Читать книгу: «Muhammed. Son peyğəmbər»

Çərkəz Qurbanlının əziz xatirəsinə

BİRİNCİ BÖLÜM

PEYĞƏMBƏRDƏN ÖNCƏKİ DÜNYA PEYĞƏMBƏRİN SƏHRASI

Gəl sənə onun səhrada necə yeriməsindən deyim. Çörəyini və suyunu dalında daşıyır, ulaq öz yükünü daşıdığı kimi. Belinin fəqərələri əyilib. Içdiyi iyli sudur.

Papirus Anastasi IV, 9¹

Afrikanın şimal-şərqində mavi nəhr, yaşıl düzənlik və çayla düzənliyi ağuşuna alan sarı səhra ölkəsi yerləşir. Misiri Asiya dünyası ilə nazik bir torpaq zolağı birləşdirir və nəhəng bir səhra onu iki nəhrin – Fərat və Dəclənin – torpağından ayırır.

Misirdə firon hökmranlıq edirdi; Fərat və Dəclə sahillərində iki qüdrətli səltənət mövcud idi, Assuriya və Babilistan. Onların arasında isə səhra, amansızlıq və cahillik qərar tutmuşdu. Həmin aləmin nəhrlər boyunca səpələnmiş iqtidar sahibləri bu amansızlıqdan arın-arxayın yan ötüb keçirdilər. Səhranın qurtaracağında onlar bufer dövlətləri yaradır, zaman-zaman cəza dəstələri göndərir və çapqınçı səhra xalqının acınacaqlı yaşamından qorxulu olaylar söyləyirdilər.

– Səhraya getmə, oğul, dünyagörmüş yaşlı misirli nəsihət verirdi, səhrada hələ heç kəs xoşbəxtlik tapmayıb. Səhraya getsən, o saat mal-qarasını itirib qurd-quşa yem olan tayfaya dönəcəksən.

Sonralar fironlar sıradan çıxdılar, İkiçay Məmləkətinin² xanimanı dağıldı. Yeni padşahlar peyda oldular, onlar da öz sələflərinin etdiklərini etdilər: saraylar tikdilər, cəza ekspedisiyaları göndərdilər, səhraya qarşı bufer dövlətləri yaratdılar. Nil və Fərat arasındakı amansızlıq və yabanılıq isə baş verənlərin heç birinə baxmayaraq keçmişdəki kimi dəyişməz qaldı.

– Onlar bizim üçün həmişə dilənçi və yolçu olublar, Fərat sahilinin sonrakı hökmdarlarından biri bu cahillik xalqı haqqında belə demişdi.

Nilin, Dəclə və Fəratın sahillərində dünya imperiyaları yaranıb yox olmuşlar. Nəhrlər arasındakı səhrada isə heç nə yaranmamış, heç nə yox olmamışdı. O sadəcə mövcud idi və Nil və Fəratın mədəni insanlarını narahat edirdi. Ancaq bu narahatçılıq o qədər də qorxulu deyildi. Səhra ticarət üçün qorxunc karvan yolundan, nağılçılar üçün əcinnələr ölkəsindən, qəsbkarlar və dövlət xadimləri üçünsə əhəmiyyətsiz qonşu əyalətdən başqa bir şey deyildi.

Səhranın adı: Cəzirə əl-Ərəb «Ərəblər Adası».³ Amma bu ölkə ada deyil, Afrika ilə Asiya arasında bir dünyadır, hər iki qitəyə qohum, fəqət daxilən yad. Özü özlüyündə bir dünya.

Ərəbistan yarımadadır. Almaniyadan altı dəfə böyükdür. Yarımadanın Qırmızı dəniz, Aralıq dənizi və Fars körfəzi sahilləri qayalıqdır, keçilməzdir. Gəmilər yalnız bir-iki limana yan ala bilirlər.

Digər ölkələri birləşdirən dəniz Ərəbistanı başqa aləmdən ayırır. Onu ən çox ayıran isə səhradır; şimalda İraqla sərhəddə Nefud səhrası «əl-Bəhr Bila Ma» («Susuz dəniz»), cənubda «Rub əl-Hali» («Qızılqum səhrası»), həzrəmutların qorxunc məmləkəti. Minillərdən bəri Ərəbistan qoca Şərqin nəhəng mədəniyyət ölkələri arasında amansızlıq, yabanılıq, zülmət və kasıblıq içində uyuyur.

Nə ölkədir bu? Qədim əfsanələr xəbər verir:

«Rəbbülaləm yeri xəlq edəndə daşı, suyu, çəmənliyi və vadiləri bütün ölkələr arasında bərabər böldü. Qüdrət Sahibinin bu xəzinəsindən hər ölkəyə biraz düşdü, Ərəbistan da öz payını aldı. Sonra Aləmlərin Sahibi hər ölkəyə biraz da qum verməyi qərara aldı; zira insana azca qum da lazım olur. Qumu götürüb çuvala doldurdu və onu ədalətlə paylamaq üçün Ulu Mələk Cəbraili göndərdi. Amma iblis insanların paxıllığını çəkirdi. Cəbrail Ərəbistan üzərində pərvazlananda şeytan gizlincə yaxınlaşıb çuvalı deşdi və qumun hamısı Ərəbistana töküldü, göllərini qurudub çaylarındakı sularını soğultdu».

Səhra belə yarandı.

Bu vaxt Rəbbülaləm qəmlənib dedi: "Ərəbistanım miskinləşdi, mən onu qızılla örtəcəm”. Və O, mərhəmət göstərib parlaq qızıldan nəhəng bir qübbə xəlq etdi. Amma iblis bunu da səhra insanlarına rəva bilmədi. Öz cinlərini göndərdi, onlar da parlayan səma qızılını qalın qara çadralarla örtdülər. Fəqət Aləmlər Sahibi işini dayandırmadı. Öz mələklərini göndərdi, onlar da nizələri ilə şeytanın qalın qara çadrasında kiçik deşiklər açdılar. Beləcə ərəb ulduzları, dəyəsinin ağzında yuxusuz dayanan insanın üzünə gülümsəyən ilahi qızıl yarandı. Gündüzlər isə ölkə əlacsızlıqdan şeytanın ixtiyarına verilmişdir.

Mavi polad rəngli səma aylarla yerin başı üzərində dayanır, ancaq böyük istilər başlayan kimi o, parlaqlığını itirib kül rəngi alır. Səma ölkəni boğur, qurumuş torpağa eşidilməmiş qaynarlıq göndərir. Ölkə qızmar, qaynar Günəşin altında yanır, sapsarı, monoton, dəyişməz. Əbədi qızmardan dağ yamacları və sal qayalar şaqqıldayıb para-para olurlar. Get-gedə üyünüb toza dönürlər, ərəb Günəşinin altında yaşayan hər şey kimi. Göylə yer arasında tozdan başqa heç nə olmur; küləyin qovduğu iri buludların içində o, üfüqləri örtür, Günəşin qabağını tutur, onun qaynarlığını canına çəkib yandırıcı dənələrini insanların başına tökür. Günəşlə quruluq Ərəbistana hakim kəsilmişlər.

Həzrəmutda, Nefudda, Dəhnada və Rub əl-Halidə boz, verimsiz düzənlik qorxunc, qızarttaq qum dənizinə çevrilir. Ərəb məmləkətinin üçdəikisinə ölüm hakimdir. Qırmızımtıl təpələrin arasında qum bataqlıqları olur. Onlar insan və heyvanları içəri çəkib aparırlar. Adam ağır-ağır yumşaq qumun içinə quylanır. Dəhşətlər ölkəsi Rub əl-Halidə hiyləgər bədəvilərin azdırdığı qüdrətli qoşunların hərbi qüvvələri öz sonlarını beləcə tapırdılar.

Ərəbistanın ondadoqquzu bəhrəsiz səhradır. Və sarı səhranın bitdiyi yerdə ərəb dağlarının sərt qayalıqları ucalır. Bu dağlarda əcinnələr yuva salmışlar. Bu dağların sərin hava ilə dolu mağaralarından gecələr fəryad və ah-nalə eşidilir. Bu, ordakı Cəbəl Sələb dağından boylanan cəhənnəmin səsidir.

Bu ölkədən bircə iri çay belə axmır. Yalnız çox az yerlərdə, Nəcddə, qıraqda yerləşən Yəməndə, ticarət yolunun üstündəki Hicazda və dağların ətəklərində insan məskənləri yaranıb ərsəyə gələ bilər. Orda şəhər və kəndlərə rast gəlinir, orda kəndli özünün bir ovuc torpağını becərir. Enli vadi boyunca yoxsa bu, çay yatağımı? İnsan məskənləri uzanıb gedir. Səhranın qorxusu canından çıxmayan işgüzar, kasıb xalq orda yaşayır. Çünki bu şəhərlərin, kənd və tarlaların hamısı ölkə üçün yalnız talenin təsadüfləri, gündəlik səhra yaşamının boz yeknəsəkliyində təntənəli ara dayanacaqlarıdır. Dövlətə bənzər bir-iki xırda qurumlar burda yaranırdı, qonşu mədəniyyətlərin cüzi təsiri onlara burda nüfuz edirdi. Hansı mədəniyyəti isə məhv etmək üçün hansısa bəndin uçması, hər hansı bir dövləti tarmar etmək üçün hansısa bir gecə basqını yetərli olurdu.

Sonra yenidən qum başlayır. Arxlar quruyur, evlər dağılır. Səhra yayılıb genişlənir; bu ölkə üçün həlledici və vacib olan yalnız səhradır. Ölkənin siması odur. Xalqın ən yaxşı hissəsi ona tabedir. Ölkənin taleyini həll edən də odur. Ərəb dünyasının əvvəlində və sonunda səhra dayanır. Hələ Ərəbistan şəhərləri salınmamış o burda vardı, son ərəb tarlası qum altında qalanda da o burda var olacaq. Səhra ərəbliyin beşiyi və məzarıdır.

Ərəbistanda iki şey bir-biri ilə çarpışır, ərəb isə onların hər ikisi ilə. Qumun hökmranlığı ilə suyun hökmranlığı amansızcasına mübarizə aparırlar. Qumun nə olduğunu ömründə səhranı görməyən də bilir. Amma qərb dünyasında suyun nə demək olduğunu bilən varmı? Qərbdə su – hava, torpaq kimi adi şeydir. Çaylar öz yataqları ilə axır, göllərə tökülür, yerə can verir. Şərqdə isə hava və torpaq var. Su da olur. Amma çay yataqlarında yox, çünki çaylar qurumuşdur, göllərdə də olmur, çünki ölkədə göl yoxdur. Su minbir qayğı ilə kiçik dəri tuluqlarda qorunur, yaxud dəvənin qarnında hifz olunur. Kiçik bir quyudan ötrü uzun sürən savaşlar başlayır. Adicə bir sızqa böyük-böyük tayfaların artımının və sərvətinin əsasını təşkil edir.

Yayda su qaynağı tapmaq üçün qumu, tozu yara-yara köçəri yüz kilometrlərlə yol qət edir. Su səhranın zinətidir; çünki mələklər insanlara mərhəmət göstərmək istəyəndə yerə su püskürürlər. Bu nədənlə də hər suyun öz tamı olur, çox vaxt suyu ağzından püskürən mələkdən qaynaqlanaraq. Su qaynağı tapmaq xoşbəxtliyi kimə nəsib olursa, bu sərvəti o, hamıdan gizlədir; bu sirri qorxa-qorxa öz tayfası üçün qoruyur. Ərəbistan susuz dünyadır.

Səma aylarla kül rəngində olur, sanki qum dənələri ilə örtülmüşdür. Ölkəni səmum küləkləri dolaşır, isti külək səhrada cövlan edir. Bu anlarda səhra insanı dəyəsinin yanında əyləşib üfüqə yorğun-arğın boylanır ki, orada da qumdan xoş ilğımlar yaranır – həmişə də eyni şey: su, su, su. Çox nadir hallarda bir neçə ayda bir kərə üfüqdə bulud görünür. Göy üzü tutulur, ərəb leysanı başlayır. Qumla su bir təbii gücdə birləşir. Göydən su tökülür, qaynar qumun üstünə düşür, onunla qarışıb bəlaya çevrilir.

Bədəvilərin yurd saldığı səhra vadiləri su ilə dolur. Onlar birdən-birə çaylara çevrilir. Köhnə ölü çay yataqlarına həyat gəlir. Dəyələr dağılır, sel dəvələri alıb aparır. Səhra tayfaları qəflətən çay sahilinə çevrilmiş qum təpələrinin üstünə çıxıb özlərini xilas edirlər. Sonra yağış kəsir, səhra böyük lil bataqlığına çevrilir. Heç kəs ora ayaq qoya bilməz, nə insan, nə də heyvan. İki-üç saat keçir, gilli qumun üstündə səhra mamırı peyda olur. Yenidən Günəş yandırıb-yaxır və göylərin bəxş etdiyi suyu amansızcasına sümürüb udur.

Səhra öz köhnə simasını yenidən bərpa edir, yenidən viranələşib çılpaqlaşır, cansızlaşır. Bədəvi salamat qalan sərvətini ağır-ağır toplayır, ağır-ağır sakitliyə, amansızlığa və yabanılığa üz tutur. Külək səhra qumunu yenidən burub qaldırır; sonsuz, tənha və quru qum çölü baş alıb gedir. Köçəri qumda günlərlə yol yeriyir. Onun dəvəsi saatda on-onbeş kilometr məsafə qət edir. Düşüncələr ağır-ağır kütləşir. Qumun və səmanın mavi dünyasından başqa gözə heç nə dəymir, tezliklə səmanın harda qurtardığını, qumun harda başladığını da bilmirsən. Üz tutub səhra ilə gedirsən, yarımürgülü, yarıoyaq və yuxu ilə gerçəkliyin sərhədində həmişə eyni şey dayanır: boz, sonsuz, monoton səhra – qum.

Səhrada heç nə insan fantaziyasını qıcıqlandırmır. İnsana heç nə sirayət etmir. Şərqin pəndəmliyi səhrada yaranmışdır, boşluq və tənhalıq içində, sonsuz karvan yollarında. Acıq püskürtüsü, bədəvi enerjisinin qəfil leysanı da böyük düzənliyin yumşaq qumundan törəyir. Səhra insanının beynini çox az olaylar ehtirasa gətirir, onun dincəlməyə, düşünməyə, götür-qoy etməyə yetərincə vaxtı var. Səhra insanının beyni səhra havasının, səhra qumunun özü kimi quru və aydındır. Orda çox az fikirlər özünə yer tapır. Lakin bu fikirlər onun sadə qəlbində möhkəm və dərin bir lövbər salmışdır.

Səhra insanında dünyanın lap başlanğıcından bir fikir kök atmışdır: gözlənilməzlik fikri. Səhra özü gözlənilməzlikdir. Bugün o, adama xurma ağacı, biraz su bəxş edir. Sabah səmum özünü yetirib son dəvəni də əlindən alır.

Heç kim səhranın nə gətirəcəyini bilmir. Çünki səhra bir heçlikdir və bu heçlik güclüdür, köçərinin özündən də güclü. İnsan itaətlə səhranın gözlənilməzliyinə təslim olur. Onun zorakılığına imdadsız-imdadsız dözür. Onun qorxusu bədəvini öz buxovunda saxlayır, səhra onun üçün açılmaz bir tapmaca, fövqəlgüc bir taledir. Bədəvi başına yağan olaylara müqavimətsiz boyun əyir.

Ərəbistanın ondadoqquzu səhradır. Qalan ondabiri hər gün səhraya çevrilə bilər. Ərəbistanın insanları səhraya itaət göstərməlidir – onlar fatalistdirlər.

Nə insandır bu? O, qumda yaşayır, elə özü də qum kimidir, böyük dünya üçün əhəmiyyətsiz, dəyişməz, minillər boyunca sabit. Dünyanın ilkindən bu yana ərəb xalqı dəyişməyib. Necə var, eləcə donub qalıb, içindən çıxdığı, üstündə yaşadığı, ayrıla bilmədiyi səhranın özü kimi.

Bəs bu xalq nə xalqdır?

SƏHRA XALQI

Biz ərəbləri yalnız dilənçi və yolçu kimi tanıyırdıq.

Yezdəgird Vadbaxt⁴

İshaq dünyaya gələndə İbrahim kənizi Hacəri və oğlu İsmaili öz dəyəsindən qovdu. Bibliya onların başına gələnlərdən heç nə bilmir. Amma kahinlər xəbər verirlər ki, İsmail səhrada Lilitin qızlarına rast gəlir. Ərəb xalqı həmin qızlardan və İbrahimin oğlundan törəyir; bu xalq güclü şəkildə artıb-çoxaldı; amma onun yaşadığı səhra bəhrəsiz və çılpaq idi. Xalqın varlığını o şərtləndirirdi. Xalq bir oazisdən digərinə köçür, bir ovuc otlaq quruyana qədər öz mal-qarasını otarır və xırda bir tayfanın yaşaması üçün Avropadakı orta əyalətlərdən biri boyda ərazidən istifadə edirdi. Amma xalq həddən ziyadə artıb-çoxalanda, mal-qara üçün otlaq sahələri çatışmayanda onun bir hissəsi qalxıb köç edir. Nil və Fərat sahillərində həmin köçkünlər yad ölkələrin qorxulu qəsbkarlarına, yaxud yabançı başçıların xidmətində muzdlulara çevrilirdilər.

Hər oniki-onbeş əsrdənbir sakinləri artıb-çoxalmış səhradan köçlər təkrarlanırdı. Dünyanın ilkindən bu köçkünlər bircə yol tanıyırdılar. Mesopotamiyaya, bərəkətli Suriya və Fələstin torpaqlarına aparan yolu. Suyu əsirgənməmiş bu ölkələrdə səhra xalqı oturaqlaşır. Dövlətlər qurur, evlər tikir və bundan sonra Ərəbistandakı geridəqalmış, cahil qardaşlarını özünə tabe etdirir. Beləcə sami müdaxiləsi ilə Ərəbistandan dünya səltənətləri Assuriya və Babilistan, qədim dünyanın mədəniyyət mərkəzləri meydana gəldilər.

Həmin səltənətlərin əsasını qoymuş xaldeylərin⁵ arxasınca Ərəbistanın dərinliklərindən Bibliyanın saysız xalqları baş alıb gəldilər. Sonra Roma çağlarında aramilər.⁶ Samilərin ulu vətəni özünün döyüşkən tayfalarını birəldən şəhərlərin və əkin sahələrinin dünyasına göndərirdi. Altıncı yüzilin başlanğıcında qədim dünyanın üfüqündə yeni səhra xalqı – ərəblər baş qaldırana qədər heç vaxt ara verməyən kiçik təsadüfi köçləri uzun fasilələrlə böyük ekspansiyalar əvəz etdi.

Ərəb xalqı iki böyük hissəyə ayrılır – səhrada səhranın hökm etdiyi kimi yaşayanlara və səhrada Mesopotamiyadakı, yaxud Suriya və Misirdəki kimi yaşamağa çalışanlara: köçərilərə və oturaqlara. Onların hər ikisi bir-birinə dərindən və barışmaz nifrət bəsləyir. Bədəvi üçün oturaq ərəb bir növ quldur, yengili qılıncından daha çox, cütünə bağlanmış insandır. Oturaq da öz növbəsində özü hələ dünən bədəvi olmuş dönüyün var gücü ilə bədəviyə, səhranın cahil çapqınçısına nifrət edir.

– Qüdrət Sahibi dünyanı xəlq edəndə, bədəvi söyləyir, küləyi götürüb buyurdu: «İnsan ol!» Və Allah küləkdən bədəvini yaratdı. Sonra bir ox götürdü və həmin oxdan səhra atı yarandı. Sonra Qüdrət Sahibi bir topa zibil götürdü və həmin zibildən eşşək əmələ gəldi. Yalnız birinci eşşəyin təsindən Aləmlərin Rəbbi Öz ulu mərhəməti ilə oturağı – şəhərlini və kəndlini xəlq etdi.

Amma oturaq da cavabda borclu qalmır. Hansı səhra adətinə görə isə bədəviyə o, ikrahla: «Qadını bakirədən ayıra bilməyən kişi» deyir ki, bununla da şəhərlə səhra arasındakı fərqə işarə vurur.

Hər necə olsa da, ərəblərin ən yaxşıları və ən dəyərliləri səhrada yaşayır. Səhra həyatı sərtdir və təhlükə ilə doludur. Səhra insanı dəmir intizama tabe olmalıdır. O, şəhər dünyasına yad olan müdafiə tədbirləri görməlidir. Təkbaşına burda heç nə eləmək olmaz. Təbiətin gücünü yenmək üçün o, birliklərə, dəstələrə qoşulmalıdır. Ərəbin öz yörəsində gördüyü ilk və əksər insanlar onun ailə üzvləridir. Bunlarla o, ömürlük ittifaq qurur. Bu ittifaq tayfadır. Qərbdəki insanlar bugün tayfanın nə olduğundan xəbərsizdirlər. Onların tanıdıqları ailədir, birliklərdir, dövlətdir. Ailənin qayğısı çəkilməlidir, dövlətə xidmət etmək lazımdır, birliyinsə gərək üzvü olasan. Amma bunların heç birisi insanın qarşısında tam tələb qoyub həyatını bütövlükdə zənginləşdirmir. Ərəbə hakim kəsilən tayfa isə azad səhra övladı üçün amansız bir borcdur ki, itaətindən ərəb ona daha çox tabedir, nəinki avropalı ailəyə, dövlətə və partiyaya. Zira ərəbdən ötrü tayfa eyni zamanda həm ailədir, həm dövlətdir, həm də partiya.

Tayfa geniş bir ailənin təcəssümüdür ki, onun üzvləri bir-birindən aralana bilməz. Tayfanın öz qanunları var ki, onlara da itaətlə əməl olunmalıdır. O, icmada hər fərdin rolunu müəyyənləşdirir. Öz üzvlərinə döyüşə getməyi, yaxud ruzi aramağı əmr edir. Bütün dəvələr, qoyunlar, uşaqlar və hər bir tayfa üzvünün övrəti onunkudur. Min cür hökm və adətlə o, qorxunc bir öhdəliyin icraçısıdır. Küll halında götürdükdə primitiv kommunist dövlətinin ilkin nümunəsidir. Buna görə də ərəbi öz tayfasından qıraqda təsəvvür etmək olmaz. Yalnız hansısa bir tayfadan olma ona şəxsi önəm və insani ləyaqət bəxş edir. Minlərlə insan bir tayfadandır. Hamısı bir-biri ilə bağlıdır və hər kəs başqaları ilə qohumluq dərəcəsini dəqiq bilir.

Tayfa səhrada dolaşarkən tayfa başçısı, şeyx, onların önündə olur. Şeyxin vəzifəsi ilk növbədə tayfa qoşunlarını qoruyub saxlamaqdır. Bunu bacarmırsa, vəzifəsindən alınır. Kimsə tayfa qanunlarını pozursa, icmadan çıxarılır. Bu da Ərəbistanda kiməsə üz verən ən böyük yamanlıqdır. İcmadan qovulan səfil sayılır. Hər kəs onu qarət edib öldürə bilər. O, tayfasız insandır, heç kim ona yardım etmir, heç kəs onu qorumur. Ərəbin gücü çatmırsa, onu dövlət qorumur, çünki dövlət deyilən şey yoxdur, onu qoruyan yalnız tayfanın hörmətidir. Kimin tayfası böyükdürsə, nəzəri cəhətdən o, səhrada qorxusuz dolana bilər, heç kəs ona toxunmaz, çünki arxasında tayfasının ehtiramdolu qüdrəti dayanır. O, borc edə bilər, əgər tayfası varlıdırsa. Borcunu qaytarmasa, tayfası buna zamindir. Gənc, kasıb kişi evlənmək niyyətinə düşəndə başlıq pulunu tayfa toplayır. Kimsə əsir düşürsə, tayfa onu geri alır. Çağdaş dövlətin öz vətəndaşlarına yarada bildiyi dinclik və əmin-amanlığın hamısına, hələ bəlkə biraz da çoxuna böyük tayfanın üzvü olan ərəb malikdir. Əgər tayfası onu çıxarı edirsə, o, hər şeyi, hətta son himayəni də itirir. Tayfa nə qədər güclü olarsa, həmin tayfadan olan ərəbin həyatı və var-dövləti bir o qədər təhlükəsiz olur.

Bəs tayfanı necə gücləndirirlər? Bu, sadə və asan olur, qədim və hər kəsin bildiyi yolla: üzvlərin sayını bacardıqca artırırsan. Ərəbin çadırında nə qədər çox uşaq qaçışırsa, onun tayfasına hörmət ediləcəyi, tayfanın güclü olacağı əminliyi bir o qədər çoxdur.

Kim çox uşaq əkirsə, ona xüsusi ehtiram bəsləyirlər. Kişilik gücü dünyanın heç yerində burdakı kimi uca dəyərləndirilmir, belə yüksək ictimai nüfuz qazanmır.

– Mən kasıb, sadə bir insanam, lalıxlamış şəhərliyə bədəvi belə deyir. – Ancaq əvəzində iyirmi uşaq əkmişəm, hələ iyirmisini də əkəcəm.

Bədəvi kimi isə ağıllı və sayılan adam hesab edirsə, onun haqqında bu sözləri söyləyir: «O nə qədər istəsə, uşaq əkə bilər. Allahın mərhəməti onun üstündədir».

Və məhsuldarlığının gücü əsaslı şəkildə sübuta çatan kəs bədəvinin ehtiramını qazanır. Bədəvi çadırında on-iyirmi uşaq nadir hal deyil; fəqət uşaq ölümü çox yüksəkdir və buna qarşı yeganə təsirli vasitə itkinin yerinin tələsik doldurulmasıdır. Öz tayfasını gücləndirmək üçün bədəviyə lazım olan uşaq sərvəti, təbii ki, bir qadından əmələ gələ bilməz. Səhra və tayfa həyatı çoxarvadlılıq tələb edir. Arvadı bədəvi asanlıqla tapır, onu qonşu tayfadan götürüb qaçır. Öz tayfasından olan qadınlara çox da yaxın durmur, qohumluğun fəsadlarından qorxur.

Yazda bir çox tayfa oazisdə düşərgələnəndə bədəvi sevgi münasibətlərini qurur. Dəvə otaranda, quyu başında, gecələr düşərgə ocağının qırağında öz gözaltısı ilə görüşür. Uzun qış köçlərində eşqə düşür. Yaxınlaşma öz uğurunu burda qazanır. Tayfalar ayrılanda isə o öz hökmünü verməlidir. Gözaltısını ya tayfasından alır, ya da sadəcə götürüb qaçır. Heç birini etmək istəmədikdə də qəmli bir məhəbbət şeiri, qəsidə qoşur, öz tayfası ilə yoluna davam edir. Elə hallar da olur ki, cəsur bədəvi qızının özü sevdiyi oğlanı götürüb doğma tayfasına gətirir. Bu, kişisi az olan tayfalarda baş verir.

Bədəvilərin ailə qurması da sonsuz qanunlara tabedir. Normal düyünlə yanaşı orda müvəqqəti düyün, siğə deyilən bir şey də var. Bir illiyinə, yaxud bir neçə aylığına ailə qururlar. Bu, qadın üçün heç də həqarət sayılmır. Bir neçə aylığına qonşunun çadırına köçməyə hər ata qızına icazə verir. Müvəqqəti kəbin – həyatı rövnəqləndirir.

Bədəvilərdə boşanma mürəkkəb qanunlarla ağırlaşdırılmır. Kişi arvadından doyubsa, onu tam izzətlə atası evinə yola salır. Bununla heç də onun qadın ləyaqətinə toxunulmur. Həyatının əsas amalını uşaq törətmək olan insanlarda erotika çox da fəci qəbul edilmir. Qədim çağlarda köçərilərdə hətta çoxərlilik də olub. Evlənmə eşqinə düşən kişi atası yüksək başlıq tələb edən el gözəlini ortaqlı almaq üçün bir ittifaq qururdu. Evlənmə baş tuturdu ki, burada da hər ərin çəliyi olurdu. O, istənilən vaxt özünün ondabir arvadının çadırına girə və ürəyi istədiyi qədər orda qala bilərdi. Çəliyini də qapının ağzına qoyardı ki, digər ərlər onu narahat etməsinlər.

Bunun əsasını bədəvinin yüksək real düşüncəsi qoymuşdur: on ondabirlə pis münasibətdənsə bir ondabirlə yaxşı münasibət. Bu qəbildən olan kəbinlərdə atalıq məsələsini aydınlaşdırmaq üçün mütəxəssislər cəlb olunurdu. Hər kəsin can-başla ata olmaq istədiyi səhrada atalıq hüququnun müəyyənləşməsi yüksək dərəcədə inkişaf etmiş bir elmdir. Romantik sevgiyə ərəb nə qədər meyl göstərsə də, onun ailə qurmasının anlamı və amacını yalnız və yalnız dünyaya uşaq gətirmək təşkil edir.

Bu baxımdan da başqa şeylərlə yanaşı aşağıdakı yaranıb ki, o da eyni zamanda tam ədəbli sayılır: əgər bədəviyə uşaq nəsib olmayıbsa, o, tayfasının içində göz gəzdirir və sağlam nəsil törədə bilən güclü bir kişi tapır. Onunla sövdələşir. Seçdiyi adam bir qayda olaraq ondan iki dəvə, beş qoyun alır və əvəzində sonsuz kişinin arvadına uşaq doğmaqda əl tutur. Eyni zamanda bunu da razılaşdırırlar ki, yandantutma törədici heç zaman uşağa atalıq hüququna malik deyildir. Uşaq qanuni ərinki olur.

Uşaq tayfanın sərvəti və qüdrəti deməkdir, amma o, oğlan olmalıdır. Oğlanlar gələcəyin döyüşçüləri və kahinləridir, tayfa qız istəmir, qız yükdür. Qızlar müharibə apara, elin qoyun-keçisini güdə və yeni otlaq sahələri ələ keçirə bilmirlər. Köçərinin dəyəsində qız doğulursa, ona Allahın cəzası kimi baxırlar. Çoxlu qız doğulanda bədəvi sadəcə olaraq buna qəddar bir əlac tapır. Amansız bir səhra adəti artıq qızları diri-diri torpağa basdırmağa icazə verir ki, onlar tayfaya yük olmasınlar və oğlanın payına düşən ana südünü əmib tükətməsinlər. Bu, səhranın sadəlövh yevgenikasıdır⁷.

Oğlanlar və kişilər səhranın sərvətidir. Kişi dünyasını dəyişəndə tayfa kasıblaşır. O, başqa tayfadan birisi tərəfindən qətlə yetirilirsə, qatil də ölməlidir ki, tayfalar arasındakı təbii tarazlıq pozulmasın. Buradan da ərəb qan qisasının, səhranın ən ali qanununun mürəkkəb qanunu meydana gəlir.

Şərqli olmayan hər kəs qan qisasını qəddar intiqamın heyvani qanunu, cahilin primitiv ehtirası hesab edir. Şərqli olmayan yanılır. Qan qisası qanunu Avropanın əksər qanunlarından xeyli mürəkkəb və daha hərtərəflidir. Qan qisası ani həyəcandan törədilmir, saysız qaydalara söykənir və şərtlərlə tənzimlənir ki, bədəvi də onları hələ körpəlikdən öz sadə beynində hifz etməlidir. İşıq altında baxıldıqda ərəbin üzdəniraq qan qisası əslində anarxiyanın, hamının hamıya qarşı savaşının qabağını alan yeganə səngərdir. Məhz qan qisası hədələyərək tayfaların başı üstündə pərvazlandığına görə çox vaxt səhrada barış hökm sürür. Barışı ərsəyə gətirən də əslində qisasdan qorxudur. Ailə üzvünün, döyüşçünün birinin itkisi tayfanı zəiflədir, boşluq yaradır və rəqib tayfanı gücləndirir. Qatil qətli bilərəkdənmi etmək istəyib, yoxsa qətl təsadüfimi olub, bunun əhəmiyyəti yoxdur.

Günah və cinayət anlayışları qədim bədəvilərə yad idi. Onların bildikləri təkcə ziyan idi ki, onun da yeri doldurulmalıydı; qan davası da əslində ziyanı şərqsayağı ödəməkdən başqa bir şey deyil. Ona görə də, məsələn, çox məntiqidir ki, qan davası yalnız yad tayfanın üzvlərinə şamil edilir. Qətlin özü yox, vurulan zərər cəzaya layiqdir. Buna görə də tayfaiçi qətldə qatilin özünə də zərər dəyər; çünki onun özünün bir qan qohumu azalır. Bu halda qatili cəzalandırmaq istədiyin təqdirdə növbəti tayfa üzvünün itkisi ilə tayfanın gücünü zəiflətmiş olardın. Deməli, tayfaiçi qan qisası özü özlüyündə bir ziddiyyətdir.

Qan davasına səbəb heç də həmişə qətl olmur. Oğurluq, hətta təhqir də, yəni istənilən maddi, yaxud mənəvi zərər qan davasını çəkib gətirə bilər. O, qədim adətlərlə aparılır və əsasən tayfaların döyüş yürüşlərindən, qarşılıqlı davasından və qılınclaşmasından ibarət olur. Bu savaşlar keçmiş tarazlıq bərpa olunana, yəni sonsuzluğa qədər rəsmən davam edir. Qan düşmənçiliyinə gətirib çıxaran səbəblərsə onların nəticələri ilə müqayisədə heyrətamiz dərəcədə mənasızdır.

Məsələn, aşağıdakı səbəb iki qüdrətli tayfa arasında gedən onillərlə müharibəyə qığılcım oldu. Qulaib adlı möhtərəm bir şeyx günlərin birində tayfasının yerləşdiyi otlaqda gəzirdi. Birdən gözünə təzəcə yumurtalamış və həmin yumurtaları qorxa-qorxa qoruyan bir torağay sataşdı. Qulaib ürəyiyumşaq adam idi və dedi:

– Qorxma, torağay, mən, şeyx Qulaib söz verirəm ki, sənə heç nə olmayacaq.

Bunu deyib yoluna düzəldi. Aradan bir saat keçmiş qonşu tayfanın adlı-sanlı şeyxi Caisas dəvə üstündə həmin yerdən keçirdi. O, torağayı görmədi və dəvəsi yumurtaları ayaqladı. Bir gün sonra Qulaib səhradan keçəndə əzilmiş yumurtalar birdən gözünə sataşdı. Hirsindən bütün düşərgələri dolaşıb gördü ki, Caisasın dəvəsinin ayaqları yumurta sarısına bulaşıb. Bu bədəməlin kimliyini indi bildi. Caisası aradı və iş elə gətirdi ki, o, Qulaibə məhz arxasını çevirdi. Caisasın qənşərinə keçməyi Qulaib şəninə sığışdırmadı. Hər yetənə üz çevirməyi də Caisas şəninə sığışdırmadı.

– Çevril, yoxsa öldürərəm səni, Qulaib bağırdı.

– Yaxın gəl! – Caisas qışqırdı.

Qarşılıqlı təşəxxüsün nəticəsi hər iki şeyxin ölümü oldu ki, bundan sonra, necə deyərlər, onilliklərin düşmənçiliyi başladı.

Demək olar, hər ərəb tayfasının qan düşməni var ki, onun da o, mütləq axırına çıxmalıdır. Demək olar, hər ərəb ömrü boyu qan düşməninin izindədir. Buna görə də bədəvinin həyatı daimi mübarizə olmalıdır, təkcə təbiətə qarşı yox, həm də insanlara qarşı. Bununla belə, səhranın özünün barış qanunları da var. Hər kəs onları qeydsiz-şərtsiz yerinə yetirməlidir. Bu qanunlar lap qədimlərdən gəlir, onların tarixini bilən yoxdur, amma hər kəs onlara Tanrı buyruğu kimi əməl edir. Zira ümumilik üçün yaradılmış bu tayfaüst qanunları pozmaq çox dəhşətli nəticələrə, səhra sürgünlüyünə səbəb olur. Belə bir pozuntudan bədəvi ürpənişlə, ikrahla danışır. Heç kim cani, yaxud onun tayfası ilə əlaqəyə girmək istəmir; onlarla ünsiyyətdən qaçır və imkanca onlardan yan ötmək istəyirlər.

Nə qanunlardır bu? Onlar səhranın unudulmuş, ümumi ulu konstitusiyasının qalıqları kimi bir şeydir. Çox şey tələb olunmur, amma hökm səhradakı həyat üçün pozulmazdır. Məsələn, ən qızğın döyüşlərdə, müharibədə, hətta qan intiqamının gözləri pərdələdiyi məqamlarda belə, düşmənin xurma ağaclarını qırmaq, yaxud onun su qaynaqlarını məhv etmək yasaqdır. Xurma və su qaynaqları, bir növ, müqəddəsdirlər. Onlar hamıya, bugün bir tayfaya, sabahsa bir başqasına xidmət edir. Onları korlayan lənətlənir. Bu işi tutan kəs insanlıqdan çıxır. Çölün vəhşisinə çevrilir ki, onu da gərək rast gələn kimi öldürəsən.

Qonaqpərvərlik də bu qanunlar sırasındadır. Əgər qan düşməni köçərinin böyük oğlunu öldürüb uşağın kəsilmiş başı ilə onun atasının çadırına gələrsə, ata hətta onda da qonağa öncə qoyun əti və qoyun südü təklif etməli, itaətlə onun qulluğunda durmalı və gəlişi ilə ailəni şərəfləndirdiyinə görə qonağına ürəkdən təşəkkür etməlidir. Səhra qanununun hökmü belədir.

Bədəvinin yaşayışını dözümlü etmək üçün təkcə bu qanunlar hər halda yetərli olmazdı. Çapqınçılıq və maldarlıq köçərinin bütün ehtiyaclarını ödəmir. O, hərdənbir bütün tayfaların toplaşdığı illik bazara, uzaq-uzaq səfərlərə çıxmalıdır ki, dərisini, dəvəsini və qoyunlarını ordakı tacirlərin silahına, parçasına və digər ehtiyaclara dəyişdirsin. Bəs qan düşmənçiliyində boğulan bu qədər tayfa necə bir araya gələ bilir? Burda da səhra qanunu köməyə yetir. İlin dörd ayını ərəblər müqəddəs aylar elan ediblər. Həmin dörd ayın içində heç bir müharibə aparıla bilməz, qan düşmənlərinin də bir-birinə hücum çəkməyə ixtiyarı yoxdur. Həmin aylar səhrada dinclik hökm sürür. Xalq qorxusuz-hürküsüz illik bazara yollanır. Oxuyub-oynayırlar, qan düşmənləri yan-yana otururlar, ilin dörd ayını barış içində keçirməyə imkan yaradan allahları mədh edirlər.

Amma bu allahlar ürəkdən həmd olunmur. Elə bir məsələ yoxdur ki, bədəvi ona dinə göstərdiyi etinasızlıqdan az etinasız olsun. Məsələn, dəvəsinin yerişi onun üçün dinin bütün problemlərindən daha önəmlidir. Altıncı əsrin bədəvi ərəbi, əslinə qalsa, ona din kimi təqdim olunan hər şeyə inanır. Ciddi şəkildə isə heç nəyə inanmır. Ulduzları görür, onları allah sayır. Qarşısındakı sonsuz, dümdüz səhranı görüb ehtiramla baş əyir, çünki səhra əzəmətlidir. Odu görür, eyni zamanda ona səcdə edir, çünki farslar da belə edirlər və onlar böyük xalqdır.

Altıncı əsrin ərəbi Avropa timsallı dinin nə olduğunu bilmirdi.

Doğrudur, səhranın əzəmətli görünüşü ona hər şeyə hakim kəsilmiş ilahiliyin yüngül bir işartısından xəbər verirdi. Elə qonşuların, xristian və yəhudilərin dini də bunu öyrədir. Bəzi tayfalar hətta iudizmə və xristianlığa keçdilər. Fəqət böyük illahlığı bədəvi çox nadir hallarda yada salırdı. Bir parça daş, yaxud kobud yonulmuş bir heykəl ona daha doğma idi ki, onları da tayfası özü ilə gəzdirirdi. Bu daş – heç bir iddia, heç bir hökm olmadan – ailə ehtiyacı üçün səcdəgahdır. Hər tayfanın öz tayfa allahı, tayfa daşı var. Daş tayfanı müşayiət edir, səhranın primitiv dini ehtiyaclarını ödəyir. Əgər o, nəyisə bacarmırsa, onda baxıcılar, ocaqlar və ovsunçular köməyə gəlir. Onda səhranın əcinnələr dünyasına üz tutulur. Səhranın sadə övladı öz dinindən çox razıdır, bu din heç bir əvəz istəmədən kömək edir.

Ərəblər tayfalara parçalanırlar. Bu tayfalar özlərini xalq, dövlət gözündə görürlər və hər hansı digər tayfaya, xalqa və dövlətə lap ilkinlikdən düşmən gözü ilə baxırlar. Hər tayfanın özünün allahı, keçmişi və adət-ənənəsi var. Birlik Ərəbistan tayfalarına yaddır, onlar üçün ümumiyyətlə ərəb xalqı yoxdur.

Amma hər halda həmişə belə olmayıb. Dəqiq bilən yoxdur, ancaq bəlkə də altıncı əsr ərəblərinin adətləri, yaşayışı və qanunları bir vaxt çiçəklənməkdə olan mədəniyyətin miskin qalıqlarıdır. Bəlkə ərəblər haçansa zəngin və qüdrətli olublar, öz dövlətləri, tərəqqi tapmış şəhərləri, yazılı qanunları və sabit dinləri olub. Bəlkə bunların hamısı tənəzzülə uğrayıb, külək onları sovurub aparıb və zamanın burulğanından keçib gələn adətlər, anlaşılmaz ənənələr indi xalqın şüurunda yaşamaqda davam edirdi. Bəlkə də. Bunu dəqiq bilən yoxdur.

Amma orası bilinir ki, bu xalq haçansa çox böyük işlər görmüşdür. Şərqin böyük ticarət yolu hələ Ərəbistandan keçəndə, Hiram şah⁸, Süleyman şah öz karvanlarını nağıllar ölkəsi Ofirə⁹ göndərəndə ərəb xalqı zəngin və qüdrətli idi. O vaxt cənubda yəhudi hökmdarına yüzəlli sentner¹⁰ qızıl hədiyyə gətirmiş Sabanın¹¹ məşhur xanımhökmdarı Bilgiz Makeda hökmdarlıq edirdi. Şimalda Nəbatilər¹² dövləti özünün çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı. Qızıl məmləkəti Midian¹³ da ad çıxarmışdı. Amma bu ölkələrdən bizə çox şey gəlib çatmayıb. Onlar mövcud olublar. Çiçəkləniblər və yoxa çıxıblar, səhranın qumunda qərq olublar. Roma çağlarında da Ərəbistan birgə, böyük yüksəlişə qabil olub. Palmira səltənəti¹⁴ az qala bütün Ərəbistanı Romaya qarşı döyüşdə birləşdirmişdi. Ərəbistan qoşunlarına o vaxt bir qadın başçılıq edirdi, sonralar qalib düşmənin yürüşünü zəncirdə bəzəyən heyrətamiz kraliça Zenobia.

Amma bunların hamısı keçmişdir.

İndi, altıncı əsrdə, keçmişdəkilər səhra qumunun altında dəfn olunmuşdur. Daha Ərəbistan xalqları arasında birlik yoxdur, heç yerdə müstəqil dövlət tapmaq mümkün deyil, nə bir zamanlar «Surlu Ərəbistan» olmuş cənubda, nə də şimalın qızıl sahili Midianda. Yalnız lap şimalda, nəhəng sahillərin Bizans və İranla kəsişdiyi sınırlarda oçağkı dünyanın böyük dövlətləri öz sələfləri kimi bufer dövlətləri yaratmışdılar. Ərəblərin yeganə dövlət qurumu indi Bizansın Transiordaniyadakı bac torpağı Kəssanilər¹⁵ məmləkəti və İraqda İranın bac torpağı Ləxmənilər¹⁶ məmləkəti idi.

Səhralarda, amansızlıq və cahillik içində isə azad ərəb xalqı yaşayırdı. Tayfalar bir-birilərinə hücum çəkirdilər, qan düşmənçiliyi ölkəni sarsıdırdı. Bir tayfa digərinə nifrət bəsləyir, onu silib yox edir, lakin xurmalarına, quyularına toxunmurdu və heç kimə boyun əyməyən, dövlətə ehtiyac duymayan, yalnız öz tayfasına tabe olub onun üçün döyüşə gedən, dünyaya uşaq gətirən, həm də bütlərə sitayiş edən bədəvinin, səhra insanının azad həyatını tərənnüm edirdi.

Samilər arasında ən gəncləri – ərəblər belə yaşayırdılar. Musa və İsa samilərdən törəmişdilər. İndi də İraqla Misir arasındakı böyük səhrada samilərin gənc xalqı ərəblərdən bir peyğəmbər doğuldu – Muhəmməd, Allahın Rəsulu (s.ə.)¹⁷.

OXUYAN SƏHRA

İçində küləklər oynayan dəyəm mənə ən möhtəşəm saraydan da xoşdur.

Um Yəzid, VI xəlifənin anası

Nə dövlət, nə də təhəddüd tanıyan həmin bədəvilər ümumiyyətlə vahid bir xalq idilərmi? Onları birləşdirən nəydi? Bir-birini didən bu saysız tayfaları vahid bir xalq gözündə görməyə səbəb olan nəydi?

Qədim bir ərəb şeiri bunları belə cavablayır:

«Allah ərəbə dörd armağan göndərdi. Öncə sadə səhra çalmasını ki, o, ərəbə tacdan da yaxşı yaraşır, sonra saraydan çox-çox rahat olan dəyəni, daha sonra qılıncı ki, o, ərəbi ən uca hasardan da yaxşı qoruyur. Göylərin dördüncü və ən uca hədiyyəsi isə azad nəğmə qoşmağın gözəl sənətidir. Ərəbin ən dəyərli sərvəti budur».

Bu cavab bəlkə də qəribə görünə bilər, amma doğrudur. Cahil ərəb tayfalarının vəhdəti ərəb sözünün, ərəb nəğməsinin gücünə söykənir.

Nəğmə səhraya hakimdir. Bugünün özündə də ikinci elə bir xalq yoxdur ki, sözün gözəlliyinə, lirik duyğuya ərəblər kimi aludə olsunlar. Bu sahədə səhra xalqının eşidilməmiş zənginliyə malik bir dili var. Digər xalqlar üçün arxitektura, rəssamlıq və musiqi nədirsə, ərəb üçün onun dili də odur.

Ərəb öz dilinin incəliklərinə bələddir. O, dəvənin, yaxud qılıncın yüz adının yüzünü də bilir, ən ağır məcazi söz birləşmələrini sevə-sevə işlədir və bu cür zəngin dili olmayan miskin xalqlara ürəkdən nifrət bəsləyir. Ərəb qısqanc bir dəqiqliklə öz dilinin təmizliyini qorumağın qeydinə qalır. Lap körpəlikdən ərəb balası gözəl söz sənətinə alışdırılır. Yanlış dil ifadəsinə görə sadə bədəvi qadın öz uşaqlarını döyür. Çünki söz müqəddəsdir, bütün ərəbləri birləşdirir və onları bir xalq edir.

Ərəbə ağalıq etmək istəyən öncə söz ustadı olmalıdır. Hər ərəb tayfasının qonşu tayfanın çətin başa düşdüyü dialekti olsa da, bütün dialektlərin tacı səhra şeriyyətinin dili, ayrı-ayrı tayfaların özünü ərəb saymaq istəyən hər bir üzvünün bilməli olduğu ərəb ədəbi dilidir. Bu dil ərəb şeiriyyətinin dilidir və ərəb öz şeiriyyətini çalmadan, qılıncdan, dəyədən də çox sevir. İstisnasız hər ərəb şer qoşa bilir və ədəbiyyat məsələlərinə hamının böyük marağı var. Bugünkü insan üçün idman, siyasət, qəzet nədirsə, poeziya da ərəb üçün o idi. O, gözəllik duyğusunun, ictimai fıkrin, siyasi xəbərlərin ifadəsi idi və məzmunca ərəbi maraqlandıran hər şeylə məşğul olurdu.

Hər ərəb şeir qoşur. Səhrada, dümdüz çöl boyu kimsəsiz yolda dəvənin hörgücündə saatlar yeknəsək və mənasız ötür. Ərəb, dəvəsinin belindədir. Heyvan səhrada aram addımlarla yeriyir. Tənha qalmamaq, yuxuya dalmamaq, səhranın dəhşətini unutmaq üçün ərəb, qarşısında uzanan səhranı, belində getdiyi dəvəni, önündə sonsuzluğa açılan səmanı və öz gücünü tərənnüm etməyə başlayır. Əvvəlcə ağır-ağır, aram-aram danışır, sərbəst, rabitəsiz. Getdikcə nitqi qəlibə düşür, rabitəli olur və dəvə löhrəminin aramlı ritmini təkrarlayır. Dəvə löhrəminin təqtində bədəvi lirikası gəlişir və ərəblərin mürəkkəb şeir vəznlərinin hamısı, əslinə baxsan, sonsuz səhradakı dəvə löhrəminin variantlarından başqa bir şey deyildir.

Şeiriyyətə və sözün gözəlliyinə ərəb böyük əhəmiyyət verir. Söz ovsundur, əzəmətdir; ona hakim olan cəngavərdən də güclüdür. Əsl şair sözlə möcüzələr yarada bilər, xəstəlikləri sağaldar, yaxud kimləri isə dərdə sala bilər. Hətta bunlar ona müyəssər olmasa belə, onun gücü itmir. Bəzən hansısa şairin düşərli bir hənəyi ərəbin şan-şöhrətinin bütün səhra tayfaları arasında torpağa gömülməsinə yetərli olur. Şairin hənəyi igidin qılıncından daha qorxuludur.

Hər tayfanın öz şairi var ki, o da həmin tayfa üçün döyüşə gedir. Vuruşdan qabaq hər iki tayfanın şairi qabağa çıxır, nəğmələrlə öz tayfasını tərənnüm edib rəqibə taxınır. Ərəblər ləyaqətlə dinləyirlər. Elə də olur ki, şairi bağlanan tayfa ümumiyyətlə əlini silaha atıb döyüşə girmədən meydandan kipkirmiş çəkilir. Zira nəğmə heç nəyə yaramayan yerdə qılıncın nə xeyri?

Şair deyişmələri səhranın ən böyük hadisəsi olurdu. Mükafatlandırılmış şairə eşidilməmiş izzət göstərilirdi. Onun nəğməsi iri qızıl hərflərlə qara parçalara toxunub bütlər məbədinin girəcəyindən asılırdı.

Ərəb şairi nadir hallarda oxuyub yaza bilir. Şeirlərini bədahətən deyir. Yaxşıdırsa, dinləyici yadında saxlayır. Şerlər nə qədər çox yadda qalırsa, şairin şöhrəti bir o qədər artır. Şair səhrada hər şey deməkdir və gözəl natiqlik vergisi kimə nəsib olmayıbsa, o heç vaxt səhrada hökmranlıq edə bilməz. Yalnız ovsunlu ifadənin gücü ilə xalqı dartıb aparan, rəqibini həcvlə məhv edən kəs xalqın rəhbəri ola bilər, elə bir xalqın ki, şeriyyət onun üçün yeni çağın qəzetini, fılmini və kitabını əvəz edir. Səhranın qulağı şairliyi ilə bərabər həm də əsl cəngavər olan şairdədir.

Bədəvi lirikasını sevgi, qan qisası, romantik döyüşlər, tayfa vüqarı və səhra həyatının, dəvənin, atın saysız tərənnümləri zənginləşdirir. Fəqət təkcə ərəbin özünün başa düşdüyü bu heyrətamiz nəğmələrdən də ən vacibi bədəvi idealını daha yaxşı əks etdirən romantik taleli və macəralı şairin özüdür.

Ən məşhur qədim ərəb şairlərindən biri Tarafa adı ilə tanınan Əmir ibn Əbdülbəkri olmuşdur. O, Kəssanilər səltənətində, Hirənin¹⁸ şah sarayında yaşayırdı. Hirədə şərab və qadın işrəti, xüsusilə də onun üçün hər şeydən vacib olan dəvəsi haqqında şeirlər qoşurdu. Tarafa həcv ustası idi; şərabı, qadını və Tanrını həcv edirdi. Padşah da ləzzətlə gülümsəyirdi. Günlərin birində Tarafa padşahın özünə də bir həcv qoşdu. Padşah gülümsəməyini tərgitdi. Üz-gözündən zəhər yağdı, şəxsiyyəti təhqir olunduğuna görə layiqli cəza aramağa başladı. Axırda bu sırtıq şairi öldürməyi qərara aldı. Amma Tanrının mərhəmət göstərdiyi şairi edam etmək olmaz. Şair qanı o qədər müqəddəsdir ki, onu cəllad tökə bilməz. Hətta padşah da şairə açıq-aşkar ölüm cəzası kəsməyə ürək eləməz. Ona görə də Tarafanı çağırıb ona bir məktub verdi və dedi:

– Bu məktubu Bəhreyndəki valimə çatdır. Sənə orda çoxlu mükafat veriləcək və böyük şərəfə çatacaqsan.

Tarafa şair idi, oxuya bilmirdi. Məktubu alıb səhraya üz tutdu. Yolda çox bilikli bir insana rast gəldi, elə insana ki, onun biliyi hətta yazılı sözü oxumağa da çatırdı. Bu müdrik insan məktubu oxudu, zira o vaxt məktub açmaq qadağası yox idi. O dedi:

– Aman, Tarafa, Bəhreynə getmə, məktubda yazılıb ki, qoşduğun həcvə görə vali orda səni diri-diri basdırsın. Odur ki, məktubu cır, at çaya.

Şair Tarafa cavabında dedi:

«Oxumaq böyük peşə, yazmaq isə – bir sənət,

Yazılan olmamalı çaylara, suya qismət.

Zaman gələr, oxunar, zaman gələr, yazılar,

Tarafanın şeirləri kəsb eyləyər bir vüsət.

İstəmirəm, yazılan şey mənim ucbatımdan məhv olsun. Yazılanı yox etməkdənsə, ölümü üstün tuturam».

Yoluna davam etdi və yazı sənətinin xatirinə məşəqqətli bir ölümlə ömrünü başa vurdu.

Abbas tayfasından olan və zənci qadından doğulmuş, yalnız böyük igidlikləri sayəsində atasından bəyaz qardaşları ilə bərabərlik hüququ almış şair Əntərə ibn Səddadın həyatı daha romantikdir. Lakin qazanılmış bərabərliyə baxmayaraq bəyaz ərəb tayfaları qaravaşın qara oğlunu məsxərəyə qoyurdular. Əntərə isə bir qayda olaraq deyirdi:

– Qəlbim bəyaz insandaşlarımın bədəninə bənzəyir, bədənim isə onların qəlbinə. – Bu hənəyi başa düşməyənlərə isə əlavə edirdi. – Bir param doğuluşdan pakdır, digər paramı isə qılınc örtür.

Əntərə ömrü boyu bədxahlarına qarşı mübarizə aparır, dostunu-düşmənini armağanlayır, şeirlərini isə ağ dəvəsinin yeriş təqtinə uyğun qoşurdu. Şeirlərinin xatirinə ərəblər Əntərəyə rəğbət bəsləyirdilər. Dostluqlarını, sevgilərini isə qaravaşın siyah oğlundan qızırğalanırdılar.

Hər kəsin, hətta tanımadığı adamın da könlündən keçəni ona bağışlamaq və yalnız qılıncla qazandığını özünün şəxsi malı saymaq Əntərədə bir xasiyyət idi. Baxmayaraq ərəblər Əntərəni sevmirdilər, cəsurluğuna, ağlına və şuxluğuna görə ona Əntərə əl-Haki, Surlu¹⁹ Əntərə adını verməyi qət etdilər. Ancaq Əntərə razı olmadı.

– Düşmənliyəm, dedi, onu tapıb öldürməmiş özümü surlu saya bilmərəm.

– Onda tez öldür, – camaat dilləndi, çünki sənə Surlu Əntərə deməkdən ötrü darıxmışıq.

Əntərə düşmənini çox aradı. Gecə-gündüz səhranı dolaşdı, qabağına çıxanı sorğu-suala tutdu, qisasa yol açmaq üçün allahlara yalvardı. Ancaq qorxaq düşmən gizlənməyi bacarırdı. Buna görə də Əntərə ona «Qaçarğı Sur» adını qoydu. Əntərənin allahları axırda rəhmə gəldilər və səhranın tükənəcəyində düşmənini ona göstərdilər. Əntərə sevincdən titrədi: «Axır ki, həsrətimə son qoyulur», düşünüb döyüşə hazırlaşmağa başladı. Düşməni də onu tanımışdı və öz qurtuluşunu o, qorxaqların yeganə xilasında tapdı: qaçışda. Amma Əntərənin dəvəsi güclü idi. O özünü bu qaçarğıya yetirdi, Əntərə nizəsini düşmənin başı üstündə tovladı. Elə bu vaxt düşməni üzünü çevirib ləlidi:

– Ya Əntərə, yaraqlarını mənə bağışla.

Əntərə də ləlirtiyə duruş gətirə bilmədi, silahlarını düşmənin ayaqları altına atıb uzaqlaşdı ki, «Qaçarğı Sur» onu öz yarağı ilə öldürməsin.

Bədəvilər bu olaydan xəbər tutanda bir hissəsi Əntərədən yaxa qurtarmaq üçün əl atdığı bicliyə görə düşməni təriflədi, əksəriyyət isə bəyaz qəlbli siyah kişinin üstünə güldü. Amma bayram ayı yetişəndə Ərəbistan qadınları iri, qara bir örtük toxudular, Ərəbistan üləmaları isə onun üstündə qızıl hərflərlə gülərüz şair Əntərənin adını yazdılar. İgidlərə də əmr etdilər ki, həmin örtüyü illahlar məbədi Müqəddəs Kəəbənin qapısından assınlar. O çağdan Əntərə adı Əntərə Məcnun oldu ki, bu da qədim xalqların dilində Şair Əntərə ilə eyni anlama gəlir.

Bu və bunabənzər olayları səhrada çox danışırdılar. Onların hamısı dünya ilə çarpışan və ona öz nəğmələrinin gücü ilə qalib gələn cəsur şairlərdən bəhs edir. Onlar ərəb ləyaqətinin mayasını təşkil edirdilər.

Həmin şairlər arasında ən görkəmlisi, ən dahisi isə şah oğlu İmruulqeys ibn Hicr olmuşdur. İmruulqeys macəralı bir həyat sürürdü. Ağlını azıb şairlik etdiyinə görə atası ondan üz döndərdi, o da dostları ilə səhraya üz tutdu. Orada nəğmələr qoşub qadınların mərhəmətini qazandı. Atası Bənu Əsəd tayfası tərəfindən öldürüləndə və İmruulqeysin qardaşlarından heç biri bu qətlin qisasını almaq istəməyəndə isə həmin didərgin oğul həyatını atasının intiqamına həsr etməyi qərara aldı. Onillər ərzində dinclik bilmədən səhranı dolaşdı, Bənu Əsəd tayfasına qalib gəlib axırda yəhudi Səmuelin əfsanəvi qəsrində gizləndi, sonradan da Bizans kralının sarayına gəldi. Orda yüksək hörmət qazanıb Fələstinin valisi təyin edildi. Axırda da kralın qardaşı qızını yoldan çıxartdığına görə Ankirada²⁰ hökmdarın əli ilə zəhərlənib öldürüldü. Onun həyatı saysız, romantik əfsanələr üçün yetərincə material verir ki, həmin əfsanələrin mərkəzində də o özü və sadiq dostu Səmuel dayanırlar. «Səmuelə məxsus Ablaq qəsrində», əfsanələrdən biri belə söyləyir, «İmruulqeys özünün ən qiymətli şeylərini, onu yenilməyə qoymayan beş ədəd sinəbəndli köynək gizlədirdi. İmruulqeys Bizansa gedəndə Hirənin padşahı tələb etdi ki, yəhudi Səmuel İmruulqeysin zirehli köynəklərini ona versin. Amma Səmul əl-Vəfi (Sadiq) onları verməkdən imtina etdi və əfsanəvi döyüşlərdən sonra əzablı ölümün pəncəsində getdi. Bədəvilər Səmuellə İmruulqeysi bugünün özündə də unutmayıblar.»

İmruulqeys, Əntərə, Tarafa və bir çox digər cəngavər şairlər ərəblərin tarixini zənginləşdirirlər. Onlar qədim, romantik Ərəbistanın, bədəvilərin, dəyələrin, daş bütlərin və qan qisasının rəmzləridir. Ərəbistan kasıb idi və bəşəriyyət onu qulaqardına vururdu. Ərəbistan səhralıq, cahillik və yadlıq idi. Heç kəs ona rəhm etmək istəmir, heç kim ona məhəl qoymurdu. Yalnız bədəvi öz ölkəsini sevirdi, uşaq anasını sevdiyi kimi; səhra döyüşlərinin cəngavərlik mənzərəsini sevirdi, şair deyişmələrini və sərgərdan şairlərin saysız-hesabsız nəğmələrini sevirdi. Təəccüblü deyil ki, Allahın Rəsulu (s.ə.) ölkəyə bəxş ediləndə bəziləri onu adi bir şair sayırdı.

ƏRƏBİSTAN YÖRƏSİNDƏKİ DÜNYA

Eraclus vor do mit groteme here im Persyam He stret mit deme jungen koninge Cjstra unde Sloch ludes velehe veng oc viltich dusend unde Makede ltdich manegen ctistenen man

Sachsenchronik²¹

600-cü illərdə dünyanın tarixini iki dövlət həll edirdi: İran və Bizans. Hər ikisi böyük, zəngin və qüdrətli idi. Hər ikisinin çox qədim keçmişi vardı və hər ikisi bir-birini didməyə heç vaxt ara vermirdi. Bizans Şərqi Roma səltənəti, imperiyanın və Pax²² Romana’nın varisi, İran isə bir vaxtlar bütün Asiyaya hakim kəsilmiş, sonra Böyük Makedoniyalının qılıncından yenilmiş, daha sonralar isə – Romanın dağılmasından sonra – yeni böyük dövlət kimi dünya tarixinə qədəm qoymuş əhəmənilərin varisi idi. Bizans və İran, Doğustan və Batıstan, xristianlıq və atəşpərəstlik – bir-birinə kökündən yad olan iki dünya, iki mədəniyyət, iki böyük dövlət üz-üzə dayanmışdılar. Onların arasında heç vaxt barış ola bilməzdi.

Bizans. Bosforda onun divarları ucalırdı, onların arxasında isə saraylar və kilsələr. Lakin hakimiyyəti bütün Kiçik Asiyaya, Suriyaya, Fələstinə, Misirə, İberiyaya, Şimali Afrikaya, Yunan Adalarına və Balkana qədər yayılırdı. Bizans qüdrətli idi, zəngin və vüqarlı. O, Romanın varisi idi. Amma sonrakı varis. Bir vaxtlar yenilmiş xalqlar hələ də orda yaşayırdılar, lakin səltənətdə Roma qanunu işləyirdi, kralın adı çəkiləndə hələ də əsim-əsim əsirdilər. Kral özü isə romalı deyildi, daha imperator da deyildi. Bosforun sahillərində, mərmər sarayların qalın divarları arxasında Romanın siması dəyişirdi. Ağır-ağır, amma dönmədən. Yeni imanla yeni bir aləm nüfuz edirdi və bu aləmin Roma ilə daha heç bir bağlılığı yox idi.

– Mən Roma kralıyam, romalıların hakimiyəm, Bizans hökmdarı belə deyirdi. Amma o, antik kral deyildi, ona düşən ölkə də antik ölkə deyildi. Romanın antik siması Bizansda doğusal sima kəsb edirdi və Şərq libasının altında tezliklə Roma qəlibi də itib-getdi.

Çeşidli mədəniyyət zəminində Bizans öz iqtidarını qurur. Kiçik Asiya, Misir və Roma hamısı Bizans taxt-tacı qarşısında diz çökdü. Taxt-tacın özü də möhkəm dayanmışdı, lakin onun üstündə möhkəm otura bilənlərin sayı çox deyildi. Bizans taxt-tacına qanunla sahib olan bir-iki krala bizanslılar porfirogennetos²³ deyirdilər. Bütün irqlər və xalqlar bu taxt-taca yetişdilər və Bizansın qvardiyası və qara camaatı hamısına bəh-bəh dedi. Çünki Şərqi Roma dünyasının, şərqi xristianlığın hökmdarını təyin edən də yad ölkə qvardiyası və əyləncəsevər qara camaat idi.

Həmin kralın hakimiyyəti sonsuz idi. Romadan o, qoşuna rəhbərliyin yüksək başarısını, hakimiyyəti altda olan şərq dünyasından isə zəhərləməyin, hiylənin, yalanın və satqınlığın daha böyük bacarığını əxz etmişdi. Bu son mirasın Bizansda qazandığı bir ad vardı: siyasət. Bizans ağı, yalan və satqınlıqla ağalıq edirdi, muzdur dəstələrin amansız gücü ilə qorunurdu. Zira Bizans çox şeyləri qorumalı olurdu və düşmənləri çox güclü idi.

Bizans şərqi xristianlığın mərkəziydi. Kral xristianlığın, Müqəddəs Məzarın²⁴ və təmiz imanın himayədarı idi. Bu təmiz, xristian imanının nə olduğunu Bizansda hər kəs bilirdi, amma hərə üçün onun bir mənası vardı. Saysız təriqətlər, onların mübarizəsi və qarşılıqlı nifrəti Bizansı laxladırdı. Bazarlarda, camaatın gur yerində və dükanlarda təriqətlər barədə mübahisələr aparılırdı, bugün siyasi partiyalar barədə aparılan mübahisələr kimi. Rəqibini məhv etmək üçün sadə bazar alverçisi incə dialektikanı tətbiq edirdi. Mücərrəd şeylərdən danışılırdı, mücərrəd mübahisələr də Şərqdə çox sevilir. Lakin mübahisələr sona yetəndə fikirlər çox konkret təzahür tapırdı, rəqiblər bir-birinə hücum çəkir, bir-birini öldürüb qarət edirdilər. Zira Şərq açıq döyüş oyununu mücərrəd mübahisədən üstün tutur.

Bizans ruhu getdikcə sovulurdu. Kimə o, dözülməz görünürdüsə, həmin adam Bosfor sahilindəki saraylarla, ağı verənlərlə, hiyləgər əyanlarla zəngin olan vüqarlı şəhərdən baş götürüb canına əzab vermək və ruhuna dinclik qazanmaq üçün səhraya üz tuturdu. Məsələn, Allaha itaətini bəyan etmək üçün Müqəddəs Simon²⁵ düz yeddi il yerindən tərpənmədən ibadət edə-edə sütunlardan birinin üstündə məskən salıbmış, digərləri isə yarıya qədər torpağa gömülərək öz həyatlarını başa vurmağa üstünlük veriblərmiş, başqaları da özlərini zəncirlədirmiş. Elə insanlar da varmış ki, səhrada başlarına şəyird toplayıb yeni təriqətlər yaradırmışlar.

Şərq, təriqət bolluğu ilə xristianlığı saf-çürük edirdi. Təriqət hərcmərcliyi Bizansın mənəvi həyatını bütünləşdirirdi. Amma bu hərci-mərcilik hələ təhlükə demək deyildi. Təhlükə dışarıdan gəlirdi. Kralın qızıl taxt-tacına, saray zinətlərinə, zəngin şəhərlərə və torpaqlara çoxlu həris əllər uzanırdı, yad baxışlar iştahla Bizansa zillənirdi.

Qədim dünya məhvərindən çıxmışdı. Xalqlar hərəkətlənmişdilər. Balkanda, Qafqazın əzəmətli sipərinin arxasında, səltənətin boya-boy sınırlarında amansız köçərilər peyda olurdular. Bizans darvazaları bərk-bərk döyəclənirdi. İlbəil, ardı-arası kəsilmədən şərqi xristian səltənətini kral yad istiladan qorumalı olurdu. Bizansı dinc qoymayan əsas təhlükə isə zalim köçərilər, alanlar, şimalın hunları və slavyanları deyildilər. Əsas təhlükə, başlıca düşmən İran idi, Persiya idi, şahənşahın, böyük şahın, mömin fars Sasanilər sülaləsinin məmləkəti idi.

Müqəddəs İranı, əbədi odlar yurdunu, Hürmüzdün və Əhrimənin vətənini Avropa dünyası hələlik yaxşı tanımırdı. Bircə onu bilirdilər ki, İran Roma və Bizans imperiyasının qüdrətli şərq qonşusudur, onillər uzunu o, Roma ilə qanlı savaşlar aparıb, bəzən yenib, bəzən yenilib və xristian təsirinə heç vaxt məruz qalmayıb. Lakin böyük şərq ölkəsinin daxilində nələrin baş verdiyindən onlar xəbərsiz idilər.

O, böyük, gözəl və dinc bir ölkə idi. Bizans sərhədlərindən başlayıb düz Mərkəzi Asiyaya qədər, Fars körfəzinin sahilindən Qafqazın zirvələrinə qədər yayılıb-gedirdi. Bu yaşıl, dinc ölkə müqəddəs oda, Zərdüşt peyğəmbərə, Atropaten kahinlərinə və şahənşaha məxsus idi.

Yüzillər öncə Zərdüşt müqəddəs od dininin əsasını qoymuşdu. Şəyirdlərini başına yığıb bərəkətli İran məmləkətini qarış-qarış dolaşmışdı. Ayağı dəydiyi yerdə məbədlər yaranırdı, torpaqdan əbədi, müqəddəs alov püskürürdü, camaat diz çökürdü və kahinlər od allahının şərəfinə nəğmələr qoşurdular. Mısmırıqlı Xəzər dənizinin sahilində Atropaten torpağı, İranın bir əyaləti yerləşirdi. Zərdüşt özünə bu ölkəni seçdi. Müqəddəs odun saysız-hesabsız alovları həmin torpaqdan göylərə püskürürdü. Bu ölkə İranın müqəddəs torpağına çevrildi. Ölkəni kahinlər idarə edirdilər, müqəddəs oda sitayiş edib Xəzər dənizi sahilindən hökm verirdilər ki, Çin və Bizans arasındakı böyük ərazidə kim hökmran ola bilər. Qüdrət sahibi idilər kahinlər və onlara bol-bol zəka bəxş edilmişdi.

Uşaq yaşlarından taxta əyləşmiş Şapur şaha kahinlərin bəxş etdiyi hədiyyədən bəhs olunur. Həmin hədiyyə çovkən oyunu olub. Dəmir masanın üstündə süni çəmənlik düzəldilibmiş, balaca dəmir atlar masanın üstündə oyan-buyana qaçırlarmış. Mürəkkəb şəkildə bərkidilmiş bir qurğu topu tərpədirmiş, digər bir qurğu isə çəmənlikdəki süni atlara imkan yaradırmış ki, topu qovarkən süni şəkildə tələssinlər. Həmin hədiyyəni kahinlər kiçik şaha ona görə veriblərmiş ki, oyundan həzz alsın və kahinlərə ehtiram göstərsin. Şah böyüyüb kiçik oyuncağa ehtiyac duymayanda kahinlər ona poladdan iki adam, iki robot düzəltdilər ki, onlar da hər yanda onu müşayiət edirdilər.

Bir vaxt Qubad şah kahinlər hakimiyyətini dağıtmağa çalışdı. Məzdək adlı dinsizin biri şahın hüzuruna gəlib onun ağlını oğurlamış və demişdi:

– Heç kim başqasından varlı olmamalıdır. İranda gərək bərabərlik hökm sürsün və heç bir kahinin haqqı yoxdur, xalqın taleyini həll etsin.

Məzdəyin tovlayıcı sözlərinə şah qulaq asdı. Hərəmxanasının qadınlarını camaata payladı, varlıların sərvətini əllərindən aldı və kasıbları öz kasıblığında saxladı, çünki Məzdək belə öyrətmişdi. Onda İranı xilas etmək üçün kahinlər baş qaldırdılar. Əbədiyaşar ruhlu şahzadə Xosrov Ənuşirəvan hərəmxana qadınlarının paylanması zamanı şahzadənin anasına sahib çıxmış kafir Məzdəyə hücum çəkdi. Həmin çağdan padşahlardan heç biri kahinlərin sözünü qulaqardına vurmağa bir daha cəhd etmir.

İran şahı Ktesifonda²⁶, Fərat sahilində otururdu. Şah iqamətgahı əbədi odların müqəddəs diyarının ortasında yerləşmişdi və bu diyar onun çiynində ağır bir yük idi. Qubadın varisi Adil Xosrov böyük müharibələrə Ktesifondan başçılıq edirdi. O, Bizansın yarısını viranə qoydu, Antioxiyanı²⁷ dağıtdı və kral Yustinianın qoşunlarını əzdi. İranla Bizans arasındakı müharibələr on illərlə ara vermək bilmirdi. Bu, iki dövlətin müharibəsi deyildi, gənc xristianlıqla böyük od allahına qədim inam arasında gedən savaş idi. Məsələn, Həbəşistanın nequs neqestisi²⁸ Yəməni tutanda şahənşah ona o nədənlə hücum etdi ki, nequs xristian idi və şah dünyada xristian fatehin varlığına dözmək istəmirdi.

Görünməmiş zəfər yürüşlərində, döyüş və qarətlərdə hər iki dövlət – Bizans və İran qanına qəltan olurdu. Şəhərlər kimsəsizləşir, tarlalar viranələşirdi və İkinci Böyük Xosrov, Xosrov Fateh axırda kişi çatışmazlığı üzündən qadınları da orduya götürürdü. Müharibəni aparmaq və ölkəni məskunlaşdırmaq üçün insan qüvvəsi lazım idi. Yeknəsək insansız çöllər, bir ovuc insanı olan saraylar, keçəlləşmiş torpaq zolaqları, hər iki dövlətin qoşunu döyüş qabiliyyətli kişilər tələb edirdi.

Kişilər də gəldilər; bunlar ərəblər oldu. Ərəb tayfaları amansız səhradan baş alıb gəldilər, yiyəsiz kəndlərdə məskunlaşdılar və qoşunları tamamladılar. Hələ Muhəmməddən (s.ə.), islamın zəfər yürüşlərindən çox-çox qabaq Bizans və İran dünyası ərəb xalqını öz ərazilərinə çağırıb gətirmişdi.

İkinci Xosrov Dəməşq və Qüdsü fəth edəndə və axırda hətta Bizansın özünü mühasirəyə alanda İran Bizans üzərində ən böyük qələbələrini qazanmışdı. Şərqi Roma səltənəti məhvə gedənə oxşayırdı. O vaxt Bizans taxt-tacında Herakl otururdu. O, taxt-tacını, paytaxtı və ölkəni tərk etdi. Bir ovuc qoşunla dağlardan keçib müqəddəs Atropaten məmləkətinə getdi. Orda kahinlərə hücum çəkib məbədləri dağıtdı. Qorxuya düşmüş kahinlər öz şahlarını geri çağırdılar. Şah onlara qulaq asdı. Bizansın darvazaları önündən geri çəkilib Qüdsü boşaltdı, geriyə dönüb İranın əbədi müqəddəs odunu xilas etdi.

Bu, İran və Bizans hökmdarlarının – Heraklın və İkinci Xosrovun, onların qan içində üzən ölkələrinin bir-biri ilə barış bağlamalı olduqları 628-ci ildə baş verdi.

Herakl azad olmuş Qüdsə yollandı, İkinci Xosrov da Ktesifona. Dünya yenidən barışana oxşayırdı. Herakl xristianlığın xilasını Qüdsdə bayram edəndə Xosrov Ktesifonda özünə elə bir taxt-tac qurdurdu ki, dünya indiyə qədər belə şeyin şahidi olmamışdı. Qızıldan, gümüşdən və daş-qaşdan səmanın şəklini yaratdılar ki, onun da ortasında Günəş, Ay və ulduzlar yerləşdirilmişdi. Bu səma istədiyin vaxt yağış yağdıra və şimşək çaxdıra bilirdi. Taxt-tac bu səmanın başı üstündə qurulmuşdu və bu mürəkkəb qurğu atlara qoşulmuşdu.

Həmin səma bənzərliyi müqəddəs od kahinlərinin öz şahlarına son hədiyyələri oldu. Şahənşah yeni taxtına ilk dəfə təzəcə əyləşmişdi ki, Herakl da öz qələbəsinin təntənəsini təzə-təzə sürdürürdü ki, yalnız bir neçə insanın nəzərini çəkən və çox az qismin vaxt tapıb lağa qoyduğu bir hadisə baş verdi.

Həm Ktesifonda, həm də Qüdsdə üz-gözündən cahillik yağan iki ərəb eyni zamanda peyda olub şahların hüzuruna aparılmalarını istədilər ki, bu da ümumi məzhəkə doğurdu. Onların istəklərinin yerinə yetirilməsi heç kəsə bəlli deyil, bəlli olan yalnız odur ki, səhradan gətirdikləri iki məktubu axırda padşahların hüzuruna çatdırmaq xoşbəxtliyinə yetişiblər.

Hər iki məktubun məzmunu eyni idi. Odövr dünyasının hər iki hökmdarından sadə, nəzakətli cümlələrlə tələb olunurdu ki, öz dinlərindən əl çəkib naməlum ərəb allahlığını, eləcə də onların «itaət» (islam – Ç.Q.) adı ilə yenicə yaranmış kultunu qəbul etsinlər. Hər iki məktubun müəllifi, təbii ki, hökmdarlara qəti tanış deyildi. O özünü çox sadə təqdim edirdi: «Muhəmməd, Allahın Rəsulu». Öz zəfərinin məstliyində Herakl məktuba cavab verməyə belə, vaxt tapmadı. Bundan əlavə, yarıtanrısal izzətə layiq görülən Bizans kralı hansı bir ərəbləsə məktublaşmağı özünə rəva bilməzdi. Qüdsün itirilməsinin müqabilində kahinlərin hədiyyəsinin heç cür sakitləşdirə bilmədiyi İkinci Xosrovun isə məktubu alanda əhvalı pozuq idi. O, yazını cırıq-cırıq edib ayaqları altında tapdaladı və Cənubi Ərəbistandakı valisinə əmr göndərdi ki, «Allahın Rəsulunun başını bədənindən üzsün». Bu əmr yerinə yetirilə bilmədi, çünki o, Ərəbistana çatana qədər qüdrətli şahənşahın özü taxdan salındı və boynu vuruldu.

Bu padşahlardan heç biri indiyə qədər Muhəmmədin (s.ə.) adını eşitməmişdi. On ildən sonra həmin Muhəmmədin (s.ə.) qoşunu bütün Persiyanı, Bizansın yarısını tutdu və İranın müqəddəs odunu həmişəlik söndürdü. Və nəhayət o, Allahın Rəsulunun (s.ə.) yaşıl bayrağını dalğalandırdı – peyğəmbər Məsihin məzarı başında.

Bu qoşun, bu iman, bu Peyğəmbər (s.ə.) bir heçdən yarandı: Ərəbistan səhrasından, dilənçi və yolçuların məmləkətindən. Heçdən bir dünya qurmaq üçün onca il bəs elədi.

Muhəmmədin (s.ə.) adını daşıyan məktub ərəb səhrasındakı balaca bir şəhərdən gəlirdi. Bəlkə hər iki hökmdar bu şəhərin adını bircə dəfə ötəri eşitmiş olaydılar. Şəhərin adı Məkkə idi. İkinci Xosrovun ordusu Ərəbistana yeriyəndə Məkkəyə bir yan yürüşünü özünə rəva bilmək üçün şəhər ona çox kiçik görünmüşdü. Onca ilin içində həmin Məkkə Cəbəlütariq sahillərindən Himalayın zirvələrinə qədər yayılan bir dünyanın mərkəzi oldu.

KƏƏBƏNİN ŞƏHƏRİ

Ərəblərin hamısı tacirdir.

Strabo²⁹

Ərəbistan səhrası ilə, Hicazın daşlı vadiləri ilə bir vaxtlar ulu ata İbrahim dolaşırdı. Dağlar, çılpaq qayalar, uçurum və yarğanlar onun yolunu kəsirdi. Hər qayanın arxasında bir şeytan yatırdı və ağlaya-ağlaya, ulaya-ulaya ulu atanı öz toruna salmağa çalışırdı. İbrahim peyğəmbər bərəkətsiz daşlı səhra ilə dönmədən irəliləyirdi və şeytanlar sırtıqlıq edəndə o, yerdən daş götürüb onlara atırdı. O çağdan minillər keçmişdir. Milyonlarla insan o vaxtdan İbrahim peyğəmbərin hərəkətlərini təkrarlayır və Hicaz səhrasında xırda daşları «Üç Şeytan Dağına», arxalarında əcinnələrin gizləndiyi qayalara atırlar.

Ulu ata Hicazda çox dolaşdı. Axırda qorxunc, çılpaq qayalarla çevrələnmiş dərin vadi zolağına gəldi. Burda, bu amansız torpaqda Aləmlərin Rəbbi ulu ataya mərhəmət göstərdi. Göydən bir ağ daş nazil etdi, Ulu Mələyin qanadları kimi dümağ. Və Rəbbin şərəfinə İbrahim peyğəmbər Hicazın amansız vadisində bir ziyarətgah tikdi – dördbucaq bir bina. Ərəbistanın müqəddəs ocağı Kəəbə belə yarandı. Onun divarında İbrahim peyğəmbərin öz əli ilə qoyduğu bərqli, ağ əl-Hacər əl-Əsvəd, Allahın daşı uyuyur. İbrahim peyğəmbər Rəbbini həmd edə-edə yoluna düzəldi, ziyarətgah isə tənhalıq və amansızlıq vadisinin tən ortasında qaldı.

Ölkənin bədəviləri ziyarətgahdan xəbər tutdular, külək və qum bu xəbəri səhraya yaydı. Tezliklə hər kəsə bəlli oldu: Kəəbənin nur saçan daşını kim öpərsə, Qüdrət Sahibinin hüzuruna qorxmadan dönə bilər. Bütün suçları daş öz üstünə götürür. Ölkənin bədəviləri iri karvanlarla gəlirdilər. Hər kəs ağ daşı öpürdü və hər kəs öz günahını ona ötürürdü. Daş çox suçları götürdü. Bunlar böyük və ağır suçlar idi. Onların sayı artdıqca daş qaralmağa başladı. Və insanlığın suçu o qədər böyük və sonsuzdur ki, Qüdrət Sahibinin nur saçan ağ daşı axırda qaraldı, gecə kimi, suçun özü kimi qapqara oldu. Və haçansa Qiyamət Günü gələndə və Qüdrət Sahibi bütün salehləri və azğınları öz dərgahına səsləyəndə daşda iki iri göz yaranacaq. O, yenidən ağarıb nur saçacaq, Qüdrət Sahibinin əlində qərar tutacaq və bir vaxt Allahın qüdrətinə inanıb öz günahlarını ona tapşırmış hər kəsə şahidlik edəcək. Kəəbə haqqında, Qara Daş haqqında qədim əfsanələr ən azı bunları söyləyir.

Kəəbənin dörd yanınca Hicaz məmləkəti baş alıb gedir ki, onun da mənası «sərhəd manşırı» deməkdir. Bu sərt ölkəyə Mərkəzi Ərəbistanın sonsuz səhraları və sabiilərin³⁰ qədim şövkətli səltənətinin ərazisi bitişir. Fantastik düzümlü çılpaq dağlarla təbiət iki dərin çuxur yaratmışdır. Bu çuxurlardan karvanlar keçib-gedir. Cənubdan Tihamə çölü ilə Yəmənə və şimaldan Suriyaya. Hər iki yol Kəəbədə, Makorabada, ölkənin «Müqəddəsliyində» kəsişir. «Münəvvər» («İşıqlı, Nurlu»), «Um əl-Qura» («Şəhərlər Anası»), «Əl-Mükərrəm» («Nəcib») səhra camaatı Kəəbənin şəhərinə bu adları vermişdi. İranın məğrur şahı isə bu şəhərə xüsusi bir yürüş etməyi özünə heç rəva da bilməmişdi, şəhər ona bu dərəcədə əhəmiyyətsiz görünmüşdü. Bədəvilərin çadır düşərgələrində isə Məkkə şəhərinin qüdrət və gözəlliyi, zənginliyi barədə sonsuz nəğmələr oxunurdu. Çünki səhrada ona tay ikinci şəhər yox idi.

Uzaq ölkələrdən gələn karvanlar Məkkədə rastlaşırlar. Karvanlar görüşən yerdə də möhkəm tikililər yaranır, tacirlər orda yaşayıb artırlar, zənginlik və qüdrət orda təşəkkül tapır. Tacirlər Məkkədə də oturaqlaşmağa başladılar, öz karvanlarını səhralara yola saldılar, möhkəm qəsrlər tikib sərvət topladılar. Ərəbistanın paytaxtı Məkkə həm də ölkənin ticarət mərkəzi oldu. Fəqət Məkkədə yaşayan tacirlər dünənin bədəvi ərəbi idi, beləliklə, bu şəhər dünyanın bütün ticarət şəhərlərindən köklü şəkildə seçilirdi.

Vaxt vardı, bir çox tayfalar Məkkənin hökmdarlığı uğrunda çarpışırdılar. Qanlı döyüşlər olurdu, zira Məkkəyə hakim kəsilən öz sərvətindən arxayın ola bilərdi. Peyğəmbər Məsihdən sonrakı beşinci əsrin axırlarına yaxın Məkkə şəhəri Bənu Qüreyş tayfasının əlinə keçdi. Qədim romantik əfsanələr Məkkədə qüreyşilər iqtidarının özülünü qoymuş böyük qəhrəman Qusainin hiylə və cəsarətindən, ağıl və gücündən xəbər verir. İndi, altıncı əsrdə böyük qüreyşilər tayfası, xeyli vaxtdı, bir sıra xırda qəbilə və ailələrə parçalanmışdı ki, bunlar da bir-biri ilə daha seyrək bağlı idilər və Məkkə üzərindəki ixtiyarı öz aralarında bölürdülər. Bu ailələrdən ən qüdrətlisi, ən zəngini və ən kübarı Əməvi soyu idi.

Məkkə heyrətamiz şəhər idi! Kəəbənin dörd yanında ayrı-ayrı soyların bir-birinə bitişik evləri və qəsrləri ucalırdı. Soy nə qədər zəngin, böyük və qüdrətli idisə, onun evi və qəsri Müqəddəs Kəəbəyə bir o qədər yaxın olurdu. Hər soy səhra adətincə bir qəsrdə yaşayırdı. Hər soy əslində yalnız öz soy başçısının sözü ilə oturub-dururdu və başqa soylardan olan qonşulara pislik etmirdisə, özünü yaxşılıq nümunəsi sayırdı. Hər soy öz ticarətini sərbəst aparırdı və yalnız böyük gəlir imkanları yüksək kapital yatırımı tələb etdikdə bir neçə soy müəyyən alver müddətində birləşirdi.

Təbii ki, hər tacir eyni zamanda həm də cəngavər və döyüşçü idi. Həmin çağlarda tacir Məkkədə bir növ yüksək səhra cəngavəri sayılırdı. Kim, əldə qılınc, öz sərvətini qoruya bilmirdisə, tezliklə kasıblar sırasına düşürdü. Çünki səhra insanlarının bu qəribə respublikasının qanunları, hakimiyyəti və mərkəzi hökuməti yox idi. Hərə öz qəsrində yaşayırdı, tayfa başçısının əmrlərinə əməl edirdi və bunun üçün, səhra bədəvisi kimi, tayfa tərəfindən qorunub müdafiə olunurdu. Ona görə də Məkkədə məhkəmə, dustaqxana və cəza yox idi. Tayfanın dəyərli üzvlərini tayfa hifz edirdi. Ancaq buna baxmayaraq hər hansı bir məkkəli həddən çox suç işlədirdisə, tayfadan qovulurdu, səfillər sırasına qatılırdı. Məkkə sakinləri qəfil varlanmadan sonra da öz ilkinliklərindən, ən xırda şeyi belə, itirməmiş birdən-birə zənginləşən bədəvilərdən başqa bir şey deyildilər.

Bununla belə, Məkkə dinlikdən başqa heç nəyə bu cür təcili ehtiyac duymayan gəlişkənli, zəngin bir şəhər, ticarətlə məşğul olan bir şəhər idi. Dinclik isə həmrəylik duyğusunun hansısa forması ilə təmin oluna bilərdi. Bütün şəhərə, onun rifahına və var-dövlətinə dəxli olan məsələlər üçün də «mala» deyilən bir şura vardı. Kəəbənin yaxınlığında, idarə binasında, «dar ən-nədva» deyilən yerdə ağsaqqal məkkəlilər ümumi məsələləri müzakirə etmək üçün zaman-zaman toplaşardılar. Qırx yaşını keçmiş hər bir məkkəli bu iclaslara gələ bilərdi. Lakin bu şuranın varlığı heç də o demək deyildi ki, Məkkədə nəsə bir demokratiya vardı. Vacib məsələlərin həlli bir ovuc «Batha» soylarının, yəni şəhərin Kəəbəyə yaxın Batha məhəlləsində məskunlaşmış soyların əlindəydi. Bu soylar Məkkənin bankirləri və iri tacirləri idilər. Onlar borca pul buraxır, xaricə karvanlar göndərir və o dövrün mədəni aləminin böyük ağalarının üslubunda az qala sivil bir həyat sürürdülər.

Bunlar Əməvi, Məhzun, Nofəl, Əsəd, Züra və Zam soyları idi. Bu soylar və onların görkəmli nümayəndələri Əbu Süfyan, Əbu Cəhl, Üsbə və digərləri şəhərin əsas vəzifələrinə irsən sahib idilər. Şəhərin çox cüzi ictimai idarələrindəki vəzifələr, məsələn, qoşunbaşı, sarvan vəzifələri və başqaları qədim zamanlardan bu kübar Qüreyş ailələrinə mənsub idi.

Məkkə Qüreyş ailələrinin rifahının artırılması üçün yaradılmış tacirlər respublikası idi. Bu, böyük banka və ya şirkətə bənzəyirdi ki, orada çeşidli səhmdarlar bir-biri ilə küsülü ola bilərlər, fəqət hamı yüksək gəlirdə ortaq marağa malikdir. Hər tacirin təhlükəni gözünün altına alıb dışarı aləmə göndərdiyi xırda karvanlardan başqa, ildə iki dəfə, demək olar, bütün məkkəlilərin iştirakı ilə böyük ticarət karvanları yüklənirdi. Karvanda iki-üç min dəvə olurdu və ikiyüz-üçyüz kişi döyüşkən qaraul dəstəni təşkil edirdi. Karvanlar altı ay yol gedirdi. Alverin incəliklərinə bələd məkkəlilərin evə gətirdikləri gəlir isə bir qayda olaraq əlli-yüz faiz arasında olurdu. Əlvan metal, muncuq, ədviyyat, ənlik-kirşan, ətriyyat, silah, qul – bir sözlə, qədim dünyanın satdığı hər şey Məkkəyə axışıb orda anbarlara yığılır və dəriyə, qadına, xurmaya və digər səhra məhsullarına dəyişdirilirdi.

Səhra xatunu Məkkə əcnəbi üçün özündə çoxlu cazibədarlıq gizlədirdi. Hər il sonsuz karvanlar Məkkənin küçə və yolları ilə oüz-buüzə gedirdi. Dəvələr yumşaq, ehtiyatkar yerişlə irəliləyirdilər, yunlarında səhranın tozu, gözlərində çölün həsrəti. Boğazlarından kiçik zınqırovlar asılırdı və onların şaqraq səslənişi səhranın harayına bənzəyirdi. Sarvan dəvənin yanınca ustufla yeriyir. O da dəvəsi kimi sakitdir, məğrurdur, dinməzdir. İri gözləri heyrətlə açılır: «Məkkə, Səhra Xatunu», içindən bir səda gəlir. Kəəbə ətrafındakı böyük meydanda külli miqdarda dəvə dayanır. Əyləncə həvəskarları onları dövrəyə alır, Məkkənin küçə uşaqları dəvələrin qarnının altı ilə, ayaqlarının dar dolayları ilə sürünür. Hər çeşiddən olan əcnəbi onların başına yığışır: zəncilər, xristianlar, yəhudilər, qul alverçiləri, küçə qadınları və ovsunçular.

Məkkədə bütün dillər və allahlar təmsil olunmuşdu. Şərab və qadın şəhvəti uzun səfərdən sonra sarvanın və peşəkçilərin³¹ itirdiklərinin yerini doldururdu. İpək paltar geymiş, saçına ənbər sürtmüş adlı-sanlı tacirlərdən biri Kəəbədən çölə çıxır. Ağıllı gözləri ilə çeşidli camaata, dəvələrə və səhranın tozuna baxır. Dəvələr ağır-ağır yerə yatırlar, hörgüclərində ağır yüklər vardır. Tacir Əməvi, yaxud Əsəd incə, nəcib əlini ətirli saqqalına çəkir. Sarvana yeni tapşırıqlar verir. Sonra sonsuz karvanlar yenidən Məkkənin küçələrinə tökülürlər. Tacir geri, Kəəbəyə qayıdır. Fars və Bizans pulunun kursunu müəyyənləşdirən vekselçinin yanına dönəsi olur. Əməvinin bankı ilə o, sələm məsələlərini saf-çürük etməlidir, bəlkə də xanımlarından birinə dəymək, yumşaq xalının üstündə yayxana-yayxana yeni bədəvi savaşları barədə söhbət etmək və bürküdən gileylənmək istəyir. Tacir həddən artıq varlıdırsa, Məkkənin ətrafındakı Taif vadisində onun xurma ağaclarından ibarət villası olur. Yay aylarında ora köçür. Amma gərək villa da gəlir gətirsin. Ona görə də bağının xurmalarını o, bazarlarda satdırır.

Taifdə heç bir gəlir məqsədi güdmədən, yalnız özünün şəxsi rahatlığına xidmət edən mülk sahibi həddən artıq zəngin bir Qüreyşin tarixindən Məkkədə heyrət və üşərgə ilə, hətta az qala mistik bir qorxu ilə danışırdılar. Ətirli tacirlərdə bu, səhra xalqı arasında gedən qanlı savaşlardan daha çox narahatçılıq doğururdu.

Böyük karvanların mərhəməti sayəsində bütün Məkkə çiçəklənirdi. Amma şəhər hələ də çılpaq, daşlı-qayalı səhra ilə əhatələnirdi. Məkkə ətrafında nə bir ot, nə bir gül bitirdi. Çılpaq, amansız qayalar şəhəri ağuşuna almışdı. Gündüz onlar Günəşin qaynarlığını canlarına çəkib udur, gecələr isə odlu havanı şəhərin üstünə yağdırırdılar. Havanın, küləyin qamçıladığı sərt qayalar, ay səthinə bənzəyən iblisanə mənzərə üstdən aşağı Kəəbəyə baxırdı. «Ticarət olmasaydı, Məkkədə heç kəs yaşamazdı», müdrik ərəblərdən biri belə demişdi. Şeir vurğunu Himyardan zənci Əl-Hayğatan haçansa Məkkə haqqında deyərmiş: «Məkkədə gözəllik tapılsaydı, Himyar əmirzadələri öz qoşunlarının başında çoxdan bu şəhərə yürüyərdilər. Orda qış da, yay da viranəlikdir. Məkkənin başı üstündən bir quş belə səkmir, orda bircə ot belə bitmir. Ov etməyə heyvan da tapılmır. Orda yalnız peşələr arasında ən miskini – ticarət çiçəklənir».

Bu ticarət də əzəmətlə çiçəklənirdi və onunla birlikdə adlı-sanlı qüreyşilər. Zira bütün viranəliklərə, ölkənin bütün sərtliklərinə baxmayaraq böyük bazar ərəfəsində hər bir bədəvini şəhərin divarları arasına cəlb etməyə onların yetərincə üsul və cazibədarlıqları vardı. Təbii ki, köçəri silaha, qula və ənbərə ehtiyac duyurdu; bunları o bəlkə də hardasa ala bilərdi. Hətta bəlkə xeyli ucuzunu və yaxşısını.

Lakin bədəviləri Məkkəyə təkcə ticarət çəkib gətirmirdi. Onları bu şəhərə dartan nəsə başqa şey idi, daha güclü bir qüvvəydi. Məkkədə Kəəbə vardı, Qara Daşla mistik bir müqəddəslik. Bu müqəddəslikdən öz məqsədləri üçün istifadə etməyi qüreyşilər ustalıqla bacarırdılar.

Hər yaz böyük bazar işə düşəndə Məkkədə Kəəbənin şərəfinə saysız bayram tədbirləri başlayırdı. Hər ərəb haçansa bir dəfə Məkkədə olmalıydı, çünki Kəəbədəki bayram tədbirləri ilbəil səhranın ən böyük hadisəsinə çevrilirdi. Kəəbədəki bu bayramlar sarıdan Məkkə hər hansı bir rəqabətdən qorxmurdu.

Kəəbə hansı allaha məxsus idi? Kəəbənin Allahı, Qara Daşın Allahı altıncı əsrin ərəblərinə heç cür anlaqlı deyildi. Ərəblərin ali bir tanrıları «əl-illah»ları, yaxud allahları, bütün tanrıların və insanların atası, əslində tək olan gerçək Allahları vardı. Lakin ona olan inam ərəblərdə çoxdan itib-getmişdi. Onu yalnız dumanlı şəkildə xatırlaya bilirdilər. Hər tayfanın öz allahı və buradan da Kəəbənin böyük Tanrısına, Allaha maraq göstərməyə daha az əsası vardı. Buna baxmayaraq Kəəbəni Ərəbistanın dini mərkəzinə çevirməyi bacaran hiyləgər məkkəlinin adı Əmr ibn Lühaidir.

Kəəbənin böyük həyətində bütün ərəb illahlarının rəmzini düzmək onun ideyası olmuşdu. Bununla hər tayfanın allahı Kəəbədə təmsil olunurdu və hər tayfa Məkkədə öz allahına sitayiş edə bilərdi. Kəəbənin dörd ətrafında üçyüz altmış büt vardı. Bu, şəhəri məşhurlaşdırır və onu bütün şəhərlərdən ucaldırdı. Hər tayfa fəxr edirdi ki, onun da illahı Kəəbədə təmsil olunub və barış zamanı yetişəndə Məkkəyə, Kəəbəyə, böyük illik bazara, bütlərin və xalqların yığnağına yollanırdı. Məkkədəki əsas bazarlıq karvanların dönüşündən sonra başlayırdı. Bu bazarlıqla bərabər üçyüz altmış illahın şərəfinə böyük bayram şənlikləri də açılırdı ki, buraya da səhranın bütün tayfaları axışırdı.

Dini məsələlərdə məkkəlilər dözümlüydülər. Hər büt Məkkə sakinlərinə yeni insan axını, yeni gəlir bəxş edirdi. Ərəblərin Hübal, Ümma, əl-Lat, əl-Üzza və sair kimi kişi və qadın illahları ilə yan-yana peyğəmbər Məsihin, müqəddəs Məryəmin və Musa peyğəmbərin büstləri də qoyulurdu, çünki səhrada yəhudiliyi və xristianlığı qəbul etmiş tayfalar vardı. Məkkəlilərin özlərinə isə allahların heç birinin təfavütü yox idi. Bazarlığa xeyri olan hər şeyə sitayiş etməyə can-başla hazır idilər.

Qədim çağlarda Kəəbənin həyətində insandan da qurban kəsirdilər; sonralar insan qanı yüz dəvənin qanı ilə əvəz edildi.

Ona görə də Kəəbənin quruluşu beləydi: Ortada Kəəbə yerləşirdi, Kəəbənin dörd yanında birtəhər qaldırılıb harayasa aparıla bilən illahların hamısı; və illahların ətrafında onları qoruyub hifz edən tacirlər otururdular. Hər tacirin bir qəsri vardı və qəsrlərin hamısı birlikdə şəhəri təşkil edirdi. Məkkənin ətrafı azman bir çöllük idi ki, buradan da xalq allahlara ibadət etmək, varlı tacirlərə həsəd aparmaq, mal alıb pulunun başına daş salmaq üçün müqəddəs aylarda axın-axın gəlirdi. Burdan qazanan, özü də az yox, yeganə təbəqə tacirlər idi. Ona görə də müharibə və qan qisaslarından çəkindirmək, üçyüz altmış, hələ imkan düşərsə, bundan da çox allaha olan tam dözümlü, mömin inamı qoruyub saxlamaq onların üzərinə düşürdü.

Müqəddəs aylar gələndə səhra şəhəri Məkkənin ensiz küçələrində Babilin qədim sami ruhu oyanırdı. Kəəbənin yörəsində mərasimlər keçirilirdi. Mömin bədəvilər yeddi dəfə müqəddəs binanın başına dolanırdılar və onlardan hər biri Qara Daşı öpürdü. Kişilik və qadınlığın az qala unudulmuş iki sami rəmzinin nişanəsi kimi iki ən qədim sütun arasında səy də qədim adətlərdən biriydi. Məkkəlilər indi təkcə onu bilirdilər ki, bu iki sütun Kəəbənin həyətində haçansa dünyəvi ləzzətə aludə olmuş və buna görə allahlar tərəfindən daşa döndərilmiş sevgililər olmuşlar.

Saysız-hesabsız bütlərə qanlı qurbanlar verilirdi. Qədim sami allahlar, qəddar Molox³², acgöz Astarta³³ və bədnam Baal³⁴ burada, özlərinin qədim vətənlərində yenidən yaşamaq üçün oyanırdılar.

Fars və yunan qızları küçələri dolaşırdı. Bunlar Məkkənin şan-şöhrətinin çəkib gətirdiyi sevgi kahinələri idi. Tacir qəsrlərində məclislər qurulurdu, yerli və əcnəbi qadınlar üzlərini örtmədən kişilərlə birlikdə şərab içir və özlərinin sivilləşmiş fars-bizans işvələrini sevgi acı olan səhra oğullarının qaynar ehtiraslarına satırdılar.

Məkkə illik bazarın burulğanında ləngərlənirdi. Qəddar, cahil allahların dövrəsində cahil, şən bir həyat cövlan edirdi. Cəngavər döyüşləri təşkil olunurdu, mallar satılırdı və alıcılar aldadılırdı. Kəəbədə ardı-arası kəsilmədən primitiv məhkəmə prosesi gedirdi. Kim köhnə qan davasını, yaxud yeni alovlanmış bir mübahisəni yoluna qoymaq istəyirdisə, həmin məhkəməni təşkil edən sayseçmə tacirlərin yanına gedirdi. Barışdan ağlı bir şey kəsməyənlər isə Kəəbənin böyük həyətində bəyan edə bilərdi ki, müqəddəs aylar bitdikdən sonra onun tayfası digər tayfaya hücum çəkmək və onu məhv etmək fikrindədir.

Saysız baxıcılar, «peyğəmbərlər», ovsunçular və loğmanlar Kəəbənin həyətində vurnuxurdular. Çox cüzi bir məbləğə onlar elan edilmiş savaşın nəticəsini əvvəlcədən söyləməyə, yaxud allahların qəzəbini müəyyən dualarla rəqibin üstünə yağdırmağa hazır idilər.

Qullar, qadınlar, dəvələr alınıb-satılırdı, sevgi ittifaqları bağlanıb-cırılırdı. Fal oxları atılırdı, oynanılırdı, oxunurdu. Böyük tonqallar qalanırdı və bütün gecə onun yanında yeyilib-içilirdi. Öz azadlığı da daxil olmaqla hər şeyini itirən kəslər (azarlı oyunda adam öz azadlığından da məhrum ola bilirdi) şəhərin başçıları tərəfindən müftə yedizdirilirdi ki, onlar məyus olub dava salmasınlar.

Müqəddəs aylarda Ərəbistanın bütün şairləri Kəəbədə deyişməyə toplaşırdı. İncə qafiyəli şeirlərlə doğma tayfa, sevimli qadın və azad səhra həyatı günlərlə tərənnüm edilirdi. Bir göz qırpımında kəskin epiqramlar qoşulurdu və onlar yeni qan davalarına material verirdi. Deyişmənin qalibinə şahanə bayram düzəldilirdi. Onun şeirləri iri qızıl hərflərlə qara ipəyə toxunurdu və düz bir il Kəəbənin girəcəyindən asılırdı. Hərdən şeiriyyət sövdəgarlıq məqsədlərinə də istifadə olunurdu. Məsələn, bir neçə çirkin qızın yoxsul atası şairə sifariş verirdi ki, qızlarının gözəlliyini bazarlarda tərənnüm etsin. Şair istedadlı idisə, ata illik bazar başa çatmamış qızlarını ərə verə bilirdi.

Gecə-gündüz canlı bir həyat hökm sürürdü.

Amma orda gərək yaraqsız iştirak etməyəydin. Ensiz, sakit və qaranlıq küçələrdə əcnəbilərə hücum çəkilir və onlar qarət olunurdular. Heç kəs buna məhəl qoymurdu, çünki hərə öz kefındəydi və başı öz işinə qarışmışdı. Əgər qarət olunan təsadüfən tanınmış şair olsaydı, yalnız onda hadisə «ərəb mətbuatı»nda rüsvayçı bir şeirdə öz əksini tapırdı.

Sevincli, qəddar, həyateşqli, cahil və zəngin idi Məkkə şəhəri. Bu səhra şəhərində Muhəmməd doğulmuşdu – Muhəmməd, Allahın Rəsulu (s.ə.).

Bu, 570-ci ilin 29 avqustunda, şahənşah Xosrov Ənuşiravanın hakimiyyətinin qırxıncı ilində, zəleykilər³⁵ erasının 880-ci ilində olmuşdu.

İKİNCİ BÖLÜM

NAZİLLİK

Ərəbistan bir heçlik idi – ölkə kimi – dövlət kimi – mədəniyyət kimi.

Bir gecənin içində bu heçlikdən bir dünya yarandı.

O, Mərakeşdən Hindistana qədər yayıldı və bugünə qədər qürub etməyib.

Heçlikdən var dünya mənəviyyatın köməyi ilə xəlq edildi.

Bu mənəviyyat Muhəmməd (s.ə.) idi.

PEYĞƏMBƏRİN DOĞULUŞU

Onu mən o Təkin iltifatına tapşırdım ki, onu bütün paxılların yamanlığından qorusun və adını Muhəmməd qoydum.

Aminə, Peyğəmbərin (s.ə.) anası

Ərəbistanın cənubunda, Yəmən məmləkətində nequs neqestinin, Həbəşistan kralının valisi qaniçən Abraha hökmranlıq edirdi. Abrahanın qəlbi də bədəni kimi qapqara idi. İçində böyük paxıllıq yuva salmışdı.

Məkkə Yəməndən çox-çox uzaqlarda yerləşirdi və Məkkə zəngin idi. Xalqlar Kəəbə allahlarını ziyarətə gedirdilər və heç kim gözəl Sanaya, Abrahanın iqamətgahına məhəl qoymurdu. Belə olduqda Abraha paxıllığından Sana şəhərinin tən ortasında böyük, möhtəşəm bir kilsə tikdirdi. Divarları mərmərdən, qübbələri də qızıldan. Heç vaxt Ərəbistanda buna bənzər möhtəşəmlik görməmişdilər. Bundan sonra Kəəbənin əvəzində ərəblər gərək buraya ziyarətə gələydilər. Amma səhra camaatı paxıl Abrahanı məsxərəyə qoydu, çünki xalq Kəəbəyə sadiq qalmaq istəyirdi. Ərəbistanın tənəsini Abrahaya göstərmək qərarına gəldilər. Bir cavan məkkəli Sanaya gəlib özünü elə apardı ki, guya kilsənin möhtəşəmliyinə hayıl-mayıl olmuşdur.

– Qoy kilsəyə gedim, Abraha, dedi, bütün gecəni orda ibadətdə keçirmək istəyirəm.

Gecə düşəndə məkkəli kilsədə təbii ehtiyacını ödədi, divarları nəcisə bulayıb aradan çıxdı. Abraha hirsindən özünə yer tapa bilmədi. Böyük bir qoşun topladı, özünün iri ağ fılini minib şəhəri dağıtmaq üçün Məkkəyə üz tutdu. Məkkə qoşunu hələ indiyə qədər fil görməmişdi və qorxudan pərən-pərən oldu. Məkkə camaatı isə dedi:

– Kəəbə bizimki deyil, Allahınkıdır. Bizə düşən dəvələrdir, qoyunlardır və qızıldır. Biz gərək öz varidatımızı xilas edək, çünki Allah özününkünü özü qoruya biləcək.

Və onlar mal-dövlətləri ilə Məkkə ətrafındakı dağlara qaçdılar. Şəhərdə vur-tut bir neçə döyüşçü qaldı. Özünün iri ağ fılinin belində Abraha Məkkənin divarları önündə peyda olub şəhəri mühasirəyə aldı. Deyəsən, Məkkənin məhv hökmü oxunmuşdu. Bu vaxt möcüzə baş verdi. Dəniz tərəfdən minlərlə qaranquş uçub gəldi və göy üzünü tutdu. Hər qaranquş üç daş gətirirdi, birini dimdiyində, ikisini də caynaqlarında. Minlərlə daş Abrahanın qoşununun başına yağdı və orduya vəlvələ düşdü. Döyüşçülər qaçışa üz qoydular, çadırlar darmadağın edildi və iri ağ fil Kəəbənin qarşısında diz çökdü. Ölüm gətirən səhra küləyi qoşunu məhv etdi. Ordunun tör-töküntüsü ilə Abraha Sanaya qaçdı ki, burada da acınacaqlı və şərəfsiz bir sonluq tapdı. Allah öz evini, Kəəbəni belə hifz etdi.

Həmin möcüzə ilini məkkəlilər Ağ Fil İli adlandırdılar.

Həmin il Məkkədə Muhəmməd peyğəmbər (s.ə.) dünyaya gəldi. Onun tam adı Muhəmməd ibn Abdulla ibn Əbdülmüttəlib ibn Haşim Qüreyşi idi. Qüreyşilər sərvətinin əfsanəvi banisi Qusai öləndə onun Əbdülmanaf adlı bir oğlu qalmışdı. Məkkədə o, hökmranlıq edirdi. Onun oğulları arasında yəsribli³⁶ qadınla evlənmiş və haşimilər tayfasının banisi olmuş Haşim adlı birisi vardı. Peyğəmbər (s.ə.) bu tayfadandır. Tayfa haçansa varlı və qüdrətli imiş. Məkkə ətrafındakı müqəddəs Zəmzəm qaynağını irsən həmin tayfa işlədirmiş ki, onu da bir vaxt Allah susamış Hacərə və oğlu İsmailə açmışdı. Tayfa sədəqə verməkdə əliaçıqlığına görə məşhurmuş. Amma bu barədə səhih məlumatı olan yoxdur. Yalnız orasını bilirlər ki, Peyğəmbərin (s.ə.) zamanı yetişəndə tayfa nə varlı olub, nə də xüsusi izzət sahibi. Muhəmmədin (s.ə.) babası Əbdülmüttəlib tayfanın sonuncu nəhəng kişisi sayılıb. Böyük sədəqələrlə o, iflasa uğrayıb ki, bu da onun izzəti üçün əvvəlcə nəticəsiz qalıb. Ərəblərin gözündə önəmlisi o idi ki, onun oğlu olmurdu. Bu da ona dəlalət edirdi ki, Allah ona mərhəmət göstərmir. Onda Əbdülmüttəlib and içir ki, oniki oğlu olsa, birini Kəəbədə qurban kəsəcək. Bundan sonra dalbadal oniki oğlu olur. Onlardan birini, Abdullanı o, Kəəbəyə gətirir. Amma bıçağı götürəndə göydən bir səda gəlir və buyurur ki, Abdullanı yaşatsın və əvəzində yüz dəvə qurban kəssin. Və elə alınır ki, Abdulla yaşayır və Aminə adlı bir qadınla ailə qurur, o da Fil İlində ona Muhəmməd adlı bir oğul doğur ki, bu da «Həmdolunmuş» deməkdir.

Mömin əfsanə belədir. Burda nəyin doğru olduğunu bilən yoxdur. Onu bilirlər ki, Abrahanın qoşunu həqiqətən Məkkəyə hücum çəkmiş və çiçək xəstəliyindən məhv olmuşdur. Daha sonra bilirlər ki, kasıb haşimi tayfasında həmin vaxt Abdulla (mənası «Allahın qulu» deməkdir) adlı bir kişinin Muhəmməd adlı bir oğlu olub.

Peyğəmbərin (s.ə.) dünyaya gəlişi ilə bir çox mömin əfsanə bağlıdır. O doğulan gecə səma mələkləri arasında böyük bir şənlik hökm sürüb. Allah dərgahında Peyğəmbərin (s.ə.) doğuluşunu bayram ediblər. Zülmətin ruhları, şəyatinlər və cinlər görüblər ki, göy üzündə şənlikdir. Lakin bayramın səbəbini heç biri aça bilməyib. Bu zaman yaman ruhlar ilahi qüdrətin sirrini öyrənmək üçün göylərin qapısına sürünüblər. Ancaq şənliyin səbəbini öyrənə bilməyiblər. Ulu mələklər göylərin qapısında görünüblər və yaman ruhların arxasınca iri, yanar məşəllər atıblar. İnsanlar bunu görüb ulduz axını adlandırıblar. Kahinlər isə bilirlərmiş ki, həmişə göydə ulduz axanda mələklər əllərindəki məşəllərlə yaman ruhları göylərin qapısından qovurlar. Muhəmmədin (s.ə.) doğuluş gecəsində İranda əsrlərdən bəri yanan əbədi od söndü. Zəlzələ ölkəni bürüdü. Ktesifonda Birinci Xosrovun sarayı uçdu. Yalnız ondörd sütun salamat qaldı. Bu, həqiqi imanın qələbəsinə qədər İranı əldə saxlayan bütpərəst hökmdarların sayı qədər idi. Doğuluş gecəsində baş verən möcüzələrin sayı-hesabı yoxdur.

Amma bununla belə o, Məkkədə imkansız evdə doğulan fəqir bir uşaq idi. Doğum gecəsindən iki ay qabaq evlərinə bədbəxtlik üz verdi. Muhəmmədin (s.ə.) atası Abdulla Yəsribə gedərkən səhrada dünyasını dəyişdi. Oğluna qoyub getdiyi miras o qədər də böyük deyildi. O, kiçik bir evdən, beş arıq dəvədən və yaşlı qaravaşdan ibarət idi.

Məkkə şəhəri od saçan qayalarla əhatələnərək verimsiz vadidə yerləşirdi. Şəhəri ensiz küçələr doğrayırdı və bu küçələr zibil qalaqları ilə dolu olardı. Məkkədə hava ağır idi. Uşaqlar solğun və zəif böyüyürdülər. Məkkənin dörd yanınca səhra baş alıb gedirdi. Səhranın havası təmiz, insanları nəcib, igid və sağlam idi. Ona görə də südəmər uşağı bədəvi tayfasına tərbiyəyə vermək Məkkədə adət halını almışdı. Bədəvi qadınının südü ilə uşaq səhra qanunlarını, bədəvinin azad, igid düşüncəsini də əmirdi. Səhrada insan ərəb olurdu.

Südəmərləri tərbiyəyə götürən tayfalar ildə iki kərə Məkkəyə gələrdilər. Çünki Məkkə südəmərlərinə səhrada böyük ehtiyac vardı. Valideynlər süd anasına və onun ailəsinə çoxlu hədiyyələr verirdi, bundan başqa, nəcib Qüreyş tayfası ilə süd qohumluğunun istənilən bədəviyə haçansa xeyri dəyə bilərdi.

Muhəmməd (s.ə.) doğulan ili də südəmər aramaq üçün Bənu Sad tayfasından adamlar Məkkəyə gəldilər. Lakin Muhəmmədi heç kim götürmək istəmədi. Ailə elə kasıb görünürdü ki, yetim uşağı götürməyə dəyməzdi. Ancaq bütün bənusadlar körpələri götürüb vətənə yola düzəlmək istəyəndə südəmər sarıdan əli boşda qalmış Həlimə adlı kasıb bir qadın oğlanı götürməyi qərara aldı.

Beləliklə Muhəmməd səhraya, Bənu Sad tayfasına düşdü ki, burda da o, bədəvi adətinə görə iki yaşına qədər ana südü əmməli oldu.

Sarı qum, bəhrəsiz çöllər, tayfalar içində ən kasıbı olan bənusadların quru torpağı. Xırda, qara çadırlar, dəvə südü, bədəvilər və çadırın ağzından başlayan sonsuzluğun ilğımı. Bu ilğım, bu çadırlar, bu kasıb, quru torpaq Muhəmmədin gözlərinin yarıdərklə gördüyü ilk şeylər oldu.

Bənusadlar xalis bədəvilər idi və Peyğəmbərin (s.ə.) qulaqlarının eşitdiyi ilk şeylər də sözün qüdrəti və bütün dillərin ən nəcibinin incə ifadələri barədə uzun, müdrik söhbətlər oldu.

Kiçik tayfanın həyatı ağırdır, amansızdır, təhlükələrlə doludur. Hətta uşaq da təhlükələrə məruz qalır. Lakin Muhəmməd bənusadlardan deyildi, kübar bir Qüreyş idi. Arxasında özünün yalnız söhbətlərdən bildiyi Məkkə şəhəri sipər kimi dayanmışdı. İlk duyğusu bu olmuşdu: səhra, sonsuzluq, təhlükələr və möhkəm əminlik ki, dar ayaqda hardasa tam uzaqlarda, böyük çölün o üzündə laxlamaz, dağılmaz bir himayəyə bel bağlamaq olar. Bənusadlar üçün də o, bir seçkin idi, doğuluşundan Şəhərlər Xatununa, qüdrətli qüreyşilərə mənsub idi. Sonsuzluğu, təhlükələr qarşısında qorxunu, naməlum əlin himayəsini və müdafiəsiz, sipərsiz bənusadlardan qüllə hündürlüyündə ucada durmaq duyğusunu körpə Muhəmməd beləcə öz gözləri ilə gördü.

İki yaşları tamam olanda südəmərlər adətən öz ailələrinə dönərdilər. Lakin bənusadlar Muhəmmədi daha bir il saxlamağa icazə istədilər. Uşaq onlara xoşbəxtlik gətirirmiş. Peyğəmbərin (s.ə.) həyatı köçərilərdə də əfsanələrlə haşiyələnmişdir. Sürünün yanından ötəndə qoyunlar onun qarşısında baş əyərmişlər, Ay onun hüzuruna enərmiş, o, ayağını basdığı yerdən ot boy verərmiş. Peyğəmbərin (s.ə.) səhrada qalması ilə bağlı gözəl bir əfsanəni danışmaq burda yerinə düşərdi: Bir dəfə, Muhəmmədin dörd yaşı olanda o, süd qardaşı Məsrutla çölün düzündə oynayırmış. Bu zaman adamın gözünü qamaşdıran ağ libasda qəflətən bir cüt mələk peyda olur: Cəbrail və Mikail; onlar oğlanı ustufla yerə uzadıb sinəsini yarırlar. Ürəyini çıxarırlar, hərtərəfli təmizləyirlər və Adəmdən üzü bəri hər bir insanın içində gəzdirdiyi irsi suç damlasını sıxıb çıxarırlar. Gələcək nazillik üçün onu beləcə hazırlayırlar.

Muhəmmədi səhradan geri, anasının yanına qaytaranda onun dörd yaşı vardı və altı yaşı olanda anası Aminə dünyasını dəyişdi.

Muhəmməd yetim qaldı və heç nəyi yox idi. Anası Yəsrib ətrafındakı səhrada öldü və uşağı oğulluğa götürən tapılmadı. Yaşlı qaravaş Bərəkə axırda onu gözəl Məkkəyə, babası Əbdülmüttəlibin yanına gətirdi. Haşimilərin ən cavanı və ən kasıbı Muhəmməd orda yaşadı. Əbdülmüttəlib qocalmışdı və tökülüb-itirdi, bilmirdi ki, tayfasında peyğəmbər böyüyür. Yalnız ölümündən qabaq o, Muhəmmədi yadına saldı və indi haşimilərə böyüklük etməli olan oğlu Əbu Talibə uşağı oğulluğa götürməyi tapşırdı.

Əbu Talib də kasıb idi və ona çoxlu uşaq əta olunmuşdu. Qardaşı oğlunu o, evinə götürdü, yalnız onun boğazına baxdı, artıq şeyə gücü çatmadı. Haşimilərin başçısı kimi Əbu Talib ticarətlə məşğul olurdu. Öz karvanları ilə o, Suriya və Yəmənə gedirdi. Bu zaman Muhəmməd böyük Məkkə şəhərində tək qalırdı. Bir dəfə Əbu Talib karvanı yükləyəndə Muhəmməd onun yanına gəldi, ona qısılıb dedi:

– Məni də götür, Əbu Talib, çünki Məkkədə qeydimə qalacaq bir kəs yoxdur.

Və Əbu Talib peyğəmbər Muhəmmədi (s.ə.) peşəkçi kimi özü ilə Suriya səhrasına götürdü, İraq çöllərindən keçərək. Aramsız löhrəmlə karvanlar səhralardan, düzlərdən keçib-getdi. Böyük torpağı, Bizans kralının camaatını və səhrada tək-tənha öz canlarının xilası üçün ibadət edən mömin rahibləri görmək ona nəsib oldu.

Suriya və Yəmən arasındakı dünyadan Muhəmməd öz əmisi ilə çox keçirdi. Axırda da karvan Məkkəyə dönürdü. Muhəmməd böyüyürdü və haşimilər içində ən kasıbı kimi hələ də əmisinin yanında qalırdı. Sonra müharibə özünü yetirdi, tipik bədəvi müharibəsi. Qureyşilərin qohum tayfası Bənu Kinanaya hücum edildi. Zəngin tacirlər döyüşə girib öz qan qardaşlarını dəstəkləməkdə bir an belə tərəddüd etmədilər. Muhəmməd də döyüşə getdi, haşimilərin onaltıyaşlı ox daşıyanı kimi. Fəqət onun qəlbi döyüş əməllərini aşkarca götürmürdü. Döyüşdən geri qayıdan kimi o, Məkkə qurumlarından birinə daxil oldu ki, bunun da vəzifəsi məkkəli tacirlər arasında doğruluğu qorumaqdan ibarət idi.

Muhəmmədin tacirlik uğurları heç də yüksək deyildi. Əksinə, alver pis gedirdi və günlərin birində Əbu Talib öz qardaşı oğlunu varlı məkkəlilərdən birinə çoban verdi. Muhəmməd qoyunları Məkkənin ətrafında otarır və əvəzində cüzi muzd alırdı. Sonralar o, malını Məkkə ətrafındakı bazarlara çıxaran xırda tacir oldu. Bu da ona sərvət gətirmədi. Lakin əvəzində tədricən məkkəlilər arasında həddən artıq abırlı və düzgün insan, tacir adını qazandı ki, bütün hallarda onun sözünə bel bağlamaq olardı. Bu ona Əl-Əmin ləqəbini qazandırdı ki, mənası «Etibarlı» deməkdir.

Tacirlər şəhəri Məkkədə etibarlılıq insanın ən böyük ləyaqəti sayılırdı. Bu xasiyyətin sahibi aclıq nə olduğunu bilməzdi. Ona görə də nüfuz sahibləri bu doğrucul gənci öz yanlarına götürdülər. Ömrünün iyirmibeşinci ilində ölkəni aclıq bürüyəndə varlı dul qadın Xədicənin yanında ona işlər müdiri vəzifəsi təklif olundu. Əmisinin məsləhəti ilə o bu vəzifəni qəbul etdi.

Beləliklə, Allahın Peyğəmbəri (s.ə.) yadların karvanlarını səhraya sürən, mal alıb, mal satan və başqalarının cibini dolduran var-dövlət qazancçısı tacirə çevrildi.

XƏDİCƏ

Allah mənə heç vaxt ondan yaxşı övrət nəsib etmədi.

Muhəmməd (s.ə.)

Düzənlikdə karvan gedir. İyirmi, otuz dəvə əzəmətlə bir-birinin ardınca addımlayır. Gözlərində qəmli vüqar var, yerişləri ahəngdar dinclikdir. Dəvə aramla, etinasız yeriyir, lakin sarvan ehtiyatsızlıq edib peşəyə yaxınlaşanda o, boynunu irəli uzadıb sarvanı möhkəmcə qarpır. Dəvə qorxuludur, bic və amansız. Peşəyin hörgücündə cavan bir oğlan oturub. Başında ipək çalma var və o, səliqə ilə geyinib. Gözlərinə ətirli yağ sürtülüb ki, səhranın qaynarlığı xətər yetirməsin. Cavanın iyirmibeş yaşı var, ərəbin bəzəyi sayılan saqqalı hələ çox qısadır. Sifəti ciddidir. Dəvələr ağır yüklər aparır və bu yüklər daha da ağırlaşmalıdır, cavan buna çalışır. Cavanın gözləri qaradır, zəhmlidir. Onlar sakitcə uzaqlara baxır. Əlləri üləma əlləri kimi yumşaqdır və ağzı bəyaz sifətində qırmızı qan zolağı kimidir.

Saatlar ötür. Cavan uzaqlara baxır. Yenə də o burda hamıdan birincidir və yenə də onu görünməz Məkkə uzaqdan-uzağa hifz edir. Bəs Məkkədəki insanları kim hifz edir? Cavan bunu bilmir. O, qarşısındakı geniş dünyaya baxır. İnamla karvanını sürür. Mallarını satır, çoxbilmiş tacirlərlə sövdələşir, alacağını əlüstü alır və sahibəsinin sərvətini artırır.

Sonra yenidən səhra, dəvələr, tənha saatlar və tənha düşüncələr. Səhradakı insan nə haqda düşünür? Qumun əbədiliyi, səmanın sonsuzluğu və bunların hər ikisinə hakim kəsilmiş gözəgörünməz qüdrətlər haqqında. O, Allahı düşünür. Muhəmmədin gözü önündə açılan dünyada Allah və dini problemlər haqqında düşüncələr geniş yayılmışdı. Bugünkü siyasət kimi o vaxt Allah dünya olaylarının mərkəzində dayanırdı. Hər bir insan Allahın qüdrəti barədə düşüncələrə dalırdı, hər kəs də başqasının fikrini təkzib edirdi. Muhəmmədin karvanları Suriya və Yəməndən keçirdi. Hər iki ölkədə Allah ən aktual problem idi. Bazarlarda, hökumət idarələrində, kilsələrdə, hamam və bağlarda yalnız Allah barədə mübahisələr gedirdi. Təriqətçilər meydanlarda vaizlik edirdilər, hərə öz imanının doğruluğunu mədh edir, başqalarının yanlış təlimini lənətləyirdi. Monofızitlər³⁷, monofelitlər³⁸, qreqorianlar, koptlar³⁹, nestorianlar⁴⁰ və bütün yönlərdən olan yəhudilər bir-biri ilə birbaşa və dolayısı mübahisə aparırdılar; onların hamısı bircə şeyə, hamı üçün eyni səslənən və hərənin başqa cür qavradığı ilahi vəhyə, Bibliyaya istinad edirdi. Dinclik içində öz karvanı ilə şəhər və səhralardan keçib-gedənlər də iman mübahisəsinə çəkilirdilər. Fanatik vaizlər bazarlarda onların başına yığışırdı. Səhralarda yaşlı tərkidünyalar onlarla görüşüb dini düşüncələrini soruşurdular, dünyanın sonunu vəd edirdilər və burada da müqəddəs vəhyə söykənirdilər. Qısası, din bütün maraqların mərkəzində dayanırdı.

Məkkədən olan qərib də bilirdi ki, din çeşidli təmənnaların qaynar nöqtəsi ola bilər. Səhranın böyük şəhəri müqəddəs ocağın ətrafında salınmışdı. Kəəbənin böyük meydanında da allahlar barədə müzakirələr gedirdi, orda da tayfalar Hübalın, Əl-Latın, Əl-Üzzanın qüdrəti barədə mübahisələr edirdilər. Xristian və yəhudilər də gəlib Allahdan qəbul etdikləri vəhylərlə öyünür, öz təriqətlərini vəz edirdilər. Bu mübahisələr Məkkə tacirlərinin ürəyincəydi, onlar artıq bunlarsız da məşhur olan Məkkəni daha da məşhurlaşdırırdı.

Lakin tacirlərin özləri öz allahlarının reklam bütlərinə çox az inanırdılar. Qədim din ölmüşdü. Qalan yalnız reklam, mənasız mərasim, keçmişin kultu, rüsvayçılıq və cahillik idi. Məkkədə bunu çoxları duyurdu, çoxları bilirdi. Zəngin şəhərdə ölü allahlar hökm sürürdü. Ancaq bu allahlar şəhər üçün var-dövlət qaynağı olduğuna görə onlara dəyib-toxunmaq olmazdı. Tacirlər bunu ciddi-cəhdlə və qətiyyətlə qadağan edirdilər. Həqiqi imana can atan kəs, ilahi gerçəkliyi arayan şəxs Məkkəni tərk edirdi. Belə allah arayıcılarının sayı-hesabı yox idi, fəqət bu, məkkəliləri narahat etmirdi. Hər kəs öz xilasını istədiyi yerdə axtara bilərdi, amma təkcə Məkkə sərvətinin sütunları laxlamamalıydı. «Həniflər» adlanan bu allah arayıcılarından ehtiramlı kinayə ilə ötüşürdülər.

Ancaq Məkkədən qıraqda da haqqı tapmaq olardı. Suriyada, Fələstində, Misirdə, Ərəbistanın əksər qonşu ölkələrində xristianlar bir-biri ilə barışmaz mübahisələrdə idilər. Allahı arayan sadə məkkəli burdan baş tapa bilmirdi. Yəhudilər, xristianlar, təriqətçilər – Allahı arayan əksər ərəblərə onlar ruhi dinclik bəxş edə bilmirdilər. Həniflər səhrada vurnuxurdular, ilahi yazıları oxuyurdular və şübhələrdən əzab çəkirdilər. Az qala hamı Məkkənin ölü allahlarını lənətləyirdi. Az qala hamı Allah deyilən böyük, qüdrətli illahlığı yada salırdı ki, O da haçansa ərəb xalqına rəbbilik etmişdi. Bu illahlığa gedən yolu isə bilən yox idi, çünki ərəblərin qədim təkallahlığı ölmüş, yalnız şüursuz şəkildə yada düşərək minillərin əfsanələrində dəfn edilmişdi. Ulu, böyük Tanrıya, Allaha yalnız həniflər ürəkdən tapınırdılar. Bu Allahı yeni həyata qaytarmağa isə onların heç biri ürək eləmirdi. Səhra xalqı tərəfindən yarı dəli, yarı övliya sayılan qocalar, tökülüb-itən bu allah arayıcıları dinclik tapmadan yalnız səhrada vurnuxurdular.

Bütün bunların hamısını Haşimi nəslindən olan Muhəmməd uzun səfərlərdə görüb-götürmüşdü. O da bilirdi ki, Kəəbənin allahları ölüdür, o da bilirdi ki, həmin allahlar öz kultlarına görə nəyə minnətdar olmalıdır. O da bilirdi ki, uğrunda dünyanın mübahisə apardığı və vahid, qadir, müqəddəs Allahdan gələn vəhylər mövcuddur. Bunların hamısını Haşiminin iri gözləri sorub içəri çəkirdi: səhranı, sonsuzluğu və haqq uğrunda mübahisə edən insanları. Fəqət Muhəmməd hələ cavan, dəvələrinin daşıdığı yüklər isə ağır idi. Öz sahibəsinin sərvətini artırmaq üçün yükləri o həmişə çoxaltmalıydı. Xədicədən o, muzd kimi iki düyə aldı ki, bu da yaxşı haqq sayılırdı.

Praktiki həyatda Muhəmməd çevik və təcrübəli idi. Gecəli-gündüzlü tacirlərlə alver edirdi, gəlirini artırırdı və bu onun zehnini itiləyirdi. Düz üç il Xədicənin dəvələri ilə alverə getdi və çox az işlər müdiri tapılardı ki, uğurla doğruculluğu bu şəkildə birləşdirə bilsin. Xədicənin sərvəti çoxalırdı, onunla birlikdə də artıq iyirmisəkkiz yaşı tamam olmuş işlər müdirinin hörməti artırdı. Muhəmmədin var-dövləti isə artmaq bilmirdi. O hələ də subay və uşaqsız, ərəblərin təbirincə «quyruqsuz insan» idi.

Bu vaxt ona gözlənilməz bir xoşbəxtlik üz verdi.

Qüreyş nəslindən olan Hüvailidin qızı dul Xədicənin keçmişi tarix araşdırıcılarına az məlumdur. Görünür, haqqında danışmağa bir şey olmayıb. İkinci ərdən dul qalmışdı, zəngin idi, yaşı keçmişdi və ən kübar soydan, qüreyşilərdən idi. Məkkədəki bütün camaat kimi o da alver edirdi, heç kimə qaynayıb-qarışmırdı, sərvət toplayır və xoşbəxtliyin həsrətini çəkirdi. Evinin künc bacasından hərdən görürdü ki, gənc işlər müdiri və sarvan malla evə daxil olur. Muhəmməd cavan və gözəl idi. Qadının ürəyini ovlamışdı. Xədicəni istəyən çox idi, lakin Məkkədə az adam tapılardı ki, daxili ləyaqətdə və xarici cazibədarlıqda Muhəmmədə tay olsun.

Bir dəfə Xədicənin Maysara adlı qulu Muhəmmədin yanına gəlib soruşdu:

– Niyə evlənmirsən? Sənin yaşında kişilərin ən azı bir arvadı və bir neçə uşağı olur.

Muhəmməd də belə vəziyyətdə əksər kişilərin verə biləcəyi cavabı verdi:

– Özümü saxlamağa zorla pul qazanıram. Gəlirim arvad-uşağa bəs eləməz.

– Əgər varlı, gözəl, üstəlik də kübar bir qadın olsaydı?… – Qulluqçu soruşdu.

– Beləsi tapılmaz,– Muhəmməd ehtiyatla cavab verdi.

Bir gün sonra Xədicənin özü Muhəmmədin yanına gəlib bildirdi:

– Muhəmməd, sədaqətinə, doğruculluğuna və yaxşı xasiyyətlərinə görə səni sevirəm. Xalq içində hörmətin var və mənim kimi zadəgan Qüreyş soyundansan. Özümü sənə xanımın kimi təklif edirəm.

Muhəmməd Xədicənin təklifini qəbul etdi.

Bundan sonra qədim ərəb üslubunda bir məzə başladı. Kasıb işlər müdiri ilə nikah Xədicə üçün aşkar mezalyans⁴¹ idi. Qəti təsəvvür etmək olmazdı ki, qadının atası buna razılıq verəcək.

Xədicə Muhəmmədin və haşimilərin başçılarının da dəvət olunduğu bir qonaqlıq düzəltdi. Məclisin başında Xədicənin atası Hüvailid əyləşmişdi. O, yaşlı və içkiyə aludə idi. Xədicə atasının badəsini dalbadal doldurur, o da bunları sevinc və minnətdarlıqla bir-bir boşaldırdı. Axırda gözəl qaravaşlar gəldilər, qocanın qabağında rəqs edib qaval çaldılar ki, bundan sonra da onun kefi kökəldi. Amma başı sinəsinə düşəndə, əlləri əsməyə başlayanda Xədicə toy paltarını gətirtdi və bundan sonra haşimilərin ağsaqqalı Əbu Talib qardaşı oğlunu təriflədi və bir-iki dəvə dəyərində başlıqla Xədicənin elçiliyini elədi.

Qoca danışıqdan bir şey anlamadı. Nitq sona yetdikdə Xədicə atasını oturtdu, onun əlini qabağa uzatdı və ata xeyir-duasını verdirdi. Adətə uyğun olaraq həmin an kasıblara bir dəvə kəsildi və hallı əmilərdən biri tələsik kəbin duasını söylədi. Səhərisi Xədicənin atası bu xoşagəlməz hadisədən xəbər tutdu, əvvəlcə kürəkəninə və bütün Haşimi tayfasına qan davası elan etmək istədi. Onun hirsini soyutmağa güclə nail oldular.

Muhəmməd Xədicə ilə belə evləndi.

Bu ailə uzun illər yaşadı və Xədicə ölüm gününə qədər bircə kərə də peşmançılıq keçirmədi ki, Haşimi tayfasından olan kasıb sarvanı özünə ər seçmişdi.

MUHƏMMƏDİN SURLULUĞU

Mən də yalnız sizin kimi bir insanam.

Quran (41,5)⁴²

Xədicə ilə ailə qurmaqla Muhəmməd Məkkənin ali təbəqəsinin üzvü oldu. Hörməti artdı. Surlaşdı. Başını salıb alveri ilə məşğul olurdu. Hərdən Kəəbənin böyük həyətinə gedir və xoşbəxt ailə qurmuş nüfuzlu tacir həyatı sürürdü. Deyildiyi kimi, Xədicə öz seçimindən peşiman deyildi. İyirmidördillik birgə yaşayışda Muhəmməd yaxşı ər nümunəsi olmuşdu. Zaman dinc və olaysız ötüşmüşdü. Şəhərdə Muhəmmədin səliqəli xarici görünüşünü, çılğın təbiətini, sonsuz ədalətini və mömin Allah qorxusunu təqdir edirdilər. «Yaxşı ad, yaxşı qadın, öncə də namaz – yer üzündə mənim üçün ən gözəl şey bunlardır». Bir dəfə o belə demişdi.

Hüdud bilməyən kişilik qabiliyyəti, sonralar olduğu kimi, o vaxt da Muhəmmədin qüruru idi. Bu qabiliyyət onu ölkənin bütün tayfalarının sevimlisi etmişdi. «Allah ona otuz kişinin gücünü vermişdir», mömin ərəb dindarları ehtiramla bildirirlər. Şərq xalqları üçün bu, Qüdrət Sahibinin mərhəmətinin ən güclü sübutu idi. Öz gücünü sübut etməyə sonralar Muhəmməddə imkan yarandı. Burda diqqətəlayiq odur ki, ərəblər arasında ən qadir kişi özündən xeyli yaşlı arvadına onun ölümünə qədər sadiq qaldı.

Muhəmmədin yolu təmiz, ləkəsiz və düzgün idi. Onun arxasınca danışmağa söz tapa bilmirdilər və məhz dostlarının ən yaxın dairəsindən, onun intim həyatından məlumatı olmalı insanlardan Peyğəmbərin (s.ə.) sonrakı mötəbərləşməsinin ən qaynar, ən sadiq ardıcılları əmələ gəlir.

Xoş rayihələr Muhəmmədin şakəri idi. Şərqin bütün ətriyyatı – ənbər, müşk, kirşan, ənlik və saç yağları onun daimi işlətdiyi şeylərdi. Görmə qabiliyyətini qorumaq və parlaqlığı artırmaq üçün gecələr gözlərini sürmələyirdi. Qara, basmalı saçları çiyinlərinə tökülürdü və iki hörüyə vurulurdu. Başına incəliklə içəri qırçınlanmış ipək çalma qoyurdu. Gündə bir neçə kərə yuyunur, dişlərinin ağlığını saxlamaq üçün həmişə nəsə çeynəyirdi, bütöv saqqal saxlayırdı, sarımtıl-qonur çalarlı ciddi üz cizgiləri vardı və bütün qoxulara qarşı çox həssas idi. Onda özünə qarşı ikrah oyatmaq istəyirdinsə, yanında sarımsaq, yaxud soğan yeməyin kifayət idi. Mötəbərləşməsindən öncə Muhəmməd beləydi və ömrünün sonuna qədər belə də qaldı. Öz cisminə, gücünə və gözəlliyinə vurğunluq islamın əsas səciyyəsindən birinə çevrildi. Cismi və cismə vurğunluğu lənətləyən xristian tərkidünyalarını və tövbəçilərini Muhəmməd (s.ə.) başqa aləmin kabusları hesab edirdi – nifrətəlayiq və anlaşılmaz.

Lakin həyat sevinclərinə bu cür gözgörəti aludə olmuş sığallı, xoş rayihəli, nəcib, zəngin şəxs ciddi və sərt idi. Təsadüfi deyil ki, xoş rayihə və qadınlarla yanaşı namazı o özünün ən böyük sevinci sayırdı.

Qırx yaşına çatanda Muhəmməd Məkkənin parlamentinə, Kəəbədəki iclaslara getməyə başlayır. Burda o, sözübütöv, adil, biraz da qaradinməz insan kimi tanınır. Sərbəst nitq, cilalanmış ifadə, ərəblərdə şeirqoşma bacarığı kimi dəyərləndirilən istedad, görünür, bu ciddi insana verilməmişdi.

Əvəzində onun adilliyinə arın-arxayın bel bağlamaq olardı. Tacirlər arasında mübahisə düşəndə, kimsə aldadıldığını və haqqının pozulduğunu görəndə Muhəmmədin yanına gedirdi. O da ciddi və işgüzarlıqla məsələyə baxıb öz hökmünü verirdi.

Muhəmməd Kəəbə allahlarının mömin ibadətçisi deyildi, əslində məkkəli tacirdən bunu heç gözləmirdilər də. O da hamının etdiyini edirdi, gündəlik mərasimlərdə olurdu və gündəlik duaları oxuyurdu. Lakin hərdən Məkkə ətrafındakı çılpaq çölləri gəzməyə üstünlük verirdi, tək-tənha, xəyallara dalaraq, bəlkə də dua edə-edə. Belə şeylər olurdu. Heç kim buna görə hörmətli bir insana irad tuta bilməzdi. Belə məsələlərdə Məkkə tam dözümlü idi.

Ancaq bu dövrdə Muhəmməddə antipatiya əmələ gəlmişdi. O, Kəəbənin həyətində daima dolaşan baxıcılara, ovsunçulara və gözbağlayıcılara nifrət edirdi. Fəqət bu da son olaraq onun şəxsi işi idi, çünki pullu cadugərliyə inanmağa heç kəsi məcbur etmirlər. Maariflənmiş Məkkədə bu da ən uzağı mövhumatçı, cahil bədəvidir.

Öz insandaşlarına Muhəmməd həmişə səmimi və yatımlıdır. Kim bir vaxt ona qulluq göstəribsə, təşəkkürünə umud edə bilərdi. Əmisi Əbu Talib müvəqqəti qıtlıq keçirəndə Muhəmməd onun oğlu Əlini övladlığa götürdü ki, bu da həmişəlik onun evində qaldı. Əli gözəl bir oğlan idi, biraz birtərəfli, amma cəsur, nəcib və təşəbbüskar. Onun böyük gələcəyi vardı, islamın dördüncü xəlifəsi oldu.

Yayda Məkkədə istilik dözülməz olanda Muhəmməd digər adlı-sanlı tacirlər kimi Taifə köçürdü, yaxud öz çadırını mağaralarında həmişə sərinlik olan Hira dağının yaxınlığında qururdu. Məkkə yaxınlığındakı bu çılpaq dağı Muhəmməd çox xoşlayırdı ki, onun zirvəsindən də becərilməyən yabanı təbiəti və uzaqlardakı Taif bağlarını seyr edə bilirdin. Hətta ailəsi Məkkəyə qayıdanda da o hərdən Hiranın mağaralarına getməyi xoşlayırdı.

Nazilliyə qədər Muhəmməd belə yaşayırdı. Həyatı dinclik içində, sakit keçirdi, əməlləri şərəfli, namuslu, gözəçarpmaz idi. Ölənə qədər o bunları vurğulamaqdan usanmırdı.

Ərəb ölməzlik fikrinin nə olduğunu bilmirdi. Ölməzliyi o, dünyəvi artımla, öz tayfa ağacında yeni budağın yaradılması ilə əvəz edirdi. Muhəmməd də uşaq istəyirdi və Xədicə ona uşaq bəxş etdi. Dünyaya üç oğul, üç qız gətirdi. Bununla Muhəmmədə son xoşbəxtlik damlası da verilmiş oldu. Muhəmməd allahlara çoxlu nəzir gətirdi. Oğlanlarının adını Əlqasim, Əbdmanaf və Əttahir qoydu. Bu, Muhəmmədin o vaxt hər hansı dini düşüncədən nə qədər uzaq olduğunu bariz göstərir. Zira Əbdmanafın mənası «Manafın qulu» deməkdir və Manaf Kəəbənin ən məşhur bütü idi. Özünə isə o, ərəb adətinə görə Əbu Qasim deyirdi ki, bu da Qasimin atası anlamındadır.

Məkkənin küçələri çirklə doludur. Orda insanları yaman ruhlar sarmışdır. Ensiz, qaranlıq sokaklarda xəstəlik və ölüm yuva salmışdır. Hər il Məkkədə çoxlu uşaq tələf olurdu və bir gün Peyğəmbərin (s.ə.) hər üç oğlu bu ölülərin sırasına qatıldı. Muhəmməd yenidən «quyruqsuz adam»a, ölümlü insana çevrildi, onun başqasında yaşamaq iddiası olmadı. İtkisini o, ləyaqətlə qarşıladı. Amma bəlkə də bu, həyatının ən böyük ağrısı, bəlkə də dərin daxili dönüşünə ilk təkan oldu.

Muhəmmədin həyatı tədricən, əvvəllər az qala sezilmədən dəyişdi. Daimi şuxluğu onu tərk etdi. Kəəbənin böyük həyətində az-az göründü, allahlara çatan qurbanları getdikcə azaltdı. Fəqət bunların hamısı hələ nəzərə çarpmırdı. Yad müşahidəçinin gözündə Əbu Qasim, Muhəmməd Haşimi Əl-Əmin hələ də surlu vətəndaş idi. Öz oğulları ölsə də, əmisinin oğlunu övladlığa götürmüşdü. Böyük qızı artıq sayılan bir kişiyə ərə getmişdi, ikinci qızı nişanlanmışdı. Var-dövləti də durmadan artırdı. Deməli, yad göz üçün güman etməyə heç cür əsas yox idi ki, Muhəmməd qəm-qüssəyə batıb.

Ancaq Muhəmməddə aydın görünən bir dəyişiklik baş verirdi. Bu sakit, təmkinli tacir qəflətən elə bir iş tutdu ki, onu nə ondan əvvəl, nə də ondan sonra heç bir məkkəli etməmişdi: alverinə məhəl qoymamağa başladı. Qazanmağa ara verdi. Bazarlarda görünüb qiymətləri sövdələşmək, karvanları yükləyib yola salmaq əvəzinə Məkkənin ətrafında gəzib-dolaşdı, ad-san yoldaşlarına əhəmiyyət vermədi və daxili bir dincsizliyə düçar olan insana çevrildi. Tez-tez onu sallaq yanaqla, səyriyən gözlərlə çöllərdə məqsədsiz-məramsız vurnuxan gördülər. Özünün saraysayağı evində, Kəəbənin şimal tərəfındə artıq o, nadir qonağa çevrilmişdi. İçində nəsə baş verirdi, fəqət dəyişməsinin səbəbini heç kimə izah edə bilmirdi. Bəlkə bunu özü də bilmirdi. Amma bir şeyi dəqiq bilirdi: Məkkədəki mənasız həyat, pul hərisliyi və insandaşlarının imanı artıq onu qane etmirdi. Daha yüksək həyat amacı, ruhi dinclik arayırdı. Məkkəlilər onu bəyənirdilər. Muhəmmədin dəyişməsini qəti gözləməyən Xədicə də xoşbəxt yaşadıqları bu qədər ildən sonra ərinin yolunu kəsməkdə özünə haqq verə bilmirdi. Ona mane olmadı, bəlkə bu ümidlə ki, günlərin birində o özü yoluna qayıdacaq. Çünki tənhalığa, dini məftunluğa meyl Məkkədə yeni deyildi. Daxili boşluğun, dincsizliyin, dini narahatlığın bu duyğularına – hərdən şəhərin ən yaxşı başlarına yağan həmin hisslərə bələd idilər. İnsanın tənhalıqda keçirdiyi zamana «tövbə ayları» deyirdilər və can fenomeni barədə qayğılanmırdılar. Xədicə də əvvəl burda narahatlığa bir səbəb görmədi.

Muhəmmədə ən çox şəhərin şərqindəki Hira dağında rast gəlirdilər. Ordan Məkkəni, daşlı-səhralı və sonsuz çölləri açıq görmək olurdu. Dağda dərin mağaralar vardı və xəyalçı tənha Muhəmməd qımıldanmadan içinə qapılıb günlərlə, saatlarla həmin mağaraların ağzında otururdu. Qızları ona yemək gətirirdi, o isə onlara qəti fikir vermirdi. Uzaqlara, daşlı çöllərə, mavi polad rəngli sonsuz göylərə baxırdı. Hira dağının kölgəsi onu örtürdü.

Məkkə tacirləri hərdən bu dağdan keçib-gedərdilər. Onlar bürünüb oturmuş bu insana etinasızlıqla baxıb qeyri-müəyyən bir hökm çıxarardılar:

– Bizim Muhəmməd hənif olub.

İKRA

 
Qalx ayağa, Peyğəmbər, aç gözünü, bir dinlə.
Varlığımdan xəbər ver insanlara hər yerdə.
Keç qurudan, dənizdən, məşəl yandır ürəklərdə sən sözdən.
 

Puşkin

Muhəmmədin səhrada gördüyü nəydi? Səhra insansız deyildi. Muhəmməd çılpaq qayaların arasında, Məkkə ətrafındakı əbədi, boz çöldə dünyəvi iztirabdan qurtuluş axtaran yeganə adam deyildi. Sayı-hesabı bilinməyən həniflər onun kimi dörd yanı dolaşardılar. Şalax libaslara bürünüb onlar qayaların kölgəsində oturardılar. Əzəli haqq barədə düşüncələrə dalardılar, qədim, yad kitablar oxuyardılar, gözəgörünməz allaha ibadət edərdilər. Muhəmməd onlarla görüşür, söhbət edir, onların sarsıntılarını dinləyib birlikdə qədim yazıları oxuyurdu. Haqqı isə tapa bilmirdi, çünki bu onun özü kimi həniflərə də qapalı idi.

«Bilsəydim, Aləmin Rəbbi, sənə necə ibadət edilir, hər cür ibadətə, doğrusu, can-başla hazır olardım», həniflər arasında ən məyusu Zeyd ibn Əmir deyirdi. Übaydulla, Omar, Üməyya və digərləri öz sarsıntılarını yalnız Muhəmmədə aça bilirdilər. Əzab və suç içindəki dünya onların qarşısında dayanmışdı – saysız bütlərin hökmranlığı altında. Ehtiyac, çirk və ölümcül savaş içində insanlar doğuluşdan ölümə gedən qısa yolla imansız və tapınışsız irəliləyirdilər. Hənifın qəlbi sarsılanda o, insanın qədim həvəsində, mahnıda dinclik arayırdı. Amma bu, dünyəvi, məişət mahnıları olurdu, zira həniflər haqqın nə olduğunu bilmirdilər. «Onlar yerdən qopa bilmirlər», Quran onların barəsində belə buyurur.

Həniflərin ən görkəmlisi, Xədicənin gənclikdən Allah sorağında olan və ömrünün sonuna qədər Onu tapa bilməyən əmioğlusu kor, qoca Varaka ibn Nofəl idi. Varaka bütün imanlara baş vurmuşdu, qədim yazıları oxumuşdu, bütün allahlara ibadət etmişdi. Haqqı isə tapmamışdı. Əvvəlcə bütçü, sonra yəhudi, axırda xristian olmuşdu; müqəddəs yazının müəyyən parçalarını ilk dəfə ərəb dilinə çevirmişdi. Ömrünün sonunda başa düşdüyü yeganə şey dərin bir inam olmuşdu ki, haçansa kimsə haqqın bünövrəsini qoyacaq. Bu insanın kimliyini və onun haçan gələcəyini, təbii ki, Varaka bilmirdi. Onun sayəsində Muhəmməd yəhudi və xristianların yazılarını, peyğəmbərlərə inamı və bəşəriyyətin sirlərindəki sarsıntıları öyrəndi.

Muhəmmədin qəlbi get-gedə zülmətləşirdi. Onun gözləri önündə dünya bomboz, səma mavi polad rəngində bərqərar idi. Haqq onların arasında yox idi. Muhəmməd dinclik tapmadan ölkəni dolaşırdı, dağyuxarı, dağaşağı. Paltarı didik-didik olmuşdu. Məkkəli kübar tacirdən əsər-əlamət qalmamışdı. Saçları dağınıq, yerişi ləngərli olmuşdu, iri, şaşqın gözləri ilə ətrafına baxınır, günlərlə əlini xörəyə vurmurdu. Onu görən düşünməli olurdu: Xədicənin ərinin halı pozulub. Amma onun nəyə mübtəla olduğunu heç kim bilmirdi, o özü də. Təhsil görməmiş adi bir tacir idi, sözün qüdrəti ona əta edilməmişdi. Hansı iztirabların qamçılayıb onu çöllərə saldığını, şaşqın baxışının hansı möcüzələrin sorağında olduğunu özü də deyə bilmirdi. Gecəli-gündüzlü Hira dağının sərin mağarasına qapılırdı.

Ətrafında Hicazın qeyri-adi təbiəti baş alıb gedirdi. Diş-diş qayalar əbədi Günəşdə od tutub yanırdı, gün batanda onlar qövsi-qüzehin bütün çalarlarına boyanıb bərq vururdular. Quru, təmiz hava geniş, sonsuz qütbü qapanmağa qoymurdu. Dağın zirvəsindən Muhəmməd dünyanın nəhəng qumunu, çobanların öz qoyun-keçisini otardığını görürdü, əzəmətli dəvələrin tayfaları uzaqlara daşıdığını və qəfil dəyişmədə, az qala toran düşmədən gecənin qəfil gəlişini müşahidə edirdi. Aylarla dinib-danışmırdı. Heç bir insanın, heç bir canlı varlığın yolu onunku ilə kəsişmirdi. O yalnız daşları, qayaları, qumu və quru səhra havasının sayəsində adamın az qala başı üstünə enən əbədi ulduzları görürdü.

Bu ulduzlar, bu qayalar, bu daş və yarğanlar şəxsi həyat kəsb etməyə başlayırdı. Sakit gecələrdə, sonsuz qaynar gündüzlərdə daşlar dil açırdı. Muhəmməd onlardan qaçırdı; onlar isə əl çəkmirdi. O, fəryad, qışqırtı eşidirdi, daşlar, qayalar səslərə çevrilirdi və bu səslər onu rahat buraxmırdı. O, üzünü örtüb torpağa döşənirdi. Bədəni titrəyirdi. Əsməcə tutan dodaqları köpüklənirdi, çünki insan səslərinə bənzəməyən səslər eşidirdi. Sonra ayılırdı. Alnını tər basırdı, bədəni qıclaşırdı. Mağarada büzüşüb çöməlirdi, gözləri uzaqlara dikilirdi və bu gözlər nə qaya, nə səma, nə də qum görürdülər. Bəlkə yazı xalqlarının istifadə etdiyi uzaq rəmzləri görürdülər, bəlkə yəhudilərdə Allahın bütün simalarını əvəz edən alovu görürdülər. Bəlkə qədim görüntülər, müdrik rahiblərin, karvan yollarının, sonsuz təriqətlərin xatirələri zühr edib yoxa çıxırdılar. Və yenidən gün doğurdu, Günəşin qaynarlığı yenidən daşlara sancılırdı, yenidən səslər peyda olub cır, qorxunc və yad şəkildə Muhəmmədin qulağında səslənirdi. Və o, yenidən səhranı dolaşır, üzünü örtüb özünü daşlara çırpırdı. Həmişə də uzaq, gurultulu çağırış səslənirdi, həmişə də şüurunda yarı eşidilən, yarı düşünülən anlaşılmaz cümlələr, səslər və görüntülər peyda olurdu. Və Muhəmməd yenidən yorğun-üzgün torpağa döşənirdi, qayalara baxırdı, diksinirdi, quru havanın gətirdiyi həmin səsləri, kəlmələri eşidirdi: «Mənəm burda olan, dinlə məni».

İsti səhra havasında görüntü ilə fikir dolaşırdı. Göy və yer görüntülərlə dolurdu və həmin uzaq səs uzaq dalğa zərbəsi, küləyin vıyıltısı kimi Muhəmmədin qulağını silib keçirdi:

«Sən həmin adamsan, Rəbbin adını çağır!»

Fəqət səhradakı səslərin sayı-hesabı yoxdur, səhranın insanın içərilərinə yeriyən gözü də saysız-hesabsızdır. Səhrada şəyatinlər, cinlər, yaman ruhlar insanı dinc buraxmır və heç kəs bilmir ki, onu yoldan çıxarmaq üçün iblis hansı avazdan, hansı səsdən və hansı simadan istifadə edir. Muhəmməd (s.ə.) sadə bir insan, təhsil görməmiş məkkəli tacir idi. Səsləri ayırd edə bilmirdi. Yalnız onu bilirdi ki, insanın dörd yanı şəyatinlərlə doludur və onlar adamı öz toruna salmaq istəyirlər. Buna görə də elə bilirdi ki, özü mübtəlalıdır, ağzı köpüklənə-köpüklənə bazarlarda dolaşıb şeytan əməllərini yayanlardan və yer üzünün nemətlərindən qopa bilməyənlərdən biridir.

Lakin Muhəmməd (s.ə.) baxıcılara, mübtəlalılara və ovsunçulara nifrət bəsləyirdi. İndi özünün şeytan ovsununa düçar olduğundan qorxurdu.

– Ömrüm boyu ovsunçu və cadugərlərə nifrət etmişəm, indi özümün onlardan biri olmağımdan qorxuram, -Xədicəyə deyərmiş.

Lakin hansı əcinnənin onu rahat buraxmadığını bilmirdi. Mübtəlalıqdan qorxurdu, dəhşətli səhra dəliliyindən ehtiyat edirdi. Ona görə də səhrada vurnuxur, dəmlilər kimi təngildəyir, şaşqın, anlaşılmaz nəzərlə ətrafına boylanır, xilas arayırdı və tapmırdı. Yerə çökürdü və tər içində olan bədəni uçunub titrəyirdi. Günlər, həftələr, aylar beləcə əzab və şaşqın səndələmə içində keçirdi.

Sonra Qədr Gecəsi gəldi – birdən-birə, gözlənilmədən, insanın ağlını çaşdıraraq.

Nədir Qədr Gecəsi?

Şərqli ilahi möcüzələrdən, Qüdrət Sahibinin xüsusi rəhmindən və Allahın barmaqları arasından dünyaya baxmağa ixtiyarı olan surludan söhbət salanda deyir:

– Belə şey yalnız Qədr Gecəsində, möcüzələrin böyük gecəsində mümkündür.

Qədr Gecəsi ramazana, orucluq və tövbə ayına düşür. Ramazan otuz gündür, fəqət hansı gecənin Qədr Gecəsi olduğunu heç kim bilmir. Qədr gecəsində təbiət bir saatlığa yuxuya gedir. Çaylar axmağını dayandırır, külək əsməyini. Əcinnələr dünyanın möcüzələrini qorumağı unudurlar. Qədr Gecəsində otların boy verməsini və ağacların danışdığını eşitmək olur. Yuxuya getmiş çaylardan pərilər baş qaldırır, səhranın qumu dərin uyğuya dalır. Qədr Gecəsinə qatlanan insanlar üləma, yaxud övliya olurlar, çünki həmin gecə insan dünyaya Allahın barmaqları arasından baxır.

Qədr Gecəsində, ramazan ayında Allahın kəlamı Muhəmmədə (s.ə.) nazil oldu.

Qeybdən gələn səslərdən, şeytan kabusundan, mübarizə, iztirab və sarsıntıdan üzülərək Muhəmməd (s.ə.) həmin gecə Hira dağının şeytan qılıncından açılmış böyük mağarasının girəcəyində uzanmışdı. Yatırdı, ya da xəyallara qərq olmuşdu. Qəfildən ona doğru gələn bir surət gördü. Surət yayğın idi. İnsanmı? Şeytanmı? Nəsə bir varlıq.

Bu varlıq o qədər yaxınlaşdı ki, səma böyüklüyündə bir cüt göz onun içərilərinə yeridi və qəfildən o, bir səs eşitdi, indiyəqədərkindən fərqli olaraq çox səlis və aydın:

– İkra, – səs dilləndi, – söylə.

Bu özündə qorxu gizlətməyən, başa düşülən aydın səs olduğuna görə Muhəmməd (s.ə.) aşkarca cavab verdi:

– Söyləyə bilmərəm.

Bu vaxt görünməz əllər ondan yapışıb yerə basdı, onu elə sıxcaladı ki, Muhəmməd (s.ə.) boğulduğunu güman etdi və həmin səs bir də buyurdu:

– Söylə.

Muhəmməd (s.ə.) dəhşət və qorxu içində soruşdu:

– Nəyi söyləyim?

Onda həmin surət Peyğəmbərin (s.ə.) gözləri önündə böyük, ipək parça sərdi və Muhəmməd (s.ə.) Quranın ilk ayələrinin alovlu yazısını oxudu:

«İnsanı qan laxtasından xəlq edən Rəbbinin adından söylə. Söylə, acıyan və bağışlayandır Rəbb, insanın bilmədiyi şeyi ona O, qələmlə öyrətdi».

Surət birdən yoxa çıxdı, Muhəmmədin (s.ə.) ətrafına sakitlik çökdü, gecə öz pərdəsini çəkdi və səhra yuxuya daldı, Qədr Gecəsində dünya yuxuya daldığı kimi.

Muhəmməd (s.ə.) ayağa durdu, mağaradan çıxıb dağın başına qalxdı. Ərəbistanın ulduzlarını, fantastik şiş qayaları, Allahın evi Kəəbə ilə birlikdə Məkkəni gördü. Və yenidən onun qulağına səhra küləyinin həzin xışıltısına bənzər bir səs gəldi və dedi:

– Sən Allahın Rəsulusan, ya Muhəmməd, mən də Ulu Mələk Cəbrailəm.

Sonra səs kəsildi. Bir cüt iri göz Muhəmmədə (s.ə.) dikildi. O, sağa-sola, yuxarı-aşağı baxdı, Ulu Mələyin sərt baxışı hər yanda vardı. Muhəmməd (s.ə.) qıçı dolaşa-dolaşa dağı endi, sərt qayalar əl-ayağını qıncıq-qıncıq elədi, quru səhra tikanları ayağına doldu, O bunları hiss etmədi. Özünü itirmiş qovqun bir insan kimi daşlı dərə ilə qaçmağına davam etdi. Ertəsi gün günortaya qədər vadidə dolaşdı və cənabi Cəbrail gözlərini ondan çəkmədi.

Axırda Muhəmməd (s.ə.) yorğun-arğın evə gəldi, Xədicəni çağırdı, baş verənləri ona danışdı.

– Bilmirəm, dedi, məni izləyən pak ruhdurmu, yoxsa şeytandırmı.

Xədicə ağıllı qadın idi. Ərinə kömək etmək istəyirdi və nə eləmək lazım gəldiyini bilirdi.

– Otur sol dizimin üstündə, dedi, ruhu yenə görürsənmi?

– Hə, Muhəmməd (s.ə.) cavab verdi.

– İndi də otur sağ dizimin üstündə, Xədicə buyurdu.

– Yenə görürəm, Muhəmməd (s.ə.) dilləndi.

Onda Xədicə dərindən köks ötürüb büsbütün soyundu və nəvazişlə Muhəmmədə (s.ə.) sığındı. Sonra soruşdu:

– Yenə görürsən?

– Görmürəm, Muhəmməd (s.ə.) cavab verdi.

– Onda, ya Muhəmməd, o, gerçəkdən pak ruhdur, çünki natəmiz ruh abırsızlığa sevinərdi, pak ruh isə utandığından qaçar.

Və Muhəmməd (s.ə.) kişi olduğuna görə Xədicənin sözləri onu sakitləşdirdi və o, yuxuya getdi. Xədicə isə qadın idi. Dinclik tapa bilmirdi, ərinə üz verənləri öyrənmək istəyirdi.

Məkkədə ağıllı adamlar çox idi, onlar tacirliyin bütün incəliklərini bilirdilər, qiymətlər və mallar haqqında gözəl məlumatları vardı. Göylərin işindən, yaxşı və yaman ruhlardan isə az şey bilirdilər. Xədicə kirmişcə yataqdan qalxdı, sakitcə evdən çıxdı, bütün allahlardan xəbərdar olan, bütün dinlərə tapınmış, ancaq yenə də haqqın yolunu tapa bilməmiş üləma əmioğlusunun, kor hənif Varaka ibn Nofəlin yanına getdi. Ərindən əl çəkməyən ruhlardan həmin bu müdrik əmioğlusuna danışdı. Varaka hər şeyi eşidəndən sonra əllərini göyə qaldırdı, dərin bir həyəcanla qışqırdı:

– Ruhuma hakim kəsilmiş Ona and olsun ki, əgər mənə danışdığın kimidirsə, Muhəmmədin gözünə görünən bir vaxt Musaya və bu xalqın bütün peyğəmbərlərinə görünmüş böyük Ulu Mələkdir. Ərinə de ki, möhkəm olsun.

Arxayınlaşmış Xədicə evinə döndü. Varaka alim adam idi, yanıla bilməzdi. Ertəsi gün Muhəmməd (s.ə.) yenə də şübhə içində və inamsız-inamsız Kəəbəyə getdi. Qədim adətlə yeddi dəfə müqəddəs evin başına dolandı və yeddinci kərə kor Varaka ilə toqquşdu.

– Eşidib gördüklərini mənə danış, Varaka xahiş etdi və Muhəmməd (s.ə.) onun Xədicədən eşitdiklərini olduğu kimi söyləyəndə Varaka səsi titrəyə-tirtrəyə dedi: – Haqdır, sən bu xalqın peyğəmbərisən, bütün mələklərin ən böyüyü sənin yanına gəlib. İnsanlar sənə inanmaq istəməyəcək. Sənə yalançı deyəcəklər, səninlə pis davranacaqlar, səni yamanlayıb mübarizə aparacaqlar. Ancaq möhkəm ol, çünki sən xalqın peyğəmbəri seçilmisən.

Və qoca, Muhəmmədə (s.ə.) baş endirdi, onu öpüb xeyir-dua verdi.

– Mən Allahın Rəsuluyam, Muhəmməd (s.ə.) dedi.

İndi o, Kəəbənin həyətində təkcə dayanmışdı. Saysız bütlər gözlərini ona zilləmişdi, onun dörd yanında boğazlarından bər-bəzək asılmış lal illahlar durmuşdu. Kahinlər, tacirlər, sarvanlar, bütün Məkkə şəhəri, ayıq, dinsiz, böyük ölkə bütövlükdə ona qarşı dayanmışdı. O, tək-tənha idi, gözəgörünməz Allahın rəsulu idi ki, indi Onu bəyan etməliydi. Üçyüz altmış illaha, rəqibinin gücünə və qüvvəsinə, başından yağdırılacaq kinayə və hərcayılığa qarşı onun yeganə silahı vur-tut bir görüntü, sönməz, ciddi gözlərin xatirəsi və dünyanı lərzəyə gətirəcək qısa, yaddaşdan silinməyən bir Ayə oldu:

Söylə, təkdir Allah, əbədi pak,

Törətməyib O Özü, törənməyib Özü də.

BAŞLANĞIC

Ya Bürünmüş, qalx ayağa, söylə və Rəbbini həmd et.

Quran, Surə 24 ⁴³

Muhəmməd (s.ə.) nazilliyə inandı. Görüntü çox aydın, eşitdiyi sözlər çox unudulmazdı. Onlar haqqın açarı idi. Haqq özü isə hələlik gizlindəydi. Onun dəqiq cizgiləri yoxuydu, yalnız eyhamla deyilmişdi. Bunu söyləmiş Ruh hələlik öz sözünü bitirməmişdi.

Muhəmməd (s.ə.) gözləyirdi. Gecəli-gündüzlü o, Məkkənin çılpaq ətrafına dolaşırdı, Ruhun ilk kərə gözünə göründüyü yeri axtarırdı, unudulmaz Ayəni təkrar edib möcüzə gözləyirdi. Bircə anlığa açılmış dar yarıqdan odünyaya baxış atmışdı. Kimə belə şey nəsib olursa, başqaları kimi yaşamaqdan həmişəlik əl götürür. Çoxdandır, yarıq yenidən onun üzünə bağlanmışdı, möcüzələr yox olmuşdu. Peyğəmbər (s.ə.) sidq-ürəklə onların qayıdışını gözləyirdi. Lakin möcüzələr gəlmək bilmirdilər və Peyğəmbər (s.ə.) yenidən şübhələr içində qovruldu, yenidən çıxış yolu aradı və tapmadı. Odünyaya atdığı baxışı xatırladı, fəqət bilə bilmədi ki, ona hakim kəsilən hansı qüvvədir. Şübhələndi ki, cinlər, yaman ruhlar, şəyatinlər onun ağlını oğurlamışlar.

Və mübtəla olduğu iztiraba, məyusluğa, mənəvi ağrılara son qoymaq üçün Məkkə ətrafındakı qayalardan birinə qalxmaq və cinlərin daraşdığı canını uçuruma atmaq qərarına gəldi.

– Həmişəlik dinclik tapmaq və bütün mənəvi iztirablardan xilas olmaq istəyirdim, sonralar o belə deyərdi.

Və dinclik tapmaq üçün Peyğəmbər (s.ə.) uçurumun qırağına gəldi, ayağının altındakı boşluğa baxdı, qabağa əyildi və xırda daşların ayağının altından qaçıb dərinliyə yuvarlanmasına tamaşa etdi. Əbədi dinclikdən onu bircə addım ayırırdı. Bu vaxt qəflətən qulağına lap asta, amma aydın qavranıla bilən bir səs gəldi. Muhəmməd (s.ə.) bitili ağac kimi qayanın kənarında donub-qaldı. Baxışı üfüqü aradı və göy üzündə, düz başının üstündə Onu, o Sözəgəlməzi gördü.

Sözəgəlməz yaxınlaşdı. Uçurumun qırağında dayanaraq Muhəmməd (s.ə.) qayanın başında həyatının ikinci vəhyini, məşhur «Əz-Zuha» («Aydınlıq») Surəsini qəbul etdi. Bu Surənin ayələri ərəbcə qənirsiz gözəldir. Yalnız onlar Peyğəmbərə (s.ə.) onun peyğəmbərliyi barədə aydınlıq gətirdi.

«And olsun səhərin aydınlığına və qovuşan gecəyə», Muhəmməd (s.ə.) eşitdi, «Mən səni fəqir sayıb seçmədimmi? Şaşqın sayıb yol göstərmədimmi? Ehtiyaclı bilib doyurmadımmı? Rəbbin heç vaxt səni yalqız qoymaz, çünki sən Onun sözünün haqq olduğunu bəyan etməlisən» (93, 6 – 11)⁴⁴.

Bu vaxt Peyğəmbər (s.ə.) uçurumun qırağında diz çöküb Rəbbisinə dua etdi və qayadan endi. İndi o, həmişəlik dinclik tapmışdı. Peyğəmbərliyi ona aşkar olmuşdu.

Quranın vəhyləri beləcə başladı, iyirmiüç il dalbadal, son məqama, Peyğəmbərin (s.ə.) ölüm gününə qədər. İndi Muhəmmədə (s.ə.) dinclik gəlmişdi, o öz vəzifəsini dəqiq bilirdi, qarşısında dümdüz bir yol vardı.

Bəs bu yol açıq idimi? Həmin yolun üstündə illahlar və bütlər, kral səltənətləri və cahil tayfalar dururdu. Bu yolu dünya imperiyaları kəsirdilər. Tacirlər, kahinlər, sehrbazlar, alimlər və cəngavərlər – güc dünyasının hamısı aydınlığa aparan bu yolu bağlayırdı. Yeganə, qənirsiz gözəl bir ayəyə qulaq asaraq, bənzərsiz kəlama əməl edərək cahil Ərəbistanın səhra şəhəri Məkkədən həmin aləmə qarşı savad görməmiş sadə bir tacir baş qaldırdı.

Muhəmməd (s.ə.) tacir idi, bütün ömrü boyu mal alıb-mal satmış, sərvət artırmış, karvanlar yola vermiş və tanımadığı tacirlərlə mübahisələr aparmışdı. Yeni imanın peyğəmbəri üçün bu, çox gözəl bir önyaşam idi. Peyğəmbərə (s.ə.) məntiqi düşüncə və soyuq başla götür-qoy başarısını bəxş edən də məhz bu önyaşam olmuşdu. Muhəmməddən (s.ə.) öncə çoxlu peyğəmbər gəlib-getmişdi, onlar da onun kimi imanın gücünə mübtəla olmuşdular. Onun kimi onlar da qorxmadan iztirab yolunu tutmuşdular, uduzmuşdular, udmuşdular. Lakin heç biri dünya səltənəti, dövlət qura bilməmişdi. Bunun üçün mübtəlalı bir tacirə, praktiki tacir həyatının zəngin təcrübəsini peyğəmbərin, yeni dünyanın rəhbərinin görüntülü varlığına qatan bir insana ehtiyac duyulurdu.

Muhəmməd (s.ə.) öz daxili dincliyini beləcə tapandan, öz missiyasına əmin olandan sonra yenidən keçmiş varlığına döndü. Yenidən öz evində qaldı, Kəəbəyə getdi, səliqəli geyindi və həmin qabaqkı coşqunluğunu və səmimiyyətini göstərdi. Zahirən o təzədən Məkkənin imkanlı tacirinin həyatını sürdü. Muhəmmədin (s.ə.) təmtəraqlı həyata qayıdışını məkkəlilər yaxşı qarşıladılar. Onun tövbə ayları aşkarca arxada qalmışdı. Bunu xeyli təmkinlə qəbul etdilər, çünki hərdən hörmətli tacirlərin də sidq-ürəkdən mübtəla olduğu tutmalara Məkkədə vərdişkar idilər. Bu, xəstəlik və qızdırma kimi keçərli sayılırdı. Muhəmməd sağalmışdı. Məkkədə belə düşünürdülər. Amma heç kəs bilmirdi ki, səssiz ərəb gecələrində Muhəmmədin (s.ə.) evində Ulu Mələk Cəbrail peyda olur, onda da sakit, şən tacir ağzı köpüklənə-köpüklənə yerə yıxılır, yeni imanın vəhylərini qəbul edir və getdikcə bu imanın ən sərt peyğəmbərinə çevrilir.

Vəhylərini, imanını, içində inkişaf edən daxili aləmin hamısını Peyğəmbər (s.ə.) öz həmvətənlərindən gizlədirdi. O özünü rəsul, Allahın elçisi yox, nəbi, oyadıcı peyğəmbər, yeni imanın yayıcısı sayırdı. Peyğəmbər (s.ə.) öz yoluna – yeni imanı bəyan etməyə çox ehtiyatla qədəm qoydu.

Peyğəmbər (s.ə.) vəziyyəti dəyərləndirməyi bacarırdı. Yeni təlimi heyrətlənmiş və şəkkak camaata bəyan etmək üçün o, Kəəbənin həyətinə tək, məsləkdaşsız, müşayiətsiz girmək istəmədi. Yeni təlimlə camaat içinə çıxmazdan öncə möhkəm bir zəmin yaradılmalıydı, Peyğəmbərin (s.ə.) gələcək mübarizəsini sözdə və əməldə dəstəkləməyi bacaran və istəyən, onun sözlərinə kəlməsiz əməl edəcək tərəfdaşlar dairəsi yaranmalıydı.

Muhəmməd (s.ə.) uyğarlı gələcək məsləkdaşlarını aramağa başladı. Amma o, ehtiyatlı, ayıq düşünən, yüz ölçüb-bir biçən və hər şeyi hesablayan adam olduğuna görə öz tərəfdarlarını əvvəlcə ailəsinin dar çərçivəsində aradı.

İslama ilk iman gətirən arvadı Xədicə oldu. Düşünüb-daşınmadan, götürqoy etmədən o, ərinin dinini qəbul etdi. Müdrik əmioğlusu Varakanın sözlərinə, ərinə gələn vəhylərə inandı. Muhəmməd (s.ə.) ona ibadəti öyrətdi və həmin namazla ikinci dindarı qazanmış oldu. Bir dəfə o, Xədicə ilə öz otağında namaz qılanda Əbu Talibin onyaşlı oğlu Əli içəri girdi. Namazın əzəmətli mərasimi, əmisi oğlunun avazlı səsi uşağın xoşuna gəldi, buna görə də xalçanın üstünə əyildi, Quran ayələrini təkrarladı və onu xəlifə tacına, Misirin, Suriyanın, Fələstinin, İranın, Mesopotamiyanın və Şimali Afrikanın hökmdarı taxtına aparan yolu tutdu. Ailənin üçüncü üzvü də tezliklə ev sahibinin təliminə qoşuldu. Bu, bir vaxt Xədicənin ona bağışladığı, Muhəmmədin (s.ə.) də ona azadlıq verdiyi və Əli kimi oğulluğa götürdüyü Zeyd adlı qul oldu. Sonralar Zeydin əsl atası, adlı-sanlı və zəngin bir ərəb tapılanda Zeyd atalığının evini qoyubgetməkdən boyun qaçırdı. O, islamın ilk yetkin kişisi oldu və Peyğəmbərin (s.ə.) qulluğunda durmasına, bir igid kimi qabağında heç kəsin çöp sala bilməməsinə baxmayaraq yeni təlimin sadiq, dönməz təəssübkeşinə çevrildi.

Muhəmmədin (s.ə.) indi üç məsləkdaşı vardı. Onların üçü də onun ailəsindən gəlirdi, həmin ailənin ən yaxın üzvləri idilər. Bununla Məkkə camaatına çətin nüfuz etmək olardı. Muhəmməd (s.ə.) öz fəaliyyət dairəsini tədricən genişləndirməyə başladı.

Məkkənin aparıcı soyları arasında o, addım-addım özünə yeni tərəfdaşlar arayırdı, dini maraqlarını müşahidə etdiyi insanlara baş çəkirdi, onlarla uzun-uzadı, ehtiyatla söhbətləşirdi, sonsuz qayğılarını, bəhanə və şübhələrini alt-üst edirdi, tacir mal üçün sövdələşdiyi kimi onlarla danışıqlar aparırdı və yalnız uğura tam əmin olandan sonra ürəyini açırdı. Yeni tapınanları məntiqin yolu ilə yeni imanın vacibliyinə inandırandan sonra əqli sübuta, Allah kəlamına, Qurana əl atırdı.

Muhəmməd (s.ə.) püxtələşmiş təbliğatçı idi, bu vəzifəni o, Xədicənin işlər müdiri kimi də yerinə yetirmişdi. İndi həmin peşə onun köməyinə gəlirdi. Get-gedə ətrafına imanlıların kiçik bir icması toplaşdı. Muhəmmədin (s.ə.) arxasınca gedənlər təkcə qullar, dilənçilər və nökərlər deyildi və onlar ona görə getmirdilər ki, Muhəmməd (s.ə.) insanların Allah qarşısında bərabərliyini Ərəbistanda ilk dəfə söyləyir, öz adamlarını məsləhət və pulla dəstəkləyirdi, onların arasında həm də Muhəmmədin (s.ə.) özü kimi dini şübhələrin əlində həlak olmuş, zəngin dolanışıqdan qaçıb-qurtulmaq istəyən adlı-sanlı məkkəli ailələrin üzvləri də vardı. Bu sırada həmçinin gənc, varlı, təşəbbüskar insanlar da tapılırdı ki, Peyğəmbərin (s.ə.) tutduğu yol onlara azadlıq yolu kimi görünürdü.

Muhəmmədin (s.ə.) ən böyük uduşu heç də dilətutma bacarığı və məntiqi şərhlərlə şərtlənmirdi.

– Mən, Peyğəmbər (s.ə.) deyirdi, Əbu Bəkr, Doğrucul, istisna olmaqla əvvəlcədən tərəddüd, götür–qoy və etiraz bildirməyən heç kəsi islama çağırmamışam. Əbu Bəkrdə nə şəkk, nə də tərəddüd vardı.

Əbu Bəkr adı ilə tanınan Abdulla ibn Əbu Kühaf bir işə tənqidsiz girişən kişilərdən deyildi. O, miyanə bir soydan idi və kasıbçılıq içində böyümüşdü. Özünün zəhməti nəticəsində böyük var-dövlətə və bundan da böyük şöhrətə yetişmişdi. Anadangəlmə xalq adamı idi, Məkkənin mürəkkəb qohumluq münasibətlərinə yaxşı bələddi və zarafatcıl olayların söyləmçisi, şən, gülərüz insan kimi hər yanda sevilə-sevilə qarşılanırdı. Xasiyyəti qranit kimi sərt idi, daxilən isə şübhələrdən əzab çəkən bir çox başqalarına bənzəyirdi, əksər zarafatcıllar kimi düşüncəli niskilliyə, götür-qoya və zikrə meyllənirdi. Dünyəvi nemətlərdən kiminsə ona bir şey verə bilmədiyi bu zəngin bankir islamı qəbul etdi və uzun haqq yoluna qədəm qoydu, şəkk-şübhə etmədən, uşaq öz anasına doğru yeridiyi kimi. Muhəmmədin (s.ə.) bütün məsləkdaşları arasında bu yava lətifələr söyləmçisi, bu hərcayı tacir ən sadiqi, ən fədakarıydı. Çünki Peyğəmbər (s.ə.) yeganə adam idi ki, Əbu Bəkr bütün ömrü boyu onu ciddi qəbul edirdi. Peyğəmbərin (s.ə.) irsinə sahib çıxmaq, Allahın Rəsulunun (s.ə.) ilk davamçısı, islamın ilk xəlifəsi olmaq ona nəsib oldu.

Muhəmmədin (s.ə.) işə girişdiyi ehtiyatkarlığın astar üzü də vardı. Nazilliyin ilk ili ona yalnız səkkiz məsləkdaş gətirdi. Onlar Peyğəmbərin (s.ə.) evində yığışıb möminliklə ibadət edirdilər. Lakin bu hələ Muhəmmədin (s.ə.) fəth etmək istədiyi dünya deyildi. Ona görə də Peyğəmbər (s.ə.) bir addım da qabağa getməyi və fəaliyyət sahəsini genişləndirməyi qət etdi. Təbii ki, onun yanındakı yığıncaqlar, səkkiz məsləkdaşın ibadətləri, Peyğəmbərin (s.ə.) yeni möminlər qazanmaq cəhdləri bütün çabalara baxmayaraq xarici aləmdən gizlədilə bilməzdi. Şəhərdə asta-asta danışırdılar ki, Muhəmmədin (s.ə.) evində hansısa yığıncaqlar keçirilir, o, hansısa yeni bir təlimi təmsil edir və özünə tərəfdaşlar toplayır.

Bu şayiələrə diqqət yetirən olmadı. Bəlkə Muhəmməd yəhudi, yaxud xristian təriqətçisi olmuşdur, burda belə şeylərə dözürdülər və saysız allahlara vərdişkar idilər.

Bir gün Muhəmməd (s.ə.) Haşim və Müttəlib soylarının bütün üzvlərini evinə çağırdı. Qohumlar gəldilər, bəlkə o ümidlə ki, Muhəmməd onlara hansısa bir iş təklif etmək istəyir, bəlkə də onun gizli yığıncaqlarından az-çox bir şey öyrənmək umudu ilə. Onları qoyun ətinə və dəvə südünə qonaq etdilər. Məclisin sonunda Muhəmməd (s.ə.) ayağa durub özünün yeni imanının ana cizgisini açıqladı və qohumlarını islama dəvət etdi.

– Sizlərdən kim təklifimin ağırlığını bölüşmək istəyir? – Ucadan müraciət etdi.

Cavab əzablı bir susqu oldu.

Qohumlar heyrətlə bir-birilərinə baxdılar. Bu işdən nə baş tapılsın? Zarafatmı idi, ciddimi? İlk müsəlman gənc Əli ayağa sıçradı, ümumi həyəcanda açıq-aşkar islama tapındı. Muhəmməd (s.ə.) də oğlanın başını sığallayıb dedi:

– Qardaşıma, vəzirimə, vəlimə baxın.

Nə o özü, nə də Əli ağıllarına gətirmədilər ki, bu bir-iki səmimi söz haçansa islamda dönüş nöqtəsi olacaq, Muhəmmədin (s.ə.) ölümündən cəmi bir neçə il keçmiş imanlılar dünyasını iki düşərgəyə ayıracaq. İki tərəfə ki, onlar bugünə qədər də bir-birinə qarşı mübarizə aparmağı yerə qoymayıblar: sünnilərə və şiələrə.

Muhəmməd (s.ə.) həmin anlar gərginlik içində cavab gözləyirdi. Nəhayət qohumlar arasından əmisi Əbdülüzza yerindən sıçradı ki, onun oğlu Ütbə də Muhəmmədin (s.ə.) qızını almışdı. Əbdülüzza sayılan adamlardan idi, arvadı kübar əməvi soyundandı və bu da kişinin düşüncə tərzini müəyyənləşdirirdi.

– Rədd ol! – O, hirslə qışqırdı. – Hardandır bu ağılsızlıq?

Qardaşı oğlunu cəzalandırmaq üçün o, daşa yönəldi. Bundan sonra qohumlar arasında elə qarışıqlıq və səs-küy qopdu ki, Muhəmməd (s.ə.) sözünü sürdürə bilmədi.

Məclis pozuldu. Bunun müqabilində əmisi Əbdülüzza Muhəmməddən (s.ə.) Əbu Ləhəb, Cəhənnəm Odunun Atası ayamasını qazandı və arvadı ilə birlikdə islamın ən qatı düşməninə çevrildi. Elə həmin gün Əbu Ləhəb oğlunu məcbur etdi ki, Muhəmmədin (s.ə.) qızı Ruqiyyəni rüsvayçılıqla atası evinə göndərsin. Bu təhqir qohumlar arasındakı sınığa möhür vurdu. Muhəmməd (s.ə.) və Ruqiyyə üçün bu boşanma bir xoşbəxtlik oldu, çünki haşimi tayfasının davası aşkarlaşanda Məkkənin ən gözəl gənci, əməvi nəslindən Osman ibn Əffan Muhəmmədin (s.ə.) yanına gəldi. Çoxdandır o, Ruqiyyənin həsrətində idi. İndi isə vəziyyətdən istifadə etdi. İslama keçib istəklisinə çatdı. Təbii ki, o heç təsəvvür də etməzdi ki, bu həddən ziyadə yüngül addımı onu haçansa dünya səltənətinin hökmdarı, islamın üçüncü xəlifəsi edəcəkdir.

Muhəmməd (s.ə.) üç il nəbilik, sakit vaizlik elədi. İcmasının vur-tut iyirmi üzvü vardı. Bu vaxt tez-tez olduğu kimi Ulu Mələk Cəbrail Peyğəmbərə (s.ə.) görünüb buyurdu:

– İrəli çıx, yeni imanı dünyaya bəyan et.

Adi, sakit gecələrdən biri idi, Muhəmməd (s.ə.) evində oturub Ulu Mələk Cəbraillə danışırdı. Dünyada heç kəs bilmirdi ki, həmin gecə yeni dünya tarixinin təkəri fırlanır, köhnə dünyanın oxu laxlamağa başlayır, yeni tarixi epoxa girir.

Danışırlar ki, həmin gecə Bizans şəhərində donuzbaş bir oğlan doğulmuşdu, bütün kilsələrin üstündəki xaçlar əsməyə başlamışdı, enli Nil çayından iki qorxunc fiqur baş qaldırıb dəhşətlə ətrafa boylanmışdı. Ertəsi gün Günəşin yalnız üçdəbiri görünmüşdü. Qanlı nizələr aysız səmadan yer üzünə bərq vurmuşdu, yer oynamışdı və Bizans kralı qorxunc bir yuxu görmüşdü.

Muhəmməd (s.ə.) özünü dünya xalqlarına göstərməyi həmin gecə qət etdi. Bu, nazilliyin dördüncü ilinin başlanğıcı idi.

QURU SƏRMƏSTLİK

Dünyada yeganə bir yol var ki, onu Səndən başqa heç kim gedə bilməz; onun hara getdiyini soruşma, yolu tut da, get.

Nitçe⁴⁵

Muhəmmədin (s.ə.) alayuxulu görüntüdə aldığı, insanlığa yaydığı və bu insanlığı ram etdiyi imanın adı islamdır. İslam sözünü çoxları tərcümə etməyə çalışıb. Lakin bu heç kimə müyəssər olmayıb. Deyirlər ki, islam Allaha fəda deməkdir və bununla da fıloloji və məzmun baxımından sözün mahiyyətini dərk etmirlər. İslam salm felindən, yaxud salamadandır ki, bu da borcun yerinə yetirilməsindən sonra dinclik, rahat varlıq deməkdir. Felköklü isim kimi islam barış, qorunuş, qurtuluş anlamındadır. Muhəmmədin (s.ə.) dilində o, yüksək dinclik, ilahi möminliyə cəhd mənasında işlədilirdi. Filologiyası bu qədər.

Bəs islam nədir?

Muhəmmədin (s.ə.) bəyan etdiyi iman səhranın qumu kimi quru və çəkicidir. Yer üzündə onun kimi aydın iman yoxdur, eləsi də yoxdur ki, o, eyni zamanda dini, dünyabaxışını və hüququ özündə cəmləşdirmiş olsun. Zira islam hər şeyi əhatə edir.

Hira dağında mürgülü saysız zikrlər zamanı Muhəmməd (s.ə.) yeganə bir ehkam tapdı və bu onu yerindən oynatdı. Tapdı ki, dünyanın bütün xalqları zəmanələrin lap ilkindən yalnız bir haqqa yiyələniblər, çox vaxt həmin haqqı Allahdan qəbul ediblər, lakin onu miskin dünyəvi dolanışıqda unudublar, ona əhəmiyyət verməyiblər və nahaqla qarışdırıblar. İlkin, təmiz və yeganə haqqın öyrənilməsi islam deməkdir. Muhəmməd (s.ə.) din yaradıcısı deyildi, o, yeni haqq tapmaq istəmirdi, yalnız köhnəni yeni cilada dirçəltmək istəyirdi. O, islahatçı idi və təbliğ etdiyi islam onun üçün yalnız dünyanın ulu imanının dirçəlişi idi.

Minillər, milyonillər boyunca dünyada yalnız bir haqq olub. Onu insanlığa Qavranılmaz, Görünməz – Allah göndərirdi. Dünyanın varlığından bu yana bütün xalqların və mədəniyyətlərin, bütün zamanların və səltənətlərin içindən peyğəmbərlərin, salehlərin sonsuz sırası keçib gəlir ki, Allah da onlara əzəli haqqı yaymağı buyururdu. Peyğəmbər nə müqəddəsdir, nə möcüzə törədicisidir, nə də mübtəlalı, o da adi insandır ki, Allah onun dili ilə insanlığa müraciət edir.

Peyğəmbərlərin sırası sonsuzdur, onlar bütün dillərdə bütün ümmətlərə yaymışlar. Onların elçiliyi isə çox vaxt, bütün zamanlarda, eyni olmuşdur: Allahın yeganə, dəyişməz kəlamı. Peyğəmbərlərə gələn vəhylər bir-birindən tük qədər də fərqlənmir. Amma insanlıq çox nadir hallarda peyğəmbərin sözünə əməl edirdi. Əksər peyğəmbərlər tanınmadılar, əzildilər, şərlənib qovuldular. Yalnız çox nadir hallarda insanlıq peyğəmbər sözü qarşısında baş əydi, çox nadir halda inanaraq Allah kəlamını qəbul etdi. Peyğəmbər dünyasını dəyişən kimi də insan onun təliminin mahiyyətini, Allah kəlamını unutdu. Təkcə iman qaldı, fəqət arada unudulmuş, silinib getmiş əzəli təlimin qırıntıları həmin imanda ot tayasındakı qızıl qırıntıları kimi səpələnib yaşadı. Beləcə dinlər arasındakı ayrıntılar meydana gəldi. Çünki hər din öz peyğəmbərinin sözlərinə söykənir, baxmayaraq hamısı eyni şeyi söyləyirdi: Allah kəlamını.

Peyğəmbərlərə inam islamın köşə daşıdır, ana ehkamıdır ki, təlimin bütün binası da onun üzərində qurulur.

Dünyaya gələn peyğəmbərlər arasında ən görkəmliləri İbrahim, Musa və İsadır. Xalqlar onların sözlərini qulaqlarında saxlayıblar.

Muhəmmədə (s.ə.) görə dünya xalqları iki hissəyə bölünür: yazı xalqlarına və yazı almamış xalqlara. Yazı xalqları yəhudilər və xristianlardır. Musanın və Məsihin sözləri ilə onlar Allahın öz mərhəmətində göndərdiyi haqqı qəbul etmişlər. Bu peyğəmbərlərin sözləri vaxtında qeydə götürülmədiyinə görə əzəli vəhdətdən təriqət və cərəyanlar yarandılar ki, onların da hər birisi haqqın bir hissəsinə yiyələnir, bütöv haqqı isə danır. Lakin hər halda Muhəmmədə (s.ə.) görə yəhudilik, xristianlıq və islam oxşardırlar.

Bütün sözlər unudulduğuna və yanlış təfsir edildiyinə görə Allah sonuncu kərə insanlığa peyğəmbər göndərdi ki, o da qədim zamanların peyğəmbərlərinin yaydıqlarının hamısını bir dəfə də təkrarlamalı, bütün dinləri öz ilkin vəhdətinə və paklığına qaytarmalıydı ki, bununla Allahın vahid səltənətini yer üzündə bərqərar etsin. Peyğəmbərlərin uzun sırasındakı bu sonuncusu, peyğəmbərliyin son möhürü Muhəmməddir, Allahın Rəsuludur (s.ə.). Buna görə də onun dinində qədim dünyaya, qədim dinlərə tanış olmayan bir şey yoxdur. Buna görə də islam öz ehkamında xristianlıq və yəhudiliklə üst-üstə düşən hər şeyin altını cızır. Axı Musa da, İsa da xalis imandan başqa ayrı şeyi təbliğ etmirdilər.

Kolumb yeni qitəni kəşf etdiyini bilmədiyi kimi, Muhəmməd (s.ə.) də bilmirdi ki, o, həyata yeni bir din gətirmişdir. Ölüm gününə qədər təkrarlayırdı ki, islam insanlığa yeni heç nə gətirmək istəmir.

Bəs islamın heyrətamiz, ayıq, müsbət binası necə yarandı? Hira dağında Peyğəmbər (s.ə.) Allahdan haqqı yaymaq buyruğunu aldı. İyirmiüç il Ulu Mələk Cəbrail müntəzəm olaraq ona göründü, səmavi haqqın hamısını, bütün Quranı ardıcıl şəkildə ona öyrətdi. Və Quran həmin an qeydə götürüldüyünə görə Allahın unudulmamış və təhrif olunmamış qəti sözüdür.

Quranın möcüzəsi şəkkak düşüncə dünyası üçün həmişə bir bilməcə olaraq qalır. Ömründə bircə beyt yazmamış, heç vaxt sərbəst nitq istedadı olmamış savadsız, sadə bir insan birdən-birə – məzmununu tamam qırağa qoyaq – dil, estetika baxımından füsünkar bir əsər söyləyir. Quran bugünün özünə qədər, xalis zahiri baxımdan, ərəb dilinin əlçatmaz zirvəsidir. Onun ayələrinin bayıldıcı gözəlliyi bütün ərəblər üçün, eləcə də Muhəmmədin (s.ə.) özü üçün kitabın ilahi qaynağının parlaq sübutudur.

Ərəblər şair xalq, ədəbiyyat biliciləri idilər. Onlar şer aləmində yaşayırdılar və bütün dost da, düşmən də Quran ayələrinin ağlı heyran qoyan gözəlliyini qəbul etmək məcburiyyətində qaldı. Həm də arxitektonika⁴⁶ baxımından məntiqi düzümün füsünkar əsəri olan kitabın surə adlanan yüz ondörd fəsli var. Bu surələrin ayələri elə bir dünyadır ki, üçyüz milyon insanın həyatı bugün də öz əksini orda tapır.

Hələ Muhəmmədin (s.ə.) sağlığında Quranı yamsılamaq cəhdləri olmuşdu. Lakin onların hamısı acınacaqlı şəkildə daşlara çırpılmışdı. Şeiriyyətcə Quranın nə öncülü olmuşdur, nə də sonculu var.

Ərəb dünyası üçün də səciyyəvidir ki, islam öncə öz ilahi ilkinliyinin estetik sübutundan yapışmışdır. Kim qafiyəli sözün ustasıdırsa, səhralarda o, ağalıq edə bilər və yeni imanın qüdrəti və yayılması öncə Quranın füsünkar gözəlliyinə minnətdar olmalıdır. İfadənin gücü, sözün ovsunu, həmin ayələrin polad ritmi başqa bir dildə verilə bilməz. Amma Peyğəmbər (s.ə.) şair təbiətli ərəb xalqının içində ayələri əzbər söyləyəndə ondan ovsunlu bir sehr ucalırdı, çünki ərəb xalqında sözün ovsunu yaşayırdı. Quranın ehtiva etdiyi ovsunlu gücdən Muhəmməd (s.ə.) xəbərdar idi. Bunu da bilirdi ki, Quran onun bacarığının məhsulu deyil. Quranda insanlığa Muhəmməd (s.ə.) yox, Allah müraciət edir. Mən Quranda həmişə Allahdır, Sən də Muhəmməd (s.ə.). Tədricən, iyirmiüç il ərzində Quran Peyğəmbərə (s.ə.) açıqlandı. Amma hər surə müəyyən bir hadisə, müəyyən bir məsələ ilə münasibətdə çatdırıldı və Peyğəmbərə (s.ə.) əzab verən sualların cavabını ehtiva edir.

Bəs Quran necə nazil oldu? Allahla Onun Peyğəmbəri (s.ə.) arasında vasitəçi Ulu Mələk Cəbrail idi. Qəflətən, xəbər vermədən o, Peyğəmbərə (s.ə.) görünürdü. Hərdən yad səyyah sifətində, hərdən cavan oğlan kimi, hərdən də yalnız Peyğəmbərin (s.ə.) özünə anlaqlı olan səs təki. Mələk, Peyğəmbərə (s.ə.) səs kimi gələndə, Muhəmməd (s.ə.) ilk dəfə füsünkar ayələri dinləyəndə Peyğəmbəri (s.ə.) çulğayan həyəcan sarsıntılarla keçirdi. Onun sifəti solğunlaşır, alnına puçur-puçur tər gəlirdi. Dodağından yad, əlaqəsiz səslər qopurdu. Belə halda üzü şimşək kimi olurdu, heç kəs ona baxmağa ürək eləmirdi. Hərdən o, yerə çökürdü, bədəni titrəyirdi, ağzı köpüklənirdi, hərdən də körpə qulun kimi qışqırırdı. Sonra asta-asta sakitləşirdi, bəzən yuxuya gedirdi, oyanırdı və dünyaya heyrətləndirici yeni bir ayə bəyan edirdi. Ancaq Cəbrail heç vaxt Peyğəmbərə (s.ə.) öz donunda görünmürdü. Çünki Muhəmməd (s.ə.) yalnız insan idi və mələyin simasına dözə bilməzdi. Cəmi bircə dəfə Peyğəmbər (s.ə.) xahiş etdi ki, Ulu Mələk özünün həqiqi simasını ona göstərsin. Cəbrail bu xahişi yerinə yetirdi və Muhəmməd (s.ə.) ildırım vurmuş kimi dərin bayıltıya daldı. Mələyin siması ölümlü üçün qorxunc və dözülməzdir.

İyirmiüç il Muhəmməd (s.ə.) sərməst ekstazda yaşadı; görüntülərlə əhatə olunaraq o, ayələri yaydı və onların ilahi gözəlliyinə özü də məftun oldu. Düşünə bilərdilər ki, onun təlimi özünü əhatə edən görüntülər kimi fantastik və həyəcanlıdır. Lakin ərəb peyğəmbər doğulduğu torpağın qədim durumunu təcəssüm etdirirdi. Səhranın fantastik fata morqanası⁴⁷ burda aydın, quru hava ilə birləşmişdi. Fantastik görüntülər islam adlı quru, aydın, ayıq bir əsər yaradırdı.

İslama fantastika yaddır, o, məntiqi düzümə malikdir və tacirin haqq-hesab kitabı kimi apaydındır. Onun çox az prinsipləri var, lakin onlar insan və Allah arasındakı, eləcə də insanların öz arasındakı münasibətləri tənzimləyir, zira islam təkcə din deyil, həm də sosial təlimdir. Xülyalı, alayuxulu görüntülərdə Muhəmməd (s.ə.) ayıq, rasional və bununla yanaşı özünün dəqiq rasionalist sadəliyində heyrancıl bir təlimi qəbul etmişdi. «tnsan gərək tək olan Allaha inansın, digər insanlara yaxşı olsun, öz ehtiraslarını cilovlasın, din düşmənlərini yensin və ölümündən sonra əməllərinin dəyərləndirilməsinə inansın». Bütün təlim bu bircə cümlədə ehtiva edilmişdir.

Tanrı – vahid, hər yanda var olan Allah Muhəmmədə (s.ə.) görə elə bir varlıqdır ki, Onu heç vaxt təsvir və təsəvvür etmək olmaz. Allahı təsvir və təfsir etmək istəməyin özü günahdır. O kəslər əbədi lənətə düçardırlar ki, Allahı şəkildə, daşda, yaxud sözdə təsvir etməyə can atırlar. Allah nur, alov, dəniz kimidir – əbədi dəyişkən, heç vaxt qavranılmayan; kim Allahı qavramaq, təsvir etmək istəyirsə, bununla öz imanının kəmliyini göstərir. Allahı hər hansı formada göstərmək kimi ən adi cəhd də dəf edilməlidir. Bütün peyğəmbərlər Allahın təsvirini yasaqlamışlar, fəqət Onu qavramaq meyli insanda çox güclüdür. İnsan adamın, yaxud heyvanın şəklini çəkir, digər insanlar bu şəklə sitayiş edib düşünürlər ki, o, Allahdır. Buna görə də islam bütün zamanlarda canlı varlıqların şəkildə və daşda təsvirini qadağan edir ki, insan şəkil və bütləri ilahiləşdirmək tovlantısına uymasın. «Allah qavranılmazdır, O, insanlara bənzəməz. Lənət o kəslərə ki, Ona insaniliyi aid edirlər, çünki Allahın başlıca əlaməti fövqəlinsanilikdir. Söylə: Təkdir Allah, əbədi pak. Törətməmiş O Özü, törənməmiş Özü də» (112, 1 – 4)⁴⁸. Bu əlamət ən böyük sədd idi ki, Peyğəmbər (s.ə.) bilərəkdən oçağkı xristianlıqdan onunla ayrılırdı. İsa Allahın rəhm etdiyi peyğəmbər, bəlkə hətta günahsız peyğəmbər idi; lənət o kəslərə ki, ona Allahın oğlu deyirlər, Təkə oğul bəxş etmək istəyirlər. Məsih peyğəmbərdir, islam hədisi hətta deyir ki, Muhəmməddən (s.ə.) də günahsız olan bu peyğəmbər çarmıxa çəkilməyib, əksinə, çarmıxdan azad edilib, göylərə çəkilib. Çarmıxa çəkilən xəyalət olub. Amma İsa peyğəmbər də başqaları kimi yalnız insan idi, Muhəmməd (s.ə.) kimi, Musa peyğəmbər kimi, ilahiliyi bəyan edən bir insan ki, onun sözləri rəzil insanlar tərəfindən korlanıb, düzgün qavranılmayıb, unudulub. Muhəmməd (s.ə.) həmin sözləri insanlığın yaddaşına qaytarmaq istəyirdi.

Muhəmmədin (s.ə.) təlimində çox az mərasim təxsisatları var və onlar əslində dindarlar arasında nizam-intizamın qorunub-saxlanılmasına xidmət edir. İslama hierarxiya, rahiblik, kahinlik yaddır. İnsan Allaha üz tutursa, ona vasitəçi lazım deyil. Məbəd və ibadət yığıncaqları artıqdır. Hər yerdə evdə, yolda təkbaşına, yaxud başqaları ilə birlikdə insan öz Allahına ibadət edə bilər. Əgər namaz qılan çoxdursa, hər kəs önnamazçı, imam ola bilər. Ona görə də islamda təqdis yoxdur, insanların sanlılara və sansızlara bölünməsi yoxdur. Vəhdət, dindarların birgəliyinin əlaməti kimi yalnız namaz yönərgələnmişdir. Müsəlmanların birgəliyi ən azı dini icma deyil. O, ilk növbədə dövlətin özəyidir ki, bu da islamı digər dünya dinlərindən ayırır. İcmanın üzvü olmaq ilk öncə sosial borcdur. «Allaha ibadət et, kölələrə, yetimlərə və fəqirlərə yaxşı ol, sədəqə ver», Quranın 76-cı Surəsində⁴⁹ belə buyurulur. «İmanın sərt yoxuşunu qalxmaqmı istəyirsən?», bir başqa gözəl Surədə deyilir, «onda kölələri azad et, acları doyur, rəhmdil və yardımsal ol. Lənət o möminlərə ki, sədəqə vermirlər, o xeyriyyəçilərə ki, verdiklərini alanlara gizlində söyürlər, yaxud o kəslərə ki, pul xərcləyib sədəqə paylayırlar ki, başqaları onlara həsəd aparsın. Onlar üstündə heç nə bitirməyən qaya kimidirlər» (Müq. et: 90, 11-20)⁵⁰.

Xeyriyyəçiliyi islam aydın müəyyənləşmiş, dəqiq hüdudlanmış dini borc səviyyəsinə qaldırdı. İyirmidən artıq dəvəsi olan hər müsəlman ildə öz gəlirinin ikiyarım faizini paylaşmalıdır, yaxud onu elə yerə verməlidir ki, həmin pul ordan paylansın. Bu vergiləri alası şəxslər dəqiq müəyyənləşdirilirdi. Bunlar kasıblar, ehtiyac içində olanlar, azadlıqlarını satın almaq istəyən kölələr, borcunu ödəyə bilməyən borclular, həmçinin səyyahlar və şəhərdəki qəriblər idi. Dini cəhətdən özülü qoyulmuş bu sosial hökmün şərq dünyası üçün əhəmiyyəti bugün əks istiqamətdə təsirə malik hal kimi heç cür qavranıla bilməz. Bu, əslinə qalsa, din və dünyabaxışı yönündən birləşmiş ümumi dünyanın ictimai təminatının ilk cəhdi idi.

Ümumiyyətlə sosial hökmlər islamda üstünlük təşkil edir. Zira peyğəmbər olmaq qədim zamanlarda sosial islahatçının və qarşısına hansısa bir məqsəd qoymuş partiya liderinin vəzifələri ilə üst-üstə düşürdü. Bugünün özündə də islam ilahi hökmə söykənən sosial sistemdir. İslamın bəyan etdiyi sosial çevrilişlər Ərəbistan üçün misilsiz idi. İslam minillərdən bəri mövcud olmuş tayfa birliyini dağıtmaq istəyirdi. «Ey iman gətirənlər», 4-cü Surənin 134-cü Ayəsində buyurulur, «haqqı və ədaləti tutun, hətta haqq qohumlarınızın əleyhinə olsa belə. Allah sizə daha yaxındır, nəinki bütün insanlar»⁵¹.

Quran qohumluğun qan bağını qırırsa da, insanın təbiətlə yeni qohumluğunu qurur. Bir çox digər dini sistemlərin əksinə olaraq Quran heyvanın ruhunu qəbul edir və bütün canlılara mərhəməti dini hökm səviyyəsinə qaldırır. «Heyvanlara yaxşı baxsanız, onları yemləyib sulasanız, mükafata çatarsınız, çünki yer və göy üzündə elə heyvan yoxdur ki, Allahın hüzuruna dönməsin».

Yüksək idealizm islamda xalis təcrübi zəka ilə birləşib. Muhəmməd (s.ə.) coşqun bir praktik idi – nadir, ancaq çox vaxt səmərəli bir təzahür. O, insanlığı etik baxımdan ucaltmaq istəyirdi və bunun üçün həddən artıq praktiki yollardan bəhrələnə bilirdi. Zira – bu bir daha vurğulanmalıdır – dünyanın ən gənc dini olan islamın bünövrəsini tacir, özü də ərəb taciri qoymuşdu. Ərəb irqinin anadangəlmə ayıqlığı tacirin praktik ağlı ilə, gerçək imkanları görmək və onlardan istifadə etmək bacarığı ilə birləşərək bir din yaratdı ki, o da özünün işgüzar aydınlığı, hər hansı mistikanı inkar etməsi ilə hər şeyi arxada qoydu.

Lakin məhz islamın etik önəmi ərəb dünyası üçün yüksək dəyərə malikdir. Yalnız Muhəmməd (s.ə.) Ərəbistanda günah məfhumunu icad etdi ki, Ərəbistan ondan qabaq belə bir anlayış tanımırdı. Ərəb olan kəs bilirdi ki, ziyan nədir və zərərin ödənilməsini tələb etməyi ustalıqla bacarırdı. Bundan əlavə, hələ günahın da olduğunu o yalnız Muhəmməddən (s.ə.) öyrəndi. Muhəmmədin (s.ə.) irəli sürdüyü tələblər çox cüzi idi. İslamın üç zahiri əlaməti namaz, oruc və sədəqə idi. Namaz ilk növbədə intizamın forması və təmrini idi.

İslamın bu ilkin mərhələsində Muhəmməd (s.ə.) özünü yəhudiliyə və xristianlığa yaxın sayırdı. Ona görə də namaz zamanı mömin üzünü müqəddəs Qüdsə, iki böyük dinin beşiyinə tutmalı olurdu.

Ramazan ayındakı orucluq intizamın sonrakı nişanəsi idi. Bir ay ərzində insan dan yeri sökülməmişdən axşamın alatoranına qədər yeməyə toxuna bilməz. Zira yeməyə, böyük həcmdə qidanı təhərsiz udmağa meyl primitiv insanın cinsi tələbatdan sonra ən böyük ehtirasıdır. Daxili intizamın nişanəsi kimi bu ehtirası insan ildə bir dəfə Allaha fəda etməliydi.

İslamın qalan bütün mərasimlərinin yerinə yetirilməsi də, əslinə qalsa, önəmsizdir, dini baxımdan ikincidərəcəlidir. «Allah hər şeyi bağışlar, yalnız Özünə şərik qoşanları əfv etməz» (4, 51)⁵², Quranda buyurulur. Vahid Allaha, Allah kəlamını yayan peyğəmbərlərə, ölümdən sonrakı həyata, yerdəki əməllərin dəyərləndirilməsinə inamı islam dönmədən tələb edir. Bu bir neçə ehkamdan Muhəmməd (s.ə.) bir dünya, etik dünyabaxışı yaratdı ki, o da, islamın tarixi göstərdiyi kimi, primitiv zəncini də, həssas filosofu da eyni dərəcədə qane etməyə qadirdir.

Bütün islami təlim Hira dağındakı yeganə, fövqəl bir görüntüdə təcəssüm tapmışdır. Geridən gələnlər ilkin əsas fıkrin sonrakı açılışı idi. Elə bu özü də Muhəmmədin (s.ə.) ən böyük ecazkar əsəridir. Ən sadə, ən primitiv vasitələrlə burda bir dini heçdən içinəqapalı, etik, sosial təlim yaradıldı ki, o da əsrlər boyu bəşəriyyətin böyük bir hissəsinin həyatını müsbət qurmağa qabil olduğunu sübuta yetirdi. İlkin islam təkcə din deyildi – bu da onda olan ən vacib cəhətdir – , o həm də ictimai həyat forması idi. O, indiyə qədər mövcud olmayan yeni ictimai formalar yaratdı, bugünə qədər öz cazibədarlığını itirməmiş hüquq və dövlət nəzəriyyələrini meydana gətirdi, altıncı yüzilin başlanğıcında Şərqdə mövcud olan ictimai, dini və siyasi hərci-mərciliyin yerinə oçağkı dünyanın mədəniyyət mərkəzinə çevrilmiş bir dünya səltənəti qoydu.

«Bilgi Çində olsa belə, onun arxasınca gedin», haçansa Muhəmməd (s.ə.) buyurmuşdu, çünki onun içində tacirin dünyəvi dözümlülüyü yaşayırdı. Bununla belə, kübar tacir ciddiliyi də ondan yan ötməmişdi. Bilirdi ki, qarşısında sərt bir yoxuş var və «insanı yerə yapışdıran» hər şeyi bu yoldan təmizləmək istəyirdi. Dəbdəbəni və uyuşduruculuğu yasaqladı, eləcə də rəqs və musiqini, zira sözdən bihuş olan özü rəqsin, avazın, təqtin ovsunlu gücünə bələd idi, onların vasitəsilə insanın aludə olduğu bütsəl gücün, iblisanə coşqunun nə olduğunu bilirdi. Ona, Muhəmmədə (s.ə.) süni dəm, süni coşqu lazım deyildi, sərt yoxuşun nə olduğundan xəbərdar idi. Onun təlimi aydın, təsirli idi, ayıq, eyni zamanda qum kimi, səhranın havası kimi məstedici.

Nazilliyin dördüncü ilində savad görməmiş tacir Məkkə camaatının qarşısına çıxdı. Ayıq, eyni zamanda daxili həyəcandan titrədə-titrədə, təmkinlə, hər şeyi ölçüb biçə-biçə, bununla belə, dediklərinə heyran olaraq dünyanı lərzəyə gətirən yeganə cümləni bəyan etdi:

«Allahdan savayı illah yoxdur və Muhəmməd Onun peyğəmbəridir!».

PEYĞƏMBƏR MEYDANA ATILIR

Baxın, necə də miskin fəqirdir. Bu dəli beynimizə yeritmək istəyir ki, Allah onun ağzı ilə buyurur.

LERMONTOV

İşi yaxşı aşan və yaxınları arasında kirmiş, etibarlı bir insan kimi tanınan möhtərəm bir tacir qəflətən qəribə ideyaya düçar olub deyirsə ki, Allahın rəsuludur və məclislərdə Allahla qorxudan moizələr oxuyursa, bu zaman alverinə məhəl qoymursa, onda nələr olur? İstənilən normal tacirlər cəmiyyətində bu adam əvvəlcə lağa qoyulur, yazıqlanılır, ağla dəvət edilir və son olaraq sərsəm sayılır. Heç Məkkədə də ayrı cür deyildi. Yeni təlimi açıq-aşkar bəyan etməyi kəsdirənə qədər Peyğəmbər (s.ə.) çox tərəddüd etdi.

Camaat qarşısında çıxış etməsini buyuran vəhylə onun söylədiyi ilk kütləvi nitqin arası bir ay çəkdi. Amma bir gün cavan carçılar Məkkənin küçələri ilə qaçışıb qışqırdılar:

– Haşim oğlu Abdullanın oğlu Muhəmməd bütün məkkəlilərdən Əbu Kübeys dağına getməyi xahiş edir, çünki xalqa nəsə vacib bir şey söyləmək istəyir.

Bu vaxta qədər şəhərdə söz-söhbət gəzirdi ki, Xədicənin əri əcaib bir yola düşüb. Onun indiyə qədər gizli saxladığı fikirlərə, təbii ki, müəyyən maraq duyulurdu. Keçmiş tacir yoldaşları, köhnə dostlar və uzun illər Peyğəmbərlə (s.ə.) Kəəbənin həyətində səmimi görüşən tanışlar Muhəmmədin (s.ə.) nitqinə yaxından qulaq asmaq üçün Məkkə ətrafındakı Əbu Kübeys dağına axışdılar.

Tacir dostlarından ibarət kütlənin qarşısında birdən-birə yeni xalis təlimlə çıxış etmək Peyğəmbərə (s.ə.) az gərginliklə başa gəlmədi. Muhəmməd (s.ə.) camaatdan çəkinirdi. Son illərdə Kəəbədə çox az-az görünmüşdü. Məlum olduğu kimi, sərbəst nitq istedadı ona verilməmişdi. Yalnız uzun illərin zəhməti nəticəsində bunu inkişaf etdirmək ona müyəssər olmuşdu.

Qüreyşilər toplaşanda Muhəmməd (s.ə.) onlara asan və sadə bir dildə izah etdi ki, İbrahimin və bütün peyğəmbərlərin qədim haqq təlimini xalqa çatdırmağı ona buyurmuşlar. Qurandan o, əzbər ayələr söylədi. Get-gedə görünməmiş bir məftunluq ona hakim kəsildi. Haqq olan imanı danmış qədim böyük xalqların məhvini parlaq boyalarla təsvir etdi. Cənnətin gözəlliyini tərənnüm edib Allahın buyruqlarını başa saldı: Öldürməməli, oğurlamamalı, yalan söyləməməli! Qüreyşilər ona yanımcıllıqla qulaq asırdılar. Deməli, Muhəmməd bu nağıllara görə öz alış-verişini gözdən salıbmış, hörmətli tacirləri məclisə çağırıbmış, təkbaşına səhrada vurnuxubmuş. Bir-iki iman gətirən, özəlliklə də ehtiraslı gənc Əli adama gülməli gəlirdi. Bunlar uşaq-muşaq idi və onları açıq-aşkar ciddi qəbul etmək olmazdı. Gələnlərdən heç kim yeni imana dönmədi.

Uğursuzluq Muhəmmədi (s.ə.) məyus etmədi. Digər peyğəmbərlər də əvvəlcə uğursuzluqla qarşılaşmışdılar. Yurddaşlarının qəlbində günah həddən artıq möhkəm və dərin kök salmışdı. İndi Muhəmməd (s.ə.) hər gün Kəəbədə tacir və baxıcıların arasında olurdu, sütunlardan birinə söykənib mülayim, avazlı səslə Quran ayələrini əzbərdən deyirdi. Həmin ayələr rəğbət qazanırdı və sərraflara o saat aydın olurdu ki, Muhəmməd (s.ə.) görkəmli bir şair olmuşdur.

Şairlik tacirlər yuvası Məkkədə nadir hadisə deyildi. Amma heç vaxt hansısa şair tələb etməmişdi ki, onun şerlərini cılxa altun saysınlar. Muhəmmədə (s.ə.) deyəndə ki «şerlərin heyrətamiz gözəldir», yaxud mütəxəssislərdən biri fikir söyləyəndə ki «sənin qafiyə texnikan ədəbiyyatımızda yeni bir dövr açır», indicə şəninə tərif deyilənin sifəti qaralırdı və o, kəskin cavab verirdi:

– Mən şair deyiləm, bunlar da mənim şerlərim deyil. Onlar Allah kəlamıdır ki, mənim ağzımdan eşidilir.

Burda, təbii ki, hər cür məntiq susurdu. İnsanlar çiyinlərini çəkir, Muhəmmədi (s.ə.) qoyub gedirdilər. Lakin şairin nazı ilə oynamaq üçün Məkkədə heç də hər kəs şair peşəsinə hörmət bəsləmirdi. Kəəbədə arasıkəsilməz çıxışlar, boş meydandakı moizələr Muhəmmədi (s.ə.) müəyyən müddət məkkəlilər yanında gülünc elədi. Hərdən onu barmaqla göstərir və kifayət qədər ucadan deyirdilər ki, eşidə bilsin:

– Baxın bu, Əbdülməttəlibin nəvəsidir, göylərdə baş verənlərdən xəbərdar olduğunu güman edir.

Və Muhəmməd (s.ə.) dönüb bu sözlərə cavab verəndə ki «siz şimşək və ildırım çaxanda gözlərini yumub qulaqlarını tıxayanlar kimisiniz», Ayəni tərifləyib ona hərcayı şerləri əzbər söyləməklə, yaxud dəhşətli bir musiqi ilə cavab verirdilər ki, Peyğəmbərin (s.ə.) səsini batırsınlar. Bu halda Peyğəmbər (s.ə.) Allahın günahkarların qəbul edəcəyi dəhşətli cəzalarının mənzərəsini çəkirdi. Bunun da uğuru o olurdu ki, ertəsi gün hansısa gənc şair Muhəmmədin (s.ə.) şerlərinə bir parodiya ilə bütün şəhəri güldürürdü. Tale özü belə istədi ki, parodiyaçılar içindən ən bacarıqlısı, Hətər oğlu Əmr ibn As Misirin sonrakı fatehi və islamın ən görkəmli sərkərdəsi oldu.

Heç nəyi vecinə almadan Muhəmməd (s.ə.) öz yolunu davam etdirdi. Onu ələ salanda, cavan məkkəlilər onun paltarını nəcislə murdarlayanda Muhəmməd (s.ə.) eyni şeyləri etmiş və məhvə düçar olmuş Ad və Tamud xalqlarından danışırdı. Arada Peyğəmbərə (s.ə.) pis rəftarı ədəbsizlik sayan şəxslər də yox deyildi. Məsələn, Yəsribdən qüdrətli bir tayfa başçısı deyirdi:

– Ləyaqətli bir insan yeni bir din qəbul edib, niyə onu dinc qoymursunuz.

Əslinə qalsa, məkkəlilər içindən ləyaqətli adamlara da pis gəlirdi ki, onlardan biri qara camaatın istehzası altında küçələri dolaşır. Doğrudur, onun nitqi gözəl qurulmuşdu, lakin heç cür uyuşmurdu ki, Muhəmməd (s.ə.) – cəhənnəm və cənnətin ziyansız təsviri ilə yanaşı (onun tələblərini həvəslə yerinə yetirmək istəyirdilər) – Kəəbənin həyətində, camaat içində bəlli olmayan, yəqin ki, çox qədim Allaha sitayiş edir və Məkkənin digər etibarlı allahlarının hamısını gözdən salır.

Bu gülünc söhbətlərə son qoymaq üçün Kəəbə cənabları qədimi sınaqdan çıxmış bir reseptə əl atmağı qərara aldılar. Axtarıb Muhəmmədi (s.ə.) tapdılar və başa saldılar:

– Bizdən fərqli olaraq sən başqa Allaha inanırsan. Çox gözəl! Biz dözümlü olmaq istəyirik. Bütün tayfalar kimi sən də öz allahının büstünü Kəəbədə qoy və istədiyin qədər ona sitayiş et. Biz sənə mane olmarıq, amma gərək sən də bizim allahları rahat buraxasan.

Bu təklif qüreyşilərə tam loyal və götürümlü görünürdü. Muhəmməd (s.ə.) isə həmin xoşməramlı təklifi var gücü ilə rədd edəndə qüreyşilər narahat olmağa başladılar. Çünki ortada ya dəli olmalıydı, ya da elə bir insan ki, nəsə qorxunc bir şey fikirləşirdi.

Ona görə də köhnə dostlar, əslində ona ilıq münasibət göstərən zadəgan qüreyşilər bir gün Muhəmmədin (s.ə.) yanına gəlib yanımcıllıqla dedilər:

– Muhəmməd, biz səni etibarlı, sözübütöv adam kimi tanıyırıq, ona görə də indiki halından narahatıq. Düşünürük ki, yəqin xəstəsən, icazə ver, ən yaxşı təbibləri çağıraq, xəstəliyini müalicə etsinlər.

– Mən sapasağam, – Muhəmməd (s.ə.) cavab verdi.

– Onda bəlkə bu rəftarınla pul, yeni sərvət qazanmaq istəyirsən? Bunu da eləmək olar. İstəyirsən, şəhərin idarəçiliyində sənə bir vəzifə verək ki, özünün və məsləkdaşlarının ehtiyaclarına yetərincə bəs eləsin.

Qüreyşilər bunun da şahidi olanda ki Muhəmməd (s.ə.) həmin təklifi də rədd etdi, onların ağlı çaşdı. İnsan ağıllı olsun və puldan boyun qaçırsın, ağlı başında olan tacirlər bunu dərk edə bilmirdilər. Yəqin burda qaranlıq şeylər vardı. Onlar bu çaxnaşmaçı ilə ciddi məşğul olmağı qət etdilər.

Əslinə qalsa, məkkəlilər hər növdən olan peyğəmbərlərə, mələklərə və allahlara can-başla inanırdılar. Lakin məşhur peyğəmbərlərin hamısı çoxdan dünyadan köçmüşdü, təbii ki, mələklər də vardı, amma yəqin dünyanın başqa guşələrində. Fəqət heç cür təsəvvürlərinə gətirmirdilər ki, onlardan birinin, məkkəli bir tacirin belə yüksək şeylərdə əli olmuş olsun. Bunun üçün onu yaxşı tanıyırdılar. Axı o elə onlar kimiydi, bazarları dolaşırdı, alırdı, satırdı, öz mal-mülkünü idarə edib artırırdı. Birdən-birə peyğəmbər olsun? Bu ki gülməli idi! Lakin Muhəmməd (s.ə.) sarıdan tam aydınlıq hasil etmək üçün qərara aldılar ki, ilahi nazilliyin ən sadə sübutlarını ondan tələb etsinlər – qoy bir möcüzə yaratsın.

– Ya Muhəmməd, qüreyşilər dedi, vadimiz dar və bəhrəsizdir, onu genişləndir və içindən bir çay axıt. Yaxud qoy allahın sənə bolluca var-dövlət versin, ya da bizə hər hansı bir möcüzə göstər.

Peyğəmbərin (s.ə.) möcüzədən zəhləsi gedirdi. Onu əhatə edən aləm möcüzə ilə doluydu. Bilmək olmurdu, hansı Allahınkıdır, hansı qara magiyadan gəlir. Muhəmməd (s.ə.) möcüzə yarada bildiyini heç vaxt iddia etməmişdi.

– Allah məni möcüzə törətməyə göndərməyib, qüreyşilərə cavab verdi, mən yalnız ona görəyəm ki, haqqı sizlərə yayım. Heç vaxt deməmişəm ki, Allahın zinəti mənim əlimdədir, yaxud mən sirli bacarıqlara malikəm, ya da mələyəm. Mən, özü özünə kömək edə bilməyən və Allah istəməsə, iman gətirə bilməyən mən. Mən də yalnız insanam, başqaları kimi.

– Möcüzə yaratmırsansa, sənin sözlərinə inana bilmərik.

– İsa möcüzə yaratdı, ona da inam göstərmək istəmədilər,– Muhəmməd (s.ə.) cavab verdi.

Qüreyşilər üçün Muhəmməd (s.ə.) həmin dövrdə istisnasız bir şəxsiyyət idi. Onun əvvəlki durumuna o qədər gözəl bələd idilər ki, pis niyyətdə olduğunu ciddi qəbul etmirdilər. Xarici görünüşü və rəftarı belə bir gümana əsas verirdi ki, sadəcə dəlidir. Lakin diqqətlə qulaq asanda sözlərində heç bir dəlilik yox idi. O, qüreyşilərin özlərinin bildikləri, ancaq həvəssiz qulaq asdıqları şeylərdən danışırdı. Varlı tacirlərin eyş-işrətini lənətləyirdi, hamı üçün bərabər hüquq tələb edirdi. Dəbdəbəni, yalanı, sələmi və qüreyşilərin xoşladığı daha bir çox şeyi qadağan edirdi. Nəhayət Kəəbənin qədim allahlarına qarşı mübarizə aparırdı və bununla qüreyşilərin sərvətinin özülünü, hətta Məkkənin varlığını laxladırdı. Bu, təkcə dözülməz deyildi, həm də təhlükəliydi.

Qüreyşilər qəflətən meydana çıxmış Peyğəmbərə (s.ə.) qarşı mübarizə aparmaq qərarına gəldilər. Muhəmməd (s.ə.) də yeni imanı canıdildən yaymaq qətiyyətində idi. Qüreyşilərdə səsinə səs verən tapılmadığına görə o, Ərəbistanın digər xalqlarına müraciət etdi. Bayram aylarında Məkkəyə axışan saysız bədəvi tayfalarının düşərgələrinə baş çəkdi. Burda o, haqq olan imanı vəz etdi, Quranı oxudu və yeni imana tapınan tək-tük adamlara rast gəldi. Böyük dəstələrlə Kəəbə bazarına gələn yəhudi və xristianlarla söhbəti daha yaxşı tuturdu. Özünün və onların imanının arasında olan fərqi həmin dövrdə Muhəmməd (s.ə.) hələ ayıra bilmirdi.

– Mənim Allahım həm də yəhudilərin və xristianların, yazı xalqlarının Allahıdır, tez-tez təkrarlayardı.

Məkkəyə gələn yəhudilər və xristianlar dini söhbətlərdən qaçmırdılar. Onlar da bu gözəl insanı əvvəlcə özlərindən biri sayırdı. Axı o da onlar kimi tək Allaha inanırdı. Bütçü Ərəbistan üçün artıq bu, tərəqqi idi. Kasıb bədəvilər də Peyğəmbərə (s.ə.) qulaq asırdılar. Onlar məftunluqla Quranın gözəl misralarını dinləyirdilər, Allahın verəcəyi cəzalardan eşidəndə isə sadəlövh qəlbləri ehtizasa gəlirdi. Sadə səhra çocuqlarından bundan artıq daha heç nə gözləmək olmazdı. Hərdən elə olurdu ki, bütöv-bütöv tayfalar Məkkədə islama dönürdülər, amma geri, öz səhralarına qayıdanda köhnə allahlar yenidən su üstündəki saman kimi peyda olurdu.

Muhəmmədin (s.ə.) təlimi ölkənin ögey övladları – qullar və himayəsiz şəhərlilər arasında daha böyük rəğbət tapdı.

– Qulları öldürmək olmaz, sədəqə paylamaq lazımdır, sələm götürmək olmaz, Muhəmməd öyrədirdi.

Plutokrat⁵³ Məkkə respublikasının pariyaları⁵⁴ üçün bu sözlər göylərin armağanı kimi səslənirdi. Xüsusilə də qüreyşinin, hakim təbəqənin üzvünün dilindən çıxdığına görə.

Qüreyşilərin kişiləri üçün bütün bunların hamısı ürəkaçan deyildi. Özünün gözəl nəğmələri ilə bu dəli fantastın onlara işarə verdiyi təhlükə, deyəsən, açılırdı. Doğrudur, onlar tezliklə bütün tayfalara xəbər göndərdilər ki, şəhərlərində bir dəli, bir fantast peyda olub ki, onun da sözlərinə heç vaxt əhəmiyyət verməyə dəyməz. Lakin bu ona gətirib çıxartdı ki, indiyə qədər Muhəmmədin (s.ə.) haqqında heç nə eşitməmiş tayfalar indi onun adını müəyyən bir maraqla təkrarlayırdı.

Sonra aşkar təqiblər başladı. Uşaqlar Peyğəmbərin (s.ə.) ardınca qaçışır, ona daş atırdılar. Əmisi Əbu Ləhəbin çoxdandır ona nifrət bəsləyən arvadı, kübar xanım Kumayl bint Hərb Peyğəmbərin (s.ə.) namaz qıldığı yerlərə tikan səpirdi. Muhəmməd (s.ə.) Kəəbədə görünəndə onu söyüşlə qarşılayırdılar. Qüreyşilər dərk etmişdilər ki, onlardan biri öz silkinə xəyanət etmişdir.

Amma məkkəlilər Muhəmmədə (s.ə.) bundan artıq heç nə edə bilmədilər. Məkkədə həbsxana yox idi. Ümumi qanunlar və hakimlər də. Muhəmmədi (s.ə.) tuta bilməzdilər. Onun həyatı, sağlamlığı və sərvəti Haşimi tayfası üzvlərinin güclü himayəsi altında idi. Bu tayfanın başçısı Muhəmmədin (s.ə.) əmisi Əbu Talib idi. Peyğəmbəri (s.ə.) qüreyşilərin caynağına vermək onun əlindəydi.

Əbu Talib yaşlı adam idi, ərəb kişisiydi. Qardaşı oğlunun mötəbərləşməsinə inanmırdı. Bir dəfə o, Muhəmmədi (s.ə.) alnı yerdə namazda görəndə və Peyğəmbər (s.ə.) onu islama döndərmək istəyəndə kişi kinayə ilə demişdi:

– İnanmıram, Allah qarşısında ehtiramı onunla sübuta yetirmək lazımdır ki, dalını qaldırıb başını əyəsən. Amma əgər sən başını mütləq dalına nisbətən daha aşağı əymək istəyirsənsə, mən sənə mane olmaram.

Əbu Talib qocalmışdı. Tayfası Məkkədə güclü tayfa deyildi, lakin o, ərəb idi və qan qohumluğu onun üçün çox müqəddəsdi.

– Mən də, tayfam da Muhəmmədi son nəfəsimizə qədər qoruyacağıq, ondan Muhəmmədi (s.ə.) tələb edən qüreyşilərə belə demişdi.

Qüreyşilər onu hədələyib gedəndə isə qoca dərin xəyala dalmışdı. Mübarizədə o çox şeyi itirə bilərdi. Qüreyşilər güclüydü və haşimilərin xətərsiz ötüşməsinin məsuliyyəti Əbu Talibin üstünə düşürdü. Muhəmmədi (s.ə.) o, yanına çağırıb dedi:

– Qardaş oğlu, çəkə bilmədiyimizdən artıq yükü üstümüzəmi götürək? Neylədiyini fikirləş!

Bu vaxt Muhəmməd (s.ə.) buyurdu:

– Günəşi sağ əlimə, Ayı sol əlimə versələr də, mən haqdan dönməyəcəm. Qoy Allah mənə daha yaxşısını öyrətsin, ya da canımı alsın.

Və Əbu Talib cavab vermədiyinə görə Muhəmməd (s.ə.) fikirləşdi ki, əmisi daha onu qorumaq istəmir, onu Haşimi tayfasından çıxarmaq niyyətindədir. Bu isə hər hansı ərəbə üz verə biləcək ən qorxulu şeydir. Peyğəmbərin (s.ə.) gözləri doldu. Doluxsunmuş ayağa qalxıb otağı tərk etmək istədi.

Amma Əbu Talib ərəb idi, canındakı haşimi qanı dilə gəlmişdi. Qardaşı oğlunun niskilinə baxa bilməzdi. Muhəmməd (s.ə.) astanaya çatmamış Əbu Talib dilləndi:

– Qardaş oğlu, hara istəyirsən, get, nə istəyirsən, danış. Ömründə heç vaxt səni düşmənlərin əlinə vermərəm!

Peyğəmbər (s.ə.) beləcə haşimilərin himayəsində qaldı. Amma qüreyşilərin nifrəti günü-gündən artırdı.

PEYGƏMBƏR KƏƏBƏDƏ

İndiyə qədər Muhəmmədə tay insan olmayıb.

Ölsner⁵⁵

Peyğəmbər (s.ə.) hər gün Kəəbəyə gedirdi. Müqəddəs sütunlardan birinə söykənir, ya da müqəddəs evin kölgəsində dayanır və uca səslə Quran ayələrini əzbərdən söyləyirdi. Çox az miqdar sadiqləri, bir neçə həvəskar və qərib ki, Peyğəmbər (s.ə.) onlar üçün bir növ həmişəlik diqqətə şəyan varlığa çevrilmişdi. Peyğəmbər (s.ə.) özünün ipək libasında avazlı səsi ilə moizəyə başlayanda ondan qəribə bir sehr ucalırdı. Peyğəmbərin (s.ə.) hələ nə qədər mübarizə aparacağını, uğurlarının necə acınacaqlı olacağını dəqiq bilməyən məsləkdaşları üçün təkcə onun adı kifayət edirdi. Qəriblər də onun sehrindən qaça bilmirdilər. Bu, bəlli idi. Bunu ayələrin sehri ilə izah edirdilər.

Həmin çağlardan Peyğəmbərin (s.ə.) şəxsiyyətinin bir çox təsvirləri qalıb. Acınacaqlı görkəmi varmış, mübarizə aparmaq ona ağır gəlirmiş. Fəqət gül camalı bu halda da onu tərk etmirmiş. On il ona xidmət göstərmiş qulu Ənas sonralar danışarmış ki, ondan, bircə dənə də olsa, tənə almayıb və heç vaxt onda səbirsizlik əlaməti hiss etməyib. Yalnız çox nadir halda kimdənsə gileylənərmiş, işlətdiyi ən ağır tənə də «Görüm alnı çirkə bulaşsın» olarmış. Kimsə Peyğəmbərdən (s.ə.) xahiş edəndə ki düşmənini qarğasın, həmişə belə cavab verərmiş:

– Mən yer üçünə kiməsə qarğamağa yox, insanlar arasında barış və həlimlik yaymağa göndərilmişəm.

Peyğəmbər (s.ə.) xəstələrə və kölələrə baş çəkərdi. Çox danışmazdı və həddən artıq sadə idi. Xasiyyətində igidlik cizgiləri ilə qəribə şəkildə çulğaşan qadınsal bir incəlik vardı. Bilərəkdən, amma təvazökarlığı səbəbilə qaynayıb-qarışmadan o öz daxili odunu başqalarına sirayət etdirən bir entuziast idi. Xarici görkəmindən heç nə hiss olunmurdu, yalnız sərraf onun içində közərən odun işartısını sezə bilərdi.

«Nə hündürboy idi, nə alçaqboy, ortaboy idi, saçları nə qıvırcıq, nə də tel-tel idi, sifəti nə dolu, nə ətli idi, qırmızılı ağ idi. Qara gözləri, uzun kirpikləri, iri kəlləsi, enli kürək sümükləri, sinəsində azca tükü, totuq əlləri və ayaqları vardı. Elə yüngül yeriyirdi ki, elə bil su üstündə süzürdü, harasa baxanda bütün bədənini tərpədirdi. Kürəklərinin arasında peyğəmbərlik möhürü vardı, əliaçıqlıqda tayı-bərabəri yox idi. Sinəsi igid sinəsi, dili ən doğru dil. Ətrafında olanların ən sədaqətlisi, ən mülayimi və ən nəcibi idi; kim onu ilk kərə görürdüsə, ehtiramı artırdı, kim yaxından tanıyırdısa, sevirdi, kim tərənnüm edirdisə, bunları deməyə məcbur olurdu: Ondan qabaq və sonra onun kimisini görməmişəm».

Peyğəmbəri (s.ə.) sinli bir ərəb belə tərənnüm edirdi.

Peyğəmbər (s.ə.) Kəəbənin həyətində oturardı, imanlıların, qəriblərin və qüreyşilərin əhatəsində. Quran ayələri avazla səslənərdi və Peyğəmbər (s.ə.) sınayıcı nəzərlə camaata baxardı, gözünün qığılcımı və ayələrin gözəlliyi ilə hamını məftun edərdi. Xalq həmişə deyərdi:

– Peyğəmbərsənsə, bizə bir möcüzə göstər ki, sənə inana bilək.

Allahın Rəsulu (s.ə.) da həmişə cavab verərdi:

– Məgər yetərli, ətraflı sübut deyilmi ki, ey ərəb xalqı, sənin sadə dilin kitab dili seçilib ki, orda hər bir ayə sənin bütün nəğmələrini və şerlərini unutdurur?!

Danışırlar ki, bundan sonra imansızlar Ərəbistanın bütün şairlərini toplamağı qərara alıblar ki, onlar Quran ayələrinin gözəlliyinə tay olan, ən azı bircə ayə, bircə avaz yaratsınlar. Şairlər gəliblər, Kəəbəyə toplaşıblar və Günəşin qaynarlığı altında tər tökməyə başlayıblar. Özlərini gücə salıb çətinliklə şer qoşublar. Amma qoşduqlarını əzbərdən deyəndə Peyğəmbərin (s.ə.) ən qatı düşmənləri də etiraf etməyə məcbur olublar ki, onların şerlərinin bircəciyi belə, Quranın ayələrinə yaxın gəlmir. Və ərəblər şair xalq olduğu üçün çoxları Kəəbədə dizə enib islama tapınıblar. Ayələrin əlçatmaz gözəlliyi onların ilahi qaynağına yetərli sübut olub.

Ayələrin gözəlliyi kifayət etməyəndə isə Peyğəmbər (s.ə.) öz imanının əsaslarını geniş və ətraflı izah edirdi. Və Peyğəmbərin (s.ə.) daxili közərtisi ölçüb-biçmənin zahiri donuqluğu ilə birləşdiyinə görə nüfuzlu bir məkkəlini həqiqi imana döndərmək üçün o heç bir cəfadan çəkinmirdi. Günlərin birində Peyğəmbər (s.ə.) yenə də Kəəbənin yanında dayanmışdı və haqq imana çəkmək istədiyi bir məkkəli ilə söhbət edirdi. məkkəli dinə az maraqlıydı, elə bunun özü də Muhəmməd (s.ə.) üçün xüsusi bir stimul idi. Bu vaxt Kəəbənin həyətində yaşlı, kor bir bədəvi göründü ki, o da səhrada yeni peyğəmbərin təlimindən soraq tutmuşdu və qəlbinin xilasını onun yanında aramağa gəlmişdi. O, Peyğəmbərə (s.ə.) yanaşıb sual verdi. Peyğəmbər (s.ə.) həmin an kübar bir məkkəli ilə məşğul idi və söhbətdən ayrılmaq istəmirdi.

– Mane olma, hirslə kora dedi, mən daha vacib işlə məşğulam (20,1-4)⁵⁶. Və həmin gecə Peyğəmbər (s.ə.) Xəyaləti qəbul etdi. Cəbrail onun gözünə göründü və rəftarına görə onu tənbeh etdi. Ertəsi gün səhər tezdən Peyğəmbər (s.ə.) yerindən qalxdı, şəhəri dolaşdı və koru axtardı. Nəhayət onu tapdı, boynuna sarılıb acı-acı ağladı.

– Mən yalnız insanam, başqaları kimi (41,5)⁵⁷, dedi, mənə xətadan xalilik verilməmişdir, amma mən öz xətamı yumaq istəyirəm.

Peyğəmbər (s.ə.) bu kor dilənçiyə yüksək hörmət bəsləyirdi, sonralar onu Mədinə şəhərinin valisi təyin etdi və hər dəfə ondan söz düşəndə deyərdi:

– Mənə o kəs başqalarından üçqat sevimlidir ki, Allah ona görə məni tənbeh etmişdir.

Yalnız bu bircə kərə Peyğəmbər (s.ə.) haqsızlığa yol vermişdi. Ərəb üləmaları çatdırırlar ki, onun bu və digər yanlışlıqları ona görə olmuşdur ki, Allah Peyğəmbərin (s.ə.) hər xətadan birini etməsini istəmişdi, çünki o da insan idi, başqaları kimi.

Peyğəmbərin (s.ə.) sonrakı illərdəki mərhəməti barədə oxşar bir hekayəti söyləyirlər. Şöhrətinin zirvəsində dayananda hər gün yanına çirkin bir qarı gələrmiş və ləliyib yalvararmış ki, ona cənnətdə yer ayrılması barədə Allaha dua etsin. Bir gün qarı yenidən gələndə səbri tükənmiş Peyğəmbər (s.ə.) deyir:

– Sənin kimi çirkin qarılar ümumiyyətlə cənnətə düşmürlər. Bu sözdən qarı göz yaşları axıdır və Peyğəmbər (s.ə.) tələsik sözünə davam edir. Çünki cənnətin qapısı ağzında çirkin qarıların hamısı dönüb təzə-tər, gözəl bakirələr olurlar.

Bu hekayəti böyük fars şairi Səədi məşhur şeirlərinin birində nəzmə çəkmişdir.

Peyğəmbər (s.ə.) mərhəmətli, nəzakətli və sayqılı idi. Amma ən böyük sevgisi uşaqlara yönəlmişdi. Məkkə şəhərinin nifrətinə illər uzunu dəyanətlə dözən o, başını tumarlamadan, gül baxışı ilə müşayiət etmədən bircə uşaqdan da yan ötməzdi. «Bütün uşaqlar müsəlman doğulur», bir islam kəlamı belə deyir.

Günlərin birində Muhəmməd (s.ə.) adəti üzrə Kəəbədə oturmuşdu və körpə bir qız uşağı onun yanından keçirdi. O, uşağı yanına çağırdı, nəvazişlə onun saçını tumarlamağa və ona oxşayıcı sözlər söyləməyə başladı. Ətrafda qüreyşilər oturmuşdular, onlar qıza və Peyğəmbərə (s.ə.) baxıb başlarını buladılar – qızlar axı dəyərsiz məxluqlar idi. Ciddi, üstəlik də Allahın xüsusi sevimlisi olduğu iddiasını irəli sürən bir adam necə camaatın gözü qarşısında qız uşağını sığallaya bilərdi. Bu biabırçılığa baxmağa daha dözə bilməyən yaşlı bir Qüreyş Muhəmmədə (s.ə.) yaxınlaşıb dedi:

– Nə sığallayırsan uşağı? Məgər bilmirsən ki, artıq qız uşağını cəza çəkmədən öldürməyə icazə verilir?

Onda Peyğəmbər (s.ə.) dikəldi, Quranın yeni bir Ayəsini qətiyyətlə bəyan etdi: «Kasıblıqdan qorxub uşaqlarınızı öldürməyin, çünki sizin də, onların da ruzisi verilir» (6, 152)⁵⁸.

Beləcə anın hökmündən islamın vacib bir qanunu yarandı ki, bu da qədimlərdən, əsrlərdən bəri təkrarlanan səhra adətinə son qoydu.

İslamın bir çox digər vacib hökmləri də oxşar, tamamilə boş bir yerdən yarandı. Hansısa önəmsiz bir olay Peyğəmbərin (s.ə.) diqqətini çəkirdi, bunun da nəticəsi sonra milyonların yaşayışını müəyyənləşdirən bir hökm olurdu. Məsələn, bütün şərq aləminə özümlü bir səciyyə vermiş içki yasağı bir kərə xeyli imançı dəm vəziyyətdə namaza gələndə və davranışları xoşagəlməz diqqət oyadanda bəyan edildi.

Oçağkı anlayışda inqilab hesab edilə bilən boşanma da Peyğəmbərin hərəmxanasındakı bir hadisə ilə bağlı buyuruldu. Muhəmməd (s.ə.) addım-addım irəliləməyi və misallarla izah etməyi xoşlayırdı; qarşıda deyilməyə nəsə vardısa, həmişə müvafiq məqam gözləyirdi ki, onu bəyan etsin. Kəəbənin həyətində o vəz edən vaxtlarda bu ilahi bazar teoloji seminara çevrilirdi. Ərəb allahlarının kahinləri, yəhudilər, xristianlar, hər növdən olan təriqətçilər Kəəbəyə yığışıb yeni imanın mahiyyəti barədə Peyğəmbərə (s.ə.) saysız suallar verirdilər. Peyğəmbər (s.ə.) yəhudi və xristianlarla birlikdə saatlarla müqəddəs yazını oxuyurdu. Qüreyşilər isə öz növbəsində yayırdılar ki, yeni imanın hamısı əslində yəhudilərdən və xristianlardan köçürülüb. Peyğəmbər (s.ə.) çox suallara cavab verməli, çoxlu müzakirələr aparmalı olurdu, səhranın sadə, teoloji dialektikasının çoxqatlı, mübahisəli məsələlərindən tədricən islamın möhkəm konturlu binası baş qaldırırdı.

Bu vaxt, təbii ki, məzəli hadisələr, Şərqin yüksək qiymət verdiyi və onlara öz müdrikliyini izhar etdiyi qəribə bənzətmələr də olurdu. Məsələn, bir gün bir şəkkak Peyğəmbərin (s.ə.) hüzuruna gəlib bu sualları verdi:

– Deyirsən, Allah hər yandadır? Amma mən onu görmürəm, hardadır? Niyə günahına görə insan cəzalandırılmalıdır? Axı Allahın istəyi bu günahların da üstündədir. Necə cəhənnəm şeytana cəzadır? Od axı şeytanın təbiətidir, od odu necə incidə bilər?

Bu qədər çətin sualdan aşkarca karıxaraq Muhəmməd (s.ə.) xeyli susdu, sonra qəflətən yerdən bir kəsək götürdü və onu sual verənin kəlləsinə ilişdirdi. Haqq arayan bundan bərk hirsləndi, şəhərdə vurnuxub qohumlarını tapdı və acı-acı gileyləndi:

– Mən onunla ağıllı söhbət etmək istəyirdim və ciddi suallar verdim, o isə cavab əvəzinə başıma kəsək yağdırdı.

Qohumlar Peyğəmbərdən (s.ə.) haqq-hesab tələb etmək üçün yığışıb Kəəbəyə gəldilər.

– Mən o kişinin xətrinə dəyməmişəm, Peyğəmbər (s.ə.) dedi, suallarına cavab vermişəm.

– Rəqibinin mat baxışlarını görəndə isə izah etdi.

– Sən Allaha şübhə edirsən, çünki Onu görmürsən. Kəsək səni ağrıdıb, mən də bu ağrıları görmürəm. Tutduğum işdən şikayət edirsən, bir tərəfdən də deyirsən ki, insanın etdiyi hər şey Allahdandır. Necə olur, torpaq səni ağrıdır, axı o sənin öz təbiətindir, çünki sən torpaqdan xəlq edilmisən, torpağa da dönəcəksən.

Bu qəbildən olan zarafatları Muhəmməd (s.ə.) xoşlayırdı. Belə hənəkləri edən kəs çox asanlıqla bir addım da qabağa gedə bilər, gözbağlayıcı, ovsunçu, yaxud sehrçi ola bilər. Belə halda insanları öz sehrində saxlamaq heç də çətin olmazdı.

Zəmanənin ilkindən bu yana Şərqdə hər kəsin asanlıqla öyrənə bildiyi kiçik ovsunun köməyi ilə böyük müqəddəslik şöhrətinə yetişmiş peyğəmbərlər qayır-qayır qaynaşırdılar. Muhəmməd (s.ə.) belə müqəddəslərdən olmaq istəmirdi. O, qəlblərə sözün möcüzəsi ilə, inandırmanın gücü ilə hakim kəsilmək istəyirdi. Əl atdığı vasitələr bunlar idi: misal, bilik, müzakirə. Xalqlara bəyan etdiyi din əslində ali dərəcəli pozitivizm idi. İdrakdan kənarda olan, ağılla qavranılması mümkünsüz görünən şeylərin hamısına o, dərindən nifrət edirdi. Eləcə də insanın yenidən dirilməsini, ərəblərin uzun müddət inanmaq istəmədikləri bir ehkamı o, Şərqin başqa müqəddəsləri kimi ruhların ucuz-ucuz çağırılması və buna bənzər şeylərlə izah etmirdi, əksinə, həmişə onu ölən və daima yenidən oyanan təbiətin möcüzəsi ilə başa salırdı.

Peyğəmbərin (s.ə.) pozitivist imanı yaxşı nümunə tələb edirdi. Bütün qaynaqlar Allahın Rəsulunun (s.ə.) sadə həyat tərzini birsəslə təsdiq edir. Az yatıb az yeyərdi, hətta təhərsiz yeməyi də haram sayardı. Kasıblara hörməti vardı, çünki onlar Allah tərəfindən təqdir olunmuşdular. Onlara harda rast gəlsəydi, evinə çağırardı, çox vaxt yalnız xurma və sudan ibarət olan yeməyini onlarla bölüşərdi. İstənilən qul onun hüzuruna gəlib ədalət tələb edərdi. Elə bir iş olmazdı, Peyğəmbərə xırda görünsün ki, onunla o, məşğul olmasın. Təsəlliyə ehtiyacı olan hər kəsə təsəlli verərdi və həmişə, hər yerdə özünün şəxsi zəifliyini, lakin mötəbərləşməsinin gücünü dərk edərdi. Heç vaxt özünə Allah kəlamını yaymalı olan insandan başqa ayrı gözlə baxmazdı.

– İnsan gücündən qıraqda olan şeyləri məndən tələb etməyin, məsləkdaşlarına deyərdi, fövqəlinsanlıq yalnız mələklərə xasdır. Allah istəsə, onlardan birini nazil edər, mənsə yalnız insanam.

Məkkədə, üçyüz altmış bütün şəhərində Allahın Rəsulu Muhəmməd (s.ə.) beləcə yaşayır və vəz edirdi. Yalnız qüreyşilərin nifrəti onun missiyasını dəyişdirdi.