Читать книгу: «Легенда о Теле»

Жаратушыдан жазушыға тән қасиет маған берілмеген. Ешқандай естелік, күнделік, болашақта қажет болар деп «түртпе жазу» жиған емеспін. Алайда әр кезде терең, өз орнымен нақты айтылған сөзге, сүйіспеншілігімді сезініп жүрдім. Бірақ, осы күнге дейін елмен араласып әңгіме ақылдарын тындап түйген ойым: әке-анам, ата-әжем алдындағы құрмет-сағынышымды аз да болса есте қалған олардың өмірінен үзінділерін қағазға түсіруге міндеттімін. Осыны орындауға бел будым.

Неге монитор емес – қалам? Иә, қалам, себебі біз сияқты компьютерсіз өскен буынға, бірақ қолымызға түскен кітап оқуға құмарлығымыз таусылмаған адамдарға, бірден мониторға басылған сөз – өзінің тереңдігін, ой-пікірін жоғалтатын сияқты. Өзіме қойған міндет – күніне бір парақтан болса да жазу.

Ал, бастайық. 1981 жылдың наурыз айының соңғы күндері. Мен, жас аға инженер, Ташкент электротехникалық

– байланыс институтының түлегімін; көтеріңкі де, қобалжу түрімен үйге келдім. Үш жарым жыл өндірісте, кейде ұйқысыз түнгі ауысымдық жұмыс, жанұямда екі қызымның дүниеге келгені, қалтамда қағаз – Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) әскери борышын атқару туралы бұйрық, міндетті түрде шұғыл территориалдық мекемеге жету, бұрыңғы жұмыс орнынан маған екі апталық төлем берілуі тиісті түсіндеме.

Күндер өте білгенім, мен жұмыс істеген жердегі басқару мекеменің бастығы, өте құрметті кісі, мен үшін одан құрметі кем емес МҚК облыстық басқармасының бастығы генералмен сөзге келгені. Облыстық байланыс басқару мекеменің кадр мен бас аппараты – техникалық білімді өзі түп ұлтты маманды жоғалтқысы келмегені. Олардың жоспары бойынша, мені сол кезден сәл ертерек жаңадан құрылған Торғай облысына жұмысымды жоғарлатып жіберу екен. Мен институт бітіріп, жұмысқа орналасқан алғашқы күндерден бастап жас маман ретінде, МҚК көзіне түскен екенмін. Жиырмасыншы ғасырдың жетпісінші жылдарының аяғында, суық соғыс кезі, ХХ Мәскеу

Олимпиада ойындарының алдында, сол кездің терминологиясымен «басты қарсылас мемлекет» – США- ның ЦРУ мекемесінде бюджеті мен штаты өскен. Осыған орай, Политбюро ЦК КПСС мүшесі, КГБ СССР төрағасы Ю.В. Андропов өз жағынан жауап амал қолданды. Қажетті тексеріспен, органға шаруашылықтардан жас мамандарды, инженер, агроном, зоотехник, мұғалім, журналист, комсомол қызметкерлер қабылдана бастады.

Сол кездегі ҚазССР КГБ генерал-лейтенанты В.Т.Шевченко: «Күрек пен соқадан шыққан кадрлар» деген сөздері маған да қатысты. Себебі біздің әулетте де әскери кадрлар болған жоқ. Анамның екі туыс ағалары батыс шекарадағы соғысқа барып, хабарсыз кетті. Ал әкем өз жасына екі жыл қосып, соғысқа он жеті жасына толмай кетті, уақыт өте, оның бозбалалық өтірігі, комсомол билетіндегі «4» санын «2»-ге түзеп, түзеткен жерінің сиясы анық көрінгені еді. Соғыстан кейінгі мамандығы агроном болды.

Әке-шешем менің жұмыс орнымның өзгеруіне аса сезім білдірмей қабылдады. Нағашы әжем, Сарыбатырова Айғаныс Бөлебай қызы, көпке дейін жиен немересінің қай жерде жұмыс атқаратының түсіне алмады. Мен, орынсыздау болар, әжеме білместікпен «Қауіпсіздік Комитетті» НКВД- нің құқық иеленушісі дегенде, әжем біраз үнсіз қалды да (ол кісінің тілі өте өткір, әңгімеге шебер еді), Сталин кезіндегі бір ескі анекдотты айтты: «НКВД қызметкерлері күні бойы жеті құлпына жабылған бөлмелерінде отырып бітпейтін қағаз жазып, кешке жазғанын өртейді де, іші толған ауыр жүгін ешкімге айта алмай, ішіне де сиғыза алмай ақыры ауа бүлдіре бастайды». Сүйікті әжемнің сөзі, шынымды айтсам, мені ренжітті. Мен кітаптардан оқыған барлаушы, контрбарлаушылар туралы романтикаға толы ойларымды айттым, әжемнің көзқарасын өзгертуге тырыстым.

Ақырында, өз жолымды таңдауыма құқылы екендігіме тоқтадық.

Аудио-видеотехниканы жақсы меңгерген техника маманы ретінде, сол кезде (жетпісінші жылдардың соңы) портативті жазу құралдарының кең тарамағанына қатты өкінемін. Себебі, адамның мида сақтау қабілеті шектеулі.

Әжеміздің екі төңкеріс, екі дүниежүзілік соғыстарды бастан өткізген еліміздің тарихынан динамикалық үзіндісіне көзқарасы, сол дәуірдегі зиялы тұлғалармен жеке танысуларына, жалпы өмірге деген ой-пікірі және де ең бастысы, атам Жаманмұрынов Тел Бұқпанұлымен бірлескен некесі туралы еске алуларын сол кезде толықтай түсінбедім және жадымда сақтай алмадым.

Бірақ, жадымның бір бөлігінде сақталып қалған еске алуларды сіздермен бөлісуді және ауқымды аудиторияға шығуын жөн көрдім.

І. Ата

Менің әңгімемнің түйіні – сарғайып қалған қағазда, карандашпен өз қолыммен жазылған атамның өмірбаяны. Сексен жылдан асса да бұл біздің отбасымызға аса қымбат мұра құндылық. Әжеміздің басынан талай қиындықтар өтсе де, көп нәрсесің жоғалтса да, осы бірнеше парақ қағазды бөтен көзден ұқыпты сақтағаны, менің қалам алуыма түрткі болды.

Қазіргі үш тілді меңгеру жоспары, ХІХ ғ. аяғында ХХ ғ.

басындағы қазақ интеллигенцияның пайдаланған білімі еді. Өз мамандықтарынан бөлек қазақ интеллигенттер ана тілімен қоса, орыс тілін, бірнеше шет тілдерін меңгерген адамдар. Атамыз бес тілді білген кісі. Орыс тіліндегі өмірбаяны бірде бір орфографиялық, стилистикалық қатесіз жазылған. Оқыған адам үшін тура әдеби туынды сияқты қызығушылықпен оқылады. Осы жазбадан атамызды талапты, мақсатына жететін, жан-жақты білімді, қайратты, қазақ елінің жанашыры ретінде көруге болады. Телдің замандастары, құрдастар арасында әзілқой, қалжынды түсіне де көтере де алатын, өзге ғана емес өзі туралы да сын айта білетінің еске алады. Телді жақын білген жерлесі, әрі әріптесі Мұханбетов Сахан ол туралы естелігінен өте таза, ашық мінезді, кең пейілді адам дейтін. Дауысын көтермей әнгімесін айтқанда кез келген адамның жүрегін баулай әкететін.

Өмірбаянында жазғандай, Тел Жаманмұрынов 1888 жылы 25 ақпанда кедей малшаруанын отбасында Торғай облысының (қазір Ақтөбе обл.) Аманкөл болысының Ырғыз уезінің № 4 ауылында дүниеге келген. Екі жасында әкесінен айырылып, атасы Дәулетімбеттің қолында өскен (атасының лақап аты – Жаманмұрын). Отбасындағы материалдық қиындықтарға қарамай, Жаманмұрын алты жасар немересін Аманкөл ауылдық қазақша-арабша мектебіне берген, одан әрі Ырғыз орыс-қырғыз екі сыныптық училищесінде оқытқан. Телдің жазуы бойынша, бұл атасының оның бозбалалық ойындарынан, домбыра, балалайка тартудан алшақтау амалы еді. Телдің білімге деген құштарлығының жоғары болғанын, бала кезінен аса қызығушылықпен көп оқитынан байқауға болатын. Ы. Алтынсарин 1864 жылы ашқан Ырғыз ауылдық мектеп – ХІХ ғ. екінші жартысынан келе жатқан көне оқу орын. Оның туысы, бірге оқу саласында жұмыс атқарған дарынды кісі – Сарыбатыров Бөлебай, мектеп директоры, білім бөлімінің инспекторы, Телдің болашақ қайын атасы. Мектепте балалар дін саласынан бөлек орыс тіліндегі сауатын, математика сабақтарын

өткен. Бұл училищені У.Құлымбетов, Т.Жүргенов, Т.Шонанов,

Б.Алманов, К.Сейдалин, ағайынды Түнгашиндар, Т.Баймурзин және т.б. көптеген белгілі қазақ интеллигенцияны құраған зиялы адамдар бітірген. 2010 жылы «Ырғыз» энциклопедиясында өз өлкесіне деген үлкен махаббатымен жазылған, Ырғыз даласы арқылы Желмая түйесін мінген бақытын іздеген Асанқайғы жолы өткен делінген. Сақ жігіті – Шырақ, осы жақтын құмдарына парсы шахы Дарий І әскерін құрту үшін адастырып әкеліп, сол жерде өзі де батырлық жасап қаза тапқан. Ырғыз өзенінде Хорезм шахы Мұхамедпен Шыңғысханның үлкен баласы – Жошы соғысқан. Бұл жерден Алтын Орданың ханы Тоқтамыс, ақсақ Темірдің әскерлері өткен. Кіші жүздің биі – Әйтеке, осы өлкеде өз шешімдерін жүргізген. Бұл жерде 1731 ж. 10 қазанда кіші жүздің ханы – Әбілқайыр орыс патшайымы Анна Иоановнаға антын берген. 1845 жылы Орынбордан Хиуаға барар жолда форпост Жармола (Ырғыз) ашылған. 1858 жылы Ф.Энгельс «Ресейдің Орта Азияға кіруі» атты мақалада бодандықтау (колонизация) туралы жазып, Ырғызды атап өткен. Т.Г. Шевченко Маңғыстауға айдалынған кезінде, аз уақыт Ырғызда тоқтап, өз күнделігінде жазу қалдырып, қаланың көрінісіне сурет салған. Осы жерден көш өткенде Абайдың атасы – Ырғызбай туылған деген деректер бар.

Тел жаздық демалыс кезінде ауыл байларының малын баққан, шешесі жалдамалы жұмыс істейтін. Отбасының қамқоршысы, әкесінің інісі Баймағанбет, жалданып жұмыс істеп туыстарына көмегін көрсеткен. Жергілікті молда ауыл баласын арабша оқытқан. Оқуға құштар Тел Орынбордағы мұғалімдер дайындайтын мектебінде оқуды армандаған. 1904 жылы немересінің талабын мақұлдаған атасы, қолындағы екі өгізін арбалы жылқыға айырбастап, оны қалаға оқуға жібереді. Төрт жыл оқуы өте шықты. Үздік оқушы, математика, дүниетану пәндері жанына жақын болғандықтан, ол Орынбор училищесінің 3 курсына ауысты. Бұл кезде елдегі 1905ж. оқиғаларынан кейінгі революциялық қозғалыстар оны да тыс қалдырған жоқ. Өзі жазғандай, 1908 жылы Ресей орталығынан келген белгісіз адам,

Орынбор оқу орындарының оқушыларының арасында жасырынды революциялық «өзін-өзі тану» аталатын ұйымша ашып, қатысушылары жасырын пәтерде бас қосатын. Осы жерде ол алғашқы рет революциялық жұмыстармен танысып, бүкілжүзілік жұмысшылар қозғалысы, олардың талаптарын оқып білді. Ұйымшаға қатысушы студенттер, гимназистер, оқушылар, оқу орындарының әкімшіліктеріне өз құқықтарын бұзуға қарсы жұмыс жасауына шақырылды. 1912 ж. училищені үздік бағалармен бітірген Телді Санкт-Петербургтегі мемлекеттік техникалық (политехникалық) институтына оқуға деген құштарлығы әкеледі. Бұл жерде оның алғаш рет жерлесі қазақ Мұстафа Шоқай; В. Молотовпен – Санкт-Петербургтегі заң және техникалық институттарының студенттерімен және де кадет, Ресей Империасының І шақыруының мүшесі – Әлихан Бөкейхановпен танысуы болды. Соңғысы жас студентті АлашОрда қозғалысы, олардың қазақ халқының мұқтажын орындап, бостандыққа апаратын күресімен таныстырды. Солтүстік астананың ауа-райы, студенттердің суық өзендерде бөрене өткізу тәжіребиесі, отаннан келген стипендияға қосымша ақша табу үшін тыңбай жұмыс істегені, оны созылмалы өкпе ауруына әкеліп соқты. «Қазақ» газетінің бірінші шығарылымында татар қауымдастығына алғыс жариялаған. Газетте Орынбор оқушыларына көмек көрсеткен үшін, арасында Петербургтегі студент Т.Жаманмұрыновқа 25 рубль берілгені туралы жазылған. Тел дәрігерлердің талабымен, ауа-райы жұмсақтау Мәскеуге ауысуына туракелді. 1913 ж. Мәскеудегі ПетровскоРазумовский ауыл-шаруашылық институтында (қазіргі Тимирязев академиясы) «Землеустройство» факультетінде оқуын жалғастырады. Факультет көп салалы білім берген. Дәлірек айтсақ: проектировщик, топограф, гидротехник, мелиоратор, маркшейдер салалары. Студенттер ауыл шаруашылығына қажетті инженер ретінде, түрлі техникалық мамандық бойынша білім алатын. Қаражат жетіспеушілігі кедей студентті ұлты еврей, Бірінші гильдия көпесінің үйіне әкеледі. Тел оқуын репетитор жұмысымен қатар жүргізеді. Ол көпес қызы Аннаға математика және би (өте қызық бірлесу) сабақтарын үйретеді. Жас репетитор мен сұлу бойжеткеннің сабақтары, бірін-бірі ұнатып, қыздың әке- шешесінің рұқсатымен үйленуіне апарады. Көп ұзамай жас отауда Әнуар есімді ұл дүниеге келеді.

Мәскеудегі оқу жылдар І Бүкілжүзілік соғыс мезгілігімен қатарласады. Ауыл шаруашылық институтының студенті мелиоративтік       зерттеу       жұмыстарымен       Сыр-Дария губерниясының Хиуа хандығына және Ресей әскерлерін етпен, аттарын жеммен қамтамасыз ету үшін Таврия (Крым), Екатеринославск губернияларына барған болатын. Торғай болысына Ақтөбе, Қостанай уездеріне ауыл шаруашылық егістерге шабатын зияндықтармен күресу жұмыстарына қатысады.

1916 ж. 25 маусымда шыққан Николай ІІ жарлығымен Қазақстан, Орта Азия мен Сібірден 19 бен 43 жас арасындағы ерлер арттағы (тыл) жұмыстарға шақырылған. Бұл жарлық қазақтар арасында көп қарсы қозғалыстарды тудырды. Жетісу және Торғайда А.Иманов басқарған қару көтерген соғыстар орын алды. Тел бұл жарғының мағынасын орысша білмейтін қазақтарға түсіндіру үшін белсенді кірісті. 16 адамнан құрылған комиссия, оның арасында А.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Н.Төреқұлов, Тел Жаманмұрынов және т.б. шайқас жүріп жатқан жер Минскіге жетеді де артқы мобилизация жұмыстарына шақырылған қазақтардың жағдайларын тексеріп, көмек көрсету амалдарын жасайды. 1916 ж. 23 желтоқсанынан 1917 ж. 12 қаңтарына дейін комиссия тоғыз отрядта болып Земск комитетіне қорытындысын тапсырды. Одан басқа «Қазақ» газетіне арттағы жұмыстағы қазақтардың жағдайы туралы мәліметтерді басқызды. Минск қаласында жағдайды бақылап, дер кезінде шара қолдануға даяр болатын топ қалатын болды. Наурыз айында олар мобилизациядағы адамдарға және олардың отбасыларына ет, ас дақылдар, ақшалай көмек көрсету үшін Орынбор облысының қазақ комитетіне шығады.

А.Бөкейханов, А.Байтұрсынов бастаған барлығы қырық адамнан құрылған топ, арасында Т.Жаманмұрынов, мобилизацияға қарсы шыққандарды аямай қырып салатының түсінген соң, елді шамалы шыдауға шақырады. Елге айтқан сөздерінде, қазақтарды атыс майданға қоспайтының, патша үкіметінің құлауға азғана уақыт қалғаның, өзгерістерді күтуге шыдамдылық танутыға үгіттеді. Болып жатқан соғысты «бөтен» деп қабылдауын, алдағы бас мақсат – Қазақстанның тәуелсіздігі. Елімізді бодандықтан құтқарып, қазақ генофондың сақтап қалу үшін, болашақ

«алашордалықтар» қазақтарды майданға, орыс тілін білмеуімен байланысты, қосуға болмайтының алға тартып, оларды тек артқы жұмыстарға пайдалуына уәделесті. Тел отандастарына үнемі орыс тілді, әдебиетті, қару қолдануды үйрену керектігін айтатын. Сендер алда «Алаш-Орда» мемлекетінің әскери қатарында боласындар. А.Бөкейханов, М.Дулатовтардың қол астында жұмыс жасаған Тел «Алаш- Орда» қозғалысын толық қабылдап, өз үлесін қосқан. Тел 1917 ж. ақпан төңкерісі кезінде Минскіде болған. 15 наурызда он алтының қолы (А.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Есболов, Н.Төреқұлов және т.б., оның ішінде Т.Жаманмұрынов бар) қойылған «Жаңарған Ресейдің тәуелсіз азаматтарына, қазақтарға. Барлық Ресей азаматтары үшін тәуелсіздік, бірлік, ынтымақтастық күні туды… Бүкілқазақстандық съезіне кандидаттар сайландар. Біздің мақсатымыз – демократиялық мемлекет деген жазуы бар жеделхат Қазақстан бойынша 25 мекенжайға жіберілді.

1917 ж. 5 мамырда Уақытша Үкіметтің, арттағы жұмыстарға тартылған адамдарды «үйлеріне қайтару» туралы жарлығы шықты. Қырық бетке ұстар алашордалықтар арасындағы Тел де, 100 мың қазақтарды эшелондармен отанға қайтару жұмыстарына қатысты. Соғыс, төңкеріс аласапыран жылдарында осындай әрекеттер арқылы адамшығының азайтуына, қазақ генофондың сақтау үшін күш салған еді. Алашордалық жолын толық қабылдаған Тел, басшыларының талабымен, бұл қиын уақытта отанында болу керектігін түсініп, ол баласымен әйелін алып, көп жылдардан кейін, Мәскеуден Ырғызға қайтады.

1935 жылы жазылған өмірбаянында Тел репрессияға ілінбеу амалымен, 1917 ж. мамыр айында отанына артқы жұмыстардан қайтарылған қазақтар мен серіктесіп қайтқанын көрсеткен еді. 1917 ж. 27 мамырында шыққан «Қазақ» газетінде «…Басқалармен, Тел басқарған ақтөбеліктер, Біләлмен жетісулықтар отанға оралды… Жолда адасқан, қалып қалғандарды іздестіру жұмыстары және оларды азықпен қамтамасыз ету жүргізілуде» деп жазылған. Бұрынғы Ресей Империясының интеллигенциясы (кадеттер, эсерлер және демократиялық ұлт өкілдері) арасынан атқарушы, коммуналдық, азаматтық комитеттер құрылып жатыр.

Торғай облыстық азаматтық комитетінің директивасымен Жаманмұрынов Тел Ырғыз уезд комитетінің Төрағасы болып тағайындалды.       Бұл       уақытта Орынборда       А.Бөкейханов,

А.Байтұрсынов, М.Дулатов елді ағарту, саяси оқыту, өсіру, өзінөзі тануына мүмкіндік көрсетуге арнап құрған «Еркін Дала» бірлестікке кірген Тел – оның да жұмысын басқарады. Осындай қадамдармен «Алаш» қозғалысы басталған еді, оның бас мақсаты – тәуелсіз қазақ мемлекеті, демократиялық республика. Осы қайнаған қазандай жұмыс ортасында Телдің өз орны бар болатын. Ол әрдайым «Алаш» партиясының алдыңғы қатарында табылатын. 1917 ж. 1-2 сәуірінде Торғай облысының қазақтар съезінде «ұлтшыл студент» деп жазылса, сол жылы 21-26 шілдеде Орынборда өткен, бірінші бүкіл қазақтар съезінде

Торғай облысының өкілі деп қатысты, ол А.Байтұрсынов,

А.Бірімжанов, С.Досжанов, Г.Темиров, Е.Оразов, А.Бөкейхановтармен қатар Бүкілресейлік съезіне депутат ретінде сайланды. Бұл съезде «Алаш» партиясының құрылғаны бекітілді. Сол жылы 20-25 тамызда Ақтөбеде өткен Торғай облысының қазақтардың екінші съезінде Тел хатшы ретінде,

А.Жөндебаевпен бірге ұйымдастыру, өткізу, хаттамалық шешім шығару жұмыстарын жүргізді. Партиядағы міндетін, ол Ырғыз уезінің жер комитетінің бастығы ретінде, шаруашылық жұмыстарын қатар алып жүрді. Тарихи тығыз уақыт шеңберінде динамикалық тез шешімдерді қабылдау қажет еді. 1917 ж. 5-13 желтоқсанда өткен Екінші бүкілқазақтар съезінде «Алаш» автономиясы – қазақ ұлтының территориалдық мемлекеті деп жариаланды. Атқарушы Уақытша Ұлт Ұйымы сайланып, оның төрағасы ретінде А.Бөкейханов бекітіледі. Бұл шешімге Лениннің большевиктер партиясы қарсы шығады. Олар осының алдында октябрь төңкерісін жасап, А.Керенскийдің Уақытша Үкіметін алып тастаған болатын. Ырғыз, құлаған Ресей империясының басқа да жерлері сияқты, жаңа мен ескі үкіметінің таласқан майданына айналады (қызыл мен ақ). С.Сейфуллинің «Тар жол тайғақ кешу» кітабында бір беті толық ырғыз даласындағы Алашорда қозғалысына арналған, оның басында тұрғандардың бірі – Т.Жаманмұрынов. С.Сейфуллин өзі бірден большевиктер қатарына кірген еді, бірақ репрессиядан ол да құтыла алмады. Отызыншы жылдары кітаптағы айғақтар тұтқындалған алашордалықтарға қосымша кері әсерін тигізді. Ол басқа әңгіме.

Тел Орынборда оқыған кезде өзінің революциялық жолын большевиктердің үйірмесінен бастаса да, кейін Қазақстанның болашағы автономияда, тәуелсіздік демократиялық республикада екенің түсініп, «Алаш» партиясын қолдайды.

1918 ж. маусымында Ырғызға атаман Дутовтың отрядтары кіреді. Уезд басқару комитетінің барлық мүшелері (арасында Т. Жаманмұрынов бар) тұтқынға алынып, ату жазасына кесіледі. Бұл шешімді аяғына дейін жеткізуге үлгермейді, тек далада ұсталған Сатыбек Түнғазинді, «ақтар» шауып өлтірген. Ауыл халқы, тұтқындардың жерлестері, туыстары қарсы шығады. Әжемнің айтуынша, халық емшісі, бақсы – Әбу деген кісі, түнде күзетшілердің «көзін байлап» (мүмкін гипноз ба?) тұткындарды босатады. Әбу туралы елде көп аңыз бар, ол кісі атылған оқты қолмен тоқтата алатыны туралы да айтатын. Ырғыз ауылының мұражайында ол адамның болғанын, сол жерде сақталған өмірбаяны дәлелдейді. Тел үшін қиындықтар бітпей, баласымен әйелі аурудан көз жұмады. 1918 ж. аяғында Тел атқару комитетінің төрағасы болуынан бас тартады, оның себебі – орталық большевик партиясының жіберген үкімдермен көп келіспеуі. 1919 ж. көктемінде өткен Үшінші уезд үкімінің съезінде, білікті маман, белсенді қызметкер болғандықтан, оны уезд ревкомның төрайымының орынбасары және земкомның бастығы жұмыстарына қайта сайлайды. Жаңа үкіметпен келіскен үшін, Ырғызға кірген атаман Могилев «ақтар» отрядының әскери сотының үкімімен 15 розгі сабауын алды. 1920 ж. ақпан айына дейін Тел «Алаш» партиясындағы әріптестері: К.Сейдалин және Т.Шонановпен, Ырғыз ақтардан босағанша, Торғайда жасырынады. Белгілі бір себептермен, одан әрі өзінің алашордамен байланысын көрсетпейді. 1919 ж. 4 сәуірдегі және 1920 ж. 15 сәуірдегі Бүкілресейлік Орталық большевик партия комитетінің шешімдері бойынша «Алаш» партия мүшелеріне амнистия жарияланды, олар ЭКП(б) кіре бастады. Тел жұмысшы- шаруалар инспекцияның және статбюро бастығы жұмыстарында жүріп, 1920 ж. коммунистер партиясының мүшесі болды. Бұл шешімге 1920 ж. 26 тамызда Қырғыз (Қазақ) автономиялық совет социалистік республика деп аталған. «Алаш» партиясының мақсаты жақындай бастаған сияқты. Алдағы келер қиын заман трагедиясын ешкім сезген жоқ. 1921 ж. сәуірде білікті шаруашылық маман ретінде КирЦИК Телді Қазақстанның астанасы Орынборға шақырып алады, оны Халық комиссарының орынбасар жұмысын атқарушысы және Наркомземнің мүшесі болуын бекітеді. Жаңа орынға ол жалғыз емес, он бес жасар әйелімен Сарыбатырова Айғаныспен (нағашы әжемізбен) барады. Әжем ол кездегі көзқарасымен, сауатты адам, ахуалы жоғары, білімді отбасында дүниеге келіп, оқу, қолөнер шеберлігін жақсы меңгерген. Адами қасиеттері: ақылдылығы, мейірімділігі өте биік кісі. Арабша оқи алатын, есте сақтау қабілеті жақсы еді. Өмірінің соңғы күніне дейін (87 жас) ақыл ойы анық, шатаспай әңгімесін айта беретін.

1921-1929 жылдары лауазымды орында болған Тел автономиялық республиканың шекара демаркация, ашаршылықпен күресу комиссиясының жұмыстарына қатысады. 1921-1922 жылдарындағы ашаршылық 1,5 миллион қазақтың өмірін қиды. 1921 ж. 10 желтоқсанда құрылған комиссияға кіргендердің арасында А.Жангелдин, М.Ауэзов, Алманов, Асылбеков, А.Кенжин, А.Байтұрсынов, А.Байдилдин, Толеповтар бар. Комиссия амалдарды қарастырып, нақты шешімін: колхоздар құрып астық пен бақша егілу жұмыстарын жүргізу керектігін көрсетті. Инженер-мелиоратор ретінде Жаманмұрынов Тел осы жұмыстарға белсенді қатысты.

Егіндерді суаландыру үшін водозабор, бөгеттер, плотина, дамба, каналдарды проектеу, құрылыс жасау жұмыстар жүргізілді. Осы жұмыстар көмегімен Ақтөбе облысында тары егіліп, майда бөгеттер арқылы балық өсүру мүмкіндіктер ашылды. Қазақстан суармалы егіндікке көше бастады. Тек Ақтөбе облысының Ырғыз ауданында Жаланаш, Құттыкөл, Қасқатай, Масақ, Ақтүбек, Соркөл бөгеттері соғылды – оларды халық Тел бөгеттері деп атайды. Сол бөгетті көргендер, «Тел құрылысты ақ зіңгір костюм киіп атқа мініп аралайтын» деп айтатын. Жұмысқа ықылассыз қараған адамға қамшысын да көтере алатын. Геодезиалық құралдар жетіспегендіктен, өзі ластанам деп қорықпай, жерге жата салып планировкасын жүргізетін. Телдің сөзіне бәрі құлақ асатын, айтқаның дәл орындайтын, онысы білімді, мейірімді адамға деген халкының құрметі еді. Гидротехникалық, мелиоративтік жұмыстар Қазақстан бойынша барлық жерде өткізілді, сол жұмыстар басында Жаманмұрынов

Тел де тұрған. 1927 ж. Совет Үкіметінің стратегиялық жобасы – Қазақстан, Орта Азия, Сібір қосатын Турксиб құрылысы жүрген кезде, темір жол мен оның инфраструктурасына жер бөлу, топографиялық және геодезиялық зерттеу жүргізу мәселелерін шешті.

Жақында тарихшы-ғалым С.Смағұлов ҚазССР Орталық комитетінің мұрағатында табылған мәліметі бойынша, Жаманмұрынов Тел, жас Республикасының бірінші Жер кодексін құрастыруына қатысы бар екендігін анықтады. Комиссия мүшесі ретінде Телдің үлесі – бүкіл зерттеу, талғау, таңдау жұмыстарына жауапты болған. Алматы қаласына көшкеннен кейін Телді КазССР статистика басқармасы бастығының орынбасары, одан кейін Госпланның президиуымының мүшесі, ауыл шаруашылық секциясының бастығы болып тағайындайды.

1929 жылы «бай элементтерден», «ұлтшылдардан» партияны кезекті тазартуы кезені келді. Қазақ крайды атқарушы комитетімен ВКП(б) ревизиялық комиссиясының мүшелері «алашорданың» бұрынғы басшыларын, сол уақытта республикадағы лауазымды қызметкерлерін, тексере бастады: К.Арғынғазин, А.Бөкейханов, Т.Жаманмұрынов, М.Жолдыбаев, А.Мусин, Т.Рыскулов, М.Саматов, А.Сеитов, А.Сейдалин, А.Кенжин, К.Тоқтыбаев, А.Байділдин және т.б. бәрі де ОГПУ – НКВД тексерісінде еді. 1923 жылы Телге ойдан шығарылған жала жауып, «жұмысындағы жауапсыздық үшін» деп партиядан шығарды. Кейін 1925 жылдың 17 қыркүйегінде ЦИК ВКП (б) №328 протоколы бойынша партияға қайтарылған болатын. 1930 жылдың басында Ақмола округіне жол сапармен барған ол «хлебозаготовка» жоспарына сенімсіздік танытты деп тағы айыпталады, сот оны ақтап, облыстық бақылау комиссиясы қатан сөгіс жариялады. Телдің сенімсіздік білдірген – Голощекиннің

«хлебозаготовка» жоспары елді ақыры ашаршылыққа апарды, республиканың жарты халқы қырылды.

1931-1932 жылдарының ашаршылығы 2 200 000 қазақтың өліміне, бір миллионы ашаршылықтан қашып, отаның тастап кетуіне мәжбүр етті. 1921-1922 ж. ашаршылыққа қарсы күресте тәжірибесі бар деп, Совнарком оны көшпенді- қазақтарды колхоздарда тұрақты жерде ауыл-шаруашылық жұмыстарды бірігіп істеуге жұмылдыруға шақыратын комиссиясының төрағасы ретінде тағайындады. Бұл қиын тапсырма тек 1934 жылы орындалды. Телді тағы кезекті жоғары жауапты міндетпен Ақтөбе облыстық жоспар комитетінің төрағасы жұмысына жібереді. Осы жердегі үш жыл жұмысы облыс дамуына көп үлес қосты. Жиырмасыншы жылдары өзі бастаған гидромелиоративтік құрылыстар өз жемісін әкелді. Суарылған жерлерде тары егістер пайда болды, малға шөп өсіріп-оруға қолайлы жағдай туындалды, бөгеттердің арқасында жасанды көлдерде балықтар өсірілді. Елдің айтуынша, Тел құрылыста, егінде жиі жүретін. Облыстан тары егісте жұмыс жасаған жаңа еңбек ерлері шықты. Рекордты астық жинағандардың қатарында – Ш.Берсеев, О.Аманбаев, К.Белесов, А.Беристенов болды. Рекордтан да жоғары бағалауға тұратындай мәлімет – отызыншы ашаршылық жылдары Ырғыз ауданында бір де бір адам аштықтан өлген жоқ, ауылдан кеткен жоқ. Себебі ел тарымен бақша дақылдарын жинап, балық ұстаумен аман қалды. Мұны ел ұмытпаған. Бүгінге дейін атасынан баласына айтылып келе жатқан шындық. Бұл туралы тақырыпты кейін жалғастырармын. Жаманмұрынов Телдің қатысқан үлкен жобасы – ол Қазақстанда, Қарақалпақстанда түйе малын өсіру. Бұл шешім Мәскеудегі Ауыл- шаруашылық наркоматында қабылданды. ЦИК ҚазССР-ң төрағасы У.Құлымбетов, Телдің жерлесі әрі досы СНК РСФСРнің төрағасы Т.Рысқұловпен келісіп, 1936 ж. түйе малын ғылыми-зерттеу институтының директоры Жаманмұрыновты Мәскеуге шақыртып, бір топ мамандарды басқарып Монғолияға баруды ұсынады. Іс-сапардың мақсаты: Қазақстанға селекция жүргізү үшін 8,5 мың түйе әкеліп мал базысын құру, соның көмегімен ашаршылықпен күресу мәселесін толық шешу, оған қоса шөлдала жерлерде мал өсіріп, жартылай көшу шаруашылыққа жол беру. Бұл іссапар сегіз айға созылып, жақсы жұмысы үшін Наркомзем СССР Жаманмұрынов Телді жеке «ГАЗ М-1» (халық аузында «м-ка») маркалы автокөлікпен марапаттады. 1936 жылы СССР «ГАЗМ-1» автокөлікті бетке ұстар алдыңғы қатардағы передовиктер, мәдениет қызметкерлері, партия номенклатурасы, зауыт директорлары және әскери басшылары үшін шығара бастаған.

1937 жылы маусымның 5-12 күндері аралығында Алматыда өткен КП(б) Қазақстанның бірінші съездінде ЦК бірінші хатшысы Л.Мирзоян осы еңбегін бағалап:

«…Жаманмурунова послал в Монголию за верблюдами Крайком, и, надо сказать, Жаманмурунов выполнил это задание, верблюдов привез, ни один не подох…» деп айтқан болатын. Мәскеуде іс-сапарлармен болған кезде Тел Коминтерн мектебі (ХХ ғ. ортасында бүкіл халықаралық ұлттардың бостандық күрестердегі басшыларын дайындаған) жаңында совет партиялық қызметкерлеріне арналған қысқа мерзімді курстарда оқыды. Бұл жерде оның Совнарком СССР төрағасы В.Молотовпен (онымен 1912 ж. Санкт-Петербургтің техникалық институтында бірге оқыған) қатынастары жалғасады. Кейін бұл таныстық Жаманмұрыновтың отбасына сәл де болса жақсы әсерін тигізеді. Сол жылдары, 1934 жылы орын алған бір оқиға болды. Кезекті іс-сапардан келе жатқан Телді, Әулие-Ата (қазіргі Тараз қаласы) станциясында ОГПУ көлік бөлімінің қызметкерлері тұтқындап, пойыздан түсірді. Пойыздағы жолаушылардың бірі, Телдің тапаншасы бар екенін байқап, органдарға хабарлаған. Ол жылдары, жоғары партия- шаруашылық қызметкері ретінде, әскери адам болмаса да, оның оқ-қару ұстап жүруге рұқсаты болған еді. Телді мән- жай анықталғаннан кейін босатқан болатын және де бұл оқиға кадрдағы жеке папкасында сақталған.

Қаралы, жаппай репрессияға толы 1937 жыл да келді. Тел Монғолияда жүрген кез. Мемлекетте болып жатқан саясаттық өзгерістер туралы хабарда еді және оған елге қайтпауына кеңес берілген болатын. Ол өзінің жазықсыздығына сеніп, бұл кеңесті елеген жоқ. Монғолиядан оралғаннан кейін, араға он күн салып Мәскеуге есеп беруге кетіп, сол жерде бір айға қалады.

Мәскеуден келгенде, оны Алматы темір жол вокзалында тұтқындау ордерімен НКВД қызметкерлері күтіп алады. ҚазССР азаматы саясат тұтқындау ретінде, 1937 ж. мамыр айында, бірінші болып қамалған Т.Жаманмұрынов болды. Жыл сайын, 31 мамыр, біздің мемлекетте саясат қуғын ретінде «репрессияға ұшыраған адамдарды еске алу» күні деп белгіленген. 1921-1954 жылдар аралығында Қазақстанда саясат тұтқындар саны 105 000 адамға жетті, соның ішінде 25 000 адам ату жазасына кесілді.

Қазақстандағы көптеген лагерлерге бүкіл Совет Үкіметінен бес миллионнан астам адам айдалды. Революция – өзі жасаған, өзі туған балаларын аямай жұтты. Жаппай «халық жауы» деп жала жабу ауыр кезеңі орын алды. 1928 жылы басталған бұрыңғы

«алашордалықтардың» М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытовтардың қамаулары жалғастырылды. 1937-1938 жылдары «ұлтшылдық және шпиондық әрекеттері үшін» деген айыппен А.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, А.Ермеков, Х.Досмухамедұлы және басқалар қамауға алынды. Олардың ішінде «Алашорда» партиясындағы әріптесі Т.Жаманмұрынов та бар. Репрессиялар республикамызға демографиялық және интеллектуалдық зиянын әкелді. Ортадан нағыз мамандар жойылды.

Өмірдің заңдылығымен, мен репрессияға ұшыраған адамның немересі, Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитетінің (МҚК) кадр офицері, Республикамыз тәуелсіздігін алған бірінші жылдарында оперативтік мұраларға кіретін рұқсат алдым. Сталинге «культ личности» деген баға, «Алашорда» партиясы ақталып кеткеніне көп уақыт өтсе де, репрессия туралы деректер толық ашылмаған. Күмән тудыратындай жағдай «қайта құрылымдау» заманына дейін жалғасты. Телдің жақын туыстарына, әйеліне, балаларына бұл жағдай өзінің ауыр әсерін тигізбей қоймады. Жағдайдың шеті немелеріне тиді. ХХ ғ. сексенінші жылдардың аяғында менің бөлемді – келешегі бар инженер, жас маман, еліміздің басқа облысындағы МҚК жұмысқа кандидат ретінде қараған еді. Минскіде МҚК СССР Жоғары курстар комиссиясы – «атасының ақталғаны туралы анықтамасы жоқ» деп, оқуға қабылдамады. Кезінде, мен құжаттар жинағанда, Капитан А. маған жаны ашып, сауалнамада атаң туралы деректерді көрсетпе деген. Бірнеше жыл өткенде, 1986 жылғы желтоқсанынан кейін, орталықтан келген МҚК жоғары шенді кісі: «…товарищи, надо признать, казахский национализм все еще существует…» деген еді. Бұл сөзді құптамаған бір топ офицерлер, оның ішінде офицер А. (майор шеніне дейін өскен) органнан кетті. Алпыс жыл өте, менің алдымда 1937 жылдың 31 мамырында ашылған №1102 қылмыстық істің бірнеше топтамасы, Т.Б.Жаманмұрыновтың УК РСФСР 58-2; 7;11 баптары бойынша тергеуі болды. Қобалжуымды баса алмай, уақыттан сарғайған, сиясы өніп кеткен, бірақ қызыл химиялық қарындашпен жазылған резолюциялары анық көрінетін қағаз парақтарды оқи бастадым. Айта кету керек, сауаты кемдеу, жоғары білімі жоқ опер қызметкерлер өз ісін білген, жазғаны анық, қатесіз. Мемлекет қауіпсіздік басқармасының 4-ші бөлімшенің уәкілетті тұлғаның көмекшісі, мемлекет қауіпсіздіктің кіші лейтенанты жүргізген бірінші жауап алудың хаттамасынан үзінді:

Сұрақ: «Сіз       контрреволюциалық ұлтшыл ұйымда мүшесіз бе? Нақты жауап       беріңіз.» Жауап: «…мен контрреволюциялық ұйымының мүшесі емеспін. Ондай ұйымды мен білмеймін…».

НКВД ішкі түрмесіне қамауға алынудың алдында, 1937 ж. 14 мамырда шыққан тұтқындау және айыптау туралы үкімді бекіткен КазССР-дің Мемлекет қауіпсіздік басқармасының 4-ші бөлімшенің НКВД мемлекет қауіпсіздіктің капитаны Браиловский. Тінту хаттамасында УНКВД Садыков,

Қожамұратов конфискациялған құжаттардың тізімін көрсеткен:

Паспорт, серия АЖ №069474;

Үкімет үйіне өткізу(пропуск);

Значок ҚазССР ХV жылдығы;

ҚазЦИК мүшесінің значогі;

ҚазЦИК мүшесінің куәлігі;

Мекен-жайлар жазылған блокнот.

Заң бұзылғанның бір дәлелі – тұтқындау үкімімен ол тек 18 маусымда танысты. Моралдік пен физикалык қысым-қорлау тыйылмады. Аяғы ауыр әйелімен, үш қызымен, туыстармен ешқандай байланыс хабар жоқ. НКВД тұтқындардың үстіне тақтайларды төсеп, сағаттап үстінен жүру-қорлау тәсілдерінің бірі ғана болатын. Тергеу жұмыстары сағаттап, тіпті бірнеше тәулікке созылатын. Шілденің 1-3 күндер аралығындағы, үш тәулікке созылған тергеу хаттамасын оқудамын. Жауаптарда өзгерістер бар. Тергеушілер, оларға қойылған талапты, Қазақстанда терең жасырынды совет үкіметіне қарсы ұлтшыл ұйым, шетелдердің тыңшыларымен байланыс құрып, қару арқылы республиканы СССР-ден бөлуге жұмыс істеуде деген жауап алу үшін, бар мүмкіншілігін салуда; шаршаған оперлар бірін бірі алмастырып, тергеуді тоқтатпай жүргізді. Антисоветтік элементтер шеңберіне «Алашордалықтар» өте лайықты келеді. Совет үкіметіне бар күшін беріп, жиырма жыл жауапты жұмыс жасағаны есепке алынбай, республика дамуына үлесі ұмытылып, тек айыптау. Тел – оның тағдыры және өзі сияқты мыңдаған басқа адамдардың тағдыры алдын ала шешілгенін білмеді. Ол 1 категория бойынша атылу тізімінде, бұны Сталиннің өзі бекітетін.

1937 жылы 30 шілдеде Қазақстанның ЦК КП(б) хатшысы Л.Мирзоянның Сталинге жазған хатында, НКВД соңғы екі айда республикада «ұлтшыл-фашистік» ұясын тауып оларды әшкереледі. Белсенді мүшелер тұтқындалды: Диваев, Кенжин, Көшенбаев, Сұлтанбеков, Тоғжанов, Сарымолдаев, Асылбеков, Нұрсеитов, Төреғожин, Қаратлеуов, Лекеров, Ғатаулин, Молдажанов, ішінде Жаманмұрынов, оған қоса сол кісілермен байланыста болған тағы 400 адам. Олар: Т.Рысқұлов, С.Қожанов, Н.Нұрмаковтардың Совет Үкіметіне қарсы күресу үшін құрған «ұлтшыл-фашистік» ұйымының мүшелері. Зиновьев пен Сафаров – бұрында Лениннің жолдастары, осы ұйымның идеологтары болған. Ұйым 1922 жылға дейін шетелмен байланысын Бұхар халық республикасының басмаштар басшысы Энвер- Паша арқылы жүргізген, ол өлгеннен кейін, эмиграцияда Францияда жүрген М.Шоқай арқылы жалғастырған. Ол жылдарға баға берілген. Адамдар трагедиясы, өмірлерін езіп өткен мемлекеттік репрессия машинасы, ол туралы кітаптарда жазылып, кино да түсірілген. Бірақ әр адамның тағдыры бөлек, өзіне ғана тән, ерекше мәні бар, жеке қарастырылуын талап етеді. Біз, бүгінгі күндердің буыны, әкелерімізге, аталарымызға күнә тағып, баға беруге еш хақымыз жоқ. Уақыт өте тергеу хаттамасынан:

Сұрақ: «… сіз айтуға даярсыз ба?»

Жауап: «…Ақтөбеде облыстық совет үкіметіне қарсы ұлтшыл ұйымның басқарушысы ретінде, мен, Қазақстандағы ұлтшыл ұйымның орталығымен байланыста болдым. Совет үкіметіне қарсы күресімде мен, ұлтшылдық ұйымның саясаты мен тактикасын толық қабылдап, ұлтшылдық ұйымның бас талабын: «Қазақстанды СССР одақтан қару арқылы шығарып алу», мақсатымызға жету дайындық жұмыстарға саясаттық және материалдық жағынан белсенді қатысып, бар үлесімді қостым».

Трафаретпен жазылғандай, керекті сөздер, керекті адамдардың аттары, олар – ке лесі құрбандар. Сұрақтар, оған берілген жауаптары тергеуден тергеуге ұқсас, орталықтан бүкіл мемлекетке таратылған циркуляр бойынша сияқты. Айлар бойы тергеу сұрақтар, көрсетілген қысым, моралдік оған қоса физикалық ауру, өлердей шаршағанның әсері – тұтқындарды істегенің де істемегенін де мойындатты. Орталықтың алдында Қазақстанда саясаттық үлкен іс қозғалғанын көрсету үшін және оның маңыздылығын биіктету мақсатында, ұлтшыл жасырынды ұйымның шетел барлаушылармен байланысын көрсету қажет болды. Ол да табылды: Т.Рысқулов, ұлтшыл ұйымның басшысыларының бірі, іссапармен Германияға барғанда, сол жерде оқып жатқан студент Беремжановқа Париждегі М.Шоқаймен байланысқа шығуға тапсырма берген. Германиядағы оқуда қазақстандық алты студент – автоматты түрде Германия барлау аппаратының агенттері болып шыға келді. Троцкистермен де (Каменев, Рыков) байланыс табылды. Ол С.Сейфуллиннің, Қазпединституттарының студентер арасында таралған өлеңдерінде «Троцкийді мақтаған» деген айып тағылды. Тергеу машинасы тоқтамай істеуде, күннен күнге қысыммен алынған жаңа фактілер, жаңа аттар көбейе түсуде. Формалді заңға сәйкестігін көрсету үшін, НКВД органдары тұтқындардың тергеу және қамауда ұстау мерзімін ұзартуға рұқсат сұрайды. Қаз ССР ЦИК Президиумының жабық отырысының №25 хаттамасынан үзінді: «НКВД органдарының сұранысын тыңдадық. Сұраныс қанағаттандырылды, тұтқындалғандарға… 5. Жаманмұрынов Тел … тергеу және қамау мерзімдері ұзартылсын». Тізімде 17 адам. Үзінді УГБ НКВД Қаз ССР аға лейтенанты Михеевтың қолымен бекітілген. Рұқсат алынды, тергеулер жалғастырылды. Соғыстың алдында, оның болатынына бәрі сенімді, тіпте ол туралы өлеңдер де айтылған болатын. «Ұлтшыл ұйымның әрекеттерін» Германияның сателлиті Жапондармен байланыстыруға ой келеді. Формалды түрде ол байланысты да табады. 1937 ж. 11 қыркүйектегі тергеу хаттамасынан:

Сұрақ: «…1936 ж. Моңғол респубикасына барған сапарыңыз туралы айтып беріңізші».

Жауап: «1936 ж. наурыз айында Моңғол Халық Республикасына (МХР) Қазақстан үшін түйе малдарын сатып алуға іс-сапармен жіберілдім. Оның алдында Құлымбетов Ұ. (ҚазССР ЦИК төрағасы) 1936 жылдың қаңтарында, Алматыдағы өз пәтерінде, МХР түйе сатып алуға шешім қабылданса, оған менің кандидатурамды таңдайтынын айтқан… Ақпан айының басында Исаевтен (ҚазССР СНК төрағасы) шұғыл түрде Мәскеуге Кұлымбетовтің қол астына баруым қажет екендігі туралы жеделхат алдым. Ол маған: «МХР 2500 бас түйе сатып әкелуіне керексің» деді… Менімен бірге бұл сапарға мал шаруашылығының профессоры Иванов Павел Васильевич, зоотехниктер Наурызбаев пен Іргеқұлов, мал дәрігерлері Қожакин пен Журавлев баруы туралы шешім қабылданды… Олар менің басшылығымда».

Тергеудің Телге қойылған айыбы: оның МХР министр советінің төрағасы Амормен (ал ол өз кезегінде жапондармен байланыста болыпты) кездескен. Амор Телді Улан-Батор қаласының тұрғыны, ветврач Тувянскиймен (жапон агентімен) таныстырған. Тувянский арқылы Қазақстанның және СССР экономикасы жайлы және ұлтшыл ұйым бар екендігі туралы «шпиондық мәліметтер» жөнелткен. Бұл да аз болғандай, ҚазССР ЦККП(б) хатшысы Л. Мирзоянға теракт дайындалған деген айып қосады.

Осы сценарий бойынша, сегіз ай тергеулері, алдын ала даярлаған сұрақтар, оған керекті дайын жауап, жасалған әрекеті дәлелсіз, бүкіл тергеу материалдары құр декларация, ойдан шығарылған сөз ғана.

Бұл сценарий алыстан, орталықта жазылып, бүкіл Совет Үкіметінің түкпір түкпіріне таралған. Өзгерістері тек орны мен адамдардың аты. Тергеуді жүргізетіндер опер қызметкерлер, тергеушілер емес. Тергеу жүргізетіндердің арасында мемлекет қорғаушылар сержанттары – аспаншылар (палачтар), олардың міндеті – керекті жауапты алу. Заңдылығын «дәлелі» тергеу хаттамасының әр парағында тұтқынның қолтаңбасы. Тергеу өз аяғына жақындады, партия-шаруашылық топтың тағдырын Сталин өзі шешіп қойған. 1938 жылдың басында Алматыға СССР Жоғары Сотының Әскери коллегиясының жылжымалы сессиясы келді. УК РСФСР 58-1А, 58-2, 58-7 және 58-11 (Отанын сату, қарулы қарсылас, жауыздық әрекеттер, жапон пайдасына шпионаж), 1938 ж. 25 ақпанда 1888 жылы туылған Жаманмұрынов Тел, үкімнің жоғары дәрежесі – мүлкін тәркілеп, атуға кесілді. Үкім сол күні сағат 14:30 орындалды. НКВД СССР 1 арнайы бөлімінің мұрағатында №8 том №451 Іс құжатында мемлекет қауіпсіздігінің лейтенанты Шевелевтің қолтаңбасы бар анықтамамен тіркелген.

Дәл осы күні атамыз елу жасқа толған еді. НКВД ішкі түрмесінде атылған мәйіттерді қазіргі Алматы қаласының түбіндегі Жаңалық ауылына апарып жерлеген. Ескі тұрғындардың айтуынша, Дзержинский – Виноградова көшелерінің қиылысында атыс күндіз-түні естілгендіктен, ол жерлерді айналып өтетін. Сол күні атамызбен бірге

33 адам атылды. Оның ішінде жерлестері, әріптестері:

Ұ.Құлымбетов, Т.Жүргенов, К.Жұбанов,       оларға қоса

С.Асфендияров, С.Мендешев, С.Сейфуллин бар еді. Қалған күндері 35-40 адамнан атылған. Төрт жарым мың жазықсыз атылған адамдардың зираты ортақ …

ІІ. Әже

1917 жылдың шілдесінде Тел отанына Ырғызға келді. Көргендердің айтуынша, Шалқар темір жол стансасынан шыққандардың арасынан, ерекше көзге түскен, ақ костюм киген үш адам болды. М.Подвойский, шашы бұйра, әдемі мүсінді 3540 жастағы ер кісі, ол кезде Петроградтық әскери-революциялық комитетінің мүшесі, болашақта Зимний Сарайының басып алудың басшыларының бірі; 30 жасар шамасындағы орта бойлы қысқа мұртты және қызылдау шашты Тел Жаманмұрынов; үшіншісі – Т.Жүргенов, болашақ ҚазССР білім наркомы. Олар Ырғызға Уақытша революциялық комитетті құруға келген еді, оның төрағасы Тел болып сайланған. Келесі күні бүкіл ауыл шуылдап шықты. Халық белгілі екі жерлестерімен, олар маңызды жаңалықтармен таныстырып, елді топ топқа бөліп тіпте туыстар, ру арасын ажыратып жатқан мемлекет саясаты туралы сұрақтарға жауап берер деп, кездесуге жиналды. Әжеміз Айғаныстың, ол кезде он екі жасар қыздың, Телмен (болашақ күйеумен) бірінші танысуы еді.

Әжеміздің әкесі, Сарыбатыров Бөлебай, Ы.Алтынсариннің туысы және сол кісі сияқты ағартушы, 1862 ж. Орскінің мұғалімдік мектебін бітірген, Торғай облысының Красноуфимск училищесінің ауыл шаруашылық бөлімінде оқыған. Өз үйінде мектеп ашқан. Сол мектепте оның төрт қызымен үш ұлы тәлім алған. Қыздарының кішісі, Айғаныс, 1905 жылы туылған, еті тірі, білімге қызығушылығы бар. Оқудан басқа, үй жұмыстарына, қол өнерге, түрлі тамақ пісіріп үйдегілерді дәмді тоқаш, шәк-шәк т.б. тәттілермен қуанта білетін, қолынан әдемі киім, көрпе, тұскиіз тігу келетін. Малды да жайғастырып, қолынан келмейтін жұмысы жоқ сияқты еді.

Қызы 15 жасқа толғанда, әкесі өзі сүйікті кенже қызын білімді, жас интеллигент, құрметті жерлестері – Телге тұрмысқа берді. Әжеміздің шешесі түс көріп, күйеу бала келеді деп, дастархан жайып күтіп алыпты. Әкесі болашақ күйеу баламен әр түрлі тақырыптарға ұзақ сөйлесіп, оның болашаққа деген мақсаты туралы сұрастып, соңында өз қызымен таныстырады. 1920 жыл болған еді. Ырғыз даласында, сол сияқты басқа да жерлерде азаматтық соғыс жүріп жатқан. Ырғыз біресе «қызылдардың», біресе «ақтардың» қолына өтіп жүрген кез. Халықтың көбісі бұл өзгерістерден қорқып, не істерін білмей әбіржіп қалған еді. Алашорда қозғалысы реабилитацияға ілінді. Оның көрнекті мүшелері көбінесе білімді интеллектуалды адамдар болғандықтан, жас республика оларды жауапты саясишаруашылық орындарға жұмысқа ала бастады.

Тел жас әйелімен Қазақстанның астанасы, Орынборға барды. Наркомземде оның инженерлік білімі мен ұйымдастыру қабілеті қажет болды. Ұзақ іс-сапарларға, Қазақстан шекарасының демаркациясы, Түрксіб, гидротехникалық құрылыстар мен ашаршылықпен күрестерге жас келіншегін өзімен бірге алып жүрді. Әжеміздің есінде Қазақстанның түрлі аймағындағы көп партия мен шаруашылық басшылардың, жазушылар мен әртістердің және басқа да қызықты адамдардың кездесулері мен таныстықтары қалған. Олардың бір сыпырасы отбасының тұрақты достары болғаны туралы айтып отыратын. Ол кісілер туралы қызықты оқиғалар, әңгімелер көп айтатын. Үйге шайға Ғ.Мүсрепов, С.Мұқанов, М.Әуезов, С.Сейфуллиндер келетін. Соңғысы, әжемнің айтуынша, жас болғандықтан шығар, өзіне өте сенімі жоғары, қайратты, амбициясы биік адам болатын. Атамның араласатын адамдары көп еді, кездесулерге жиі әжемді ертетін. Оған қымбат сыйлықтар жасап, әшекейлер сатып алатын. Этикетпен киініп, шашын бұйралап тарап жүруіне талап қойған. Үкімет мүшесі ретінде отбасына азық (паек) берілетін, оның ішінде бір шөлмек армян коньягі болатын. Тел кешкі ас үстінде бір рюмкасын ішіп «закускасына» лимон жейтін. Он сегіз жыл бірге өмір сүрген уақыттарының көбі іссапармен, көшу-қонумен өтті. Сол аралықта төрт қызы да дүниеге келді. Олардың туылған жерлері – Орынбор, Шымкент, Алматы, Ырғыз қалалары еді. Осының өзі сол кездегі, республика жаңадан құрылып, өмір динамикасының белгісі болды. Әжеміз айтқандай, ол жылдары қорқу, қатты қобалжу кездері де болған. Психологиялық миға зіл, демалыссыз жауапты жұмыс, инфекциялық аурулар және ағзаның ерекшелігі Телді екі рет летаргиялық ұйқыға апарған екен. Бірінші рет ұйқысы үш күнге созылса, екінші рет 30 күнге созылған. Үйге шақырылған доктор-профессор ұйықтап жатқанның аузына айна қойып, айна терлегеннен кейін, оның тірі екендігін білді. Профессордың нұсқасы бойынша, үйде әрдайым самауырын қайнап тұру керек болатын. Себебі ретінде науқас оянғанда ыстық шай қажет ететінің айтатын.

Өз анамның (Телдің екінші қызы) балалық шақта жиі көшетіндері есінде қалыпты. Астанадан (Орынбор қаласынан) Қызылордаға көшкенде анамды бақша дақылдарының, соның ішінде қауын-қарбыздың көптігі және сол дақылдарды алапес аурулардың өсіріп сатқаны таң қалдырған. Сырдарияның жоғарғы жағындағы қарсы жағада үлкен лепрозорий орналасқан болатын. Ол жерге бүкіл Орта Азия және Қазақстаннан келген аурулар жатқызылатын.

Ел ішінде «голощекинский голодомор» деп аталып кеткен отызыншы жылдардағы аштықтың екінші толқыны, Алматыға көшкен кезеңмен қатар келді. Ол неліктен болғанын бұл жерде тоқтамай-ақ қояйын, менсіз де көп деректер жазылған. Бірақ, анамның бірінші сыныпта оқып жүріп, таңертең дарбазаны аша алмай, онда аштан өлген мәйіттің жатқаны, есіне жақсы сақталыпты. Әлдері құрыған адамдар, көшеде құлап жататын…

Жаманмұрыновтың отбасына Алматы қаласындағы, Талғар көшесіндегі, №63 үйдің жартысы берілген еді. Екінші жартысында М.Әуезов, әйелі Валентина және қызы Ләйлі тұрған. Қазіргі уақытта, 28 Панфиловшылар саябағының ішіндегі сол бір қабатты үйде, халық музыкалық аспаптар мұражайы орналасқан. Телдің Мәскеуге барған іс-сапарынан жанұясына әкелген базарлығын (балаларға арналған кітаптар, әйеліне киім, өзіне жұмысқа киетін костюм) үйге кірген ұрылар бәрін алып кеткен болатын. Таңертең жұмысқа киетін киімі болмай, Әуезовтің киімін Валядан сұратып күйеуін жұмысына шығарып салғаны, әжемнің еске алатын оқиғаның бірі еді.

Тел отбасының қамқоршысы болған, қолы босағанда (ондай уақыты аз болған), қыздарының тәрбиесіне көңіл бөлген. Көп кітап жинап, қыздарын кітап оқуға тартқан. Әкесінің француз тілінде жазылған, әдемі суреттері бар ертегі кітаптарды оқып, аударып айтып беретіні қыздарының есінде қалыпты. Бала кезінде музыкадан сабақ ала алмай, қыздарының аспапта ойнағанын көргісі келген әке, Бибіге скрипка алып берген. 1937 жылы пианиноны оқу жылының аяғына қарай әкелуіне алдын ала тапсырыс беріпті. Ол аспапты ата қамауға түскеннен кейін әкелгендіктен бе, әжеміз пианиноны қабылдамай қайтарып жіберіпті. Тифпен ауырған әйелі мен қыздарын, өзі қарап емдеткен. Қыздарының бірінде сколиоз (омыртқаның қисаюы) басталған. Әкесі күнде сызғышпен өлшеп, жаттығу жасатып, түзеткен.

Атамыз тұтқындалған күні, НКВД қызметкерлері тіңту өткізді, үйде әжеміздің ағасы – Сарыбатыров Омар болған еді. Ол – ғалым-биолог, Қазақ педагогиялық институтының мұғалімі. Біраздан кейін, ол кісіні де «халық жауы» деп тұтқындап, атуға бұйырды. Атамыз қамалғанда, әжеміз төртінші қызына аяғы ауыр еді. Ол күнделікті таңертеңнен кешке дейін түрмеге қамалған күйеуіне «передача» апаратын, көбінесе онысын қабылдамайтын, көруге де рұқсат ала алмайтын. Бір-ақ рет қолына ұстатқан жапырақ қағазында, есімін «Гүлзада» деп қой дегеннен басқа ештеңе қосылмаған. Жаздың соңғы бір күндерінде, әдетінше түрмені жағалап жүргенде, ол әскери прокуратурада істеген, туыстығы бар кісіні жолықтырып алады. Ол әжеме салмақтап: «Тел, саған енді жоқ! Тез арада балаларыңды алып, ешкімге білдірмей ауылға кет!» деп жеткізіпті. Көп ұзамай, бұл кісі қартаймаған, орта жасында, жүрегі шыдамай қайтыс болды. Әжеміз жанаршылықпен айтылған сөздің мәнін толық түсінбесе де, айтылған ақылын қабылдап, он бір жастағы Бибі мен бес жастағы Гүлнарды алып (он бес жасар Ләйләсі мұғалімдік курстарда оқуда еді), бәрін тастап, «товарнякпен» Ырғызға аттанады. Жолдары бір айға жуық уақыт алды. Атамыз «халық жауы» болғандықтан Алматыдағы адамдармен қарым-қатынастары жоққа жеткен еді, ел араласуға қорқатын. Жек көріп кеткендер де болған, түндердің бірінде үйдің бар терезелеріне тас лақтырып қиратыпты. Мектеп линейкасында, бүкіл оқушылар алдында, Ләйләнің омырауынан комсомолдық значогін, Бибінің пионер галстугін жұлып алған. Бұдан кейін беттеріне түкіргендер де табылды. Өкінішке орай, ауылда да жағдай түзеле қойған жоқ. Айғанысты қыздарымен қабылдаған туыстарды «халық жауымен» қатынаста деп, қуалады. Ешкімге кесірі тимес үшін, Айғаныс балалармен ауылдың шетіндегі бос, жартылай құлаған жаман үйді паналады. Күз мезгілі басталып, босанатын күні де жақындады. Елге адам басына қарай астық бөлінген. Әжем соны алу үшін кеш батқаннан кезекте тұрғанда, түнде толғағы басталады. Кетейін десе, кезекті тастап кете алмайды, себебі қыстан шығу бір үміт – осы паек. Әйтеуір таңертең қолына жарты қап бидай ілініп, онысын иыққа салып толғағы қысқан түрімен үйіне шайқалып келе жатқанда, алдынан шыққан бір милиционер кісі, жүре жатып тоқтамай: «Түсір, өзім апарам» депті. Қолы зорға жеткен, балаларының аштан аман алып қалатын, бар сенімі осы қапта болғандықтан, қабын тастамай жетеді-ау. Қапты түсіре салып, қызын босанып алады (1937ж. 25 қыркүйек). Есін жиғаннан кейін, ауылда жылаған айқай естиді, сүйтсе, бағанағы қабын апарып берем деген милиционерді «халық жауының әйеліне жаны ашыған үшін» деп алып кетіпті… Қолында үш қызымен, оның біреуі – емізулі нәресте, жұмысқа ешкім алмайды, туыстардың көмегіне де жүгіне алмайды.

Бақуатты жанұяда өсіп, одан кейін жауапты жұмыстағы қызметкер ретінде, отбасына көмекші берілетін болса да, әжеміз еңбекқор адам еді, ешқашан бос отырмайтын. Ал, отыз екі жасында осындай тұғырыққа түскен кезде, төрт қызына өзінен басқа қамқоршы жоқ екенін мойындап, бар күш жігерін балаларын аман алып қалуына жұмсады. Кейде ауылдың адамдары жасырын түрде есік алдына кішкене азық, киім қалдырып кететін. Бірнеше рет, қыс түндерінде терезесін жайлап сықырлатып, атын атап, есігін шам жақтырмай ашқызып, қараңғы қыс түнде әжемізді қыздарымен өз үйіне ертіп, ол жақта да шамсыз бәрі бірге бұйырған тамағын жеп, қайтадан сол ізімен әкеліп салатын. Елде елмен араласа алмай отыру әбден әжеміздің жүйкесін тоздырды. Көктемде туыс қария келіп, әжеме бұл жерден ешкім танымайтын жерге көшуіне кеңес береді. Осыдан кейін Айғаныс қыздарымен Новотроицк жаққа барады, Ләйлә да мұғалім болып осы жерде мектепте жұмыс істейді. Кейін зоовет институтын бітіріп қайны Жаманмұрынов Жұмабай жас маман болып, соғыс басталмағанша, осы жерлерде жұмысын табады. Әжеміз басқа істерге шебер болса да, күрекпен жұмыс істеуді, қызылша егіп-өсіруді тек Новотроицкке көшкеннен кейін меңгеріп алыпты. Алғашында қиналып, қолдары қанап, ойылып кететін, уақыт өте бұл жұмыстың алдыңғы қатарына да шықты. Қызылша, темекі егістерінде жұмыс істеп, бригадир атанып, қыздарын оқытты. Телден хабар күтіп жүрді. Жанында жұмыс жасаған поляк әйелдерінің күйеулері, бірінде отанында атылған болса, бірінде Совет лагерлерде отырған. Түрлі тағдыр, бірақ бәріне ортақ бір қиын заман.

Бибі экстернмен оқуын бітіріп, он бес жасында мектепте математикадан сабақ берді. Тел туралы жазба сұрақтарға жауап жоқ, ағалары Осман мен Оспан да тұтқындалған. Әжем хатын Молотовқа жазады. Телдің хабарын білейін десе, жауап жоқ, оның өзінің басында да ұқсас жағдай – әйелін П.Жемчужинаны «зияндық шпиондық әрекеттері» деген күдікпен тексерісте жүр, оны соғыстан кейін тұтқындады. Әжеміз, Телдің ұлды армандағанын білетін, содан болар, балалар үйінен Шах (лақап атты өзі басқарған бандасындағы балалар берген) есімді жетім баланы асырап алады. Жанұяға келген бала жан жылулықты сезініп өзгереді. Өзінің сол жанұяға керек екенін түсініп, асырап алған шешесіне қолқанат болады. Оқуын түзеп, кейін мұғалім, одан ары мектеп директоры қызметіне дейін өсіп, өз отбасылы болып кетеді.

Соғыс басталғаннан кейін бәрі екінші қатарға ысырылды. Өз еркімен, санитарлық пойызының медбикесі болып фронтқа Ләйлә кетті. Екінші қызы Бибі, әкесінің оқуға деген сүйіспеншілігін біліп, өзінің де оқуға құштарлығы мен талабы бар болған соң, жоғары білім алу үшін Алматыда Қазақ ауыл шаруашылық институтына түседі. Әуелі экономика факультетінде оқиды, бір жылдан соң институтта «гидромелиорация» факультеті ашылады, ол техникалық мамандық болған соң, оған басқа факульттерден үздік студенттерді іріктеп алады, ойламаған жерде, өмірдің өзі Бибіні әкесінің мамандық жолына әкеледі.

Сталин стипендиясымен үздік оқыған Бибі 1943 жылы шешесімен сіңлілерін Алматыға көшіріп әкеліп, сол стипендияға отбасымен күнін көріпті. Ол кезде институтта Москва, Ленинградтан эвакуациямен келген атақты ғалым-гидротехниктар сабақ береді, оқумен қатар Бибі ғылыми- зерттеу жұмыстарына қатысқан. Соғыстың аяқ жағына қарай, оны да, автомобилді әскерінің кіші лейтенанты ретінде, соғысқа шақырады. Әжеміз тағы Молотовтың атына хат жіберіп, қыздарын әскерден қайтаруын сұрайды. Соғыстың бітуіне аз қалғаннан болар, қыздарын үйге қайтарады, әжеміздің қуанышында шек жоқ. Бейбітшілік өмір келді. Қыздары, асырап алған баласы, бәрі жоғары білімді маман иелері болды. Үлкен қызы мен ұлы – мұғалімдер; екінші қызы – гидротехник, техника ғылымының кандидаты; үшінші қызы, Гүлнәр – Ленинградтың несие-қаржы институтын бітірген педагог; кішісі, Гүлзада – инженер механик, Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. Қыздары тұрмысқа шығып, дүниеге немерелері келді. Бірақ, Телден хабар жоқ, тірі болар деген үміті сөнген емес. Соғыс кезіндегі 1943-ші жылдары, үйге бір кісі келіп, Қарағандыдағы лагерде Телмен бірге отырғанын сендіре айтып, үйдегі адамдардың күй-жайын сұрастырып, олардың әрқайсының көңіл-күйлеріне аса мән беріп, өмірдегі болған жайы туралы ойларын біліп кеткен еді. Кейіннен ол кісінің НКВД-нің агенті екенін түсінген. Соған қарағанда, Жаманмұрыновтардың жанұясы тексерістен өтті. Себебі, оларды айтарлықтай мазаламайды, бірақ жасырын түрдегі бақылау жалғасуда. Өкілетті органдарға жіберген сұранысқа, 1944 жылы Тел Карлагта аурудан қайтыс болды деген жауап келеді. Бірақ, бұған сену қиын. Қауым ішінде бұл тақырып жабық және бұл сұрақпен көмек пен кеңес сұрайтындай ешкім жоқ. 1958 ж. реабилитация жүріп, атамыз ақталды, оның айлық есебінен компенсация төленді. Әжем ол ақшаға төрт қызына төрт табағы бар самауырын, әрқайсына көйлектен, үш күйеу балаларына ақ костюмнан (кіші қызы әлі тұрмыста емес еді). Атылғаны туралы айтылмады, әжем атамыздың келетінін күтетін. Кезекті көрпе көктеп отырып жанында жүрген бізге (немерелеріне): «…қазір аталарын кіріп келсе. Бес..,он…, он бес…, жиырма жылға сотталғанда, ендігі үйде болар еді. Жиырма бес жылға айдалған ғой, келіп қалар. Осы уақытқа дейін үйленген де шығар, балалары да бар, ұлы да бар болуы мүмкін. Бәрі келсін» деп айтып отыратын.

1960 ж. шамасында, Телдің екінші қызы Бибі, Мәскеуде аспирантурада оқып жүріп, СССР Жоғарғы Сотына сұраныс жолдап, қолына: «1958 ж. 25 наурызда СССР Жоғарғы Сотының Әскери коллегиясы Жаманмұрынов Телге қатысты ісі қайтадан қаралды. 1938 ж. 25 ақпанда шығарылған Әскери коллегиясының үкімі, жаңадан ашылған себептермен жойылды және қылмыстық әрекеттері болмағандықтан іс жабылды. Жаманмұрынов Тел қайтыс болғаннан кейін ақталды» деген жауап алды.

Бәрі өтті… Туыстармен қарым қатынастар қалпына келді. Әжеме бұрыңғы атамның жолдастары, әріптестері келе бастады, олардың арасында белгілі бір халық жазушысы да болған, бірақ әжеміз оны есіктен кіргізген жоқ. Біз сол замандағы адамарды айыптаумызға хақымыз жоқ. Шиеленіскен заманда, мемлекет репрессия машинасы елді аяусыз езіп жіберген еді. Жаппай жала жабылып, кімнің кім екенін, өтіріктен шыңдықты ажырату, адамгершілікті сақтап қалу – өте қиын, сыну оңай болатын. Біздің отбасымызда репрессия туралы тақырып сирек қозғалатын. Әлі күнге дейін таң қалатыным, әжем, әке-шешем, ешкімге ренжімей, ешкімге кек сақтамай, тағдырларына налымай, адамгершілігін, мейірімділігін сақтап қалған жандар еді. Олар өмірді, отанды, адамдарды сүйетін, өз күшіне сеніп, еңбектің арқасында мақсатына жететініне ешқашан күмән келтірмейтін оптимистер еді. Қолында кішкентай балаларымен жалғыз қалса да, әжемнің «Совет үкіметі бар да, өлмейміз» деген сөздері анамның есінде қалған. Соғысты еске алған әкеміз, шайқасқа «Отанымыз үшін, Сталин үшін» деген ұранмен шыққандарын айтатын. Олардың ғана өмірі емес, тағы мыңдаған адамдардың тағдырын қиратқан ортақ апат деген түсінік, ел бірлігіне күмән келтірген емес, өз өмірлерін құрметпен өтуіне көмектесті. Телдің қызы Бибі әкесінің еңбек жолын қайталап, отбасымен жұмыс бабымен Алматыдан Гурьевке, Қарақалпақстан, Шымбай, Сарыағаш, Шымкент, Мәскеу, қайтадан Алматы, Тараз қалаларында болды. Барлық жерде ғылыми-зерттеу, дәріс беру жұмыстармен айналысты. Ол бүкілодақтық гидротехник- ғылым тобы қатарында Сібір өзендерін Қазақстан мен Орта Азияға әкелу жұмыстарына, Алматыдағы селге қарсы дамбы құрылыстарына белсене қатысты. Жамбыл гидромелиоративті құрылыс институтында дәріс беріп, қол астынан талай инженер-мелиораторлар шыққан.

«Знак Почета» орденімен марапатталған. Өмірдің бір қызықты қиылысы, анамның диссертация жазып қорғағанда, оның ғылыми жетекшісі ҚазССР Академиясының корреспондентмүшесі, т.ғ.д. Жолаев Рахмет Жанғазы ұлы болған еді. Жиырмасыншы жылдардың аяғында ол кісі, жас жігіт, Ақтөбе облысында дамбылар құрылысында жұмысшы болып Жаманмұрынов Телдің қарамағында істеп, сол жерден оқуға Ташкент ирригациялық институтына жіберілген топқа кірген еді.

Телдің төрт қызы әкелерінің рухын қадірлеп, атына кір келтірмей, еңбегін жалғастыра білді. Мемлекеттің құрметті мұғалім, құрметті қаржыгер, ал ең қымбаттысы – жақсы адам, адал жар, керемет ана бола білді.

1984 жылы әжеміз, арада шамамен елу жыл өткен соң немелерін (мен және Ерлан бөлемді) ертіп, туған жері Ырғызға баруына бел буады. Шексіз дархан дала, құм, жолшыбай көрінген үлкен жылдамдықпен ақбөкендердің табыны біздің көлікпен жарыса жүгіргендей. Ауылға жеткенде, көліктен түсе салып әжеміз жерге жатып, көз жасын тыя алмай, үш рет аунап, одан кейін бет орамалына бір уыс қасиетті жердің топырағынан түйіп алды. Бұл жер, Тел екеуінің отбасын құрып, балалы болып, қуанышты да трагедияға толы күндердің куәсі болған, ардақты сағынышпен аңсап жеткен Ырғызы еді. Одан кейін болған жайды, мен, космонавт Ю.Гагаринді қарсы алғанымен салыстырамын. Біздің келгенімізді бүкіл ауыл естіп, жиналған адамдардың санына жету мүмкін емес еді. Әрқайсысы әжеміздің қолынан ұстап қалуына тырысты. Телді өз көзімен көрген кариялар да тірі еді. Қуанышпен қайғының аралас көз жастары орын алды, мүмкін кезінде жерлесінің трагедияға толы тағдырына араша түсе алмағанына өздерін кінәлағанда шығар. Әрқайсысы үйіне шақырғысы келіп, тіпті кезекке де тұрды. Бір күнде 4-5 отбасынан артық үйге бара алмайтынбыз, әр үйде мал сойылып, мол дастархан жайылған еді. Дастархан басында ұзақ әңгімелер айтылатын. Сол ауылдың жастары да өзінің атақты жерлестерін: Ұ.Құлымбетов, Т.Жүргенов, Т.Жаманмұрынов, Т.Шонанов, Б.Алмановтар туралы білгендігі таң қалдырып, қуантты. Олар атаәкелерінің естеліктерінен бөгеттер құрылыстары, онысы егіншілікке мүмкіндік беріп, соның арқасында ел аштықтан аман шыққанын біліп өскен. Сапарымыздың бесінші күнінде, бармаған үйлердің иелеріне «тағыда келеміз» деген уәдемізбен, үйімізге қайттық. Қызық болған бір жай: үйге барарда әйеліме қоңырау соғып, етсіз борщ пісіріп қоюға тапсырыс бердім. Күнделікті қонақ күтушілерді ренжітіп алмайық деп көп мөлшердегі желінген дәмді ет, құнарлы ас, асқазанға ауырлығын тигізбей қоймады.

Ырғызға келесі сапарым 2013 жылы атамыздың 125 жасына толғанына орай ұйымдастырылған іс-шараларға қатысуым болды. Ол кезде қыздарының бірі – Гүлнәр бар еді. Сол кісінің басқаруымен бір топ «Телдің немерелері» болып бардық. Әкімшілік екі күндік іс-шаралар ұйымдастарды. Ақтөбе, Алматы, Астана қалаларынан келген ғалым-тарихшылардың қатысуымен ғылыми-теоретикалық конференция өтті, онда Тел өмірінде, оның әлеуметтік қызметтерінде орын алған, бізге белгісіз мәліметтер ашылды.

Тел Жаманмұрынов атындағы көшеде ескерткіш тақтай орнатылып, Аманкөл ауылындағы Жаманмұрынов атындағы мектепте бюст қойылды. Футболдан, күрестен жарыстар, ауыл шаруашылық жәрмеңкесі, бәйге, айтыс және мерекелік концерт өтті. Аудандық мұражайда, кітапханада Телге арналған бұрыштар ашылды. Оның атындағы мектепте Жаманмұрынов туралы кітап, журнал- газет басылымдары, басқа да мұралар бар мұражай ашылды. Мерекелік шаралар ұмытылмаған жерлесіне деген құрметі мен алғысына тола еді. Ырғыздықтардың өз өлкесін мақтан тұтып, оның тарихын оқып білуіне ұмтылатыны анық көрінді. Ырғыз, оның бүгінгі – кешегі адамдары туралы, оның ішінде атамыз Тел туралы, білгеніміз көп болды. Конференцияда «Алаш» қозғалысының тарихы әлі толық зерттеліп жазылмағаны, әлі де ол туралы ғылыми ізденістер қажет ететінін және 2017 жылы Қозғалыстың жүз жылдығына қарсы Мемлекеттік Думаның, Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасының қауіпсіздік органдардың мұрағаттарындағы мәліметтер, соның ішінде Жаманмұрыновка қатысты, зерттелуі тиіс деген ойлар айтылған болатын.

ІІІ. Эпилог

Жақында Ақтөбе каласының облыстық маслихатынан қоңырау түсті. 2018 жылдың ақпан айында Жаманмұрынов Телдің туылғанына 130 жыл, ал атылғанына 80 жыл болыпты. Қатар келген қуанышты және қаралы даталар. Осыған орай, облыстық дәрежеде іс-шаралар өткізу көзделіпті. Қалалық депутаттардың Ақтөбе қаласындағы бір көшесін Жаманмұрынов Тел Бұқпанұлының атымен атау ұсынысын, Облыстық басқарушылары қолдапты. Қыздарының бәрі өмірден озды. Біз, немере-шөберелері жиналып, шетте қалмай баруымыз керек. Кішкене болса да, қазақ елінің мақтануға тұрардай ұлы, біздің сүйікті аналарымыздың әкесі – Жаманмұрынов Тел туралы аз ғана естелігімізді де ала баратынымызды жөн көрдім.

Шежіре

Суретте: солдан оңға қарай, Телдің әйелі – Айғаныс; жеңгесі – Сақып (Сарыбатыров Омардың әйелі)

Телдің әйелі

-

Суретте: солдан оңға қарай, Телдің әйелі – Айғаныс; жеңгесі – Сақып (Сарыбатыров Омардың әйелі)

Суретте: солдан оңға қарай бірінші қатарда: Теберіков Қосбармақ – Телдің күйеу баласы;

әйелі – Айғаныс, қолында жиен немересі – Ғазиза; Телдің қызы – Күлзада; екінші қатарда: қыздары – Бибі, Гүлнәр.

Ғазиза; Телдің қызы – Күлзада;

екінші қатарда: қыздары – Бибі,

Гүлнәр

Суретте: Жаманмүрынов Тел, әйелі – Айғаныспен

Суретте: солдан оңға қарай бірінші қатарда: Телдің қайын ағасы Омардың баласы – Талап; Телдің қызы – Бибі; екінші қатарда: Телдің қызы – Ләйлә; Сейдахмет Омарұлы; Күлжан Омарқызы

Жаманмурынов Т. жерленген жері. Алматы облысы, Жаңалық ауылы

Суретте: Сарыбатыров Бөлебай

Солдан оңға қарай: Жаманмурынова Бибі Телқызының балалары – Сәуле, Əбдіраш, Нәйлә; екінші қатарда: қайын інісі; жолдасы – Теберіков Қосбармақ және Бибі Телқызы

Суретте: Телдің қайын ағасы – Сарыбатыр Омар жанұясымен. Солдан оңға қарай: Омар, алдында баласы – Талап; қызы – Күлжан; әйелі – Сақып; екінші қатарда: інісі -Сыздық, баласы – СейдахметҒазиза; Телдің қызы – Күлзада; екінші қатарда: қыздары – Бибі, Гүлнәр

Создатель обделил меня даром к сочинительству, тягой к письменному изложению своих мыслей. Никаких дневников я никогда не вел, не оставлял заметок на будущее. Каждому свое. Но вкус и тягу к образной речи, меткому слову ощущал всегда. По прошествии изрядного жизненного пути, общение с людьми, среди которых встречались и благодарные слушатели, и советчики, желание оставить письменное изложение некоторых воспоминаний, не отданная дань уважения к памяти родителей, дедушек и бабушек, заставили меня взяться за перо. Да так и сподручнее нашему поколению, выросшему без компьютеров, но читавшему взапой все, что попадалось. Да, именно за ручку, так как сразу напечатанное на мониторе слово кажется мне непродуманным, теряющим свою живость. Взял на себя обязательство писать минимум по одной странице в день.

Итак, приступим. Поздние дни марта 1981 года. Я, молодой старший инженер, выпускник Ташкентского

электротехнического института связи, пришел домой в приподнятом настроении и в некотором смятении. За плечами три с половиной года на производстве, бессонные ночные смены, рождение двух дочерей. Но в кармане повестка о призыве на действительную военную службу в Комитет государственной безопасности СССР, с предписанием о немедленной явке в территориальный орган и выдаче мне двухнедельного пособия по месту прежней работы. Позже я узнал, что уважаемый в области начальник управления связи, где я трудился, имел из-за меня нелицеприятный разговор с не менее уважаемым генералом областного управления КГБ. В планы кадрового аппарата и руководства управления связи не входило лишаться технического специалиста, тем более коренной национальности, состоящего в резерве выдвижения на вышестоящую должность в образованную незадолго до этого Тургайскую область. С первых дней трудоустройства по направлению института я, как молодой специалист, попал в поле зрения областного управления КГБ. В конце семидесятых годов двадцатого столетия, в разгар холодной войны, в преддверии XX Олимпийских Игр в Москве, был увеличен бюджет и расширены штаты ЦРУ США – страны

«главного противника», в духе терминологии тех времен. Председателем КГБ СССР, Ю.В. Андроповым, членом Политбюро ЦК КПСС, были предприняты адекватные меры. В органы, после соответствующей проверки, в массовом порядке стали зачислять молодых специалистов из народного хозяйства: инженеров, агрономов, зоотехников, учителей, журналистов, комсомольских работников. Как говорил в те годы Председатель КГБ КазССР генерал-лейтенант В.Т. Шевченко: «Кадры от сохи и лопаты». У нас в роду кадровых военных не было – ни по отцовской, ни по материнской линии. За исключением самого отца, приписавшего себе два года и ушедшего на фронт в семнадцать лет, в 1941 году, и двух дядей матери, пропавших без вести в начале войны где-то на западной границе страны. В отцовском комсомольском билете, чернила, которыми была исправлена в дате рождения цифра «4» на «2», со временем выцвели, и проявился неуклюжий юношеский подлог.

Родители восприняли новость об изменениях в моей трудовой деятельности сдержанно, без особых эмоций. Объяснения подобной реакции стали мне понятны со временем. Нағашы әжем, Сарыбатырова Айғаныс Болебаевна, бабушка по линии матери долго не могла понять где будет служить ее внук. Аббревиатура «КГБ СССР» была ей незнакома. И когда я не совсем уместно, по незнанию, назвал комитет правопреемником НКВД, она надолго замолчала. Будучи очень острой на язычок, выражавшейся всегда образно, красочно, выдала не совсем приличный анекдот, еще из сталинских времен. «…сотрудники НКВД весь день в своих кабинетах, за семью замками пишут нескончаемые бумаги, а вечером сжигают их и начинают портить воздух, так как не могут иначе вслух высказать все то, что у них накопилось и лежит грузом на душе». Не скрою, реакция любимой бабушки меня немного обидела. Выросший на романтике произведений о разведчиках и контрразведчиках, я попытался с ней поспорить. Сошлись на том, что я сам вправе выбрать свой жизненный путь.

Как технический специалист, будучи с аудио и видеотехническими средствами на «ты», я сожалею, что в те годы, в конце семидесятых, не было в обиходе портативных мобильных средств звукозаписи, а человеческая память, увы, избирательна. Не все рассуждения бабушки о жизни, реакцию на обширный динамичный отрезок истории страны, включившей в себя и две революции, и две мировые войны, личные знакомства со знаковыми личностями той эпохи, а главное, воспоминания о совместной жизни с дедушкой, Жаманмуруновым Телем Букпановичем, я сумел осмыслить и запомнить. Но позволю себе поделиться с вами теми воспоминаниями, которые прочно осели в подкорке и требуют своего выхода в широкую аудиторию.

І. ДЕД

Мое первое впечатление от автобиографии деда, на сохранившихся пожелтевших листах бумаги, написанной им собственноручно карандашом, размашистым крупным каллиграфическим почерком, это по меньшей мере культурный шок. Этот бесценный для нас документ из небольшого архива, пережившего все перипетии более восьми десятка непростых лет жизни нашей семьи, бережно сохраненного от посторонних глаз бабушкой, и явится основой моего повествования. Пропагандируемое сейчас трехъязычие являлось основой образования казахской интеллигенции конца девятнадцатого – начала двадцатого веков, помимо сугубо профессиональных знаний, великолепно владевшей родным, русским и иностранными языками. Автобиография, написанная на русском языке, без единой орфографической и стилистической ошибки, читается увлекательно как художественное произведение, рисуя образ живого человека – деятельного, целеустремленного, многопланового, вовлеченного в эпохальные катаклизмы становления современной казахской государственности. Современники отмечали его незаурядное чувство юмора, любовь к дружеским розыгрышам, граничащим с тонкой иронией и самоиронией. Близко знавший Теля земляк и коллега, Муханбетов Сахан, отмечал, что это был светлый, открытый, широкой души человек. Разговаривая негромко, он с первой минуты располагал и притягивал к себе собеседников как приятный рассказчик. В автобиографии, написанной образно неказенным живым языком, Тель повествует, что родился 25 февраля 1888 года в ауле № 4 Иргизского уезда Аманкольской волости Тургайской области (ныне Актюбинская область) в семье бедняка-скотовода. Два года отроду, оставшись без отца, он был взят на воспитание дедом Даулетимбетом, имевшим среди аульчан прозвище Жаманмурын (некрасивый нос). Несмотря на тяжелое материальное положение, Жаманмурын отдал шестилетнего внука в Аманкольскую сельскую школу, а затем в Иргизское русско-киргизское двухклассное училище. Не без иронии Тель пишет, что это было сделано для отвлечения его внимания от праздных уличных мальчишеских забав и игры на домбре и балалайке. Имея тягу к знаниям, мальчик охотно и много занимался. Сельская школа в Иргизе – старейшее учебное заведение второй половины XIX века, открытая казахским просветителем Ы. Алтынсариным в 1864 году. Его родственником, сподвижником, впоследствии директором школы, инспектором отдела образования была не менее яркая личность – Сарыбатыров Болебай, будущий тесть Теля. Помимо духовного образования детей обучали и русской грамоте, и арифметике. Это училище окончили многие будущие яркие представители казахской интеллигенции, видные государственные деятели – У. Кулумбетов, Т. Жургенов, Т. Шонанов, Б. Алманов, К. Сейдалин, братья Тунгашины, Т.

Баймурзин и многие другие. В энциклопедии «Иргиз», изданной в 2010 году, с любовью к родному краю описывается, что через иргизские степи проходил путь мифического Асан-кайгы на верблюде Желмая в поисках счастья. Завел в зыбучие пески на гибель войска персидского шаха Дария I и принял героическую смерть юноша-сак Ширак. На реке Иргиз проходили битвы хорезмского шаха Мухаммеда, старшего сына Чингисхана – Джучи. Проходили войска хана Золотой Орды Тохтамыса, хромого Тимура. Решал человеческие судьбы би младшего жуза – Айтеке. Здесь присягнул на верность российской императрице Анне Иоановне, 10 октября 1731 года, хан младшего жуза Абылхаир. В 1845 году был образован форпост Жармола (Иргиз) на пути из Оренбурга в Хиву. Ф. Энгельс в своей статье «Продвижение России в Среднюю Азию» от 1858 года описывает процесс колонизации и упоминает Иргиз. Т.Г. Шевченко, недолго проживавший в этих местах, в период следования в ссылку в Мангистау оставил заметки в дневнике с описанием и картины с видом городка. Есть сведения, что дед Абая – Иргизбай, родился во время кочевья в этих местах.

В летние каникулы Тель пас скот богатых аульчан, мать занималась поденной работой. Материальную помощь семье оказывал младший брат отца Баймагамбет, который сам батрачил, чтобы прокормить многочисленную родню. Местный мулла обучил аульского мальчишку арабской грамоте. Имея тягу к образованию, Тель вынашивает мечту поступить в Оренбургскую учительскую школу. В 1904 году, поддержав стремление юного внука, дед обменял двух оставшихся быков на лошадь с арбой и отправил его на учебу в город. Незаметно пролетели четыре года учебы. Являясь отличником и проявив склонность к математике и естествознанию, он перевелся на третий курс Оренбургского реального училища. Революционные брожения в обществе, после событий 1905 года, коснулись и его. Как он сам описывает «…в 1908 году неизвестный человек, прибывший из центра российской империи, организовал среди учеников оренбургских учебных заведений тайную революционную ячейку, т.н. кружок «самопознания». Встречались на конспиративной квартире…» Здесь он впервые приобщился к революционной работе, ознакомился с историей мирового рабочего движения, классовой борьбы. На тайных заседаниях кружка студентов, гимназистов и учеников призывали оказывать сопротивление администрации учебных заведений, приобщать к борьбе новых единомышленников. После окончания с отличием в 1912 году училища, неиссякаемая тяга к знаниям привела его в стены Санкт-Петербургского государственного технического (политехнического) института. Здесь произошло его первое знакомство с земляком-казахом

Мустафой Шокаем, В. Молотовым – студентами СанктПетербургского юридического и политехнического университетов, а также с кадетом, членом Госдумы Российской Империи I созыва Алиханом Букейхановым. Последний и приобщил молодого студента к идеям движения «Алаш-Орды», борьбы за интересы и независимость казахского народа.

Тяжелый сырой климат северной столицы, прохождение учебной практики на сплаве леса по студеным северным рекам, постоянный поиск подработок в качестве прибавки к стипендии, которую периодически высылали с родины, привели к хроническому легочному заболеванию. В первом номере газеты «Казах» в статье «Помощь ученикам из Оренбурга» благодарят общество татар, оказавшее материальную поддержку в размере 25 рублей студенту из Петербурга Т. Жаманмурунову. По настоянию врачей, рекомендовавших сменить климат на более мягкий, Тель переезжает в 1913 году в Москву и продолжает учебу в Петровском-Разумовском сельскохозяйственном институте (ныне Сельскохозяйственная академия им. К. Тимирязева), на факультете «землеустройство». Факультет выпускал специалистов широкого профиля: проектировщиков, топографов, гидротехников, мелиораторов, маркшейдеров. Студенты получали инженерные знания в различных технических отраслях народного хозяйства. Вечная нехватка денег приводит бедного студента в семью купца первой гильдии, еврея по национальности. Тель совмещает учебу с работой репетитора. Он преподает математику и … (интересное сочетание) танцы его дочери Анне. Молодость и красота репетитора и ученицы, взаимное влечение сделали свое дело. Они влюбляются друг в друга, и, с позволения родителей девушки, женятся. В молодой семье вскоре появляется сын Ануар.

Годы учебы в Москве совпадают с началом Первой мировой войны. Студент сельскохозяйственного института выезжает на изыскательские и мелиоративные работы в Хивинское ханство Сыр-Дарьинской губернии, в Таврическую (Крым) и Екатеринославскую губернии по заготовке мяса и сена для действующей армии и на борьбу с сельскохозяйственными вредителями в Актюбинский, Кустанайский уезды бывшей Тургайской волости.

25 июня 1916 года вышел указ царя Николая II о мобилизации на тыловые работы мужского населения, в возрасте от 19 до 43 лет, из Казахстана, Средней Азии и Сибири. Этот указ вызвал массовые народные выступления в ряде областей Казахстана, вооруженные восстания в Жетысу и Тургае под предводительством А. Иманова. Тель активно включился в процесс по реализации этого указа, проводя разъяснительную работу среди мобилизованных казахов, не владевших русским языком. В составе комиссии, в которую входили А. Букейханов, А. Байтурсынов, М. Дулатов, Н. Торекулов и т.д., всего 16 человек, Тель выезжает в район г. Минска, бывшего театром военных действий, для изучения положения мобилизованных казахов. С 23 декабря 1916 года по 12 января 1917 года комиссия проверила девять отрядов и составила отчет в Земский комитет, а также рассказала о положении мобилизованных казахов на страницах газеты «Казах». В г. Минске решено оставить постоянно действующую группу. В марте она обращается в Оренбургский областной комитет казахов с просьбой оказать помощь мясом, зерном и деньгами семьям мобилизованных.

Понимая, что народные волнения будут безжалостно подавлены царским правительством с массовыми человеческими жертвами, сорок человек во главе с А. Букейхановым, А. Байтурсыновым, в том числе и Телем Жаманмуруновым проводили разъяснительную работу о том, что казахи не будут отправлены на передовую, дни царского правительства сочтены, нужно дождаться своего часа. Считая, что развязанная война «не наша», преследуя главную цель – независимость Казахстана, страдавшего от колониального гнета и стремясь сохранить мужское население, генофонд казахской нации, будущие «алашординцы», под предлогом непригодности использования «туземного» населения на передовой, ввиду незнания русского языка и способности оперативно решать боевые задачи, добились решения использовать его только на тыловых работах. Тель прямо говорил: «Изучайте русский язык, их творчество, владение огнестрельным оружием. Вы

– будущее армии республики «Алаш-Орда»». Работая под руководством А. Букейханова, М. Дулатова, Тель глубоко проникся идеями движения «Алаш-Орды». В первые дни февральской революции 1917 года, которую он встретил в Минске, Тель подписывается под «телеграммой 16-ти» от 15 марта, в числе которых А. Букейханов, М. Дулатов, М. Есболов, Н. Торекулов и т.д., направленной 25 адресатам в Казахстане. «Казахам, свободным гражданам обновленной России. Для всех граждан России взошло солнце свободы, равенства, братства… Нужны достойные кандидатуры на всеказахский съезд. Наша цель – демократическая республика…»

5 мая 1917 года вышло постановление Временного

Правительства о демобилизации      населения, привлеченного к тыловым работам. Тель, в числе 40 видных алашординцев, организует отправку эшелонов со 100 тысячами казахов на родину. В неразберихе и хаосе военных лет, сломе старой общественно-экономической формации, отсутствии единого политического курса были сохранены человеческие жизни, генофонд казахской нации. Окончательно примкнувший к алашординскому движению, по указанию лидеров партии, и, понимая необходимость решения судьбоносных для родины задач, забрав жену и сына из Москвы, он возвращается через много лет в Казахстан, в Иргиз.

В своей автобиографии, датированной 1935 годом, Тель, естественно опасаясь репрессивных мер просто указал, что в мае

1917 года вернулся на родину, сопровождая эшелоны с демобилизованными соотечественниками. В газете «Казах» от 27 мая 1917 года появилась заметка

«… Вместе с другими, возглавляемые Телем актюбинцы, Билялом – жетысуйцы, вернулись на родину… По ходу проводится розыск отставших и потерявшихся, обеспечение их продовольствием». На местах организуются исполнительные, коммунальные, гражданские комитеты из числа кадетов, эсеров и национал-демократических представителей интеллигенции бывшей Российской Империи.

По директиве Тургайского областного гражданского комитета Тель назначается Председателем Иргизского уездного комитета. В это же время, полностью посвятив себя алашординскому движению, он возглавляет организованное в Оренбурге А. Бокейхановым, А. Байтурсыновым, М. Дулатовым общество «Свободная степь» («Еркін Дала»), главной задачей которого было просвещение и развитие общественнополитического самосознания народа. С этого времени и зарождается движение «Алаш», великой целью которого было создание независимого казахского государства – демократической республики. В гуще события тех лет Тель находит свое место на руководящих постах в партии «Алаш». Если с 1 по 2 апреля 1917 года на съезде казахов Тургайской области, он принимает участие как, он сам себя позиционировал, «студент-националист», то на первом общеказахском съезде, 2126 июля того же года в г. Оренбурге, как представитель от Тургайской области он, вместе с А. Байтурсыновым, А. Биримжановым, С. Досжановым, Г. Темировым, Е. Оразовым, А. Бокейхановым избирается депутатом на Всероссийский съезд. На этом съезде было принято решение об образовании партии «Алаш». 20-25 августа этого же года на втором съезде казахов Тургайской области в г. Актобе, он вместе с А. Жундибаевым, как секретарь, принимает участие в его организации, проведении, выработке протокольных решений. Партийную работу он совмещает с хозяйственной, возглавив земельный комитет Иргизского уезда. Спрессованное в узкие исторические рамки время требовало принятия быстрых динамичных решений. И уже на втором общеказахском съезде, 5-13 декабря 1917 года в г. Оренбурге была объявлена автономия «Алаш» – национальное территориальное государство казахов. Руководство на себя берет Временный Национальный Совет, на пост председателя избирается А. Бокейханов. Это решение находит противодействие у партии большевиков В. Ленина, совершивших незадолго до этих событий октябрьский переворот и свергших Временное правительство А. Керенского. Иргиз, как и многие другие места бывшей российской империи, становятся ареной яростной борьбы новой и старой власти, красных и белых. В своей книге «Тернистый путь» («Тар жол тайғақ кешу»)

С. Сейфуллин посвящает целую страницу истории алашординского движения в иргизских степях и его лидером называет Теля Жаманмурунова. Это в будущем косвенно способствовало аресту последнего и легло в материалы обвинения. Сам С. Сейфуллин, сразу же примкнувший к партии большевиков, также не избежал этой участи. Но об этом подробнее в дальнейшей части повествования.

Начав       свою       революционную       деятельность       в большевистском кружке, во время учебы в Оренбургском реальном училище, Тель постепенно приходит к пониманию, что будущее Казахстана в автономии, в построении независимой демократической республики, за которую борется партия «Алаш».

В июне 1918 года Иргиз занимают белые отряды атамана Дутова. Все члены уездного исполнительного комитетаиего председатель Тельарестованыи приговорены к расстрелу. Приговор успевают привести только в отношении члена исполкома Сатыбека Тунгазина, которого белые настигли и зарубили в степи. Неприкрытое недовольство арестом земляков и родственников начали выражать местные жители. Это повлияло на решение о незамедлительном исполнении смертной казни. По словам бабушки, не обошлось без чертовщины. Народный целитель – баксы, родственник Теля по имени Абу, тайно, ночью освобождает арестованных, видимо, применив гипноз к охране. Народная молва приписывала Абу магические способности. Так, он мог, якобы руками перехватить выпущенную в него пулю. Подтверждение о существовании этого человека я нашел в историко-краеведческом музее с. Иргиз, где хранится его автобиография. Жизненные невзгоды преследуют Теля. В этот период от вспышки тифа умирают его жена и сын, могилы которых сохранились неподалеку от села Иргиз. В конце 1918 года, из-за разногласий с представителями большевистской партии и несогласия с поступающими из центра директивами, он уходит с поста председателя исполнительного комитета. Третий уездный съезд Советов весной 1919 г. восстанавливает его в должности заместителя председателя уездного ревкома и начальника земельного комитета, как ценного специалиста и активиста. Из-за сотрудничества с новой властью, белые банды атамана Могилева, занявшие Иргиз в то время, решением Военно- полевого суда приговорили его к экзекуции – порке 15 розгами. До февраля 1920 года, Тель, вместе с бывшими соратниками по партии «Алаш» К. Сейдалиным и Т. Шонановым скрываются в Торгае, до освобождения Иргиза от белых. Свою связь с алашординцами в последующих документах он, по вполне понятным причинам, не афиширует. Решениями Всероссийского Центрального комитета партии большевиков от 4 апреля 1919 г.

И 15 апреля 1920 г. была объявлена амнистия деятелям движения «Алаш», которые начали массово вступать в РКП(б). Тель, совмещая должность начальника рабоче-крестьянской инспекции и статистического бюро в 1920 году вступает в коммунистическую партию. На это решение повлияло и провозглашение 26 августа 1920 года Киргизской (Казахской) автономной советской социалистической республики. Казалось, что цель партии «Алаш» по обретению независимости начинает претворяться в жизнь. Никто не предвидел последующих трагических событий. В апреле 1921 года, как грамотного хозяйственника и специалиста, Киргизский Центральный исполнительный комитет (КирЦИК) вызывает его в столицу Казахстана город Оренбург и назначает и.о. заместителя Народного комиссара, членом коллегии Наркомзема. На новое место работы он уже едет не один, а с пятнадцатилетней женой Айганыс Сарыбатыровой, моей бабушкой по материнской линии. Бабушка заслуживает отдельной главы в этой книге. Родившаяся в обеспеченной семье сельского интеллигента, она получила хорошее по тем временам образование. Человек широкого ума, кругозора, кладезь человеческой мудрости и неиссякаемой доброты. Обладая феноменальной памятью на лица и события, она до глубокой старости сохранила ясный разум, читала книги, написанные арабской графикой.

Находясь на ответственном посту, с 1921 по 1929 годы, Тель занимается вопросами демаркации государственных границ автономной республики, участвует в комиссии по борьбе с голодом. Голод 1921-

22 годов унес жизни 1,5 миллиона казахов. В составе комиссии, созданной 10 декабря 1921 года, были также А. Жангильдин, М. Ауэзов, Алманов, Асылбеков, А. Кенжин, А. Байтурсынов, А. Байдильдин, Толепов. Ею были выработаны конкретные действенные меры. Начался перевод казахов с кочевого образа жизни на оседлый. Создавались коллективные хозяйства, которые начали выращивать зерновые и бахчевые культуры. Жаманмурунов Т., как опытный инженер-мелиоратор, занимался вопросами орошения сельскохозяйственных угодий, проектированием и строительством каналов, дамб, водозаборов, плотин на мелких степных реках, организацией рыбного хозяйства в искусственных прудах. Эти меры позволили создать в Актюбинской области новую отрасль – «просоводство». Казахстан начал переходить на орошаемое земледелие. Только в Актюбинской области, в Иргизском районе были построены плотины Жаланаш, Кутиколь, Каскатай, Масак, Актубек, Сорколь, которые в народе до сих пор называют Тель богеты (плотины Теля). Очевидцы вспоминают, что Тель объезжал стройки на лошади, в светлом льняном костюме. Мог огреть и плеткой нерадивого работника. Из-за нехватки геодезических приборов, сам, не чураясь грязной работы, ложился на землю и на глаз проводил планировку рельефа местности. Его дельные указания исполнялись неукоснительно и были основаны на всемерном уважении и авторитете к руководителюпрофессионалу, широкой души человеку. Гидротехнические и мелиорационные работы велись повсеместно, по всей республике. И у их истоков стоял Жаманмурунов Т. В 1927 году, в период строительства Турксиба, важного стратегического проекта Советского Союза, соединившего железной дорогой Казахстан, Среднюю Азию и Сибирь, наркомат, в т.ч. и Тель, принял активное участие в выделении земель, топографических и геодезических изысканиях, под укладку железнодорожного полотна и развитие инфраструктуры.

В архивах Центрального Комитета КП КазССР ученымисториком Смагуловой С. недавно обнаружены доказательства того, что Жаманмурунов Т. был разработчиком первого Земельного кодекса молодой республики.

Большой вклад, как член комиссий он внес и в период передислокаций столицы Казахстана в города Кызылорду, в апреле 1925 г., а затем и в Алма-Ату в 1929 г. Выбор мест переезда, изучение всех необходимых условий и параметров было возложено на эти комиссии. С переездом в Алма-Ату в 1929 г. его назначают заместителем начальника Статистического управления КазССР, а затем членом президиума Госплана, начальником сельхозсекции.

В 1929 году началась очередная кампания по очистке партии от т.н. «байских элементов», «националистов- уклонистов». Казахский Краевой исполнительный комитет и члены ревизионной комиссии ВКП(б) начали проверять деятельность бывших видных деятелей алашорды К. Аргынгазина, А. Бокейханова, Т. Жаманмурунова, М. Жолдыбаева, А. Мусина, Т. Рыскулова, М. Саматова, А. Сеитова, А. Сейдалина, А. Кенжина, К. Токтабаева, А. Байдильдина и других, занимавших ответственные посты в республике. Все они находились в оперативной разработке органов ОГПУ – НКВД. Еще в 1923 году Жаманмурунов Т., о чем он не скрывая пишет в автобиографии, находился под следствием, исключен из партии за якобы проявленную бесхозяйственность на работе. Но затем все обвинения, как необоснованные, были сняты, и, протоколом номер 328 от 17 сентября 1925 года ЦИК ВКП(б) он был восстановлен в партии. В начале 1930 года, будучи в командировке в Акмолинском округе на хлебозаготовке, он был опять привлечен «…к судебной и партийной ответственности за неверие в реальность хлебозаготовительного плана. Судом оправдан, а ОКК (Областная контрольная комиссия) объявила мне строгий выговор…». Следует отметить, что голощекинские планы по заготовке хлеба, с которыми был не согласен Жаманмурунов Т., привели в то время к страшному голоду и потере половины населения республики. В мае 1932 года он направлен в Шымкент, директором научно- исследовательского института верблюдоводства. Голодомор 1931-32 годов унес жизни 2 200 000 казахов. Один миллион, спасаясь от голода, был вынужден покинуть пределы страны. Приняв во внимание опыт работы по борьбе с последствиями голода в 1921-22 годах Совнарком назначает его председателем комиссии по переводу кочевников-казахов на оседлый образ жизни и приобщение к коллективной форме ведения сельского хозяйства. Сложнейшая задача по выживанию нации в те годы, которые вошли в историю под названием «голощекинский голодомор», была решена лишь к 1934 году. И Теля направляют на новый ответственный участок – председателем Актюбинского областного планового комитета. За три года работы он внес большой вклад в развитие области. Начатые им еще в двадцатые годы гидротехнические работы на малой родине начали приносить свои плоды. Фактически создана новая отрасль «просоводство» на орошаемых землях, началась заготовка сена, были созданы рыбные хозяйства на искусственных прудах. Есть свидетельства местных жителей, в частности С. Оразымбетова, которые неоднократно встречали его на строительстве плотин, каналов в Иргизском районе. Просоводы, герои Социалистического Труда Ш. Берсеев, О. Аманбаев, К. Белесов, А. Беристенов на этих орошаемых землях добились сбора рекордных урожаев зерна. Но показателен в человеческом отношении другой факт. Ни один житель Иргизского района не умер от голода, не покинул родные края в тридцатые годы. Народ выжил благодаря запасам проса, урожаю бахчевых культур и ловле рыбы. Человеческая память до сих пор хранит благодарность, передавая ее из поколения в поколение. На этом обстоятельстве я остановлюсь позже, в последующей главе. Последним масштабным проектом государственного значения, говоря современным языком, в котором участвовал

Жаманмурунов Тель, стало создание отрасли «верблюдоводство» в Казахстане и Каракалпакии. Решение было принято в Москве, в наркомате сельского хозяйства. Председатель ЦИК КазССР У. Кулымбетов, земляк и его близкий друг, по согласованию с Т. Рыскуловым – заместителем Председателя СНК РСФСР, в 1936 году вызывают Теля, бывшего директора шымкентского научно- исследовательского института верблюдоводства в Москву и предлагают возглавить группу специалистов, направляемую в Монголию. Цель командировки, которая растянулась на восемь месяцев, отобрать и доставить в Казахстан 8,5 тысяч голов племенных верблюдов для проведения селекционной работы и создания животноводческой базы. Эти меры также способствовали устранению остатков последствий голода 30-х годов и сохранению полукочевого ведения хозяйства в пустынных и неорошаемых районах республики. За проделанную колоссальную работу Жаманмурунов Т. был премирован наркоматом земледелия СССР персональным автомобилем – ГАЗ М-1 «м-ка», который начали выпускать в СССР в 1936 году, как служебную машину для передовиков, деятелей культуры, партийной номенклатуры, директоров заводов и военачальников.

На первом съезде КП(б) Казахстана в Алма-Ате 5-12 июня 1937 года, первый секретарь ЦК Л. Мирзоян дал высокую оценку проделанной работе. «…Жаманмурунова послал в Монголию за верблюдами Крайком, и надо сказать, Жаманмурунов выполнил это задание, верблюдов привез, ни один не подох…». В период многочисленных командировок в Москву Тель проходит обучение на краткосрочных курсах партийных советских работников при школе Коминтерна, кузнице мировых лидеров национально-освободительных движений середины XX века. Здесь продолжено его общение с В. Молотовым – председателем Совнаркома СССР, с которым он учился в 1912 году в Санкт-Петербургском политехническом институте. Это знакомство в последующем сыграет свою роль в судьбе семьи Жаманмуруновых. Примечательные события из хроники тех лет. В 1934 году, следуя из очередной командировки поездом через станцию Аулие-Ата (ныне г. Тараз), Тель был задержан и снят с поезда транспортным отделом ОГПУ. Кто-то из бдительных пассажиров-попутчиков заметил у него пистолет и сообщил в органы. Как ответственный партийнохозяйственный работник тех лет он имел право хранить и носить при себе личное огнестрельное оружие, хотя был сугубо гражданским человеком. После выяснения обстоятельств он был отпущен. Этот факт был отражен в его личном деле.

Наступил печально известный своими массовыми репрессиями 1937 год. Тель находился в Монголии, но ему сумели с оказией передать весточку об изменении политической обстановки в стране, с предостережением воздержаться от возвращения на родину. Он, полагаясь на здравый смысл и веру в свою правоту и невиновность, отверг его. Через десять дней по возвращении из Монголии, он едет с отчетом по командировке в Москву и задерживается там на месяц.

31 мая 1937 года он возвращается из Москвы. На железнодорожном вокзале Алма-Аты его ожидают с ордером на арест сотрудники НКВД. Жаманмурунов Т. стал одним из первых репрессированных граждан КазССР по политическим мотивам в 1937 году. Ежегодно, 31 мая, в нашей республике отмечается как день памяти жертв политических репрессий. С 1921 по 1954 годы в Казахстане, по политическим мотивам было осуждено 105 тысяч человек, из них 25 тысяч приговорены к высшей мере наказания – расстрелу. В республику в лагеря сослано свыше пяти миллионов человек со всего Советского Союза. Революция пожирала своих детей и организаторов. Развернулась массовая истерия по обличению т.н. «врагов народа». Начатые в 1928 году массовые аресты бывших деятелей алашорды, таких как М. Дулатов, М. Жумабаев, Ж. Аймауытов, были продолжены. В 1937-38 гг. обвинены в национализме и шпионаже А. Бокейханов, А. Байтурсынов, А. Ермеков, Х. Досмухамедулы и многие другие. В их числе был и их давний соратник по партии «Алашорда» Т. Жаманмурунов. Репрессии нанесли огромный демографический и интеллектуальный вред республике. Была уничтожена профессиональная прослойка общества.

Волею      судеб,       внук      репрессированного,       кадровый сотрудник органов государственной безопасности, я получил доступ к оперативным архивам в первые годы обретения республикой независимости. Давно был развенчан и осужден культ личности Сталина, сняты обвинения и реабилитированы деятели партии «Алашорда», но ощущение недосказанности, двоякого отношения к теме репрессий, я бы сказал перестраховки и опаски, оставались до перестроечных годов. Это болезненно отозвалось на судьбах близких родственников, жены и детей Теля. Косвенно коснулось и его внуков. В начале 80-х годов XX столетия, как перспективного инженера и специалиста, другой областной орган КГБ изучал в качестве кандидата на службу моего двоюродного брата (боле), с которым у нас общий дед по материнской линии. Брату отказали при зачислении на учебу на мандатной комиссии Высших курсов КГБ СССР в г. Минске, якобы из-за отсутствия справки о реабилитации деда. Капитан А., занимавшийся моим зачислением в органы, оказался предусмотрительнее, пожалев меня, порекомендовал просто не указывать деда в анкетных данных. Через несколько лет после декабрьских событий 86 года, когда в воздухе запахло снова 1937 годом, большой КГБ-шный чин из центра, на областном годовом совещании, при гробовой тишине зала сказал: «…товарищи, надо признать, казахский национализм все еще существует…». Группа офицеров, в том числе к тому времени майор А., несогласные с развернутой кампанией, уволилась из органов. По прошествии шестидесяти лет передо мной несколько томов уголовного дела за номером 1102, возбужденного 31 мая 1937 года, по обвинению Жаманмурунова Т. Б. по ст.58-2; 7; 11 УК РСФСР. С волнением листаю пожелтевшие листы бумаги с выцветшими чернилами, но четкими резолюциями красным химическим карандашом. Надо признать, полуграмотные, в подавляющем большинстве не имевшие высшего образования оперативные работники знали свое дело, писали деловито и без ошибок. Из протокола первого допроса, проведенного помощником оперативного уполномоченного 4 отделения управления государственной безопасности мл. лейтенантом гос. безопасности С. Вопрос: «Вы являетесь членом контрреволюционной националистической организации? Дайте показания по существу». Ответ: «…я членом в контрреволюционной организации не состою. О таковой мне неизвестно…». Аресту предшествовало постановление об избрании меры пресечения и предъявление обвинения от 14 мая 1937 года, подписанное начальником 4 отдела УГБ НКВД КазССР капитаном госбезопасности Браиловским, о содержании под стражей во внутренней тюрьме НКВД. В протоколе обыска сотрудники УНКВД Садыков, Кожамуратов указали перечень конфискованных документов:

Паспорт серии АЖ номер 069474;

Пропуск в Дом правительства;

Значок XV лет КазССР;

Значок члена КазЦИК; 5. Удостоверение члена КазЦИК;

6. Блокнот с адресами.

Подтверждением правового беззакония и психологического давления является тот факт, что с постановлением об аресте он ознакамливается лишь 18 июня. Почти 20 дней его держат в неведении. Моральные и физические пытки не прекращаются. Нет связи с беременной женой и тремя дочерьми, близкими родственниками. Ноу-хау НКВД – укладывать подследственных под доски и ходить по ним. Допросы продолжаются часами, сутками. Читаю протокол допроса, длившегося непрерывно трое суток, с первое по третье июля. Характер ответов меняется. Вопросы следователей, которые не выдерживают многочасового напряжения и вынуждены меняться, направлены на получение подтверждения о существовании глубоко законспирированной антисоветской националистической организации в Казахстане, имеющей связи с иностранными разведками, целью которой является вооруженное отторжение республики от СССР. И на роль ее членов, как никто более, подходят бывшие лидеры партии «Алашорда».

Забыты двадцать лет беззаветной службы советской власти на ответственных постах, участие в решении судьбоносных для становления и существования республики задач. Он не знает, что его участь, как и сотен тысяч других людей, уже предрешена. Он проходит по расстрельным спискам I категории, которые визировал сам Сталин. 30 июля 1937 года секретарь ЦК КП(б) Казахстана Л. Мирзоян в письме на имя Сталина сообщает, что органами НКВД за последние два месяца в республике выявлено и разоблачено гнездо «националфашистов». Арестованы активные члены ячейки: Диваев, Кенжин, Кошенбаев, Султанбеков, Тогжанов, Сарымолдаев,

Асылбеков, Нурсеитов, Торегожин, Каратлеуов, Лекеров, Гатаулин, Молдажанов, в том числе и Жаманмурунов, а также еще 400 человек из их связей. Они были членами т.н. «националфашистской» организации, созданной Т. Рыскуловым, С. Кожановым, Н. Нурмаковым с целью борьбы против советской власти. Идейными вдохновителями этой организации якобы были Зиновьев и Сафаров – бывшие соратники Ленина. Связь с заграницей организация поддерживала через лидера басмаческого движения Бухарской народной республики ЭнверПашу, до его гибели в 1922 году, а затем – М. Шокая, эмигрировавшего во Францию. Оценка событиям тех лет дана. Человеческие трагедии, люди, по которым прошелся каток государственных репрессий, были неоднократно описаны в литературе и экранизированы. Но каждая судьба индивидуальна, требует своего освещения. Мы, нынешнее поколение, не вправе осуждать наших дедов и отцов и быть категоричными в своих оценках.

Из протокола последующего допроса: «…вы намерены дать показания?». Ответ: «…будучи основным руководителем антисоветской националистической областной организации в Актюбинске, я был связан с центром националистической организации в Казахстане… В своей антисоветской борьбе я, целиком и полностью разделяя общие политические и тактические установки националистической организации, действовал в направлении создания политических и материальных предпосылок, могущих обеспечить успешное разрешение основной задачи антисоветской

националистической организации – вооруженное отторжение Казахстана от СССР…». Так гладко, будто по трафарету, нанизывается слово на слово, обрастая новыми именами, будущими жертвами. Характер вопросов и тут же получаемых ответов однотипен от допроса к допросу, как из единого циркуляра, разосланного из центра по всей стране. Моральная и физическая боль, смертельная усталость на протяжении многих месяцев допросов делают свое дело. Жертвы начинают признаваться во всех существующих и несуществующих грехах. Для придания перед центром большего веса и значимости, раскручиваемого в Казахстане громкого политического процесса, нужна связь националистического подполья с иностранными разведками. И таковую якобы находят. Т. Рыскулов, один из лидеров националистической организации, будучи в командировке в Германии, поручил казахстанскому студенту Беремжанову, обучавшемуся там, выехать в Париж, и установить от его имени связь с М. Шокаем. Обучавшиеся за границей шесть казахстанских студентов были автоматически причислены к агентурному аппарату немецкой разведки. Не обошлось и без обвинений в т.н. связи с троцкистским блоком – Каменевым и Рыковым. С. Сейфуллину «припомнили» цикл стихов якобы воспевавших Троцкого, и распространенных среди студентов Казпединститута. Следственная машина не справляется с хлынувшим потоком выбитых «признаний», появляются все новые и новые фамилии и факты. Для формального придания образа соблюдения законности органы НКВД ходатайствуют о продлении сроков ведения следствия и содержания под стражей заключенных. Выписка из протокола №25 закрытого заседания Президиума ЦИК КазССР: «Слушали ходатайство органов НКВД. Постановили удовлетворить ходатайство, продлить срок ведения следствия и содержания под стражей следзаключенных… 5. Жаманмурунов Тель».

Всего в списке 17 человек. Выписка заверена начальником восьмого отдела УГБ НКВД КазССР ст. лейтенантом Михеевым. Получено дополнительное время, допросы продолжены. Зарождается мысль подвязать «деятельность т.н. националистической организации» к проискам разведки Японии, сателлитом Германии, в преддверии войны о которой говорят все и даже пишут стихи и поют песни.

И формальную связь находят.

Протокол допроса от 11 сентября 1937 года.

Вопрос: «…расскажите о своей поездке в Монгольскую республику в 1936 году». Ответ: «В 1936 году, в марте месяце, я был командирован в МНР по закупке верблюдов для Казахстана. До этого Кулумбетов У. (председатель ЦИК КазССР) в январе 1936 года, у себя на квартире в Алма-Ате предупредил меня, что если будет разрешен вопрос о закупке верблюдов МНР, то он, в эту командировку, выставит мою кандидатуру… В начале февраля я получил от Исаева (председатель СНК КазССР) телеграмму о немедленном выезде в Москву в распоряжение Кулумбетова, который мне сказал, что я должен уехать в Монголию и закупить там 2500 верблюдов… Кроме меня были намечены для поездки: Иванов Павел Васильевич, профессор по животноводству; Наурызбаев, Иргекулов, зоотехники; Кожакин, Журавлев, ветврачи. Все под мое руководство». Следствие вменяет Телю в вину встречу с председателем совета министров МНР Амором, который, якобы, связан с Японией. Амор познакомил его с профессором, ветврачом Тувянским – японским агентом, жителем г. Улан-Батор. Ему и были переданы «шпионские сведения» о существовании националистической организации, об экономическом состоянии Казахстана и

СССР.       Следствию,       выбитой       истязаниями       фактуры признательных показаний, кажется, мало. И в ход идет трафаретное обвинение в подготовке теракта в отношении первого секретаря ЦК КП(б) КазССР Л. Мирзояна.

И так на протяжении восьми месяцев непрерывных допросов, заранее заготовленными вопросами и ответами на них, где отсутствует подтверждение конкретных действий и фактов «т.н. подрывной деятельности». Все следственные материалы носят декларативный, надуманный характер. Сценарий этих дел разработан далеко, в центре, и апробируется во всех уголках Советского Союза. Меняются только фигуранты и место действия. Допросы ведут оперативные работники, а не следователи. В числе допрашивающих сержанты госбезопасности – палачи, в обязанности которых входит «выбивать» нужные показания. Это подтверждают и следы бурых пятен крови, испачкавших листы бумаги протоколов допросов. Ведь каждый лист допроса подследственный, для придания законности творящемуся беззаконию, должен подписать. Дело идет к завершению. Тем более судьба группы партийно- хозяйственных работников, представителей интеллигенции Казахстана уже решена лично Сталиным. В Алма-Ату в начале 1938 года прибывает выездная сессия

Военной коллегии Верховного Суда СССР. На основании ст. 581А, 58-2, 58-7 и 58-11 УК РСФСР (измена Родине, участие в вооруженном восстании, подрывная деятельность, шпионаж в пользу Японии), 25 февраля 1938 года Жаманмурунов Тель, 1888 года рождения, осужден к высшей мере наказания

– расстрелу с конфискацией имущества. В этот же день приговор, в 14 часов 30 минут, приведен в исполнение. О чем свидетельствует справка, подшитая в том №8 дела

№451, хранящегося в архиве 1-го спецотдела НКВД СССР, заверенная лейтенантом госбезопасности Шевелевым.

В       этот       день       деду       исполнилось       пятьдесят       лет. Расстреливали во внутренней тюрьме НКВД и отвозили тела в ныне       поселок       Жаналык       под       Алма-Атой.       Старожилы рассказывают, что за квартал обходили стороной пресечение улиц Дзержинского-Виноградова, где в те зимние дни и ночи раздавались выстрелы. Вместе с ним расстреляли в тот день 33 человека. В том числе и его земляков – коллег Кулумбетова У., Жургенова Т., Жубанова К., а также Асфендиярова С., Мендешева С., Сейфуллина С. В последующие сутки расстрелы продолжались, по 35-40 человек в день. Братская могила стала последним пристанищем четырех с половиной тысяч невинно убиенных жертв.

ІІ. Бабушка

В июле 1917 года Тель вернулся на родину в Иргиз. По словам очевидцев, в группе пассажиров, вышедших на железнодорожной станции Шалкар, выделялись трое в белых костюмах. М. Подвойский, кудрявый статный мужчина лет 3540. В то время член петроградского Военно-революционного комитета, один из руководителей будущего штурма Зимнего Дворца. Лет 30, среднего роста с небольшими усами и рыжеватыми волосами Тель Жаманмурунов. Третий – Т. Жургенов, будущий нарком образования КазССР. Они приехали в Иргиз организовывать временный революционный комитет, председателем которого избран Тель. На следующий день шумел весь аул. Люди вышли на встречу с двумя известными земляками, которые привезли важные новости, и могут дать ответы на происходящие в стране политические события в стране, расколовшие общество на противоборствующие группы, в том числе и внутри родственных и родоплеменных союзов. Так произошло первое знакомство бабушки, Айганыс, двенадцатилетней девочки с Телем, будущим мужем.

Отец бабушки, Сарыбатыров Болебай, родственник и сподвижник И. Алтынсарина, окончил в 1862 году Орскую учительскую       школу,       сельскохозяйственное       отделение Красноуфимского училища в Торгайской области. Отрыл у себя на дому школу. В ней получили первоначальное образование его четыре дочери и три сына. Младшая из дочерей, Айганыс, 1905 года рождения, росла любознательным живым ребенком. Имея тягу к наукам, не чуралась и домашней работы, была мастерицей на все руки. Могла побаловать домашних и вкусной изысканной выпечкой, и скроить и сшить модную одежду. Управлялась и со скотом. Когда девочке исполнилось 15 лет, отец сам отдал свою любимицу, кенже, замуж за высокообразованного интеллигентного молодого человека, уважаемого земляка – Теля. Накануне этих событий матери бабушки приснилось, что в дом придет будущий зять. Бабушка вспоминала, что дома был накрыт богатый дастархан, и отец долго беседовал с будущим зятем на различные темы, пытливо выспрашивал его о планах на будущее, а потом представил свою дочь. Шел 1920-ый год. В иргизских степях, как и повсеместно, шла гражданская война. Иргиз захватывали то белые, то красные. Большинство населения было в растерянности и запугано происходящими переменами. Началась реабилитация алашординского движения. Ее видные деятели, в большинстве своем образованные интеллектуальные люди, стали привлекаться молодой республикой на работу, занимать ответственные партийно- хозяйственные посты.

И Тель с молодой женой отправились в столицу Казахстана – Оренбург. В наркомате земледелия потребовались его инженерные знания, незаурядные организаторские способности. В длительные командировки, будь то демаркация границ Казахстана, строительство Турксиба, гидротехнических сооружений, борьба с голодом и т.д., он брал с собой молодую жену. В ее памяти остались воспоминания о многочисленных встречах и знакомствах с партийными и хозяйственными руководителями, писателями, артистами, представителями интеллигенции и интересными людьми во всех регионах Казахстана, многие из которых в последствии стали семейными друзьями. О каждом из них бабушка до смерти сохранила мельчайшие интересные подробности, о которых любила рассказывать. Домой, на чай, часто заходили Г. Мусрепов, С. Муканов, М. Ауезов, С. Сейфуллин. Последнего бабушка охарактеризовала, в силу его молодости, амбициозным, энергичным, уверенным в себе человеком. Имея широкий круг общения, дед брал с собой на официальные приемы и молодую жену. Баловал ее дорогими подарками – покупал ювелирные украшения. Следил, чтобы она одевалась по этикету, была всегда завита и причесана. Как члену правительства семье выдавали продовольственный паек, включавший и бутылку армянского коньяка. Тель, за ужином дома, выпивал рюмочку, закусывая лимоном. За 17 лет совместной жизни, прошедшей в командировках, частых сменах мест жительства, были рождены четыре дочери. Места их рождения – Оренбург, Иргиз, Шымкент, Алма-Ата свидетельствуют о динамичном образе жизни и участии в становлении республики в ту эпоху. До конца жизни бабушка вспоминала о пережитом волнении и страхе. Большие психологические нагрузки, работа на грани умственного истощения, а также перенесенные инфекционные заболевания и особенности организма дважды вводили Теля в состояние летаргического сна. Если в первый раз сон продлился три дня, то во второй – 30 суток. Вызванный на дом докторпрофессор приставил ко рту спящего зеркальце, которое запотело, и убедился, что больной жив. По его рекомендации в доме постоянно кипел самовар. Проснувшегося было необходимо сразу напоить горячим чаем.

Из воспоминаний моей мамы – Биби, второй дочери в семье Жаманмуруновых, все ее детство прошло в постоянных переездах. В Кызылорде, куда они попали с переездом столицы из Оренбурга, ее поразило обилие бахчевых культур – арбузов, дынь, которые, почему-то, выращивали и продавали больныепрокаженные. Вверх по течению, на другом берегу Сырдарьи, находился лепрозорий, куда помещали больных со всей Средней Азии и Казахстана.

Период переезда в Алма-Ату совпал со второй волной голода тридцатых годов, прозванным в народе «голощекинским голодомором». Не ставя перед собой цели изучения его причин, о которых достаточно написано, нельзя не сказать о его ужасных последствиях. Будучи школьницей, мама не могла утром открыть калитку дома, припертую мертвыми телами. Обессиленные люди шли и падали замертво прямо на улице. Семье Жаманмуруновых дали половину дома по улице Талгарской, 63. Вторую половину занимал М. Ауезов с супругой Валентиной и дочерью Лейлой. В настоящее время в этом историческом одноэтажном здании, в парке 28 гвардейцевпанфиловцев, располагается музей народных музыкальных инструментов. Бабушка часто вспоминала один курьезный случай. Как-то, после одной из командировок в Москву, откуда Тель привез книги, одежду для детей и жены и купил себе костюм для выхода на службу, в дом проникли воры. Вынесли все подчистую, а также этот единственный костюм. На утро пришлось одолжить одежду М. Ауезова у Вали, чтобы отправить мужа на работу. Тель – заботливый муж и отец, свободное от работы время, которого было не так уж и много, уделял воспитанию дочерей. Собрал большую библиотеку, приобщая их к чтению. В памяти сохранились богато иллюстрированные книги со сказками на французском языке, которые отец читал и переводил им. Не получив сам в детстве музыкального образования, купил дочери Биби скрипку. Сам выходил жену и детей, когда они заболели тифом. Запомнился следующий случай семейной жизни. У одной из дочерей начал развиваться сколиоз – искривление позвоночника. Отец, ежедневно прикладывая линейку и заставляя делать упражнения, выпрямил ее осанку. В один из последующих после ареста дней домой привезли заказанное еще отцом пианино, от которого пришлось отказаться.

В день, когда арестовали деда, сотрудники НКВД с обыском пришли домой, где находился Сарыбатыров Омар, брат бабушки, ученый-биолог, преподаватель Казахского педагогического института. Впоследствии он также был арестован ирасстрелянкак враг народа. Первые месяцы после ареста, беременная на четвертую дочь бабушка, ежедневно носила передачи мужу, надеясь получить свидание с ним. Не случилось. Общение с друзьями, родственниками, соседями прекратилось. Люди боялись контактов с семьей врага народа. Было и откровенно недружелюбное, осуждающее отношение окружающих. В одну из ночей камнями разбили все оконные стекла в доме. Звучали и явные угрозы. В школе собрали линейку, и учителя перед строем сорвали комсомольский значок у шестнадцатилетней дочери Ляйли и пионерский галстук у двенадцатилетней Биби. В конце февраля 1938 года, домой глубокой ночью тайком пришел дальний родственник, служивший в военной прокуратуре г. Алма-Ата. На расспросы о Теле он хмуро отмалчивался, но бабушка почувствовала, что самое страшное свершилось. Он убедительно рекомендовал срочно покинуть Алма-Ату, не сообщая никому об этом. На следующий день бабушка узнала, что прокурор, довольно молодой человек, умер от инфаркта, не вынеся душевных переживаний. В тюрьме перестали принимать передачи, сославшись на то, что арестованный Жаманмурунов Тель выслан в лагерь без права переписки. Формальная для родственников отговорка органов в те годы о людях, к которым была применена высшая мера наказания – расстрел. Над бабушкой нависла реальная угроза быть арестованной, как жене изменника Родины, а детям отправиться на воспитание в детские дома. Бросив все, на перекладных, они тайком уезжают из Алматы на родину, в Иргиз. Любые их контакты с родственниками, знакомыми отслеживаются. Арестовывают участкового милиционера, который пытался им помочь с пропиской в Иргизе. Глубокая осень и наступившая зима, застают их в отдельно стоящей юрте на краю села. Ночами, тайком скрываясь, сердобольные аульчане оставляют у дверей юрты немного еды и теплой одежды. На работу никуда не берут, на руках грудной ребенок и три старшие дочери. Выросшая в обеспеченной семье, она никогда не была белоручкой. Как семье ответственного работника, которой полагалась домработница, пришлось столкнуться с бытовыми проблемами и остаться одной в тридцать три года с маленькими детьми. Больше страданий вызывает чувство безысходности, полного неведения перспектив дальнейшей жизни. Но нужно поднимать на ноги детей. Здесь на помощь приходит врожденная сила воли и твердый, порой мужской характер, привычка надеяться только на себя. Весной предписание органов НКВД и суда находит их. Им надлежит отправиться в ссылку, в Джамбулскую область, село Новотроицкое. Снимая угол в сельском доме, бабушка работает бригадиром на табачных полях. В бригаде репрессированные польки, мужья которых расстреляны на родине или сидят в лагерях в Советском Союзе.

Нужно растить дочерей. Жизнь потихоньку идет своим чередом, в ожидании вестей от мужа. Старшие дочери продолжают образование в педагогическом училище в г. Джамбуле. Биби, чтобы помочь семье, в пятнадцать лет экстерном закончив училище, преподает в школе математику. Мысли о муже. Что с ним? Где он? На официальные запросы никто не отвечает. Вместе с мужем арестованы братья Оспан и Омар. В отчаянии бабушка пишет письмо Молотову с просьбой помочь разыскать ее мужа, с которым он был знаком еще со времен учебы в Санкт-Петербургском политехническом институте. Ответ не приходит. У Молотова та же проблема. Жену П. Жемчужину, обвиняют в причастности к «вредительской и шпионской работе» и позже, после войны арестуют. Старшие дочери уехали на учебу в Алматы. Бабушка, помня давние желания мужа иметь сына, продолжателя рода, берет на воспитание мальчика-сироту из детского дома. Шах – его кличка, ставшая именем, дана ему группой ребят, которыми он верховодил. Попав в семью, мальчик отходит, отогревается в душевной ласке, чувствует себя нужным и родным человеком. Помогает приемной матери в домашних делах, уходе за младшей сестрой, продолжает учебу в школе.

С началом войны все жизненные перипетии отодвигаются на второй план. На фронт, медсестрой в санитарный поезд, уходит старшая дочь – Ляйля. Помня наставления отца, беря пример с дядей, имеющих высшее образование, обладая способностями и тягой к образованию, в Казахский сельскохозяйственный институт в г. Алма-Ата поступает вторая дочь – Биби. Продолжая дело отца, она учится на факультете «гидромелиорация». Сталинская стипендиантка, она совмещает учебу с научно-исследовательской работой под руководством преподавателей, выдающихся ученых-

гидротехников, эвакуированных во время войны в Алма-Ату из Москвы и Ленинграда. Опубликованные ею монографии впоследствии легли в основу кандидатской диссертации на тему «Боковой водозабор с удаленными промывными отверстиями по схеме Б.Т. Жаманмуруновой», которая нашла практическое применение при строительстве гидроплотин в Киргизии, Таджикистане, Казахстане. В конце войны, Биби – мл. лейтенанта запаса автомобильных войск, также призывают в действующую армию. Бабушка снова пишет письмо к Молотову с просьбой вернуть дочерей. Письмо и близкое окончание войны сыграли свою роль. Счастье бабушки безмерно. С фронта живыми и невредимыми возвращаются ее старшие дочери. Страна переходит к мирной жизни. Дочери и приемный сын учатся, заканчивают ВУЗы. Старшие дочь и сын – педагоги, вторая – ученый-гидротехник, третья – Гульнар окончила Ленинградский финансовый институт, младшая – Гульзада – Казахский сельхозинститут. Все идет своим чередом. Замужество дочерей, рождение внуков. Но мысль о муже, отце, ожидание весточки от него, не дают никому покоя. Бабушка до конца вела счет годам жизни без мужа и ждала его возвращения. Пять лет, десять, сорок, пятьдесят пять. Ведь были и вернувшиеся. В начале войны в дом пришел странный человек. Он доверительно сообщил, что якобы сидел несколько лет с Телем в одном из карагандинских лагерей. Живо интересовался местонахождением всех домочадцев, не оставлял без внимания их настроения, отношение к сложившимся жизненным обстоятельствам. Это был агент НКВД, изучавший по заданию органов настроения и лояльность к советской власти членов семей репрессированных. Видимо, семья Жаманмурунова прошла проверку. Их явно не тревожат, но тайный надзор продолжается. На запрос в официальные инстанции приходит ответ, что Тель, якобы, умер в Карлаге, от болезни, в 1944 году. Но в это трудно поверить. Эта тема запретна в обществе, не к кому обратиться за помощью и советом. Со смертью и развенчанием культа личности Сталина в стране объявляются амнистии, в т.ч. и политических заключенных. Дочь Биби, которая учится в аспирантуре Московской лесотехнической академии обращается в Верховный Суд СССР.

После двадцати лет тревожного ожидания, жизни с ярлыком «члены семьи изменника Родины», приходит ответ: «…Дело по обвинению Жаманмурунова Теля пересмотрено Военной коллегией Верховного Суда СССР, 4 марта 1958 года. Приговор Военной коллегии от 25 февраля 1938 года отменен по вновь открывшимся обстоятельствам, и дело за отсутствием состава прекращено. Жаманмурунов Т. реабилитирован посмертно…». В обществе начинают всплывать отдельные факты, обстоятельства, заговорили очевидцы событий тех лет. К бабушке начали приходить бывшие друзья, сослуживцы Теля. Восстанавливаются утерянные родственные связи. Как-то в числе других пришел и известный в республике народный писатель, чьи показания, возможно, сыграли роковую роль в судьбах других. Бабушка не позволила открыть ему дверь. Не нашему поколению их осуждать. В хитросплетении тех лет, под адским катком государственных репрессий, в атмосфере тотального доносительства трудно было не сломаться, отделить правду от лжи, сохранить веру в гуманизм и высшую справедливость. Тема репрессий редко обсуждалась в нашей семье. Меня до сих пор поражает отсутствие озлобленности, чувства обиды на людей, сетований на несправедливость и превратности судьбы со стороны бабушки и родителей. Жизнелюбие, оптимизм, вера в светлое будущее никогда не покидали их. Даже не будучи ярым сталинистом, отецфронтовик рассказывал, как они на фронте поднимались из окопов в атаку с криком «За Родину, за Сталина!». Успехи, радостные события в стране воспринимались ими как личные успехи и события. Оголтелого ура-патриотизма, конечно, не наблюдалось, но было здравое осмысление, понимание, что беда коснулась также судеб тысяч и тысяч людей. Дочь Биби повторяет трудовой путь отца. Семья по работе переезжает из Алма- Аты в Москву, Гурьев, г. Чимбай в Каракалпакии, Сарыагаш, Шымкент и снова в Алма-Ату, Джамбул. Она везде занимается преподавательской, научно-исследовательской деятельностью, участвует в составе всесоюзной группы ученыхгидротехников в разработке проекта по переброске северных рек в Среднюю Азию и Казахстан, в строительстве противоселевой дамбы в Алма-Ате. Воспитала большую плеяду инженеровмелиораторов, которые трудятся во всех странах СНГ, а также в дальнем зарубежье. Награждена орденом «Знак почета». Интересные переплетения судеб, повороты истории. Научным руководителем во время работы над кандидатской диссертацией у нее был член- корреспондент Академии КазССР, доктор технических наук Р. Ж. Жулаев. В конце двадцатых годов, он, юный паренек работал землекопом на строительстве Жаманмуруновым Т. дамб в Актюбинской области. Это была дань уважения к ее отцу, старшему товарищу, который отправил молодого человека в институт на учебу и определил его судьбу. Все дочери добились больших высот в жизни. Заслуженный учитель, заслуженный финансистреспублики. Они оказались достойным продолжением рода Жаманмуруновых, вошли в плеяду ярких представителей казахской интеллигенции. Продолжили дело деда некоторые внуки, ставшие инженерамигидротехниками. За долгую плодотворную работу на этой стезе звание «Заслуженный гидротехник РК» получил внук – Ерлан.

В 1984 году бабушка, которую вызвались сопроводить ее внуки, я и мой двоюродный брат Ерлан, почти через пятьдесят лет решаются посетить родные места, с. Иргиз. Нас, городских жителей, поразили бескрайние степи, пески, огромные стада сайгаков, несущиеся на огромной скорости вдоль дороги, как будто соревнуясь с нашей машиной. Первое, что сделала бабушка, выйдя из машины, легла на землю и, плача, три раза перевернулась на ней. Потом собрала в платочек священный для нее песок с родной земли, которая была свидетелем радостных и трагических событий в её жизни. Этот платочек мы положили потом в ее могилу. Что произошло потом я сравниваю, почемуто, со встречей космонавта Ю. Гагарина после полета в космос. Весть о нашем приезде мигом разлетелась по всему селу. Собралось огромное количество людей. Каждый пытался хотя бы прикоснуться к бабушкиной руке. Еще были живы старики, которые лично знали Теля. Смешение чувств, радостных и горестных воспоминаний, а может и вины за трагическую судьбу родственника-земляка вызвали у многих слезы. Стихийно образовалась очередь из людей, приглашавших нас к себе домой в гости. Больше 4-5 семей за день, где обязательно резали скот для угощения, мы физически посетить не могли. За дастарханом лились длинные беседы. Удивительно, но и молодое поколение было осведомлено о жизненном пути своих прославленных земляков – У. Кулымбетова, Т. Жургенова, Т. Жаманмурунова, Т. Шонанова, Б. Алманова. Память и слова благодарности за их добрые дела передавались в семьях из поколения в поколение. О строительстве плотин, орошении некогда неплодородных земель, развитии просоводства, что спасло от голода и массового переселения жителей района, было рассказано очевидцами тех лет и событий. На пятый день визита, дав честное слово сельчанам, к которым мы не попали, что приедем еще, мы вернулись домой. Запомнился и курьезный случай: перед выездом, я позвонил домой и наказал жене сварить борща без мяса. Ежедневное обильное угощение, огромное количество съеденного мяса, дабы не обидеть хозяев, сделали свое дело.

Следующая поездка в село Иргиз состоялась только в 2013 году на чествование 125-летия Т. Жаманмурунова. Делегацию, состоящую из внуков, возглавила единственная оставшаяся вживых дочь Теля – Гульнара. Мероприятие, организованное акиматом, растянулось на два дня. Была проведена научно-теоретическая конференция с участием ученых-историков из Актобе, Алматы, Астаны, где были представлены дополнительные, ранее неизвестные материалы о жизни и общественной деятельности Теля. Открыта памятная доска на улице имени Т. Жаманмурунова, установлен бюст в школе имени Жаманмурунова в селе Аманколь. Проведены соревнования по футболу и борьбе, сельскохозяйственная ярмарка, конные скачки, айтыс и праздничный концерт.

Открыты уголки Жаманмурунова Т. в районном музее и библиотеке. В школе имени Жаманмурунова Т. организован музей с реликвиями и печатными изданиями, посвященными ему. Царившая праздничная атмосфера была пронизана искренним чувством уважения к памяти и признания заслуг своего земляка. Выяснилось, что иргизцы гордятся, изучают, чтут и описывают историю своего края. Издано немало книг о крае, о своих знаменитых земляках, в т.ч. и Жаманмурунове Т. Б. На конференции прозвучала мысль, что история движения «Алаш» до сих пор далеко не изучена, существуют белые пятна. К столетию движения в 2017 году, необходимо ознакомиться с материалами, имеющимися в архивах Государственной Думы, ФСБ РФ и КНБ РК, в том числе и в отношении его видного деятеля Жаманмурунова Т. Б.

Эпилог

На днях позвонили из областного маслихата г. Актобе. В феврале 2018 года исполняется 130 лет со дня рождения и 80 лет со дня расстрела деда. Намечены мероприятия на областном уровне. Областные власти поддержали инициативу городских депутатов назвать улицу в г. Актобе в честь Жаманмурунова Теля Букпановича. Из дочерей в живых никого не осталось. Нужно ехать, но не с пустыми руками. Воспоминания о нем малая толика дани уважения к памяти достойного сына казахского народа.

Тебериков Абдраш Косбармакович,

г. Астана, 2018 год.

ЛИТЕРАТУРА:

Материалы уголовного дела №11020 т.1 по обвинению Жаманмурунова Т.Б.

Тұрабаев Ералы «Көрнекті мемлекет, қоғам қайраткері Тел Жаманмұрынов». Ақтөбе қ., 2013 ж.

Смағулова С.О. «Елім деп өткен азамат». Статья, 2016 ж.

Энциклопедия «Иргиз». 2010 г.

Газета «Жас Алаш» №43, 29 июня 2008 г. стр. 1, 4.

«Жүргеновке жаңаша қарайық».