub, sıxışdırıb baş götürmək, baş vermək asan iş deyildi. Çox yorğun idi, yerə uzanar-uzanmaz gözləri yumuldu dərin yuxuya getdi.

Bir nəfəs aralığı qədər olmamışdı ki, heç kəsin qalmadığı kiçik, ağac məscid bir anda çöllər qədər dolub daşmışdı. Heç tanımadığı yüzlərlə, minlərlə ulu, minlərlə pir nə vaxt gəlib bu qədər nizamlı şəkildə düzülmüşdü? Yaralarına görə yenə mühakiməsini itirdiyini, xəyal gördüyünü düşündü. “Bu məscid nə qədər də böyükmüş, bura məhşər yeridirmi, ay Allah?!” – düşündü. Bu qədər çox qul olsun, bir nəfəs də eşidilməsin. Hər kəs ədəblə gözləyirdi. Mehraba kürəyini vermiş aypara formasında camaata tərəf oturan ağsaqqalların içində ən hörmətlisi Şərif Xıdıra baxmağa başladı. Mavi gözlərindən Xıdırın üzərinə çaylar daşırdı, boğulmamaq üçün mədət istəyirdi. Xacə Qul Əhmədin gözlərinə baxmaq mümkün deyildi. Döyüş meydanlarında aslan olan bu igidə pir hümmət etdikcə əriyib yox olurdu. O insan dəryası içində, bir quş uçuşu üçün yer tapsa yox olub, qaçıb gedəcəkdi.

Məna məclisində pirin sağında-solunda bardaş qurub oturan Sadr Baba, Sufi Danişmend Baba, Süleyman hakim Baba, Mənsur Baba, Əbdülməlik Baba, Tac Baba, Zengi Baba¹⁴ səs çıxarmadan burada təcəlli etmələrinin hikmətlərinin zühur etməsini gözləyirdilər.

Piri Türkistan tam qarşısında, dizləri dizlərinə dəyəcəyi nöqtədə bir nəfərlik yer saxlatdırmışdı. Heç danışmadan Şəriflə göz-gözə gəlincə “qalx burada otur” işarəsini verdi. Nə vaxt qalxdı, nə vaxt gedib Sultanın qarşısında dizlərini ona söykədi, anlaya bilmədi. Şərifin sağ əlini iki əlinin arasına alıb asta-asta danışmağa başladı ulu çinar:

– “Ey oğul, “Bismillah” deyib bəyan edərək hikmət söyləməyə gəldim sənə, tələb etsən, inci, cövhər saçarıq sənə. Bu incilər üçün çox möhkəm riyazətlər etdik. Riyazəti möhkəm çəkib qanlar udduq. “İkinci dəftər” sözlərini açdıq. Söz söyləməyə gəldik. Sözü söylədik. Hər kim olsa, camala talib, canı cana bağlayıb, damarı əlavə edib, qəribə, yetim, kasıbların könlünü oxşayıb könlü qırıq olmayan kəslərdən qaçdıq gəldik. Sən də bu Rum elində bu gündən sonra bunu edəcəksən. Harada görsən, könlüqırıq məlhəm olacaqsan, məzlum yolda qalsa, yoldaşı olacaqsan, məhşər günü dərgahına yaxın olacaqsan, mənəm-mənəmlik güdən kəslərdən qaçacaqsan.

Qərib, kasıb, yetimləri Rəsul soruşdu o gecə, Meraca çıxıb Haqq camalını gördü o gecə. Geri qayıdıb yerə endiyində kasıbların halını soruşdu o gecə. Sən də qəribləri axtarıb tapacaqsan bu Rum ellərində. Ümmət olsan, qəriblərə uyacaqsan; ayə və hədisi hər kim desə, duyar olacaqsan; ruzi, nəsib hər nə versə, tox gözlü olacaqsan; tox gözlü olub şövq şərabını içəcəksən.

Mədinəyə Rəsul çatıb oldu qərib, qəriblikdə çətinlik çəkib oldu həbib, cəfa çəkib Yaradana oldu yaxın, qərib olub mənzillərdən keçəcəksən sən də. Ağıllısansa, qəriblərin könlünü al, Mustafa kimi eli gəzib yetim axtar, dünyaya tapınan soysuzlardan üzünü çevir, üz çevirərək dərya olub daşacaqsan.”¹⁵

Ulu pir əyilib kürəyinə əl çəkdi. Nəfəs verdi:

– Bundan belə bizim aramızda sənin adın Məhəmməd Buxari¹⁶ olsun, səni çağıracağımız zaman bu şəkildə səslənək, ey oğul.

Qalx görüm ayağa, indi belinə bağlayacağım bu qurşağın içində qırx ayrı toxumu dörd ayrı boxçaya bükdük. Hər boxçada sənə lazım olan on ayrı toxum tapacaqsan. Getdiyin yerlərdə bunları yaşıllaşdırıb böyüdəcəksən, həyat verəcəksən. Biz də həmişə yanında olacağıq, yoldaşlar göndərəcəyik.

Bu belindəki qılıncı da olduğun yerə qoy. Bundan sonra başqa silahlara ehtiyacın olmayacaq. Sənin də, mənim də babamız Həzrəti Məhəmməd Əfəndimizdən qalan bu qılıncı bağlayacağam belinə. Gördüyün kimi, bu qılınc illərdir qurumayan xurma budağıdır, adı da Urcundur¹⁷, bunun hikmətlərini döyüş meydanlarında görəcəksən. Küffar elində müsəlmanlara yurd yeri açarkən önünə Stevi Nikola adında qara cadugər, əjdaha çıxacaq onları da bu qılıncınla yox edəcəksən.

Sənə gətirdiyimiz hədiyyələr bu qədər deyil, bir azdan, biz gedəndən sonra dəniz kənarına en. Orada yaşayacaqların sənin üçün çətin olacaq. Allah indidən səbir versin. Səni orada qədim bir dostumuz gözləyir. Səfərə çıxmazdan o da sənə bəzi hədiyyələr verəcək. Bəlkə də, ilk toxum orada cücərər, bilmək olmaz”.

Yaşadığı, eşitdiyi, gördüyü hallar Şərifi qan-tərə batırmışdı. “Bu gördüklərim və yaşadıqlarım xəyaldır.” İçində “Mən kiməm ki, bu halları yaşaya bilim, mənə nə olur əstəğfürillah,” – dedi. Əhməd Yəsəvi, dönüb gedərkən Xıdır təkrar ocağın önünə qoyulduğunu fərq etdi. Arxasındakı öləzimiş ocaq az qala paltarlarını yandıracaqdı. Külləri belə soyuyan ocaq alovlanırdı. “Nə vaxt, kim bu qədər odunu gətirib ocağı yandırdı” düşünərkən özünü təkrar ocağın qarşısında uzanmış şəkildə gördü. Ədəblə dərhal yığışıb pir tərəfə, mehraba doğru atılıb ayağa qalxdı. Qalxdı, amma heç kəs qalmamışdı. Yüzlərlə adam, xacə, xəlifələri Allahın bir əziz qulu yox idi.

Ağlını itirməmək üçün salavat gətirməyə başladı. Gördükləri, yaşadıqları, ona izah edilənlər, bu gözəl nemətlər yuxu idimi, deyə qəhr olarkən ocaqda hərarətlə yanan atəşə baxdı. Ocaq yanırdı. Yatmadan əvvəl sönən ocaq, Pir Həzrətlərinin az əvvəlki halda alovlandırdığı alov düz yanında idi. Yuxu deyildi bunlar, birdən əlini belinə atdı. Toxumların sarılı olduğu qurşaq üzərində idi. Xurma budağından Urcun da belində asılı idi. Həyəcanla, yüksək imanla qibləyə dönüb səcdəyə düşdü.

Saatlar keçmiş, günəş xeyli yüksəlmişdi, amma Şərif qapandığı səcdədə ağlayaraq dua edirdi. İllərdir içinə yığılan bütün ağrısını orada tökdü, Rəbbinə sonsuz şükürlərini bildirdi. Qapandığı səcdədə dua edərkən birdən ağılına Xacənin əmri gəldi: Dəniz kənarındakı qoca. Ayağa qalxıb üz-gözünü sildi. Üst-başını düzəldərkən saatlar əvvəl qeybdən alovlandırılan atəşin şiddətlə yanmağa davam etdiyini fərq etdi. Kimsə gəlməmiş, odun da atan olmamışdı. Türkistandan, Yəsidən, bəxş edilən bu ocağın atəşi nəsib və hümmət olduğu üçün “uluların nəzərləri üzərimizdə olduğu müddətcə sönməz, inşallah” deyə dua etdi. Məscid qapısından çıxarkən heybətli cavanın belində asılı xurma budağının nə olduğu ilə maraqlanan kəndlilər maraqlarını gizləməyə çalışırdılar.

“Şerif dahi ağzın açdı.

Ağzına Hazreti Hızır ağzı yarın virdi,

Eytdi:

Korkma şimden girü, yüri, didi.

Şerif bir ol kadar dahi kuvvet dutup

Velayet ve keramete kadem basdı.”¹⁸

Əhli Beytin əmanəti

Günəş zenitə yaxınlaşsa da, növbaharda yaylalar çox sərt küləkləri qonaq etməkdəydi. Dənizdən yuxarı, dağın yamacına doğru əsən qüvvətli fırtına az qala ayaqlarını yerdən kəsəcək nöqtəyə gəlincə böyük bir çinarın altında dincini aldı. Əraziyə görə atı da əldən düşmüşdü. Haynupun¹⁹ bu dağ döşləri o qədər dikdi ki, heç keçi də rahatca gəzə bilməzdi. Monqolların qorxusundan qalalarda gizlənən yerli əhali, rumlar və ermənilər həmişə müdafiə halında yaşayırdı. Bu torpaqlar üzərində qanun və nizam qalmamışdı. Hər kəs kölgəsindən qorxurdu. Tekfurlar²⁰ də özlərinə açıq müdaxilə sahəsi tapsa, əhalinin dinini, millətini ayırd etmədən soyub yağmalayırdı. Türklərin bu yalçın dağın başını özlərinə yurd etmələrinin səbəbi də bu idi.

Dəniz kənarındakı torpaqlar, nə qədər gözəl olsa da, həm çox tənha, həm də bütün hücumlara açıq idi. Aylar əvvəl, döyüşə getməzdən qabaq sahilə uğramışdı. Burada sahildə yurd salan türkmən və Çepni əhalisinin təzə vətənlərini nə qədər böyük həyəcanla, imanla qucaqladığını görmüşdü. Onlara dağlar göstərilsə də, bu qorxusuz köçərilər inci kimi sahilləri buraxıb yaylaqlara çıxmamışdı. Dənizlə Zindan dağlarının arasındakı bu düzənlikdə üç yüz-beş yüz çadırlıq köçərilərin halıyla maraqlanmağa başlamışdı. “Başlarına bir şey gəldimi, görəsən?” – deyə, içi-içini yeyirdi.

Düzənliyə enməsinə az qalmışdı ki, önünə ağac evlərdən qurulmuş kiçik meşə kəndi çıxdı. Uşaqlığından bəri bu kəndi tanıyırdı, yaxınından keçərkən kilsənin zəng səslərini eşidərdi. Yuxarıdan aşağıya enərkən ilk fərq edilən öz kəndlərindəki kimi burada da qayın, palıd ağacından evlər və məscidlərinin yerinə böyük kilsənin varlığı idi. Bu dik yamac üzərində qurulmuş kəndin kiçik-kiçik səkilər üzərindəki bağçaları o qədər gözəl təmizlənmişdi ki, elə bil meyvə ağaclarının altındakı otlar bir-bir yolunmuşdu.

Hələ kəndə girmədən nələrinsə yolunda getmədiyini hiss etdi. Bu qədər insanın yaşadığı yerdə bu cür səssizlik çox da xeyrə əlamət deyildi. Nə səs, nə hərəkət vardı. Evlərin arasında irəliləməyə başlayanda əvvəlcə burnuna kəsif qoxu gəldi. Bir az da irəliləyəndə həm meyit, həm də yanıq qoxusu hər yeri bürüdü. Küçələrdə uzanan cəsədləri görəndə qorxuyla atını saxladı. Günlərdir elə ağrılar yaşamış, ruhu o qədər sarsılmışdı ki, bunun xəyal olub-olmadığını anlaya bilmədi.

Buranın xristian kəndi olması narahatlığını daha da coşdurdu. Nə olmuşdusa, olmuşdu, amma bu qədər murdar işin üstündə qalacağı qorxusunu lap artırdı. Atının başını çevirib kənddən tələsik çıxmağa qərar verdi. Qəfil üstü-başı cırılmış rum qızı özünü atın önünə atdı. Onu tapdamamaq üçün atını son anda necə çevirdisə, cığırdan çıxıb atqarışıq ağacların arasında diyirləndi.

Allahdan Şərif atdan yıxılanda ağaca dəymədi, yoxsa bu sürətlə mütləq harasısa qırılardı. Dəliyə dönən at da diyirlənib özündən bir neçə arşın kənarda atılıb ayağa qalxdı. Axınçı instinktiylə tez qaçıb atının biləklərini, boynunu və gözlərini yoxladı, – “çox şükür, bir şey olmayıb,” – dedi. Əlində və üzündə bir neçə kiçik sıyrıq vardı. Döyüşdə aldığı yaralarını yoxladı. Yerdəki cəsədlər, bir anda önünə çıxan gənc qız… Bütün bunların günahkarı Şərif ola bilərdi. Bir an heç arxasına baxmadan aşağıya doğru qaçmağı düşündü. “Nə olubsa, olub mənim günahım nədir? Onsuz da, xristian kəndidir, bundan mənə nə?!” – deyə bilməzdi. O, Səlcuqlu axınçısı idi. Atın cilovundan yapışıb yuxarı dırmandı. Gözəl rum qızı ona baxırdı. Əvvəl özü tullanıb yola çıxdı, sonra qızın da köməyilə atını cığıra çıxardı. Ömründə ilk dəfə gördüyü qız əlindən tutub onu harasa aparmağa çalışır, ağlayaraq nə isə izah edirdi.

Xıdır bir çox duyğunu eyni anda yaşamağa başladı. Əvvəlcə bunun tələ olduğunu düşündü, onu pusquya çəkmiş ola bilərdilər. İkincisi, bu qədər böyük müşkülatın içinə xilaskar kimi girə biləcək vəziyyətdə deyildi. Aydındı ki, kənd hücuma məruz qalmışdı, yanındakı qız da xilaskar axtarırdı. Daha əvvəl gözəl, ya da çirkin heç bir qızı belə saçları, üstü-başı açıq görməmişdi. İçində olduğu vəziyyətdən çıxmaq üçün doğru-dürüst düşünə bilmirdi. Yalnız əllərindən tutub məchula sürüyən gözəl qızın arxasınca yellənə-yellənə gedirdi. Bir qismi yanmış kilsənin önünə çatanda lap narahat oldu.

İçəridən inanılmaz fəryad səsləri gəlirdi. Bilmədiyi, anlamadığı dildə insanlar ağlayır, yalvarır, çırpınırdılar. Böyük ehtimalla bir monqol dəstəsi buradan keçərkən evləri, bağ-bağçaları yandırmış, tuta bildiyi gənc oğlan və qızları götürüb getmişdi. Yaralıları kilsəyə yığmışdılar, nə edəcəklərini bilmədən ağlaşırdılar. Uzun müddət ona nə isə izah etməyə çalışdılar. Xıdırdan nə isə istədilər, amma o heç birini anlamırdı. Gözləməklə nəyinsə həll edilməyəcəyini anlayıb yanındakı qızıl və çörəklərdən bir qismini onlara verib qaçaraq uzaqlaşdı. Adını belə bilmədiyi gözəl gözlü, gözəl saçlı rum qızı nə qədər yalvarsa da, orada dayanmasının mənası qalmamışdı. Heç bir zaman rumların dilini öyrənmək üçün çalışmamışdı. Dikdirdəki meşənin içində yıxılmadan irəliləməyə çalışarkən “Kaş, kaş bir neçə söz də olsa, dediklərini anlaya bilsəydim. Bəlkə, qızdan adını soruşar, öz adımı söyləyərdim. Onunla danışıb nə istədiklərini anlar, yardımçı olardım. Bu qara günlərində onlara kömək edərək kəndləriylə aramızda dostluq qurardıq”, – içindən keçirdi.

Bütün bu duyğulara dalmışkən atının yüyənini möhkəm tutub yıxılmamağa çalışır, sıx meşələrin içindən aşağıya doğru qaçaraq addımlarla enirdi. Uzun əlləş-vuruşdan sonra düzənliyə ayaq basdı. Uzaqdan görünən köçərilərin çadırları haradasa üç-beş qatına çıxmışdı, amma hərəkət yoxdu. Uğursuz səssizlik hər yeri bürümüşdü. Bütün düzənliyi sərt, murdar cəsəd qoxusu örtmüşdü. Bu qorxunc mənzərəni görəndə dəhşətlə atını dördnala çapır, uçurmuş kimi düzənlikdə irəliləyirdi. Yuxarıda bir neçə saat əvvəl yaşadıqlarını indi təkrar yaşamağa başlamışdı. Çadırların az qala hamısı sökülmüş, yanmış, tərs çevrilmişdi. Heç yanda insan görünmürdü. Obanın sərhədinə çatanda atdan yerə atladı. Qaçaraq çadırlar arasında gəzməyə başladı.

Vəhşi monqol dəstəsi burada bir neçə gün əvvəl olmuşdu. Bütün obaya səpələnmiş cəsədlər çürüməyə başlamışdı. Hücum əsnasında qaçıb dağlara sığınan at, qoyun, keçi günlər sonra hər şeydən xəbərsiz obalarına geri dönmüşdü. Çadırların ətrafında gəzir, obadan ayrılmırdılar. Şərif Xıdırın varlığından xəbərdar olan başqaları da vardı, amma onlar açıqda gəzmirdi. Yıxılmamış, yandırılmamış çadırların altından gizləndikləri yerlərdən Şərifi müşahidə edənlər vardı. Necə olmuşdusa, monqol quldurlarının tapa bilmədiyi uşaqlar günlərdir bu viranə içində gizlənib yaşamağa cəhd göstərirdilər.

İlk fərq etdiyi uşağın qorxuyla çadırın altına qaçması Şərifi çox narahat etdi. O anda qəhrindən ürəyinin partlayacağını düşündü. Onları daha çox incitməmək üçün yanlarına getmədi. Özü kimi yetim olan uşaqları sakitləşdirmək üçün heç olmasa, özün Türk olduğunu, yad olmadığını bilmələri lazım idi. Uşaqkən anası Rəbinin söylədiyi laylalardan qışqıra-qışqıra söyləyərək yıxılmış obanın çadırları arasında gəzməyə başladı. Bir uşaq yaddan çıxmasın, unudulmasın deyə, bütün çadırların ətrafında dəfələrlə təvaf edir, layla deyirdi. Gizləndikləri yerdən çıxan körpələr yerdə yumalanır, ağlaşaraq ona yetişməyə çalışırdılar. Analarının, nənələrinin söylədiyi bu ilahi sözlər və mahnılar onları tək-tək gizləndikləri yerlərdən çəkib çıxarmışdı. Ona yaxşıca alışsınlar, qorxuları sakitləşsin deyə uzun müddət körpələrlə düzənlikdə gəzişdilər.

Biri digərini görüb ondan cəsarət alır, hamısı bu karvana daxil olurdu. Obanın ortasındakı meydana çatanda onları gözləyən birinin də olduğunu gördü. Deyəsən, saçları çiyinlərindən aşağıya tökülən ağsaqqal da gizlənib canını qurtaranlardandı.

– Salam-əleyküm, baba, başımız sağ olsun, Allah səbir versin.

– Amin, Məhəmməd Bahadır. Cümlə müsəlmanlara səbri-cəlil lütfkarlıq etsin Həzrəti Allah…

– Bismillah, Sübhənallah.

– Qorxma övladım. Bəli, mən Yəsəvi Həzrətlərinin bəhs etdiyi dənizin kənarındakı qocayam.

– Lap yaxşı.

– Bu günahsızlar günlərdir acdırlar, donublar; hamısı xəstə və könülləri qırıqdır. İşimizi tez tamam edək ki, sən də bu balalara xidmət edəsən.

– Əmr edin, əfəndim, nə etməyim lazımdırsa, yalnız əmr edin!

– Yaxınlaş görüm, gəl önümdə diz çök! Ağızını aç!

– …

– Bu sənə hədiyyə etdiyimiz ağız yardımı ilə inşaallah irşadın tamam olacaq. Bu andan etibarən insanların, cinlərin və məlaikənin danışdığı bütün dilləri danışıb yaza biləcəksən. Allah icazə versə, çətinə düşdüyün vaxtlarda yanında olacağıq. Növbəti görüşümüzə qədər Rəhman köməkçin olsun. Piri Türküstanın sənə əmanət etdiyi ilk toxum bu xaraba olmuş obada canlanacaq. Haydı görək, işin asan olsun.

Arxasına toplaşan uşaqlara baxmaq üçün dönmüşdü ki, Xıdır bir anda yox oldu. Şərif Xıdır Əleyhissalamın bağışladığı ağız yardımından sonra təkrar piriyə səcdə edib ürəyinə yağan himmətləri təkrar etdi:

Eşqim daşdı, ruhum qaçdı haradan tapım

Arxasından eşq atını minib qaçım

Kimi görsəm Xıdır bilib əlin tutum

Xıdır və İlyas kömək edib tutsam mən.²¹

Yaralı uşaqların yaralarını bir-bir təmizləyib ətrafdan tapa bildiyi təmiz geyimlərlə üstlərini geyindirib yaralarını sarıdı. Tutduğu qoyunlardan iri bir qazanda hamıya çatacaq qədər şorba bişirdi. Ətrafda ağlaşan onlarla uşaq susmaq bilmir, amma yanından uzaqlaşmaq da istəmirdilər. Heç cür bişmək bilməyən yeməyin qoxusu yayıldıqca “qonaqlar” artırdı. Uzaqlarda künc-bucaqda gizlənən, Şərifin gəlişini eşitməyən, heç bir şeydən xəbərdar olmayan yetimlər yeməyin qoxusuna doğru qaçmağa başlamış, yüzə yaxın yetim-yesir ətrafını bürümüşdü. Qazanın başında ətləri qarışdırarkən dayanmadan bu düzənlikdə cücərəcək toxumu düşünürdü.

Obanın bəyinin olduğunu düşündüyü yıxılmış nəhəng çadırı neçə saat əlləşəndən sonra dikəltdi. Günlərdir yemək yeməyən uşaqların ilk dəfə qarınları doymuş, çadırın ortasında qurulan ocağın ətrafında bir-birlərinə sarılıb yatmışdılar. Səhər namazından bəri bir dəqiqədə də oturmayan Şərif Xıdır, çadırın qapısını bağlayıb qapının iç qismində yerə sərdiyi keçə üzərində yuxuya getdi. Ağlaşan o qədər uşağa baxmayaraq, yorğunluq üstün gəldi. Heç yaşamadığı hallar zühur etməyə başlamışdı. Yuxarıda kənd məscidində başına gələn yuxu ilə oyanıqlıq arasındakı o hal yenə canlandı. Uşaqların ətrafında yatdığı ocağın kənarında dayanan nəhəng Alp qucağına yığdığı odunlarla ocağı qalayırdı. Şərifin onu gördüyünü hiss edib salam verdi. Özünü nişan verdi. Gələn Seyidin böyük babalarından Seyid Battal Qazi Həzrətləri idi.

– Soyu təmiz, qanı qanımdan, xasiyyəti xasiyyətimdən mənim pak övladım. Əziz türk oğlu, igid dərvişim, haydı qalx, məni dinlə. Söyləyəcəklərimə qulaq as, haydı bismillah, bu gün çox yorulmusan.

– Çox sağ ol!

– Ciyərimin içi! Qalx, səfərə çıx. Qarşında heç kəs dayana bilməz. Yuxarıdakı dağ yolunda, cığırın sonunda mağara var. Atım Aşkarı orada tapacaqsan. Yaraq-əsləhən, paltarların da oradadı. “Tıği Dahhakı” belinə tax. Keyyusun süngüsünü və digər silahları da götür. Güştape qalxanı və Həzrəti Həmzənin bütün silahları oradadır. Haydı qalx, oyan.²²

“Səhərdən bəri Pir Həzrətlərinin verdiyi ilk toxum nədir düşünürsən, mən söyləyim, bərəkət olsun sənə, övladım. Hədisi-şərifdə Əfəndimiz buyurur ki: “Sevdirin, nifrət etdirməyin; asanlaşdırın, çətinləşdirməyin”. Bax, bu küffar torpaqlarını vətən edə bilmək üçün ilk əkəcəyimiz toxum yumşaqxasiyyətlilikdir. Mərhəmət və şəfqətimizlə bu haramı yurdunu cənnət vətən edəcəyik, haydı qalx, bu övladları onları götürməyə gələnlərə təslim et. Bu balalarımızı şəfqətlə qorusunlar. Sonra da mağaraya gedib əmanətlərini götür, savaşa başlaya bilərsən. Bundan sonra sən də fərqinə varmadan bütün toxumlar bir-bir ətrafında cücərəcək” – deyib yox oldu.

Səhər açılırdı. Gün doğmağa başlamışdı. Oyanan uşaqlar yenə ara vermədən ağlayır, çarəsizcə gəzişirdilər. Kiçik olanlar ətrafı və özlərini batırmışdılar. Hər ağlayan, qışqıran körpə digər uşağı ağladırdı. “Yalnız mərhəmətlə bu dərdin, yaranın içindən çıxa bilərəm”, – dedi. Tələsik qalxıb namazını qıldı. Heç birinə kömək edə bilmədi. Qucağına aldığı uşağın yanındakı balaca ayaqlarına sarılır, qucağına çıxmağa çalışırdı. Gecə yatmazdan qabaq möhkəmcə bağladığı çadır qapısındakı kəndiri açdı, özünü çölə atdı.

Cəsəd qoxusu daha da artmışdı. Uşaqlar, yemək, çadır başını o qədər qatmışdı ki, cəsədləri unutmuşdu. Hər yer, obanın hər qarışı meyitlə dolu idi. Böyüklərinin, qohumlarının, tanışlarının cəsədlərini görən uşaqlar çarəsizcə ağlayırdılar.

Arxasına düşən uşaqlarla ətrafa nəzər salarkən “bu işin içindən çıxa bilməyəcəm”, – düşündü. Dünən fərq etmədiyi bir şey diqqətini çəkdi. Barbar monqol dəstəsi buradakı qırğından sonra demək olar ki, heç nəyə toxunmamışdı. Tuta bildikləri heyvanları yanlarında aparsalar da, qiymətli nəyəsə əl vurmamışdılar, yandıra bildiklərini yandırmış, qalanlarını atıb getmişdilər. Soyğunçuluqla irəliləyirdilər. Ağlaşma səsi ərşə qalxmağa başlayanda dünənki yemək qazanının yanına qaçdı. Sönən ocağı təkrar yandırdı. Qazanın içində qalan yeməklə bütün uşaqları doyurdu.

Bu qədər uşağı yuxarı kəndə apara bilməzdi, aparsa da, kim sahib çıxacaqdı ki? Ətrafdan yığdığı sürü: at, inək, inanılmayacaq qədər çox qiymətli əşya və bu qədər uşaqla düzənliyin ortasında gözləməyə başladı. Nə uşaqlardan ayrıla bilir, nə də onlarla birlikdə bir şey edə bilirdi.

Uşaqların ağlaması vaxt keçdikcə Şərifi özündən çıxarırdı. Heç bir şey edə bilməmək və aciz şəkildə oturub gözləmək, ağılını başından etmək üzrə idi. Olduğu yerdə çarəsizcə, hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başladı. Özü də yetim idi. Əbdüləzizin dizinin dibində “Quran” xətm edərkən həmişə o ayə gəlib gözünün qarşısında dayanırdı. Bu an yaşadığı bütün halların tək izahı, ürəyində yanan böyük dağlara su səpəcək yeganə xilas o ayələr idi. Allaha sığınmaq və Onda sakitliyə çatmaq qədər gözəl nə ola bilərdi ki? Uşaqkən çətinliyə düşdüyü; anasını, babasını, qəribəliyini düşündüyü zamanlarda tək çarəsi olan ayələri oxumağa başladı:

“… Rəbbin səni tərk etmədi, səndən küsmədi də. Şübhəsiz, sənin üçün son olan, ilkdən xeyirlidir. Və əlbəttə, Rəbbin sənə yaxında verəcək; sən də razı olacaqsan. Səni yetim tapıb böyütmədimi? Və səni çaşmış bir halda tapıb da, doğru yola çatdırmadımı? Səni kasıb tapıb da zəngin etmədimi? Elə isə əsla yetimi əzmə! Və əsla istəyəni danlama! Və Rəbbinin nemətinə gəlincə; ondan danış.²³

Təkrar-təkrar ayələri oxuyub mənalarını düşünərkən qarşısında dayandığı dənizlər, ardındakı dağlar qədər böyük sakitlik ürəyinə axdı. Heç bir qorxu əlaməti qalmadı, “bu uşaqların sahibi kimdirsə, gəlib o sahib çıxar”, – dedi. Səssizcə gözləyərkən nə edəcəyinə dair nəsə ağılına gəlmir, bu barədə düşünmürdü də.

Günortaüstü üfüqdə nəhəng toz buludu göyə yüksəlməyə başladı. Ağılına ilk gələn yeni soyğunçu monqol birliyinin yaxınlaşdığı oldu. Alnından, kürəyindən buz kimi tər axdı. Uşaqları gizləyəcəyi, daldalanacaq yer yox idi. Bir an “heç olmasa, atın tərkinə ala bildiyim qədərini götürüb qaçım”, – düşündü, amma “hansını götürəcəyəm, hansını burada qoyacağam” dilemmasına təslim olub mərhəmətsiz, qəddar ölümün gəlib üzərlərini örtməsini gözləməyə başladı.

Düzənlikdən ucu-bucağı olmayan uçqun kimi minlərlə atlı üzərlərinə gəlirdi. Nizami, təpədən-dırnağa silahlı bu ordunun qarşısından, sağından, solundan qaçıb xilas olmaq mümkün deyildi. Ən qabaqda at sürən bayraqdarı seçəndə Şərifin üzərinə sonsuz rahatlıq çökdü. Bayraqdarın əlindəki qara cüt başlı qartal bu igidlərin səlcuq aslanları olduqlarını göstərirdi. Heç bir bəyə, obaya, ya da Anadolu Səlcuqlar Dövlətinə bağlı olmayan bu nəhəng ordu könüllülərdən ibarət qazilər birliyi idi. Yeganə işləri, gecə-gündüz demədən rum elində gəzib ümmət üçün təhdid meydana gətirəcək haramıları yox etmək idi. Müsəlmanların karvanlarını bir yerdən digərinə gedərkən quldurlardan qoruyurdular.

Alplıq adətini bildiyi üçün hərəkət etmədən olduğu yerdə ayağa qalxıb birliklərin məsulunun gəlib onu bəylərinin yanına aparmasını gözlədi. Ətrafı bürüyən toz buludu, kişnərti uşaqları narahat etmiş, hamısı bal pətəyindəki arılar kimi gəlib ətəyindən yapımışdılar.

Mənzərəni görən alplar, o döyüş meydanlarının igid aslanları, ağrı nədir bilməyən qəhrəmanlar hıçqıraraq ağlayır, amma uşaqlara yaxınlaşa bilmirdilər. Birini qucaqlamaq istədikləri zaman daha yüksək səslə ağlamağa başlayırdılar.

Vəziyyətin vahiməsi qarşısında komandir şəxsən Şərifin yanına yaxınlaşıb salam verdi.

– Allah səbir versin, igidim! Bura kimin obasıdır, qırılan hansı boydandır? Bunu kim etdi?

– Mən də sizin kimi yadam, dünən yol keçərkən yanlarına gəlmişəm. Bunu monqol kafirləri etmiş olacaq, rum, ya da erməni olsa, obanı yağmalayardı. Yolüstü qırğın törədib keçiblər, burada dayanmayıblar.

– Allah rəhmət etsin, bizdən istədiyin varmı, igid?

– Gördüyünüz kimi, cənazələr ortadadır, əl yetirsəniz, dəfn edərdik, halım qalmayıb. Gücüm çatmaz.

– Boynumuzun borcudur, narahat olma, o bizim işimizdir. Yolumuz uzundur, başqa deyəcəyin varmı?

– Var, uşaqlar çöldə qırılar, gedəcək yerləri yoxdur. Mən də sizin kimi qaziyəm, buralarda qalmayacağam. Bunları bir türk obasına çatdırmasaq, erməni, rum tutub kölə edər. Mömin canlarıdır, sizə əmanətdir.

– O da bizim işimizdir. Yığdığın qoyun, keçi, at, sürün və bütün bu mallar sənin haqqındır. Çatdırılacaq yerin varmı? Yanına müşayiətçi verimmi?

– Var olasan, bəyim, Allah qılıncını iti etsin. Bunları da bu yetimlərlə birlikdə aparın, sahib çıxanlara miras olaraq paylayarsınız. Balalarımız boyunları bükük getməsin.

– Sən nə igid, nə geniş ürəkli cavansan, maşallah. Əlinlə yığdığın halal nemətini paylayırsan. Zəkatını Allah qəbul etsin. Sənə zəkat düşürmü, bilmirik, amma Allah qəbul etsin. Bizə qatılmaq, bizimlə döyüşə getmək istərsənmi?

– Bəyim icazə versən, dəfndən sonra getməli olduğum yerə çatmaq üçün yola düşüm. Allahın izni ilə, ömürümüz yetsə, bir gün birlikdə kafirə qılınc çalarıq.

– İnşallah, sarı aslanım, maşallah sənə, maşallah!

Şerif anda atın sürdi, şehre geldi.

Şerif’i cebe giymiş gördiler:

Neylersin? didiler.

Eyitti: Silah hazır ittim, gazâya giderem, didi.

Abdu’rahman-ı Suluki gülüp, eyitti:

ya Şerif henüz Harcenevan’da atanı öldürdiler,

sen bundan laf-ı güzaf idersin.

Henüz hüner anun ganın telep itmekdür.

Eğer ersen anı talep idip, kafürlerden hakkun alagör, didi.

Şerif anun sözinden girü incinüp iretesi azm-i harcenevan idüp

Revane oldı, gitti.²⁴

Qurd törəsi

Piri Türkistan Əhməd Yəsəvi Həzrətlərinin onu irşad etməsi və Xıdıra ağız yarını ikram etməsi sonrasında Şərif dörd kitabı bilirdi. Vatikandakı kardinallar da İncili onun kimi anlaya bilməzdilər.

Harcenevan məliyi Tay düzənliyinə gəlib yerləşmişdi. Bura səlibçilərin toplanma nöqtəsi idi. Düzənliyin ortasında üzük daşı kimi dayanan kilsənin bütün sadəliyinə baxmayaraq, ehtişamlı havası vardı. Burada yaşayan qırx zalım cəngavər, keşiş buradan keçməkdə olan karvanları basır, haramılıqlarını kilsəylə ört-basdır etməyə çalışırdı. Düzənlik ətrafında canlı qalmamışdı. Kəndlilər edilən zülmdən bezib baş götürüb qaçmışdılar. Buranın ününü eşidən karvanlar da üzlərini başqa yerlərə çevirmişdilər. Bu qədər cürətli yaşamalarını təkfura²⁵ borclu idilər. Çalıb-çapdıqları qənimətdən payını ayırar, o da hər gün gələr, küfrünü edər, xəracını alıb gedərdi.

Şərif kilsə yaxınlığındakı ağaclıqda, çay kənarında gizlicə dəstəmaz alıb namazını qıldı. Aşkarı və silahlarını oradakı bir mağaraya qoyub birbaşa o kilsəyə gəldi. Kilsədə cəngavərlər və Amasiya təkfuru Tırbanos mübahisə edirdilər. Hərarətli şəkildə danışır, heç cür soyulan karvanın mallarını bölüşdürə bilmirdilər. Soyduqlarının bölgüsünü indi edə bilməyəcəklərini anladılar. Törətdikləri qırğını bir-birlərinə izah edirdilər. Sayca çox və silahlı idilər. Tekfur narahatlığa səbəb olmadığını söylədi. Bütün olanları izləyən Şərif bir yerdə oturub axşam düşməsini, Tırbanosun çadırına getməsini gözlədi.

Nə kisəsində bir dirhəm, nə də heybəsində bir loxma çörəyi vardı. Bir anlıq yandırılmış obanın ətrafından yığdıqları nemətləri düşündü. “Bir-iki əşya, bir-iki loğma yemək götürsəydim…” düşündü. Heç bir əmanətə toxunmadan hamısını yetimlərə dəstək olaraq qoymuşdu. Dərvişliyi qəbul etmək belə bir şey idi, hər halda. Allahın özünə verdiyi maddi və mənəvi nemətləri bölüşdüyü müddətcə nemətlərinin artacağına əmin idi. Maddi, mənəvi nemət nədir ki, deyə dərin düşüncələrə daldı. Ətrafını bürüyən bu qədər keşiş bütün ömürlərini bu məbədlərdə keçirir, riyazətlər edir, qırx müxtəlif nəfs mübarizəsindən keçirdilər, amma heç cür iman nəsib olmurdu. “İnsana zülm edilən heç bir işin sonu xeyir olmaz, bunlar da düzəlməz, riyazət et, get millətin malını soy, sonra cənnəti istə; yox, bu iş belə olmaz. Bu iman və könül də Allahın mənə verdiyi mənəvi nəsibdir,” – deyib həmd etdi.

Ruhanilər silahlılar gedəndən sonra keşiş paltarında oturan Şərifi gördülər. Kor, yaşlı keşiş yaxınlaşdı:

– Kimsən?

– Harcenevan məliyinin qullarındanam. Ruhaniləri dinləmək üçün gəlmişəm.

Bu cavab hamısının xoşuna gəldi. Rahatlaşdılar. Ulu keşişlər qalxıb ortaya çıxdı, kor keşiş ruhanilərlərdən soruşdu:

– Bilirsiniz, bu məhəmmədilər bizə nə üçün qalib gəliblər, səbəb nədir?

– Bilmirik, niyə?

– Çünki peyğəmbərlərinin sözünü tutar, bir-birləri ilə söhbətləşər, iş görəndə məşvərət edərlər.²⁶

– Bu türklər, öldüklərində cənnətə gedirlər?

– Yox, lakin qapıdan baxıb, gedərlər.

Kilsədə cəngavərlərin rum kəndlərindən tutub xidmətçi etdikləri uşaq vardı. İllərdir bu kilsədə rahiblərə xidmət edərdi. Öz aralarında onu müqəddəs hesab etmişdilər və keşiş edəcəkdilər. Bütün söhbətləri dinləyən uşaq dözə bilmədi:

– Ey Zalım! Yalan danışma. İndi hər yerdə türklər sizi evinizdən, mülk və diyarınızdan çıxarırlar. Cənnət qapısından baxan türk, girib sizi cənnətin içindən çıxarmazmı? Eləcə susub dönəcəklərinə inanmıram.

– Sən İncil və Məsihi inkar edirsən?

– Siz inanıb nə faydasını görmüsünüz ki? Görün, türklər necə təpənizə döyürlər?

Bunu eşidən sərxoş cəngavərlər birdən uşağın üstünə doğru şığıdılar. Uşağa yönəlməyən bircə keşiş paltarındakı Şərif olduğu üçün canının qorxusundan özünü onun üstünə atdı. Sanki bütün bu söhbəti, bu sığınmanı etmək üçün hazırlamışdı.

Edəcək bir şey qalmadığını anlayan Şərif ayağa sıçrayıb önünə çıxanı qılınclamağa başladı. Kürəyini kilsənin qapısına verib geri çəkilirdi. İlk fürsətdə kilsənin böyük qapısını bağlayıb içəridəkilərin qaçmalarına mane oldu. Otuz cəngavər cəhənnəmə vasil oldu. Onu da cəhənnəmin kənarında asılı qaldı, yaralı şəkildə inləyirdilər.²⁷ İçlərindəki ən yaşlı, ən qəddar olan qorxunc üzlü kor keşiş yaxınlaşıb dilləndi:

– Sən necə adamsan, bizə nə etdin, bu yaşadıqlarımız yuxudur? Sən gerçəksənmi, bu başımıza gələnlər nədir? Biz bu diyarın ən məşhur döyüşçüləriyik. Ulularıyıq!

– Mən Rəsul nəslindənəm, Həsən ilə Hüseynin şanlı soyundanam.

– Cavan oğlan olasan, belə işlər görəsən? Ağılasığmazdır. Əksər məhəmmədilər sehrdə kamil olarlarmış.

– Sus, lənətlənmiş! Dayan sənə səni bildirim.²⁸

İllərdir həyatını zindan edən keşişlərin aciz hallarına ilk dəfə şahid olan rum oğlan Şərifin gözlədiyi adam olduğunu anladı və qışqırdı:

– Ya Şərif! Məhəmmədi sevirsənsə, bunların boyunlarını vur!

Şərif dua edib himmət gözləyərkən könülünə Pirdən gələnləri söyləməyə başladı:

Tərif etsəm, Əli Allahın aslanıdır

Ki qılınc ilə kafiri qırmaqdadır.

Kafirləri edər imana dəvət;

Verməkdədir hər vaxt İslama qüvvət.

Ki mömin olanını alıb gəlməkdədir;

Qəbul etməyənini qırıb gəlməkdədir.²⁹

Kilsədəki bütün kafirlərin, Anadoludakı türklərə və digər xalqlara cəfa edənlərin bir-bir boyunlarını vurdular. Kilsə içərisində qiymətli nə qədər mal, əşya varsa, qırxdan yetmişə atlara, qatırlara yüklədilər. Kilsə zirzəmisindəki bütün şərab çəlləklərini parçaladılar. Geridə qalan nə varsa, quldur buranı bir daha yurd etməsin deyə kilsəylə birlikdə yandırdılar.

Gecənin qaranlığında keşiş qiyafəsindəki Şərif və rum uşaq səssizcə Türkmən obalarının içlərinə doğru böyük qənimətlə irəliləməyə başladılar. İlk olaraq Aşkarı qoyduğu mağaranın önünə gəldilər. Onları izləyən ola bilər deyə, bura qədər qaranlıqda gəlmişdilər. Mağaranın içinə girib işığın görünməyəcəyinə əmin olduqdan sonra məşəli yandırdılar. Aşkarın əvəzində göy bir at görən Şərif çaşıb qaldı. Əvvəl geri çəkilib əlindəki məşəl ilə bütün mağaranı yoxladı. Aşkarla birlikdə Battal Qazinin verdiyi silahlar da yoxa çıxmışdı.

Atın yalından məktub asılmışdı. Atı ürkütmədən məktubu götürdü. Açar-açmaz mağaranı gül qoxusu bürüdü. Məşəli rum uşağa verib oxumağa başladı:

“Ya Şərif! Bu at, imam Əlinin Zülcənahıdır. Bu ata Həzrəti Rəsul, Həzrəti Əbubəkr, Həzrəti Ömər, Həzrəti Osman, Həzrəti Həsən, Hüseyn və Həzrəti Abbas minib. Yəhərindəki silah da Həzrəti Əlinindir. Bütün bunları götür və Allah yolunda döyüş”³⁰

Sərvər atı çəkib çölə çıxardı. Atı bağlayıb oturdular. Yemək yedilər. Uşaqla Şərif ərəbcə, yunanca, rusca danışırdılar. Şərif uşağın zəkasına heyran qalmışdı. Özünü kilsədə gözləmə sirrini anlamamışdı, amma sübhanallah deyib gözlədi.

Şərif nəhəng bir çinarın gövdəsinə söykənib çəkmələrini çıxardı, ayaqlarını qarşısından axan buz kimi çayın içinə uzatdı. Çox yorulmuşdu. Kilsədə döyüşəndə qollarından, dizlərindən sıyrıqlar almış, ancaq indi bunun fərqinə varmışdı.

Kürəyini çinarın köksünə söykəyib gözlərini yumanda keşişlərin söhbəti ağılına gəldi.

Allah-Təala rəhmətini əta etmək üçün səbəblərə möhtac deyildi. Bir keşişin ağızından öz nemətlərini dərmələrini təmin edirdi. Məfkurələrini reallaşdıra bilmək, bütün insanlığın hüzur tapacağı nizam qurmaq üçün lazım olan keşişin bəhs etdiyi şey idi. Peyğəmbərlərin sözünü tutar, yəni sünnətullaha uyğun əbədi sülhü bu torpaqlarda hakim edə bilərdilər. Bu torpaqlara və ətrafına asayiş gətirmək üçün könüllərin sakitləşməsi lazım idi. Bu nizamı özlərinin yazması qeyri-mümkün idi. Həm belə nizamı yaza bilsələr də, zaman keçdikcə köhnələcək, aciz qalacaqdı. Qurulacaq nizam universal, kamil olmalı idi. Bəşərin əskiklərindən təmizlənmiş nizam ancaq Rəsulullahın sünnətiylə təmin edilə bilərdi.

Sünnəti-seniyəyə uyğunlaşmaq! Həyəcanlanmışdı, yata bilmədi, gözlərini açdı. Ayaqlarını sudan çəkib bardaş qurdu. Yaralarından sızan qan qurumuşdu. Üzündən başlayaraq yaralarını bir-bir yudu. Qurumuş qan izlərini sildi. Buz kimi sudan içdi, dəstəmaz aldı. Yeni yol yoldaşı kənarda səs çıxarmadan onun danışmasını, bir şey söyləməsini gözləyirdi.

Haynuplu Rum oğlana döndü:

– Adını lütf etmədin, igidim.

– Xosrovdur, adım.

Şərif ona Böribek adını verdi. “Qurd kimi güclü olasan” deyə dua etdi.

Uşaq müsəlman olmaq istədi; Yaradan nəsib etdi. Şərif şahid və rəhbər oldu. Uzun-uzun söhbət etdilər. Böribek günahlarına görə tövbə etdi. Şərif şəriət hökmlərini anlayacağı dillə asan şəkildə izah etdi. Şəriətinin təriqətə dönməsinə dua etdilər.

Bura çox da etibarlı yer deyildi. İçində narahatlıq vardı. Özünü tanıyandan mübarizələrlə dolu həyat içində, hər an hər şeyə hazır yaşamışdı. Heç cür yata bilmədi. Səhər açılarkən Tırbanosun adamları gəldi. Bu düşməni gözləyirdi. Qədərə qarşı tədbir olmurmuş, deyə içindən keçirdi. Gələnlərin dörd-beşini öldürdü, qalanları qaçdılar. Tuta bilmədi. Orada çox qalmadılar, atlarını və qənimətlərini götürüb Cezireyi Uşşaka³¹ gəldilər. Şəhərin hörmətli şəxsləri tərəfindən qarşılanan Şərif və yoldaşı yanlarında gətirdikləri qənimətlərin hamısını kasıblara payladılar. Kasıb və qəmli xalq bu himmət qarşısında onlara dualar etdilər.

Şərifin əlindən xilas olan Tırbanosun casusları onu izləyərək Şəhri-Haynupa arxalarınca, tacir qiyafətində girdilər. Bütün bu işləri edənin kim olduğunu və indi harada qaldığını ağalarına çatdırdılar.

Tırbanos Haynup Əmri Osmana elçilər göndərdi. Onlar elçi kimi deyil, şəhəri fəth edən məğrur kral ədasıyla irəliləyərək Əmrin taxtının qarşısında dayandılar. Rəngarəng paltarları və başlarına qoyduqları kukuletalarıyla saray təlxəklərini xatırladırdılar. Elçilərdən biri, onlara icazə verilmədən əlindəki fərmanı oxumağa başladı:

“Ey müsəlmanların rəhbəri! Mən Harcenevan Tekfuru Tırbanos. Sözü uzatmayacağam, mənə itaət et. Şərifi tutub mənə göndər, öldürüm, intiqam alım. Yoxsa sizi mühasirəyə alıb, qırarıq”.

Bu tərbiyəsiz və cürətkar meydanoxuma məqsədinə çatmışdı. Müsəlmanlar arasında fitnə bir anda yayıldı. Qorxu, ürəklərdəki münafiqliyin atəşini yandırmağa kifayət etdi. Müsəlmanlar arasında mübahisə çıxacağı aydın olanda vəzifəlilər elçiləri dərhal salondan çıxardılar. Qaranlıq zindanda saldılar. Xalqın başbilənlərindən bir neçəsi toplanıb münafiq Əbdürrəhmani-Sulukını danışdırdılar:

– Necə edək? Bu döyüşü bu oğlan çıxardı. Ən yaxşısı Şərifi Tırbanosa verək, bəlanı üzərimizdən dəf edək.

Xalqın içindən bir ağsaqqal dözə bilməyib sözə başladı:

– Ey zalım! Ey münafiq! Bu cəngavərə “get atanın intiqamını al” deyən sən deyilsən?

Bütün bu söhbətləri dinləyən Əmir Osman başını qaldırıb yanındakı köməkçisinin eşidəcəyi səslə:

– Əbdürrəhmani-Sulukinin sözündən mənə nə! Mən demədim ki; indi küffar üzərimizə gələndə Əbdürrəhmani-Sulukının evini başına yıxmayacaqlar, mənim şəhərimi başıma uçuracaqlar. Nə deyirsən bu işə, Dəniz bəy?

– İndi siz Şərifi versəniz sabah gəlib torpaq istəyəcəklər.

– İstəsinlər, bir bostan verib yola salarıq.

– O biri gün də gəlir arvadlarımızı istəyərlər, Osman ağa!

– Sən nə danışırsan! Necə danışırsan? Bu nə danışıqdır? Sevimli qardaşım bu çox ağır olmadımı?

– Eynilə o qədər ağır olsun deyə söyləyirəm! İstəyirsənsə, daha da ağır sözlər deyim! Əziz İslam torpaqları üçün tükün tərpənmir, evdəki huri üçün narahat olursan! Sənə adət-ənənə olaraq bunu öyrətdilər? Özümüzə gələk, iki dənə münafiq bizə nələr danışdırır, fərqindəsən? Özünə gəl, utanacağımız iş görmək istəyirsən. Hə, “qərarım budur” deyirsənsə, bundan sonra məni nə məclisinə çağır, nə də məclisimə gəl! Qurd sürüsündən bir qurd versən, bütün qurdlar boyunduruqlu olar! Yeni iş öyrənməyinə ya da yeni iş görməyinə ehtiyac yoxdur, Osman bəy. Yalnız səndən əvvəlki cəddin kimi sən də qurd adətini tətbiq et!

Ən yaxın yoldaşı, köməkçisi, qədər ortağı Dəniz bəyin sillə kimi sözləri şəhərin əmirini özünə gətirdi. Oturduğu yerdən qalxdı. Gedib Dəniz bəyin yanında gəzişməyə başladı. Belindəki qılıncın qulpunu qoparacaq kimi tuturdu. “Allahdan bu söhbəti bir adam eşitməmişdi. Nələr düşünmüş, nələr demişdi. Allahım, sən məni bağışla, sən mənə sahib çıx, nəfsimin əlində məni oyuncaq etmə. Qorxdummu mən, bunlar necə başıma gəldi? Ürəyimə sükunətini endir”, – deyə dua etdi. Birdən ciyərləri yanmış, dəli kimi susamışdı. Ağızı qurumuş nəfəs ala bilməyəcək kimi olmuşdu. Qalxıb dolçanı başına çəkdi. Ağızını xaltının qoluyla silib əmr gözləyən xalqa tərəf dönüb danışmağa başladı:

– Ey xalq! İslam dini yolunda çalışana qarşı belə etmək olarmı? Siz necə peyğəmbər nəsilindən olanı kafirə verə bilərsiniz? Hamımızı qırsalar da, bunu edə bilmərik. Bir gün Həzrəti Osmanın xəlifəliyi zamanında bir adam Həzrəti Əlini söydü. Osman dilinin kəsilməsini əmr etdi. Əli özü xahiş edərək günahkarı qurtardı. Həzrəti Ömər xilafətdə ikən bir münafiq Həzrəti Həsən ilə Hüseynə pis gözlə baxıb pislik etmək istəyəndə onların gözləri çıxarıldı. Həzrəti Əbubəkr Həzrəti Həsən ilə Həzrəti Hüseyni görəndə ayağa qalxar, dizinin üstə alar, onları oxşayardı. Həzrəti Rəsul onlara “gözümün nuru” deyərdi.³² Siz onun nəsilini necə kafirə verə bilərsiniz, necə münafiqlərin tərəfində ola bilərsiniz?

Qapı qarşısında gözləyən gözətçilərə sərt şəkildə səslənərək elçilərin zindandan gətirilməsini əmr etdi. Elçiləri tez-bazar, az qala yumruqlayaraq gətirdilər.

Tərcüməçi çıxışın son qisimini elçilərə çevirməmişdi, çevirəcək halı qalmamışdı. Qorxuyla nə olacağını anlamağa çalışırdı. Hər kəsin ayağa qalxması, taxtında oturan bəyin əsəbiləşməsi elçiləri dəhşətə saldı. Başlarına yaxşı şeylər gəlməyəcəyini anlamağa başladılar. Gənc bəy ayaq üstə dayandığı yüksək yerdən enərək elçilərin yanına qədər gəldi. Onun mühafizəçiləri olan igidlər də elçilərin yanına qədər yaxınlaşdılar. Əlləri qılınclarının qəbzəsində idi. Əmrə müntəzir idilər. Elçilər qorxuyla olduqları yerdə öz ətraflarında dönməyə başladılar. Kimin haradan başlarına qılınc endirəcəyi qorxusuyla qan-tər içində inləyərək dönürdülər. Bir az əvvəl fərman oxuyan təlxək olduğu yerdə daş döşəmənin üzərində qıvrılır ətrafına murdar qoxu yayırdı. İyrənərək yanına yaxınlaşan Sinop Əmiri Osman elçinin yaxasından tutub başını yerə əyərək qışqırmağa başladı:

– Ey kafir! Tırbanosun kafir itləri, haydı rədd olun gedin. Xəbər verin bəyinizə, o bizə tərəf gəlməsə, biz ona tərəf gedəcəyik. Dünyanın neçə bucaq olduğunu ona göstərəcəyik!

Əmrin sözləri bitmədən və tərcüməçilər son sözləri çevirməyə çalışarkən elçilər evdən çıxıb çölə doğru atılmış, məmləkətlərinə doğru dəlicəsinə qaçırdılar. Bütün bu bunlar baş verəndə Şərif hər şeydən xəbərsiz məscidin altındakı çiləxanada yatırdı. Səhər namazını qıldıqdan sonra yemək belə yemədən çiləxanaya getmişdi. Orada gah zikr edir, gah istirahət edirdi. Bura onun malikanəsi idi. Hər səfərdən dönəndə çiləxanasına sığınar, burada ibadət edər, yatar, ruhən istirahət edərdi. Günorta namazının yaxınlaşdığı vaxtlarda məscidə qalxdı. Məscid boş idi. Çölə çıxıb ağac novdanda dəstəmaz aldı. Məscidin yanındakı yalçın qayalar arasından axan büllur sular, ağac novdanla məscidin önünə qədər çəkilmişdi. Buz kimi suyla dəstəmaz almaq istəyənlər bura gələrdi.

Böribek səhər namazı sonrası oradan ayrılmamış, istirahət etməsi üçün dəvət edildiyi xanalara keçməmiş, məscidin qapısının qarşısında Şərifin çıxmasını gözləyərkən ordaca yatmışdı. Çox dərin yuxuya giriftar olmuşdu. Şərif dəstəmaz aldığı soyuq sudan iki ovucunun içini doldurub yol yoldaşının üzünə çırpdı. Yarı yunanca yarı türkcə nəsə qışqırıb ayağa sıçrayan Böribek nəyisə tutmağa çalışan adam kimi vurnuxdu. Kənara çəkilib gülərək onu seyr edən Şərif sevinmişdi. Uzanıb iki qoluyla yoldaşını möhkəmcə qucaqladı. Əlləriylə yüzündəki suyu sildi.

– Sabahi-şəriflər xeyirli olsun. Özünə gəldin, mənim gənc dava yoldaşım! Gəl, yanımda otur görüm, gəl, içəri məscidə keçək.

– Necə məsləhətdir, ağabəy…

– Yemək yemisən?

– Xeyr, sən yemədin deyə mənə verilənləri yemədim, səni gözlədim.

– Ay səni çox yaşayasan! Niyə yemədin, gərək yeyəydin. Gəl görüm, otur yanımda, indi izah et görüm, nə etmək istəyirsən? İstəsən, sənə burada qalacaq yer, aş, iş tapım. Burada məskunlaş, buradakı müsəlmanlar sənə sahib çıxsınlar. Səhər namazını qılmısan?

– Qılmışam, amma düz olduğunu bilmirəm.

– Mənimlə qalmaq istəsən, mənim yerim-yurdum yoxdur. Allah ömür verdiyi müddətcə rum elinin və ardındakı müsəlman olmayan ölkələrin İslam diyarı edilməsiylə və qarşılaşdığımız hər qula “mömin olsun, Əhli-Salibdən olsun” Allah və Rəsulunu tanıtmaqla vəzifələndirildik. İnsanları pislik etməkdən, pis olmaqdan qorumağa çalışacağıq.

– Yaxşı, mən də sənə xidmət edərəm.

– Dayan görüm, bunu bir daha müzakirə edək. Haydı indi gedək, bizə nə yedirəcəklər görək. Acmamısan? Mən çox acam.

– Həm də necə acmışam. Həm də necə… Süd də var, elə deyil?

– İnşaallah olar. Olmasa da, özümüz taparıq.

Məsciddən çıxar-çıxmaz şəhərin bəyinin adamları atlarıyla qapıda düzülmüş şəkildə gözlədiklərini gördülər. Sərvərin gəldiyini görüb hamısı hörmət göstərib hüzura dəvət etdilər. Şərif və Böribek atlarına minmədən yüyənləri əllərində şəhərin küçələrini gəzərək iqtidar sahibinin xanəsinə doğru ətrafı seyr edərək getdilər. İsti qarşılanma və xoş-beşdən sonra Sərvər bəyin kefinin qaçdığını, nəyəsə əsəbiləşdiyini hiss etdi. Sözün özbaşına açılmasını gözləyərkən xanədəki digər başbilənlərin də üzlərinin dümağ olduğunu fərq etməsi uzun çəkmədi. Heç kəs heç nə deməsə də, səbəbin özü olduğunu anladı.

– Əmir Həzrətləri sizdə bir iş var, nədir bu halınız? Allah xeyirə calasın, inşaallah!

– Xeyirdir, ya Şərif, yaxşı olacaq, inşaallah.

– Deyin, görək, biz də bilək bu yaxşılıqları, xeyirləri.

– Amasiya təkfuru bizə cihad qapısı açıb, küçükləri də bunun xəbərini gətirmişdi.

– Hımmm çox yaxşı… Yerimizi tez tapdılar, sizdən bizi istədilər, siz də igidlik nədir onu isbat etdiniz. İndi bir igidlik də bizim etməyimiz şərt oldu. Haynup xalqı çox zəifdir. Bu kafirin gürzünü qarşılaya bilməz. Biz gedib bu işə bir çarə düşünək…

– Haşa, qətiyyən belə şey olmaz. Bu sənin bəhs etdiyin iş üzümüzü qara edər. Türk adətində qardaş düşmənə verilərmi?

Sən heç kəsi verməyəcəksən. Sakitləş, bəyim. Bizə bir tikə yemək verin. Gün günorta olub, hələ nəsə yeməmişik. Günlərdir küffar elindəyik. Yaxşı yeməsək, kafir qarşısında necə dayanarıq?

Gülüşmələr, qəhqəhələr ortalığı istilətdi. Xidmətçilərin təlaşlı şəkildə süfrə açdılar, keçisüdü gətirdilər.

Şərif önünə qoyulan bir qab südü başını çəkdi. Böribekə baxdı, o da böyük qardaşına baxırdı. Hər ikisi də gözləriylə “əlhəmdülillah” dedi. Yeməklərin birlikdə yeyilməsi azanın eşidilməsinə qədər davam etdi. Camaaata doğru gedərkən bəyin ağılında Şərifi necə sakitləşdirəcəyi, ona necə mane olacağı vardı. Təsbihatın bitiməsi ilə ayağa qalxan bəy arxasına baxdı. Şəriflə Böribek məsciddə yox idilər. Çölə atıldı. Çəkmələrini geymədən corabla sağa-sola vurnuxdu. Bütün camaat nə olduğunu anlamadan çöldə kimisə axtarırdı. Əmir Osman bir sıçrayışla atının belində oturdu. Ayaqlarında corab şəhərinin çıxışına doğru atını sürməyə başladı.

Quş qəfəsdən uçalı çox olmuşdu. Dünya gözüylə son dəfə gördükləri Şərifin arxasınca hamısı ağlamaya başladılar. Bir damlanın dənizi udması necə mümkün deyilsə, onların da küffar içindən canlı dönmələri mümkün deyildi.

Tâ bu mertebe sâhib-i uzlet Bâyezîd-i velî iken

Kal’a-i Kili ve Akkirmân kal’alarına müteveccih olduklarında

Babadağı’na gelüp “aya Babadağın niçün derler”

deyü su’âl buyururlar.

“A’yân-ı kübbâr-ı memleket eydür pâdişâhım,

zamân-ı kadîmde bu şehr içre

Sarı Saltık nâm bir türbe-i pür-envâr var idi.

Münkerîn türbesin münhedim edüp üzerine hâr [u] hâşâk-ı muzahrefât dökerek kabr-i şerîfi gâ’ib oldu” dediklerinde hemân Bâyezîd-i veli ol mahal-i mezbelistâna varup bir seccâde üzre Kara Şemseddîn ile ikişer rek’at namâz kılup istihâre niyyetiyle hâb-âlûd olurlar.

Hemân ân Saltık Sultân asferü’l-levn ve’l—lıhye yeşil imâmesiyle zâhir olup “Bâyezîd hoş geldin! Salsal tahtı olan Akkirmân ve Kal’a–i Kili ve tîh-i kamere’l-kum olan vilâyetleri Boğdan küffârı destinden bilâ-cidâl ‘fetahtâ’ târîhinde (889) feth edüp evlâdun Mekke Medîne sâhibi olup beni hâk-i mezelletden halâs edersin” dedikde derhâl

Şemseddîn ile Bâyezîd hân hâbdan bîdâr olup

Bâyezîd hân eydür “efendi, istihârende müşâhade etdiğimizi birer kâgıza yazup şeyhülislâma gönderelim” deyü

Bâyezîd [hân] ve Şemseddîn [sultân] birer künc-i vahdetde gördükleri [vâkı’aları] tahrîr edüp memhûrlu şeyhülislâma gönderirler.

Hikmet-i hudâ ikisinin de gördükleri bir menâm!

Hemân müftî-i hümâm “pâdişâhım, ol mahalle bir âsîtâne-i kübrâ edesiz!” deyü buyurduklarında hemân seccâde yerin tathîr ederken bir mermer sanduka nümâyân olup sanduka üzre “hâzâ kabru Saltık Bay Seyyid Muhammed Buhârî” deyü Tatar hattıyla bir gûne hattı-ı kadîm tahrîr olunmuş.

Hemân mi’mârân ü mühendisânları cem’edüp

türbe-i pür-envâra ve bir câmi’e ve sâ’ir hayrât [u] hasenâta şüru ‘edüp Bâyezîd hân Kili ve Akkirmân’ı hakkâ ki “fetahtâ” târîhinde bilâ-cidâl feth edüp fâtih-i taht-ı salsal u kamere ‘l-kum olup yine mansûr [u] muzaffer avdetde Babadağı’na gelüp bir sene anda kışlayup cânib-i erba’aya nizâm [u] intizâm buldurunca Babadağı şehrin imâr edüp cümle hayrât [u] hasenâtları Baba Sultân’a hîbe eyleyüp hâlâ Babadağı,

Baba Sultân hâssıdır.³³

İman və nəsib

Borabay gölünün sahilində qurulan çadırlar ətraflarındakı ağaclardan seçilmirdi. Heç bir canlı hərəkət etmirdi ki, təkfur oyanmasın. Sanki quşlar səs çıxarmamaları üçün təlimatlandırılmışdı. Çadırların ağızları gölə doğru qurulmuşdu. Göl və meşənin gözəl havası çadırlarda yatan əsilzadələri məst etmişdi.

Çadırlar arasından keçən bir dovşan olsa eşidilər, tutulardı, amma kiçik uşaq o qədər yaxşı təlim almışdı ki, heç bir əsgərə görünmədən Tırbanosun çadırına girməyi bacardı. Böribek təkfurun şeylərini bir-bir sahildəki ağacın başına daşıdı. Qılıncı, oxu, xəncəri, çəkmələri, paltarları və ən son da xalatı ağacın hündür budaqlarına çıxıb asdı. Bütün bunlar baş verərkən əsgərlərin ruhu belə duymadı.

Bütün çadırı boşaltdıqdan sonra sərxoş təkfurun yanında bardaş qurub gözləməyə başladı. Əlinə aldığı çubuqla kafirin burnunu, gözlərini qurcaladı. Nəhayət, oyanan Tırbanos yanında oturan uşağı görüncə əvvəl qorxdu. İçindən “bu olsa-olsa bir meşə cinidir”, – dedi. “Yoxsa bu dağ başında bu qədər əsgəri aşıb çadırımın yanına necə gələ bilərdi!” Böribek səs çıxarmadan təkfurun gözlərinin içinə baxırdı. Uzun müddət hərəkətsiz nə olacağını düşündü. Təkfur dərin qorxu çuxurunun içinə diyirlənib düşmüşdü. Eləcə nə olacağını gözlədi. Sonra yavaşca ətrafına baxaraq çölə çıxdı. Çadırın ətrafındakı əsgərlərdən birinin qılıncını götürüb önünə gələn əsgərlərin boyunu vurmağa başladı. İyirmiyə qədər əsgəri yatarkən məhv etdikdən sonra əlindəki qanlı qılıncla dönüb çadırın içinə girdi. Çöldə qiyamət qopur, səslərə oyanan əsgərlər qaçışır, öldürülən yoldaşlarının yanında vurnuxurdu.

Bəli, indi danış görək insənmi, cinsənmi, burada nə axtarırsan, əşyalarımı hara aparmısan?

– Sənin kimi insanam. Göl sahilində üzməyə gəlmişəm. Balıq tutub anama aparacağam. Gülünc halınızı görüüb əylənmək istədim.

– Demək, mənimlə əylənirsən, eləmi? Kim olduğumu bilmirsən?

– Yox, bilmirəm, amma bu qədər əsgər, bu qədər gözəl paltarlar…

Sən bu diyarların hökmdarı zalım Tırbanos olmalısan.

Kiçik bir uşağın bu cür məşəqqətli iş etməsi yanında bu qədər adamı öldürməsinə baxmayaraq, qəti qorxmaması Tırbanosun ağılını başından almışdı. “Nə olur, olsun bu uşağı qazanmalıyam, mənim yavərim olmalıdır,” – deyə içindən keçirdi.

– Elə, ya da belə buradan çıxışın yoxdur artıq, hər şəkildə mənimləsən! Ananla danışsaq, ona pul, qızıl, mal versək, səni bizə verərmi?

– Mən istəsəm verər, niyə verməsin ki? Verməsə, nə olar ki, sən qəddar Tırbanossan hər istədiyini ala bilirsən.

– Əşyalarımı sən oğurlamısan? Sən oğurlamısansa, harada gizlətmisən?

– Mən oğurlamışamsa, tapa biləcəksən?

– Mənim yavərim olarsan? Bundan sonra işləməyinə gərək qalmaz, yalnız mənimlə gəzər, əylənərsən, sənə gözəl paltarlar alaram. Ananın da müşkülatı qalmaz. Tez ol, mənə indi cavab ver.

– Yaxşı, yaxşı o zaman, qəbul etdim. Yavərin olum, amma sən də söz ver, dediklərini edəcəksən.

– Yaxşı, qalx, çıxıb meşənin dərinliklərinə gedək. Mənə izah et görüm kimsən, nəçisən? Kiçik şeytan səni tanımaq istəyirəm.

Tırbanos çadırdan çıxdığı zaman bütün birliklərin onu gözlədiyini gördü. Yüzlərlə, minlərlə əsgər yatdıqları yerdən qalxmış, ölüm qorxusuyla ən dinc duruşlarıyla əmr gözləyirdi. Heç kəslə danışmadan meşənin dərinliklərinə doğru uşaqla birlikdə getməyə başladı. Ov etmək üçün gəldikləri bu meşənin dərinliklərində Böribeklə yox oldular. Heç bir gözətçi qorxudan arxalarınca getmədi. Onlara əmr verilməmişdi. Sual verəcək halları yox idi.

Tırbanos çaya, kolların altına endi. Böribekə yanına gəlməsini söylədi. Böribek bunu fürsət bilib yanına endi. “Tırbanos lain³⁴ nəzərdə tutdu ki, uşağa əl uzada, pislik edə. “³⁵ Lut qövmüylə günahda yarışacaq adam idi. Bu azğın kafir ümid etmədiyi işlə qarşılaşdı. Meşənin dərinlərində qonaqları vardı. Çayın içindən yuxarıdan-aşağıya doğru əyilərək onlara doğru gələn adamın heybətindən ürəyi dayanacaq kimi oldu. Nəfəsi kəsildi. Bir anlıq bu kolların arasından yuxarıya doğru qaçıb əsgərləri çağırmaq istədi. Qaçmaq üçün yer axtarırdı ki, uşaq əlindəki zəncirlə gözlərinin üstündən elə vurdu, dünya qaraldı, çayın içinə diyirləndi.

Çayın içində ayağa qalxmaq üçün vurnuxan kafirin başının üstünü kəsdirən Şərif gülümsəyərək gözləriylə uşağa salam verdi, “Afərin!” dedi. Heç danışmadı, əyilib suyun içində vurnuxan təkfurun başını bir dəfəyə kəsib çiyinində gətirdiyi heybənin içinə qoydu. Uşaq qabaqda Şərif arxasınca çay boyunca onları gizlədən kolların altında ayaq izi buraxmadan suyun içində qeyri-müəyyən istiqamətə doğru çıxıb getdilər.

Tırbanosun əsgərləri aşağıda göl sahilində ağalarının gəlmələrini gözləyərkən oyanan əsgərlərdən biri dərənin qanlı axdığını fərq edib dərə yatağından yuxarı doğru qaçmağa başladı. Başı kəsilmiş hökmdarlarını görəndə donub qaldılar. Çadırları da toplamadan cəsədi götürüb Amasiyaya qaçdılar.

“Konstantinopola xəbər çatanda çərşənbə axşamı idi. Vəziyyəti bildirdilər. Krala bu xəbəri o gün çatdırdılar. Kral lənətə gəlmiş Ədirnədə idi”.

Dünyası başına uçan kral buyurdu:

– Ordu hazırlaşıb yola çıxsın. Kıravan məliyi və Yunan bəyinin oğlu qabaqda getsin. Gedin türklərdən ellərinizi geri alın. Yunan taxtı Kayseridədir.³⁶

İlk dəfədə təxminən qırx min əsgər toplandı. Dənizləri aşıb İstanbul ətrafında gözləməyə başladılar. Bu tərəfdə Əmir Osman sultana xəbər göndərdi, vəziyyəti bildirib himmət gözlədiklərini ifadə etdi.

Amasiya xalqı yas tutdu. Tırbanosun yerinə oğulu Şemmas atasının yerinə keçdi. Minlərlə əsgər yığıb Cezireyi-Uşşak ətrafında toplandılar. Müsəlman xalq qalaya sığındı. Şərif qalanı əhatə edən küffarın türklərə və dinlərinə söyərək təhqir etdikləri üçün bürclərə çıxaraq Tırbanosun kəlləsini ən yaxşı görə biləcəkləri yerdən asdı.

Ərəbistandan, Xorasandan, Misirdən sultana kömək üçün İslam əsgərləri toplanmağa başladı. Səlibçilər Papanın liderliyində gəlib Sinop ətrafında yığıldı. Kafir ləşkərinin ucu-bucağı görünməz oldu. Sultanın əmriylə Sinop sahilinə gəmilər çıxarıldı. Ordular dağılsa, müsəlman qadın və uşaqları buradan götürüb başqa müsəlman diyarına aparmaq üçün iki yüz gəmi qalanın ətəyinə, dəniz sahilinə gətirildi.

Qalanın arxa tərəfində dənizlə divarlar arasında olan iç qaladan tüstü yüksəlirdi. Necə olmuşdusa, içəriyə girən təxribatçılar qalanın içindəki bir neçə dükanla evi yandırıb xalqın içinə qorxu salmağa çalışırdı. Qışqırıqlar və ağlaşmalar arasında cəng üçün toplanan əsgərlərin də köməyi ilə çox qısa müddətdə yanğın söndürüldü. Yaralananların, ölənlərin daşınması, əsgərlərin yerlərinə dönməsi kiçik sahənin içindəki bu qədər əhalini əməlli-başlı böhrana salmışdı. Müharibə hələ başlamadan xalqın və döyüşçülərin şövqü qırılmağa başlamışdı. Minarələrə çıxan müəzzinlər hamısı bir ağızdan azan oxumağa başladılar.

Dalğa-dalğa iç qaladan qalaya, oradan şəhərə yayılan salavatlar göyü inlədirdi. Qala xaricində təpələrdə hücum əmri gözləyən küffar əsgərləri dəhşətlə diksindi. Ölüm səs dalğalarının kürəyinə minib, divarları aşıb, düzənliyi yalayaraq keçmiş, küffarların üzərində fırlanmağa başlamışdı. Nə olduğunu anlaya bilməyən ləşkər qısa müddətdə yığışıb qorxuyla qılınclarını qalxanlarına vuraraq inanılmaz ürpərdici səslər çıxarmağa başlamışdı. Bir addım yandakının dediyini eşitmək mümkün deyildi. On minlərlə qılınc cingildəyərək eyni anda qalxıb eyni anda divarların üzərinə enirdi.

Bu qədər yüksək səslə düzənlikləri inlədən qılınc səslərini basdıran, qulaqları partladacaq, ağılları qaçıracaq başqa bir səs düzənlikdəki, dağlardakı, dənizdəki hər şeyi və hər kəsi əzərək üstlərinə gəlməyə başladı. Qaladakılar və düzənliklərdə, dağlarda növbə çəkənlər qorxuyla nə olduğunu anlamağa çalışırdı.

Məğribdəki dağların üzərindən; insanlardan, fillərdən, atlardan ibarət sel düzənliyə doğru axmağa başlamışdı. Yüzlərlə, minlərlə təbilin eyni anda vurulması düzənliyin yelləndiyi, zəlzələ olduğu hissini verirdi. Ağacların budaqları arasında gizlənən quşlar naməlum istiqamətdə uçmağa başlamışdı. İtlər acı-acı ulayır, yerdə və göydəki heyvanlar sığınacaq tapmaq üçün çırpınırdı. Düzənlikdə növbə çəkən Səlib ordularının əksinə bu gələn birliklərin geyimləri zirehli deyildi. Yaxınlaşdıqca ikibaşlı qartal bayraqları toz buludlarının arasından təkbir səsləriylə birlikdə yüksəlirdi.

Qalanın önünə doğru manevr etməyə başlayan İslam ordusunun yerləşmə səyləri Səlibçilərin yığışıb kürəklərini məşriqə çevirmələrinə və geri çəkilmələrinə səbəb oldu. Nəfəs almaq mümkün deyildi, hər iki ordu eyni anda böyük düzənliyin üzərində qıvrılıb dayanırdı. Yer-göy bir-birinə qarışmış, toz-torpaqdan bir nərdivan göylərə ucalmışdı. Düzənliyin ortasında iki nəhəng şahmaran gözlərini bir-birindən ayırmadan qarşılıqlı rəqs etməyə başlamışdı. Gözlər, qulaqlar, ağızlar bağlanmış, qiyamət qopmuşdu, hər kəs canını qurtarmaq nigaranlığı ilə nə olacağını düşünürdü.

Sonsuz ümidsizlik gəlmiş, qaladakılarla küffar orduları arasına oturmuşdu. Yerləşmə saatlarla davam etdi. Musanın əsası dəymişcəsinə ikiyə yarılan türk ordusunun iki cinahının arasından ətrafı süvarilərlə əhatələnmiş qırx filin ortasında, taxt-rəvan üzərindəki sultan qala qapısına doğru hərəkətə keçdi. Qalanın baxıma möhtac köhnə qapıları cırıldayaraq açılanda ilk olaraq Əmir Osmanla birlikdə Şərif piyada çölə doğru atıldılar.

Toz dumanı arasında qaladan çıxan əsgərlərlə, döyüşə gələn alplar başlarında olan komandirlərinin verdiyi təlimatlarla nizam-intizam dərdinə düşmüşdülər. Yerə diyirlənənlər, bir-biri ilə toqquşanlar, bir-birini itələyənlərin qarışıqlığı hər dəqiqə daha çox artırırdı.

Sərvərin ürəklərə qorxu salan qışqırığıyla birdən bütün təbiətə sus əmri verilmişdi. Fillər, atlar, dəvələr, əsgərlər, komandirlər, bəylər, sultan nəfəs almadan gözləməyə başladı. Olduğu yerdə qibləyə döndü:

Rəsulullah Əfəndimiz, əhli-beyti, övliya, ənbiya, şühəda və ümməti Məhəmmədin ruhları üçün əl Fatihə!

Filin üzərindəki taxtında oturan sultan da nə olduğunu anlamağa çalışarkən birdən əllərini açıb Fatihə oxumağa başladı. Bu qısa dua arasında əhali özünə gəlmiş, qaç-qov dayanmış, qiyamətin yerini böyük sükut tutmuşdu. Fəlakət anlarında, intizam pozulduğunda, hər qarışıqlıqda müəllimi Əbdüləzizdən öyrəndiyi müsəlmanları sakitləşdirmək üçün etdiyi bu xəbərdarlıq yenə nəticə vermişdi. Qarışıqlıqda üstü-başı dağılan hökmdar Qiyasəddin Keyxosrov əsəbi şəkildə xalatını, sarığını düzəldərkən bu nərə çəkən qazini gözləriylə axtarmağa başlamışdı. Təlimçilər, üzərinə taxt qoyulan fili sakitləşdirmək üçün çalışırdı. Hirslənən və qorxan fili əllərindəki zəncirlərlə diz çökdürmək qeyri-mümkün görünürdü. Çiyinlərinə qədər saçları papaqlarının altından çıxan alpların bir anda sərt hərəkətlərlə dönməyə çalışması təkrar itələşmələrə səbəb oldu.

Əmir Osmanla Şərif Xıdırın filin yanına gəlib diz çökəndə sultan atılıb yerə endi. Başlarını qaldırmadan və üzünə baxmadan yaşıdları olan gənc sultanın əlini sırayla öpdülər. İkisindən başqa qala əhalisindən heç kəs sultanın ətrafındakı çevrənin içinə girə bilmədən divarlara doğru hərəkət başlandı. Heç kəs danışmırdı. Bir az əvvəlki intizamsızlıq sultanı, deyəsən, əsəbiləşdirmişdi.

Bir addım arxadan gələn bəy və Şərif başları aşağı irəliləyərkən göz-gözə gəldilər. Şərif uşaqcasına zəhlətökənliklə bəyə gülümsədi. Bu təbəssümün görüləcəyindən qorxan bəy birdən gözlərini başqa istiqamətə çevirib bütün ciddiliyiylə getməyə davam etdi. Bəyin alınından, peysərindən tər axırdı. Bütün bədəni qorxuyla titrəyərkən qorxusunu bildirməmək üçün çevrənin xaricindəki komandirlərinə təlimatlar yağdırırdı. Bir addım yanında çox sakit üz ifadəsiylə gedən qazı da onlara dua edən xalqa əli və başıyla salam verirdi. Bir-iki addım qabaqda gedən sultan xalqı salamlarkən arxasını dönmədən danışmağa başladı:

– Bu İsrafil suruna bərabər nərəni çəkən igidlə təkfur başını alan aslan eyni adamdırmı, Osman ağa?

– Doğru buyurdunuz, sultanım, elədir.

– Atasına çəkib, armud dibinə düşər. Ruhu şad, soyu əziz olsun inşallah.

– Amin, hökmdarım.

– Bax bu qədər ümməti-Məhəmməd, sən çağırdın deyə dünyanın dörd tərəfindən qalxıb gəldik. Göstər görüm, bu gün hünərlərini.

– Əstəğfürillah, əfəndim.

Sultan, bəylər, məliklər, komandirlər, uçbəyləri, üləma və bir neçə ağsaqqal xaricində qalaya heç kəs buraxılmadı. Ağır-ağır örtülən qapıdan başqa bir-birini yox etmək üçün gözləyən iki ordu təkrar əsəb pozan uğultu ilə bir-birlərinə qışqırmağa başlamışdı. İkindi azanı bu səslər arasında göyə yüksələrkən hazırlanan yeməklərdən dadması üçün sultana yer göstərilirdi.

Qaladakı məscidin qarşısında, böyük meydanda qurulan süfrəyə yaxınlaşan sultan əyilib iri bir çörək parçasını əlinə aldı, içini qovurma ilə doldurdu. O oturmadığı üçün heç kəs qurulan süfrələrdə oturmamışdı. Bir əlində çörək, digər əlində qab dolusu ayranla tələsik yeməyə çalışırdı. Saatlardır yol gəlmişdilər. Çox acmışdı, amma yeməyə olan aclığı, çöldə onu gözləyən hərb aclığına məğlub oldu. Yeməyini məscidin bağçasına gedərkən ayaq üstə sürətlə yeməyə davam etdi. Bu rəftarlarını görən şəhər xalqı qaçaraq yerdəki süfrələri, nimçələri toplamağa başladı. Sultan nizamsız və düstursuz təbiətini burada göstərmiş, qəribə rəftarından dolayı əhalinin yemək yeyə bilməməsinə səbəb olmuşdu.

Sultanın gəldiyindən xalq xəbərdar olduğu üçün azandan sonra vaxt keçsə də, məscidlərdə fərz namazlar qılınmamışdı. Hamı sultanı gözləyirdi. Ağac novdan axan su ilə sultanın üzərindəki zirehlərin çıxardığı səslər məscidin həyətində rəqs etməyə başlamışdı. Quşlar belə bu iki səsin ahəngini pozmamaq üçün susmuşdu. Polad və su məbədin həyətində kiçik uşaqlar kimi qaçdı-tutdu oynayırdı. Çəkmələrini geyinib uzun-uzadı əsnəyən hökmdar saatlardır at belində oturmaqdan yorulmuşdu. Necə yorulmasın, normal şərtlərdə üçgünlük yolu dördnala çaparaq boz ata minmiş kimi bir gündə gəlmiş, döyüşqabağı özlərini yetirmişdilər. Bunda da Allahın böyük hikməti vardı.

Məscidin içində, həyətdə, həyətin arxasında bütün şəhərdə cərgələr arasında rükuya və səcdəyə gedən qazi dərvişlərin ətrafında polad səsləriylə uca kəlamdan damlalar bir-birinə qarışmışdı.

Namazdan sonra gözlənilmədən sanki daha əvvəl dəfələrlə hazırlıqları görmüş kimi meydana doğru, meydandakı ordunun yanına minlər, onminlər axın etməyə başladı. Meşədə baş-başa qalmış aslanla kaftar diqqətlə bir-birlərinin ətrafında gəzməyə başlamışdı. Heç biri hücum etmir, qarşıdakının nə edəcəyini anlamağa çalışırdı. Ravilər rəvayət edir ki, qədim zamanlarda, böyük ordular vuruşmadan əvvəl xəzinələrini ortaya qoyar, nümayiş etdirərlərmiş. Ən nadir ərlərini çıxarar, bir-birlərini qırdırarlarmış. Bu o demək imiş ki, “Yol yaxınkən sizə dəstur verərik, bu adamınızı necə məhv etdiksə, hamınızın başına bu gəlmədən buradan çıxıb gedin!” Meydan qurulmuşdu və ilk sözü mayası ən möhkəm olanlar söyləyəcəkdi.

Sultanın gözü əvvəlcə türkün igid oğlu, qorxunun girmədiyi ürəyin sahibi Şərif Xıdıra düşmüşdü. Toyu olacaq gəlin özünü necə hiss edərdisə, Xıdır da o halda idi və gözləyirdi. Kafirin ən igidinin adı Alyon idi. Alyonun qalib gəlmək, məğlub olmaq kimi dərdi heç olmamışdı. Yalnız kimləri öldürəcəyini, neçə can alacağını düşünürdü. Bu meydanda heç bir qulun qılıncı Əzraili yer üzünə onunku qədər dəvət etməmişdi.

Sultan küffarın hücum etməsini gözləmədən ağ fil üzərindəki taxtından yanında əldə qılınc gözləyən Şərifə başıyla “meydana çıx” əmrini verdi. İki ordunun vuruşmağa başlamasından öncə qəhrəmanlar çıxıb meydan oxuyacaqdı. Nəhəng türk ordusu nadir inci olan Şərifi cihad meydanına göndərmişdi.

Ardıcıl olaraq sultanın üzünə baxan sərvər bir cəhddə at belinə sıçradı. Atının irəliləməsi üçün ən kiçik hərəkət etmədi. Bunu gözləməyən Zülcenah “irəliyə atıl” əmrini almadığı üçün bədlik edərək ətrafında dairələr çəkərək bir addım atıb kişnəməyə başladı. Nalları hər addımda yerdən torpaq qoparır, ortalığı toza boğurdu.

Zaman sanki dayanmışdı. On minlərlə, yüz minlərlə insan və ətrafındakılar bir anda yox olmuş, sonsuz səssizlik ətrafını bürümüşdü. Atı Zülcenahın üzərində böyük düzənliyin ortasında irəliləyərkən birdən atından enib yüyənindən tutaraq meydana doğru getməyə başladı.

Günəş göyün üzərindəki taxtından enmiş, kiçik addımlarla asta-asta dağların ardındakı evinə doğru yol almağa başlamışdı. Bir neçə ağ bulud, günəşin önünə və arxasına keçərək onunla oynayırdı.

Gün ərzindəki qaç-qovdan sonra tər içində qalmış bədəninin soyuduğunu hiss edib titrəməyə başlamışdı. Bu ola bilməzdi, hava soyuq da deyildi. İlıq bir dağ küləyi üzərindən keçərkən onun pak bədənini təvafmı etmişdi? Anası Rəbi vəfat edəndə ağladığını görməsinlər deyə dağın döşünə çıxar, saatlarla yamacda ağlar, həmişə belə üşüyər, titrəyərdi. Bu titrəmədən əlavə dağ kimi hüzn üzərinə çökdü. Ürəyi partlayacaq kimi oldu. Nəfəsi təngidi. Atının yüyənini əlindən buraxıb dizlərinin üstündə çökdü. Bəlkə də, minlərlə ildir burada tənha gözləyirdi, haradan gəlmiş, hara gedəcəyini belə bilməz şəkildə yalnız susur və hərəkət etmədən gözləyirdi. Damarlarındakı qan bədəninin içində dolanır, ay dünyanın, dünya da günəşin ətrafında dönürdü. Yaradılmış bütün obyektlər bir istiqamətə doğru dönür, axmağa davam edirdi. “Günəş də özü üçün müəyyən olunmuş yerdə seyr edər. Bu, yenilməz qüvvət sahibi olan, Allahın əzəli hökmüdür”³⁷ ayəsini oxudu.

Rəbbinin sonsuz varlığını, qüdrətini idrak üçün hərəkət etmədən gözləmək, susmaq qədər gözəl hümmət ola bilməzdi. Şərif həm bu gün, həm də sabah üçün bacarmaq məcburiyyətində idi.

İki orduda da böyük uğultu başlamışdı. Qarşı tərəfin əsgərləri Şərifin nə etdiyini anlamaq üçün ona doğru bir neçə ox atdılar. Atılan oxlardan bircəsi də ona tuş gəlmir, ətrafında yerə düşürdü. Əbdüləzizdən başqa İslam ordusunda hamıda böyük narahatlıq vardı. Bir nalayiqin “Şərif zəhərlənib!” dedi-qodusu bir anda ağızdan-ağıza yayılıb bütün iman ərlərini qorxuya qərq etmişdi.

Taxtının üzərindən olanları izləyən sultan böyük narahatlıq və maraqla əslində nə baş verdiyini anlamaq üçün ətrafına baxırdı. Əndişəsini ətrafına bildirməməyə çalışırdı. Cihad bayrağının çıxdığı andan, xəbər verilən xalqın hər təbəqəsindən dəstək gəlmiş, gücü nisbətində hər mömin orduya qatılmışdı. Xəlvəti, Bektaşi, Nəqşi, Qədri, Rufai – hər rəng cihad bayrağını rəngləndirmək üçün yerini almışdı. Dərgah dərvişləri nə olduğunu anlaya bilmədikləri üçün zikr etməyə başladılar.

Şərifin torpaq üzərinə çaxılıb qaldığı yerdə buz kimi sıxılmış bədəni, ətrafında olanlardan qopmuş, yalnız sonsuz bir boşluq içərisində asılıb qalmışdı. Bütün kainat yalnız onun ətrafında dönür, o mərkəzdə Rəbbinin sonsuz qüdrəti qarşısında ruhuyla səcdə edirdi. Kimsə olanları anlamırdı. Şərif dəfələrlə bu kimi meydan oxumalarda dini-mubini şərəflə təmsil etmiş, döyüş meydanlarının haqqını vermişdi. Qarşısına çıxan döyüşçünün küffarın ən məşhur cəngavəri Alyoni-Rumi olması, Allah qorusun, ürəyinə qorxu salmışdı?

Cəzb olunmuşdu, amma bu cəzb nəyə qapı açacaq, arxasından nə zühur edəcəkdi? Dizlərinin üzərində nəfəs almadan titrəyirdi. Bütün bu təfəkkür dünyasındakı fırtınalara fitnə toxumunu əkən açıq-aşkar şeytan idi. Şeytanın, nəfsinin oyunları qarşısında sığına biləcəyi limanları vardı: İman, hidayət və təfəkkür. Fırtınalar içində sovrulan könül qayığının burnunu müqəddəs sığınacaqlara çevirib gözləməyə başladı.

“Sizinlə vuruşanlarla siz də Allah yolunda vuruşun, lakin həddən kənara çıxmayın. Allah həddi aşanları sevməz!”³⁸ ayəsini dəfələrlə zikr etdi. Ürəyi rahatlığa qovuşdu… Bu andan etibarən ölmək, ya da öldürülmək deyə bir şey qalmamışdı, yalnız iman edib imanın ona əmr etdiyi şeyi ən gözəl şəkildə yerinə yetirməsi lazım idi. Yalnız müsəlmanlara deyil, ətraflarındakı hər kəsə qan qusduran bu zalımlar ordusu qarşılarında gözləyirdi.

Dəfələrlə qəhrəmanlıqlarını eşitdiyi, şöhrəti dünyanı bürümüş böyük komandir qarşısına gəlmiş, ona baxırdı. Mərdliyi aləmi bürümüş. “Kaş ki, – dedi, – kaş ki, imana gəlsin, bu aslan kimi igidi burada tələf etmək məcburiyyətində qalmayım”.

Pir həzrətlərinə üz tutub ondan hümmət istədi. Könülünə axan hikmətləri ahəstə-ahəstə söyləməyə başladı:

Dediyi sözü rəhmanı, görsənsə, üzü nurani,

Kafirləri qıran haqq aslanı Əlidir.

Hümmət qurşağı belində, Mövlam adı dilində,

Zülfiqarı əlində haqq aslanı Əlidir.

Minib çıxsa, Düldülə, yerə düşər zəlzələ,

Kafirlərə vəlvələ, haqq aslanı Əlidir.

Düşmənlərə müqabil, oldu kafirə qatil,

Edən qərblini zail Haqq aslanı Əlidir.

Rəhmət edə bir və var, hər nə etsə, gücü var,

Müəllim Əhmədə mədədkarhaqq aslanı Əlidir.³⁹

Qarşılarına çıxan hər cür çətinlik qarşısında məsələlərin həlli barəsində gedəcəkləri ilk yol ağılları deyil, iman dairəsi içində ilahi əmrdə nə əmr edilir ona baxmaq, o istiqamətdə düşünmək, nəticəylə razılaşıb, kənara çəkilib seyr etmək idi. Nəfəs alıb-verdiyi hər an ən qiymətli xəzinəsi olan imanını, kaş ki bu qarşısında onu öldürmək üçün üzərinə gələn aslana hədiyyə edə biləydi. “Başqa bədəndə yaşıllaşacaq olan iman adlı cövhər kaş ki hər bədənə girə, kaş ki yer üzündəki bütün insanları qucaqlaya,” – deyə dua etdi.

Atının belinə sıçrayanda Alyoni-Ruminin o möhtəşəm vücudunu, heybətini yox etmək qorxusuyla yaşadığı bu tərəddüdlər sona çatmışdı. O özünə əmr ediləni edəcək, yəni təbliğ edəcək, iki tərəf də əməllərinin, razılıqlarının meyvələrini dərəcəkdi.