Читать книгу: «Qaçaq Kərəm»

ÖN SÖZ
CƏNGAVƏRLİYİN TƏRƏNNÜMÜ

Mən bu igid haqqında hələ uşaq ikən kəndimizin cavanlarından, onunla bilavasitə duz-çörək kəsən ağsaqqalların dilindən eşitmişəm. Toyda-mağarda, bayram şənliklərində onun haqqında el aşıqlarının qoşduğu sözləri, oxuduğu mahnıları dinləmiş, danışdığı hekayətlərə qulaq asmışam. 1933-cü ildə isə Qazax pedaqoji texnikumunda oxuyarkən rayonumuzda qastrol səfərində olan Tiflis artistlərinin ifasında Qaçaq Kərəm adlı bir əsərə tamaşa etmişəm və o vaxtdan qəlbimdə bu mərd, cəngavər insana böyük rəğbət oyanmışdır.

On beş il qaçaqlıq eləyən Qaçaq Kərəm Qazax qəzasının Qıraqkəsəmən kəndində anadan olmuşdur. Onun atası Molla Zal oğlu İsgəndər kəndlilərin haqqını müdafiə etdiyi üçün qolları qandallanıb, Sibirə sürgün edilmişdir. Lakin sürgündən qaçaraq yenidən öz doğma diyarında at belində görünmüşdür. Molla Zal oğlu İsgəndər öldürüldükdən sonra onun yarağını oğlu Kərəm götürmüşdür.

Azacıq sonra Kərəm nəinki Azərbaycan və Dağıstanda, eləcə, bütün Zaqafqaziyada ümumxalq məhəbbəti qazandı. Bunun səbəbi həm onun cəsurluğu, həm də ədalət hissinin güclü olması idi. M.Qorki haqlı olaraq yazırdı: «Eşitdiyim külli miqdarda hekayələrdə Kərəm insanpərvər və özünə yaxın hesab etdiyi şəxslərə bacardığı qədər kömək göstərmək istəyən bir adam kimi verilir».

Zaqafqaziyanın müxtəlif guşələrində Kərəmin igidliyi ilə bağlı xalq arasında bir sıra yer adları vardır; «Kərəm körpüsü», «Kərəm payası», «Kərəm bazarı»; «Kərəm çalası», «Kərəm yolu», «Kərəm payı», «Kərəm bulağı», «Kərəm meydanı» və i. a.

El-oba içində məşhur olan bu yer adlarının bəzisi dövrümüzdə rəsmi sənədlərdə də eyni ilə belə qeydə alınmışdır.

XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda geniş yayılmış qaçaqçılıq hərəkatı, hər şeydən əvvəl, ədalətsizlik və ictimai qanunsuzluqlara qarşı çevrilmiş xalq qəzəbinin ifadəsi idi. Yerli xan və bəylərin, çar məmurlarının, pristavların, general-qubernatorların təqiblərindən qaçan və fürsət düşən kimi onlardan hüququ tapdalanan kəndlilərin, dara düşən yoxsulların, isməti ləkələnən gəlinlərin, qüruru sındırılan dəliqanlıların intiqamını alan bu silahlı atlı dəstələri uzun müddət bütün Zaqafqaziyanı sarsıtmışdı. Onların sorağı gah Gəncəbasardan, gah Qarabağ dağlarından, gah Göyçə yaylaqlarından, gah Borçalı mahalından, gah da Arazın o tayından gəlirdi. Bu haqpərəst qaçaqlar gözlənilmədən peyda olur, haqq-ədalət divanı qurur, torpaqsızlara torpaq, kimsəsizlərə dolanacaq verir, bəylərin, tacirlərin, hampaların var-dövlətini talayıb yoxsullara paylayırdılar. Məhz buna görə də çiyni paqonlu rəislər, pristavlar, atlı kazak dəstələri, ağalar, bəylər vahimə içində yaşayırdılar. Onlar nə qədər birləşsələr, yaraqlanıb yolları kəssələr də qaçaqlara heç nə edə bilmirdilər. Çünki xalqın məhəbbətini qazanan bu cəngavərlər öz cəsarət və mərdlikləri ilə əfsanəvi varlıqlara – intiqamçılara çevrilirdilər. Buna görə də xalq onları sevir, igidliklərini qürurla tərifləyib adlarını saza-sözə salır və haqlarında dastanlar yaradırdılar. Keçən əsrdə yaşamış və adları dillər əzbəri olmuş Molla Nur, Qaçaq Adıgözəl, Qaçaq Yarəli, Qaçaq Nəbi, Dəli Alı, Qara Tanrıverdi, Qaçaq Kərəm kimi igidlər əfsanəvi qəhrəmanlara çevrilmiş intiqamçılar idilər. Bunların içərisində Qaçaq Kərəm xüsusilə fərqlənirdi.

Qaçaq Kərəm hələ ötən əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində jurnalistlərin, yazıçıların diqqətini cəlb etmiş, onun haqqında hekayələr, oçerklər və pyeslər yazılmışdır. Gürcü yazıçısı Vano Mçedlişvili inqilabdan əvvəl «Qaçaq Kərəm» adlı pyes yazmış və həmin əsər 1912-ci ildə ilk dəfə Tiflisdə tamaşaya qoyulmuşdur. 1928-ci ildə həmin pyesi Hüseynbəy Mirzəcamalov azərbaycancaya tərcümə etmişdir. Bu əsər Bakıda, Naxçıvanda, Qazaxda tamaşaya qoyulmuşdur.

Nəcəf bəy Vəzirov 1912-ci ildə «Keçmişdə qaçaqlar» pyesini yazarkən heç şübhəsiz ki, Kərəmi nəzərdə tutmuşdur və çox ehtimal ki, Dilican tərəflərdə meşəbəyi olarkən Qaçaq Kərəmlə görüşmüşdür. Denis Kozlovskinin «Qaçaq Kərəm» adlı əsəri bir daha göstərir ki, bu əfsanəvi insan uzun müddət ədəbi və ictimai fikri məşğul etmişdir. «Əfsanə və nağıllar qəhrəmanı… Ədalət mücəssəməsi… Qafqaz qaçaqları içərisində ən ədalətlisi və rəşadətlisi olan Kərəm» (M. Qorki) haqqında M.S.Ordubadi, S.Vurğun, Mehdi Hüseyn, O. Sarıvəlli, Hüseyn Arif müxtəlif illərdə hekayələr, şerlər, məqalələr yazmışlar. Aşıqlarımız isə onun haqqında rəvayətlər və kiçik dastanlar yaratmışlar. Bütün bunlar az idi: Kərəmin fəaliyyətini tam əhatə etmirdi. Belə bir qəhrəman haqqında əhatəli, epik əsərlər yazmağa çoxdan ehtiyac duyulurdu. Elə bu məqsədlə də Fərman Eyvazlı «Qaçaq Kərəm» romanını yazmışdır.

Roman oxuyarkən başa düşürsən ki, yazıçı Kərəm haqqında olan mətbu əsərləri, arxiv materiallarını, pristavların, qubernatorların Kərəm haqqında olan gizli məktublarını, xatirələri, xalq arasında söylənilən rəvayətləri illər boyu dərindən öyrənmişdir. Qaçaq Kərəmə qohumluğu çatan yazıçının hadisələrin davamında bilavasitə iştirak edən atasından, anasından, qohum-əqrabasından və Kəsəmən kəndinin qocalarından hələ uşaq ikən eşitdiyi söhbətlər də, heç şübhəsiz, əsərin yazılmasına böyük təsir göstərmişdir.

Roman ayrı-ayrı başlıqlar altında yazılmışdır. Maraqlı burasıdır ki, hər fəslin özünün müstəqil süjet xətti vardır və hər fəsildə Kərəmin yeni cəhətləri, xarakterinin bütövlüyü açılır.

Kərəmin igidliyi, mərdliyi, cəngavərliyi, cəsarət və qoçaqlığı, gözlənilmədən peyda olub gözlənilmədən yoxa çıxması, harda ədalətsizlik baş versə oraya özünü yetirməsi və zalımlara divan tutması haqqında əfsanəvi nağıllar o qədər geniş yayıldı ki, canişindən tutmuş adi pristavlara qədər, hamı qorxuya düşdü, onu aradan götürmək üçün min cür hiyləyə əl atdılar. Qazax qəza rəisi İosif Qançeli, Gəncə qubernatoru Nakaşidze, polis idarələri rəisi Hüseynbəy İsrafilbəyov, Dilican pristavı David Tarxan, Ağstafa pristavı Aleksandr Yüzbaşov, Allahyarbəy, Dağıstan süvari alayının komandiri Arçil Çavçavadze, Qurbanağa kimiləri birləşərək atlı kazak dəstələri düzəltdilər, bəndləri, bərələri kəsdilər, satqınları işə saldılar, lakin Kərəmi tuta bilmədilər. «Kərəm dəhşətli bir tufana çevrildi» («Народная воля» jurnalı, 1885), çar məmurları onu ruh kimi gözə görünməz bir varlıq adlandırdılar» və nəhayət başa düşdülər ki, Kərəmi tutmaq heç cür mümkün deyil. Çünki Təbrizdən tutmuş Naxçıvana qədər bütün əhali onun tərəfindədir. (K.S. Aniçkovun general Qolovinə yazdığı məktubdan).

Qaçaq Kərəmdə iki cəhət birləşmişdi: O, cəsur idi, heç nədən qorxmurdu. Eyni zamanda onda cəngavər mərdliyi vardı. Heç kəsə arxadan güllə atmazdı, yıxdığını boğazlamazdı. Alicənablıq, mərdanəlik, kişilik onun fitrətində idi. Hətta düşmənlər də Kərəmin mərdanəliyinə valeh olmuşdular. Bu cəhətlərinə görə xalq onu əfsanəviləşdirmişdi. M. Qorki «Qafqazda qaçaqlar» əsərində yazırdı: «Kərəm haqqında eşitdiklərim o qədər əfsanəvidir ki, o hazırda sağ olmasaydı, onun həqiqətən yaşamasına heç cür inanmazdım» («Нижегородской листок» 1985, № 309).

Kərəmin əsl düşməni İsrafil ağadır. Onların düşmənçiliyi əsərin əvvəlində şəxsi keyfiyyət daşıyır. Ancaq fəsildən-fəslə genişlənir və axırda ictimai mahiyyət kəsb edir.

Kərəm cəngavərdir. Onun düşməni İsrafil ağa da cəngavərdir. Onlar düşmən olsalar da azərbaycanlılara xas olan mərdlik, insanlıq, kişilik qaydaları ilə vuruşurlar, mərdanəliklə bir-birilərini məğlub etmək istəyirlər. «Zamanın iki rəngi» fəslində Sərdar başda olmaqla bütün rəislər, pristavlar, bəylər Kərəmi tutmaq üçün tədbir tökürlər. Əsas qayə də budur ki, Kərəmi xəyanətlə ələ keçirsinlər ya da namərdliklə öldürsünlər. Sərdar deyir ki, «qalaları içəridən alarlar». Onun səsinə səs verən Nakaşidze isə «qaçağı çoban-çoluq öldürər» fikrini irəli atır. «Quşu quşla tutarlar» prinsipi ilə hərəkət edən canişin istəyir ki, Kərəm ya öz qaçaq yoldaşlarının, ya da bəylərin əli ilə öldürülsün. Onlar pulla adamları satın almaq və Kərəmin üstünə göndərmək istəyirlər. Ancaq Kərəmin qatı düşməni olan İsrafil ağa onlarla razılaşmır. «Kişi düşmənini pulla öldürməz. Qanı qanla yuyarlar, pulla yox» – deyir. İsrafil ağa Kərəmə qarşı düzəldilən xəyanətdə, namərdlikdə iştirak etmir, düşməni də olsa, igid Kərəmin tərəfini saxlayır.

F.Eyvazlı romanında xalq ədəbiyyatından, folklorumuzun təhkiyə qaydalarından məharətlə istifadə etmiş və bir sıra canlı səhnələr, obrazlar yarada bilmişdir. Kərəmin atası Molla Zal oğlu İsgəndərin dəfni zamanı at baş götürüb meşəyə qaçır və gecə sahibinin qəbrinin üstünə gəlir. Bu səhnə yazıçı tərəfindən çox poetik şəkildə təsvir edilmişdir. Zal qızı Gülnazın bayatısı isə bu lövhəni daha təsirli etmişdir.

 
Boz at, səni öyən hanı?
Başındakı yüyən hanı?
Bu dünyada gün görməmiş,
Söylə, igid yiyən hanı?
 

Yazıçı Zal qızını əsər boyu izləyir və gözümüz qarşısında sinəsi bayatı və ağılarla dolu, şair təbiətli mərd bir qadın canlanır. Onun vaxtında dediyi sözlər Kərəmin gülləsindən də təsirli olur.

 
Boz atım niyə getdi?
Nə dedik, niyə getdi?
Evdən bir arxa gedər,
İkisi niyə getdi?
 

Bu səhnə bizim yadımıza «Dədə Qorqud»u, Burlaxatunları salır. Mərd analarımızı, yaraqlanıb at belinə qalxan və düşmənə qılınc çəkən cəngavər gəlinlərimizi xatırladır. Əyilməzlik, düşmən önündə sınmamaq romanın başqa bir yerində daha poetik şəkildə verilib. Kərəmin anası Fəxrənsəni, bibisi Gülnazı və başqa qohumlarını kənddən sürgün ediləndə dindirərkən pristav Həsənbəy Fəxrənsəyə söz atır:

– De görüm, yenə Kərəm kimi bir oğul doğa bilərsənmi?

– Kərəm kimi nər doğmağa İsgəndər kimi ər gərəkdir. Qatırdan ayğır törəməz!

Güllə hədəfə deyir. Özü də elə dəyir ki, Həsənbəyin boğazı quruyur. Bunun arxasınca Gülnazın bayatısı beşaçılan darağındakı güllələr kimi şaqqıldayır.

 
Eləmi qurumsaqlar,
Buxarı qurum saxlar,
Başına papaq qoyub,
Hər yetən qurumsaqlar!
 

Bax, budur əsərin ruhu! Mərdlərlə qurumsaqların çarpışması, satqınlarla bir damla gəlirləri üçün namusunu, vicdanını, torpağını, el-obasını ayaqlayanlarla, qeyrət və namus üçün dağlara çəkilib silah götürənlərin döyüşü əsərin canı, qanıdır. Xalq mərdləri sevir, namus üçün, el üçün çöllərə düşən igidləri qoruyur, Xəlil kimi satqınları ağacdan asır. Kərəm hara ayaq bassa ona ehtiram göstərilir. Ona görə ki, o, ana südü ilə bərabər, təmizlik və mərdanəlik əmib.

Bu xüsusiyyətlər təkcə Kərəmə aid deyil. Əsərdə canlı boyalarla təsvir edilmiş Binnət koxa, Abbas bəy də, İsrafil ağa da məhz mərdanə insanlardır. Əgər onlar namərd olsaydılar Kərəmi hiylə ilə ələ keçirər, çar divanxanasına verər və sinələrini medallar bəzəyərdi. Onlar Kərəmlə açıq döyüşdə qabaqlaşmaq istəyirlər. Kərəm kazakların təqibindən yaxa qurtarmaq üçün Abbas bəyin darvazasını döyəndə, dərin psixi sarsıntılar keçirən bəy dədə-babalarımızın adətinə, ruhuna sadiq qalır, qapısına pənah gətirən «qonağı» ev sahibi kimi qoruyur, onu ələ vermir. Koxa Binnət ölümünə razı olur, Qaçaq Kərəmi namərd gülləsindən uzaqlaşdırır.

İSMAYIL ŞIXLI

Qaçaq Kərəm

(1860 – 1910)

Birinci hissə

Kərəm çırağının işığında acılı-şirinli ömür sürmüş atamın əziz xatirəsinə.

PROLOQ
QƏFİL QONAQ

İyul günəşinin şəfəqləri üfüqdə şırım-şırım görünən buludları yenicə al rəngə boyayırdı. Şeyx Sənan dağının ətəyində yerləşən qədim Tiflis şəhəri hələ yuxuda idi. Sərin meh əsirdi. Elə bil bu sərinliyi Kür çayı gecələr uzaq-uzaq qarlı dağlardan qabağına qatıb gətirir və dan yeri söküləndə bu vadiyə səpələyirdi…

Kərəm səhərin bu xoş havasını uda-uda şəhəri tərk edirdi. O, üç gün idi ki, burada idi. Tiflisli dostları onu qayğı ilə əhatə eləmişdi. O, Tiflisdə zabit paltarında gəzirdi. Hərbi libas onun şux bədəninə necə də yaraşırdı. Özü də elə bil hərbi məktəbdə oxumuşdu, bütün qaydaları bilirdi. Bunu ona Qafqaz Mülki İşlər üzrə Baş İdarədə məmur işləyən dostu Vəlibəy öyrətmişdi. Onlar şəhərdə qoşa gəzirdilər. Kərəm hara gedirsə orada, xüsusən Şeytanbazarda özü haqqında qəribə-qəribə nağıllar eşidirdi. Amma onu maraqlandıran hökumət idarələrində gedən söhbətlər idi. O bu üç gün ərzində dostlarının köməyi ilə çox məlumatlar əldə eləmişdi. Öyrənmişdi ki, onu tutmaq üçün böyük tədbirlər hazırlanır. Bu tədbirlərdən bir çoxu Gəncə qubernatoru knyaz Nakaşidzenin Qafqazda Baş İdarə müdiri cənablarına yazdığı raportunda göstərilmişdir… «İyulun 12-də zati-alinizin icazəsi ilə Tiflisdə olanda, mənim əvəzimə quberniyanı idarə edən cənab Yelizavetpol vitse-qubernatorundan teleqram aldım ki, Qaçaq Kərəm İsgəndər oğlu dəstəsi ilə Dilican dərəsində yenə soyğunçuluq etmişdir. Bu xəbəri eşitcək zati-alinizin əmri ilə Qazax qəzasına getdim…

Qəzaya gələndə bütün polis ayaq üstündə idi, qaçaqları axtarırdılar. Qəza rəisinə əmr etmişəm ki, əhalidən mümkün qədər çox adam toplasın, sonra sərəncam vermişəm ki, poçt yolunu, habelə dəmir yolunu qorumaq üçün qarovullar qoyulsun: qaçaqların başqa qəzaya yolunu kəsmək üçün Yelizavetpol və Qazax qəzalarının sərhədində qarovullar düzülsün. Tiflis qubernatoruna teleqram vurmuşam ki, o da Qarayazı çölü tərəfdən keşikçilər qoyub sərhədi möhkəmlətsin. Sonra yerli əhalidən zemstvo mühafizə dəstəsi yaratmaq üçün zati-alinizdən icazə alıb bu mühafizə dəstəsinin atlılarından və yerli ovçulardan dörd süvari komanda düzəltmişəm, birini Nuxa qəza rəisinin köməkçisi podporuçik Şıxlinskiyə, birini Yelizavetpol qəza rəisi köməkçisi kornet Rəfibəyova, ikisini yerli ağalardan Vəkilova və Əskiparinskiyə tapşırmışam. Əlavə zemstvo mühafizə dəstəsinin uryadniki və Dilican kəndxudasının başçılığı ilə ovçulardan ibarət iki piyada komanda düzəltmişəm. Bu altı komanda indi bütün Qazax qəzasının müxtəlif səmtlərində qaçaqları axtarır.

Eyni zamanda zati-alinizin icazəsi ilə aşağıdakı sərəncamları vermişəm:

a) …

b) Qıraqkəsəmən icmasının dağlardakı köçərilərinə əmr etmişəm ki, dərhal arana – kəndə ensinlər.

c) Qazax qəzasının qaçaqlara rəğbət bəsləməkdə ittiham olunan ağalarına elan etmişəm ki, Kərəmin dəstəsi on günə kimi məhv edilməsə onların hesabına 5 uryadnikdən və 45 atlıdan ibarət əlavə zemstvo mühafizə dəstəsi yaradılacaqdır.

d) Qaçaqlara sığınacaq verməkdə, yaxud digər üsullarla kömək etməklə başqalarından daha çox ifşa olunan ağaları xüsusi sərəncam çıxanadək həbsə almaq barədə göstəriş vermişəm…»

Tiflis qubernatorluğunun göstərişi ilə Borçalı pristavlığında dörd əlahiddə uryadinkin nəzdində iyirmi atlıdan ibarət dörd silahlı keşikçi dəstəsi yaratmaq və onların bütün xərci Kərəmə rəğbət bəsləyən, ona xəlvəti kömək edən Borçalı camaatının hesabına ödənilməsi nəzərdə tutulurdu.

Kərəm indi Bolus-Kəpənəkçiyə gedirdi. Qaçaq yoldaşlarından İsmayıl, İsfəndiyar, Bayram onu orada, Emin ağanın evində gözləyirdilər. Emin ağanı başı Başkeçid, ayağı Sınıq körpü – tanımayan yox idi. Əsli-kökü ağa olsa da, özü bir müddət qaçaqlıq eləmişdi. Odur ki, Kərəmə xüsusi hörməti vardı.

Kərəm Ortaçalada fikirləşdi ki, Yağlıca yolu ilə getsin. Sonra yadına düşdü ki, oralar açıqlıq, düzəngahlıqdı. ona görə Gümüş gölün sağı ilə dərəliklə getməyi qərara aldı. Ətrafda Telet dağları qaçaqlar kimi arxa-arxaya vermişdi. Uzaq bir zirvədə Qaraçuxa monastırı görünürdü.

O, atını bəzən dərə-təpə ilə, bəzən kəsə yolla sürürdü. Hərdən burnuna kəhərin ayaqları altında əzilən yovşanın xoş iyi gəlirdi. Hərdən də diqqətini kolların dibindən pırıltı ilə qalxıb yenidən irəlidə çığıra qonan boz törvəlçələr cəlb edirdi.

Kərəm fikirləşirdi ki, daha buralarda qalmaq olmaz, bir neçə gündən sonra bütün yollara, izlərə pusqu qoyulacaq. Bir müddət dağlara çəkilmək lazımdır.

O, xeyli yol getmişdi ki, birdən arxadan at ayaqlarının tappıltısını eşidib tez geri boylandı. Ona sarı bir atlı çapırdı. Ehtiyatlandı, sonra atlının silahsız olduğunu görüb: «Yəqin çapardı, harasa xəbər aparır» – deyə düşündü. Bir azdan dərəyə enəndə arxadan gələn atlı onu haqlayıb yanından yel kimi ötüb keçdi. O, yəhərsiz və cilovsuz atın yalmanına yatmışdı, özü isə ayağıyalın, başı-açıq idi. Əynindəki yaxası açıq kətan köynəyinin içinə hava dolub belində tuluq kimi şişmişdi. Onun tüklü üzü də Kərəmin diqqətindən yayınmadı. Kərəm düzənliyə çıxanda atlını görmədi. Deyəsən, o, dərə uzunu getmişdi.

Hava bir qədər işıqlanmışdı. Artıq Candar arxada qalmışdı. Ətraf kəndlərdən arabir xoruz banı, itlərin hürüşməsi eşidilirdi.

Kərəm Sandara yaxınlaşırdı. Bu vaxt arxa tərəfdən yenə at ayaqlarının tappıltısı eşidildi. Kərəm geri baxanda gördü ki, bu dəfə onun arxasınca, yolu tozlaya-tozlaya bir dəstə atlı kazak gəlir.

At himə bənd imiş, yorğa yerişini dəyişib yelləndi. Çöllərə meydan suladı. Kərəm Bolus-Kəpənəkçiyə getmək (fikrindən daşınıb, Şüləverə – qəza mərkəzinə üz tutdu. Emin ağanın evinə getmək olmazdı. Hamı ələ gecə bilərdi.

Kazaklar altı nəfər idilər. Kərəmlə onların arasında olan məsafə gah gödəlir, gah uzanırdı. «Görəsən mənim Tiflisdə olduğumu haradan bilib izimə düşüblər?..» Sonra o, fikirləşdi ki, onu təqib edən qanun keşikçiləri ilə gizlənqaç oynamaq olmaz. Onlara etibar yoxdur. Arxadan onu vura bilərlər. Ya da, atını yaralayıb özünü ələ keçirərlər. Doğrudan da bu, nə əcəb onların ağlına gəlmir? Kim bilir bəlkə də göstəriş belədir ki, diri tutulsun?! O, bacardıqca onlardan uzaqlaşmağa çalışdı.

Qəza mərkəzinə daxil olan Kərəm burada izi itirmək istəyirdi. Artıq hamı yuxudan oyanmışdı. Yolda, doqqazlarda adamlar gözə dəyirdi. Kərəm gah dolanbac küçələrdə at çapır, gah da köhlənini çəpərlərin üstündən hoppandırırdı. Buna baxmayaraq kazaklar onu dabanbasaraq təqib edir, gözdən qoymurdular. Onun hansı küçədən, hansı məhəllədən keçdiyini itlərin hürüşməsindən də bəlli etmək olardı.

Vəziyyət get-gedə gərginləşirdi. Bir çıxış yolu tapmaq lazım idi. Lakin Kərəm hələlik bir qərara gələ bilmirdi. Onun bu mahalda da dostları çox idi. Hansının qapısını açsa ona sığınacaq verərdilər. Amma o, heç kəsi divan yanında gözü kölgəli eləmək istəmirdi… Tini dönəndə ağlına bir fikir gəldi. Bayaq keçdiyi məhəlləyə qayıtsın. Oradakı bulağın yanında tanış ev görmüşdü. Atını ora sürdü. Xatalı qərar idi…

Qırmızı kərpicdən tikilmiş bu eyvanlı ev şəhər pristavı Abbas bəyin mülkü idi. Bu həmin Abbas bəy idi ki, neçə illərdir hökumətə can-başla qulluq eləyirdi. Bu həmin pristav idi ki, dəfələrlə Kərəmin üstünə dəstə-dəstə divan adamları aparmış, amma onu tuta bilməmişdi.

Bu yaxınlarda isə o öz süvari dəstəsi ilə Qazax – Borçalı qəzalarının sərhəd kəndlərini yoxlamaq tapşırığından qayıdarkən, yolda kimdənsə Kərəmin Körpülü kəndində olduğunu eşidib atını birbaş ora səyirtmişdi.

…Kərəm öz yoldaşları ilə doğrudan da həmin kənddə dostu Süleymanın toyunda idi. «Qarabağdan gəlmiş qonaqlar» adı ilə ayrıca bir otaqda əyləşib yemək-içməklə məşğul idilər. Lakin Abbas bəyin dəstəsi kəndə çatanda Kərəmgil artıq məclisi tərk eləmişdilər. Tərəflər çay qırağında qarşılaşdılar. Möhkəm atışma oldu. Yarım saat davam edən bu qızğın atışmada divan adamlarından iki nəfər ağır yara aldı: qaçaqlar isə sağ-salamat Ləlvər dağına çəkildilər…

İndi belə bir adamın evinə getmək, əlbəttə, ağlasığmaz hərəkət idi. Birdən-ikidən qapısını açmadığı, bir tikə çörəyini kəsmədiyi, evinin girdi-çıxdısına bələd olmadığı düşmənə bel bağlamaq olardımı?

Kərəm bulağa çatanda, atın cilovunu dartıb geri boylandı. Kazaklar hələ tini dönməmişdilər. Sıçrayıb atdan yerə endi. Böyük darvaza bağlı idi. Atı adamboyu hündürlüyündə olan kiçik qapıdan içəri saldı. Həyətə göz gəzdirib yuxarı baxdı. Eyvanda heç kəs yox idi. O, ətrafı meynəli pillələrlə tələsik eyvana qalxdı. Onu bu evə çəkib aparan hansı hiss, hansı işıq ucu, hansı duyğu idi?! Canavardan qaçıb, əjdahaya pənah aparmağın nə mənası vardı? Arxada kazaklar, qarşıda Abbas bəy! Onu izləyən də ölüm idi, gözləyən də. O, tüfəngini eyvanda qapı ağzına söykəyib cəsarətlə içəri girdi.

Külfəti yaylaqda olan Abbas bəy evdə tək idi. O, səhər yeməyinə yenicə başlamışdı. Kərəmi görən kimi diksindi, Onu dərhal tanımışdı. Ağzındakı loxma boğazında qaldı. Udqunub ayağa qalxdı. Əlindəki çörək tikəsi yerə düşdü. Baxışlar qarşılaşdı… Pristav qabağındakı qaçağı heyrətlə süzdü: «Cəsarətə bax! Bunu hansı niyyət, hansı yol gətirib bura çıxarmışdı? Yoxsa məni öldürməyə gəlib? Bəs silahı hanı?..» Kişinin matı-qutu qurumuşdu. Əsəbləri get-gedə tarımlanır, burma bığlı tunc sifətinin rəngi dəyişirdi. Kərəm düşünürdü ki, görəsən, indi neçə illərdi vəzifəsinin qulu olan bu qanun keşikçisi əsiri olduğu qalaq-qalaq yazılmış ədalətsiz qanunlarımı üstün tutacaq, yoxsa qanun kimi hökmü olan yazılmamış el-oba adətinimi?!

Bu vaxt evin yanından kazakların çaparaq keçdiyi eşidildi. Bu səsə diqqət kəsilən Abbas bəy düşündü: «hə… deyəsən, hərif ley əlindən qaçmış quş kim özünü düşmən yuvasına salmışdır»… Kişi bir balaca ürəkləndi. Gözucu stolun üstünə baxdı. Tapança əlyetərdə idi. «Hm… nə olsun ki, o, mənə pənah gətirib? Bəs mənim vəzifə borcum, xidməti vicdanım?… O öz ayağı ilə gəlib tora düşüb, indi açıb buraxım, bəs hökumətə nə cavab verərəm?..»

Qapı ağzında vüqarla dayanan Kərəm sükutun uzandığını görüb kişinin əlindən yerə düşən çörək tikəsini götürdü, əvvəl dodaqlarına, sonra da gözünün üstünə toxundurub stolun üstünə qoydu.

– Bilirəm, fikirləşirsən ki, çağırılmamış qonağa yer yoxdur… Əmbə mən sənə qonaq gəlməmişəm.

Fikri dumanlı Abbas bəyin gözlərindən sual yağdı: «Bəs niyə gəlmisən? Qaçaq hara, pristav evi hara?».

– Mən bu qapıya pənah gətirmişəm. – Kərəm sözünə davam etdi.

– Məni izləyirlər!

– Bu qapı kimin olduğunu bilirdinmi, yoxsa təvəkküləmi gəlmisən?

– Bilirdim, pristavın evidir, – dedi Kərəm, – amma bilmirdim ki, Abbas bəy məni belə qarşılayacaq?

Kərəmin nəzərləri onun üzündən çiyinlərinə qondu. Atmacanı və bu mənalı baxışı başa düşən Abbas bəy sanki paqonlarından xəcalət çəkdi. Onlar indi ağır bir yük kimi kişinin çiyinlərini əzirdi. Paqonlar edə bil pristavın hərəkətlərini güdür və indi onun nə kimi qərara gələcəyini izləyirdi… Abbas bəyi tər basmışdı. Kərəmin zəhmli baxışları onun paqonlu pencəyini əynindən soyundurub çarpayının üstünə atdırdı. Bununla da kişi sanki özündə bir yüngüllük hiss elədi.

– Hava bu gün də isti olacaq, – deyə astadan pıçıldadı.

Kərəm qımışdı. Hiss elədi ki, onun vicdanı qılıncına qalxan oldu. Abbas bəyin düşmənçilik hissi get-gedə gün görən qar kimi əriyirdi:

«Doğrudan da bəs mənim kişiliyim? Kərəm qaçaq olsa da, mərd, igid adamdı. Bu mahalda hamı onun xətrini istəyir. Mən niyə ona düşmən kəsilmişəm? Mənə neyləyib ki?.. Yox, özümü dana bilmərəm».....

O, yenə küçədən at ayaqlarının tappıltısını eşidib pəncərəyə yaxınlaşdı. «Qohum-əqraba, dost-tanış eşitsələr ki, Kərəmi ələ vermişəm, məni qınamazlarmı?..»

Küçəni başa vurub yenidən geri qayıdan kazaklar qonşu evlərin doqqazlarında vurnuxurdular. Görünür, onlar başa düşmüşdülər ki, axtardıqları adam hardasa buralarda, bu üç-dörd evdən birində gizlənmişdir. Ancaq hansında, kimin evində? Kərəmi görən də, görməyən də başını bulayır: «Bilmirəm», «Görmədim», deyirdi.

Pəncərədən boylanan Abbas bəy bulaq başında cavan oğlanı sorğu-suala tutan kazakı tanıdı. O, dəstə başçısı idi. Qəzaya tez-tez gəlirdi. Pristav ona salam verdi:

– Bu səhər-səhər nə olub, xeyirdimi? Kazak cavab verənə kimi kişi əlavə elədi:

– Gəlin, qonağımız olun!

– Çox sağ ol, Abbas bəy… Başqa bir vaxt…

Abbas bəy hiss etdi ki, onlar Kərəmin onun evində olduğunu bilmirlər. Odur ki, ürəyi bir az yerinə toxtadı.

– Nə olub, kimi axtarırsınız? Gözləri tez-tez sağa-sola baxan kazak dedi:

– Bilirsinizmi, gecə Tiflis qalasından dustaq qaçıb…

Səhərdən onu təqib edirik, izini indicə buralarda itirdik…

Abbas bəy gərnəşdi:

– Hə… axtarın, axtarın! Amma onu da deyim ki, buralarda gizlənməyə elə bir yer yoxdur. Qonşular da mənim qorxumdan adam gizlətməz…

Kərəm rusca bilmirdi, ona görə əvvəlcə bir az narahat oldu. Fikirləşirdi ki, görəsən pristav kazaklarla nə danışır? Yoxsa onun burada olduğunu xəbər verirdi? Bəlkə silaha əl atsın?.. Sonra o, Abbas bəyin özünü sakit, laqeyd aparmasından, gərnəşməsindən başa düşdü ki, söhbət onun xeyrinədir. Odur ki, pristav üzünü ona tərəf çevirəndə ondan bir söz soruşmadı. Amma gözlərindən yenə də sual yağırdı. Bunu hiss eləyən Abbas bəy:

– Qaladan dustaq qaçıb, onu axtarırlar, – dedi və təmiz bir stəkan-nəlbəki götürüb samovara yaxınlaşdı. Kərəm bayaq yolda onu ötüb keçən başıaçıq, ayağıyalın, üzü tüklü atlını xatırladı....

Abbas bəy samovardan süzdüyü çayı Kərəmin qarşısına qoydu və köhnə bir tanış kimi səmimiyyətlə dedi:

– Bəlkə bir tikə çörək yeyəsən?

– Çox sağ ol, – dedi Kərəm və ayağa qalxdı. – Sənin bu hörmətin duz-çörək qədər qiymətlidir. Mənə sığınacaq verdiyinə görə çox sağ ol, yaxşılıq heç vaxt itməz!.. Çalışaram ki, mən də bunun əvəzini çıxam. Amma bir xahişim nar. Qarışıqlıqda mənim üstümə gəlmə. Sonra peşmanlıq çəkərəm…

Abbas bəy bu zaman nə isə xoş bir hiss keçirirdi, elə bil üzərinə düşən böyük hökumət tapşırığını yerinə yetirmişdi.

Kərəm getmək istəyirdi. «İnanmaq yaxşıdı, amma lap çox inanmaq qorxuludur!». Pristav bu hislərdən ayazıya bilərdi…

Abbas bəy küçəyə çıxdı. Bulağın başında dayanıb sağa-sola göz gəzdirdi. Səhəngini su ilə doldurub oradan aralanan qadın tini burulanda, pristav həyətdə atın belində hazır dayanan Kərəmə işarə elədi. Kərəm böyük darvazanı azca aralayıb atın başını buraxdı. Kəhər qanad açdı. Kərəm Bolus-Kəpənəkçiyə, Emin ağanın görüşünə yollandı.

Onun arxasınca baxan Abbas bəy həm təəssüf, həm də rahatlıq hissilə düşündü: «Mərdliyə, cəsarətə bax. Ağla, ağayanalığa bax! Xalqın nə igid ürəkli oğlanları var… Amma hayıf ki, onların hərəsi bir diyardadır. Kimisi Kərəm kimi çöllərdə, kimisi qazamatlarda…»

Bu əhvalat tez bir zamanda şəhərdə, kənddə ağız-ağız gəzdi. Amma buna inanan da vardı, inanmayan da. Dövlət adamlarının isə əlində dəqiq sübut yox idi. Ona görə də bu dedi-qoduya inanmırdılar.

Sonralar Peterburqda çıxan. «Vestnik prava» jurnalı bu hadisəni belə qiymətləndirəcək: «…Pristav Şərq qonaqpərvərliyinin müqəddəs qaydalarını poza bilmədiyinə görə, onu gizlətmişdir. Qanuni hakimiyyət nümayəndəsinin bu cür hərəkəti, əlbəttə, Şərq adət və ənənələri ilə tanış olmayan adam üçün qəribə görünər. Əslində isə pristav çıxılmaz vəziyyətdə qalmışdır. əgər o öz çağırılmamış qonağını ələ versəydi, Kərəmin tərəfdarları tərəfindən alınacaq qanlı intiqam bir yana, pristavın öz qohumları, öz dostları ondan bir əclaf, satqın kimi üz döndərərdi…»

…Lakin qonaqpərvərlik adəti heç də müsəlmanı məcbur etmir ki, hər alçağı öz evində gizlətsin. Onlar yalnız o cinayətkarlara sığınacaq verirlər ki, o, müəyyən bir səbəb üzündən özündən asılı olmayaraq, günah işlədir. Hər adam öldürən qaçaq və ya soyğunçu deyil…

…Öz ləyaqətlərini qoruyarkən cinayət edən adamlar bəzən cəmiyyət içində şan-şöhrət qazanırlar. Kərəm hələ qaçaq düşməmişdən əvvəl camaatın gözündə məhz belə bir qəhrəman idi…»

KƏSƏMƏNDƏ ŞİMŞƏK ÇAXDI

Şəhərdən qayıdan Oruc ağa yorğun idi. Yar-yarağını bir-bir üstündən açıb Cavahir xanıma verdi. Çuxasını çıxarıb talvarın dirəyindən asdı. Sonra da damın sulanıb süpürülmüş kölgəsində salınmış palazın üstündə oturdu. O, iki gün idi ki, Tiflisdə idi. Ətlik üçün qəssablara verdiyi yüz qoyunun haqq-hesabını almağa getmişdi. Nökər Rəhim onu gözləyirmiş kimi sanki qeybdən yanında hazır oldu.

– Ağa, izn ver… – dedi və kişinin hər dəfə güclə geyinib soyunduğu xrom çəkmələri dartıb çıxarmağa başladı. Rəhim aralanan kimi qaravaş Səkinə gəldi. Əlində aftafa-ləyən vardı. Ağa əl-üzünü yuyub sərinləndi. Mütəkkəyə dirsəklənib yanına gələn Cavahir xanıma:

– Bir yaxşı bozartma bişirtdir, – dedi – şəhərdə hansı xörəyi yeyirəmsə canıma sinmir.

Cavahir xanım Səkinəyə göstəriş verdi ki, tez bir ocaq qalasın.

– Uşaqlar hardadı? – ağa soruşdu.

Cavahir xanım mehriban və ürəyi yumşaq bir qadın idi. Nurani sifətindən, ağ birçəyindən bilinirdi ki, cavanlığında gözəl olmuşdur.

– Məmmədlə Yusif Ağstafadan hələ qayıtmayıblar. İsrafil də Kərəmlə indicə Kürə çimməyə getdilər.

Bu vaxt İsgəndər həyətə daxil oldu. O, Oruc ağanın sərkarı idi. Ağa ilə salamlaşandan sonra dedi:

– Qaraçöpdən çapar gəlmişdi. Murğuz oğlu Məmməd sabah bizi oğlunun toyuna çağırır.

– Çağırır, gedərik, – dedi ağa. – Allah xeyir işini mübarək eləsin. Dədə-bava dostluğu belədir daa…

– Allah qayım-qatın eləsin! – İsgəndər əlavə etdi. Arxalığının cibindən kəhrəba təsbehini çıxardan ağa buyurdu:

– Gədələrə tapşır, dörd kəhər yəhərləsinlər. İsgəndər duruxdu: «Dörd at nə üçün?» Sərkarın marağını dərhal duyan ağa belə söylədi:

– Deyirəm İsrafillə Kərəmi də özümüzlə aparaq. Daha onların da bığ yeri tərləyib. Kişilər cərgəsinə qoşulub xeyrə-şərə gedən vaxtlarıdı…

Bu sözlər İsgəndərin də ürəyindən oldu.

– Əlbəttə, – dedi – ata dostu oğla mirasdı. Getsinlər, görsünlər, götürsünlər…

Kişi təsbehin xırda dənələrini barmaqları arasında asta-asta çevirərək başı ilə İsgəndərə işarə elədi ki, otursun. İsgəndər palazın üstündə ağa ilə üzbəüz əyləşdi, Cavahir xanım onlara samovardan çay süzdü.

…Əlqərəz, səhər tezdən dördü də atlandı. İki ata, iki oğul. Nökərlər köhlənləri çimizdirib quyruqlarını düyünləmişdilər. Atlar cilov gəmirirdi.

Ceyrançölün ildə bir ay yaşıl libasa bürünən vaxtı idi. Düzlərdə, irəmələrdə sirkan, yovşan, qarağan otları baş qaldırmışdı. Səhər-səhər bu şehli yaşıllığın sinə-sinə səpələnmiş naxır, ilxı və qoyun-quzu sürülərinin sayı-hesabı yox idi. göz işlədikcə uzanan düzənliklərdəki yataqların sayını bacalardan burula-burula qalxıb buludsuz göylərdə əriyən tüstülərdən bəlli etmək olardı.

Atlılar gah torpaq yolla, gah kəsə cığırlarla irəliləyirdilər.

Ekiz qardaşlar kimi çərkəzi çuxa geyinmiş İsrafillə Kərəmin atları qabaqda qoşa səkirdi. Oğlu ilə fəxr eləyən Oruc ağa:

– Yaxşı övlad ata-ana dayağıdır – dedi.

İsgəndər də gözü ilə Kərəmin boy-buxunun oxşayıb dedi:

– Allah ikisinədə uzun ömür versin. İyid balalardı. Tüfəngini yəhərin qaşında dizləri üstünə qoyan ağa uzaqlara baxdı:

– Qız böyüyər, gedib özgə çırağı yandırar. Ata yurdunu şöhrətləndirən oğul olar…

– Əlbəttə, oğul nəslin davamçısıdır. – dedi İsgəndər.

İsrafil, ağanın ortancıl oğlu idi. Övladları içərisində onu ən fərasətli sayırdı. Ürəyində ona ayrıca yer ayırmışdı.

Cavanlar hərdən də cıdıra çıxmış kimi bir-birilə ötüşür, gah o bunu, gah bu onu arxada qoyurdu. Kişi isə bu qərəzsiz yarışın fərqinə varıb həyəcan keçirirdi. Gahdan İsrafilin geri qalması ona pis təsir eləyirdi. Ağalıq qüruru açıq-açığına özünü büruzə verirdi.

Oruc ağa əslən rəiyyət idi. Amma sonralar ona hökumət tərəfindən necə deyərlər, «ağalıq» verilmişdi. İndi Kəsəmənin məşhur ağalarından idi. Var-dövləti başından aşıb-daşırdı. Çoxlu əkin yerləri, böyük cələsi, bir neçə qoyun-quzu sürüsü, xeyli mal-qarası və ilxısı vardı. Lakin artıq ixtiyarlaşmışdı. Altmış beş yaşı vardı, amma yaşından bir qədər cavan görünürdü. Uzun müddət rus ordusunda qulluq etdiyindən onda bir hərbi səliqə-sahmanı vardı. Özü də çox narahat adam idi. Ucaboylu, sağlambədənli və gümrah bir kişi idi. Lakin təzəlikdə düçar olduğu təngnəfəslik hərdən əl-ayağını göməşdirirdi. Odur ki, bir gün o, yanına gələn, özündən bir yaş böyük qardaşı ilə məsləhətləşdi.

– Alı, ağlıma bir fikir gəlib… İstəyirəm Molla Zal oğlu İsgəndəri sərkar tutam.

– İsgəndəri? – Məşədi Alı maraqlandı.

– Hə, daha qocalmışam, bu təngnəfəslik də bir yandan… Hər şeyə göz ola bilmirəm… Kəndçilər də, bilirsən daa… göz qırpmağa bənddirlər.

Məşədi Alı nimçədəki quruddan bir-iki qaşıq götürüb qarşısındakı yağlı xəngəlin üstünə tökdü.

– Elə olmağına elədir, – dedi – mal-dövlət can odudur. Görək gecə-gündüz hər şeyin haqq-hesabını aparasan. Əmbə…

Cavahir xanım hiss elədi ki, Məşədi Alı kişini fikrindən döndərmək istəyir. Söhbətə qarışdı.

– Bunu çoxdan eləməliydin, yoxsa hər şeyin dalınca özün qaçırsan. canın əzab-əziyyətlərdən qurtarar. Dağdan gələndən gah bostana qaçırsan, gah xırmana. gah o tayda yataqda, gah bu tayda cələdə…

Oruc ağa qaragül Buxara papağını çıxarıb böyrünə qoydu, xəngəl sinisini qabağına çəkdi.

– Mənə elə gəlir ki, o, rəiyyətlə də rəftar eləməyi bacarır, bəylərlə də.

Samovarın yanında oturub təzə çay dəmləyən Cavahir xanım:

– Elədir, – deyə ərinin sözünə qüvvət verdi. – O, həm qoçaqdır, həm də el-oba içində nüfuzu var. Yazı-pozu da bacarır.

Molla Zal oğlu İsgəndər adicə rəncbər idi. Amma el arasında gözüaçıq, ağıllı və qoçaq bir kişi kimi tanıyırdı. Qırx yaşı vardı, di gəl, yoxsul kəndlilər, qohum-əqrəba ona bir ağsaqqal kimi baxırdı. Dara düşəndə yanına məsləhətə gedərdilər.

Məşədi Alı ovcu ilə yağlı saqqalını sildi. Sonra öz fikrini bildirdi:

– Əmbə bir iş var ki, o bir az dikbaşdır. Bilmirəm sən deyənə razı olacaq ya yox? Özün halısan ki, rəiyyət olsa da məğrur adamdı. Ağalara, bəylərə baş əyən döyül.

Kişinin qaşları çatıldı. Ürəyində: «Elə dikbaş olduğuna görə də neçə dəfə divana düşüb-çıxıb!» – deyə fikirləşdi və əsəbi halda dilləndi:

– Bir yesin, beş də nəzir-niyaz versin ki, mənim kimi bir ağaya sərkar olacaq. Bu qədər var-dövlətin, nökər-nayibin ixtiyarını ona verirəm. Filan qədər də haqq alacaq razılıq verməz, mən də gedərəm başqasını tutaram. O qədər yalvaran var ki…

Cavahir xanım ərinə təkid qarışıq bir məsləhətlə:

– Hər yalvarana etibar olmaz kişi, – dedi, – Elə İsgəndər yaxşıdı. Yalvar da, yaxar da təki onu yola gətir. O, gözü-könlü tox adamdı. Nə yazıq ki, indi araya sərinlik düşüb. Biz onlarla əvvəllər ki, yaxın olmuşuq? Bir də unutma, onların bizə yaxşılığı keçib…

Cavahir xanımın yada saldığı yaxşılığın nədən ibarət olduğunu Oruc ağa yaxşı bilirdi. Oğlu İsrafil anadan olanda Cavahir xanım süddən kəsilmişdi. Uşağı il yarım İsgəndərin arvadı Fəxrənsə əmizdirmişdi. Bir dizi üstə Kərəmi, bir dizi üstə İsrafili oturtmuşdu. Onlar süd qardaşları idi. İndiyədək də doğma qardaş kimi bir-birinə mehribanlıq göstərirdilər.

Ürəyində arvadının sözlərinə haqq qazandıran ağa yenə yumşaldı.

– Mən də elə o köhnə xətir-hörmətə görə onu sərkar tutmaq istəyirəm.

…Ertəsi gün kişi İsgəndəri yanına çağırtdırıb fikrini ona söylədi. İsgəndər bu gözlənilməz təklifə təəccüb eləyib bir qədər fikrə getdi və sonra:

– Ağa, möhlət ver, bir fikirləşim, – dedi.

– Nə möhlət! Başın üstündə, fikrin başında. «Hə» de, çıxsın getsin.

İsgəndər gülümsədi. Ağa onu dilə tutub arxayın saldı ki, hər şey yaxşı olacaq, onlar bir ailə üzvü kimi dolanacaqlar. İsgəndərin külfəti çox idi. Uşaqları dolandırmaq üçün ağanın təklifi ona şirindirici göründü.

Kişi əlini İsgəndərə uzatdı.

– Dəmiri isti-isti döyərlər, allah xeyir versin! İsgəndər gülümsəyərək ağanın əlini sıxdı.

– Yaxşı, allah xeyir versin!

…O vaxtdan indi düz iki il keçirdi. İsgəndər bütün var-dövlətin haqq-hesabını aparır, taxılı vaxtında əkdirib-biçdirir, xırmanlara ciddi nəzarət edir, ətlik qoyunları, bostandan əldə olan məhsulu Gəncə – Tiflis bazarlarında satdırır, dağa-arana gedəndə ağanın köçünə kalladarlıq eləyirdi. Bir sözlə kişinin sağ əli idi, onun bütün təsərrüfat işlərinə o baxırdı.

Günü-gündən varlanan Oruc ağa sərkarından razı idi. Onun təsərrüfatında işləyən kəndlilər də daha bir o qədər narazılıq eləmirdilər. İsgəndər onları incitmir, haqlarını vaxtlı-vaxtında verir, imkan düşəndə də əl-altdan kasıblara kömək eləyirdi. Lakin onun bəzi məsələlərə müdaxilə eləməsi, kəndliləri ayıq salması Kəsəmən ağalarının xoşuna gəlmirdi, Onların mənliyinə, mənafeyinə, toxunurdu. Odur ki, hərdən ondan Oruc ağaya qandırırdılar. «Sən ona inanma, saman altdan su yeridəndir»

Başqa birisi deyirdi: «O, rəiyyətlə əlbirdir, onlara dil verir».

Get-gedə bu deyilənlərdən şübhələnən kişi sərkarına göz qoymağa başladı. Camaatın acınacaqlı vəziyyətinə acıyan İsgəndər isə öz işində idi…

Əlqərəz… Onlar üç gün toy evində qonaq qaldılar, Yedilər, içdilər, aşıqlara qulaq asdılar, qara zurnanın havasına oynadılar.

Geri qayıdanda mahalın üst tərəfindəki gədikdə bu yerlərə təzə gəlmiş əsgərlərin düşərgə saldığını gördülər. Onların bir hissəsi kazarma tikir, bir hissəsi də xeyli aralıda hərbi təlim keçirdi.

Oruc ağa onları görəndə öz cavanlığı, könüllü əsgər gedib rus ordusunda xidmət elədiyi günləri xatırladı. Qaragül Buxara papağını yenə yan qoydu. Ağarmış bığlarını eşdi. Qamətini düzəldib yəhərin üstündə şax oturdu. Xəyalı ilişib o illərdə qaldı. Xatirələr birər-birər yadına düşdü.

O, 1828-1829-cu il rus-türk savaşının iştirakçısı idi. Müharibədə böyük şücaətlər göstərdiyinə görə orden-medallarla təltif olunmuş və çin almışdı. Hərdən bu haqda söhbət düşəndə özü öyünə-öyünə danışırdı:

«…Qarsın yaxınlığında qızğın dava gedirdi. Gah ruslar basılırdı, gah türklər. Amma bizimkilər hər dəfə xeyli irəliləyirdi. Bir kərə bizim dəstə türk əsgərlərini Soğanlıq dərəsi deyilən yerdə haqlayıb onların bir neçə top-tüfəngini və bayrağını ələ keçirdi. Bax, bu medalı mənə onda veriblər…

Bir dəfə də yenə. meşəlik bir yerdə qanlı vuruşma gedirdi. Türklərin qorxu-ürkü bilməz iyid bir ordu başçısı vardı. Od-alov idi eləcə. Gözümüzü açmağa bizə imkan vermirdi. Qoşunun qabağında əlində qılınc nərə çəkərək üstümüzə gələndə dəstəmiz pərən-pərən olur və xeyli tələfat verirdi. Bizim atlı dəstə komandanlıqdan əmr aldı ki, necə olursa-olsun onların tutduğu mövqeyi yarıb keçmək, üstəlik həmin o türk paşasının ya ölüsünü, ya dirisini gətirmək lazımdır. Kim bu əməliyyatda fərqlənsə böyük çin alacaq. Dəstəmiz hücuma keçdi. Düşmənlər bu basqından sarsılıb atışa-atışa geri çəkilməyə başladılar. Paşanın qoşununu darmadağın eləyib cəbhəni yardıq. Əsgərlər çöldə pələsəng olub hərəsi bir yana qaçırdı. Mənim gözüm dəstədən ayrı düşmüş türk paşasını almışdı. «Ya mədəd!» – deyib onun dalınca döşəndim. O qaçır, mən qovurdum! Xeyli də atışdıq. Axır gedib bataqlıq bir yerə çıxdıq. Burada onu haqladım. Atı daha bayaqkı kimi qaça bilmirdi. Birdən paşanın yəhərdən yerə yıxıldığını gördüm. Gözlərimə inanmadım. Sən demə mənim gülləm onu ağır yaralayıbmış. Atın cilovunu çəkib bataqlığın qırağında dayandım. Bir az nəfəsimi dərmək istəyirdim. Bir də nə görsəm yaxşıdı? Gördüm bataqlıq paşanı özünə çəkir. Fikirləşdim ki, ey dili qafil, o batsa kim inanacaq ki, onu mən öldürmüşəm? Tez atdan düşüb yaxınlaşdım. Gördüm özündə-sözündə deyil. Qolundan tutub dartdım. Çıxarda bilmədim. Meyit artıq yarıya qədər bataqlığa batmışdı. Bəs mən neyləyim, çəkdiyim zəhmət hədərmi getsin? Ağlıma bir fikir gəldi. Xəncəri çıxardıb başını üzdüm. Çini də, bax bu ordeni də onda veriblər…»

…Onlar gədiyi aşdılar. Kiçik təpənin ətəyində on iki at otlayırdı. Hamısı da xamda yeyib səmrimiş seçmə Qarabağ atlarına oxşayırdı. Oruc ağa onları görəndə xəyaldan ayıldı. Ətrafına göz gəzdirdi. Hər yan kimsəsiz idi. Artıq düşərgə də, təlim keçən əsgərlər də görünmürdü, təpələrin arxasında qalmışdılar. Ağa düşündü: «Bir dəli şeytan deyir…» Qeyri-ixtiyari olaraq cilovu azca geri dartdı. At sahibinin qəsdini başa düşmüş kimi qulaqlarını şəkləyərək kiçik ilxıya baxıb kişnədi. Ağanın qəlbində gənclik coşqunluğu baş qaldırmışdı. O, qoca vaxtında özünü bir də imtahana çəkmək fikrinə düşmüşdü. Üzünü yanınca atını yorğa sürən İsgəndərə tutdu:

– O atları görürsənmi?

İsgəndər onun səsinin titrədiyini duydu. Fikrindən nələr keçdiyini bilib məqsədini başa düşdü, Ağaya heyrətlə baxdı. Ondan gözləmirdi. İsgəndər onu bu qəsdindən döndərmək, yayındırmaq istədi.

– Ağa, bəlkə göz olan var!..

Kişi təkrarən ətrafa boylandı. Qəti qərara gəlmiş kimi hökmlə israr etdi:

– Ayə, o yana hayla. Yiyəsinə xəbər çatana kimi biz Sac dağını aşacayıq.

Ağa yaşına uyuşmayan bir çevikliklə atını sürüb məqsədini irəlidə gedən cavanlara da bildirdi. At çapmaq, silah işlətmək, qoçaqlıq göstərmək həvəsində olan uşaqlar himə bənd imiş. Heç nəyin fərqinə varmadan atları qabaqlarına qatıb qovmağa başladılar.

İsgəndərlə Oruc ağa da onların arxasınca götürüldü. Tez-tez də qanrılıb geri baxırdılar.

Atlar mənzil döydükcə ayaqlarının zərbindən Ceyrançölün bağrı yarılırdı. Sanki cıdıra çıxmışdılar. Biri o birindən geri qalmaq istəmirdi. Qarşıdakı yalı yenicə aşmışdılar ki, bu zaman arxa tərəfdən hay-haray və at ayaqlarınIn tappıltısı eşidildi. Oruc ağa da, İsgəndər də eyni bir vaxtda qanrılıb geri baxdılar. Arxada əmələ gələn toz dumanı içərisində dallarınca gələn bir dəstə atlı göründü: Kişilər atları daha bərk səyirtdilər. Oruc ağa onlardan irəlidə çapan cavanlara qışqırdı.

– Dalımızca kazaklar gəlir. Atları qamçılayın! Tez olun! Tez, tez!

Atların surəti bir az artdı. Lakin anlar bir-birinə calandıqca, dəqiqələr ötdükcə kazaklarla onların arasındakı məsafə daralırdı. Ağ yala çatar-çatmaz atışma başladı. İsrafillə Kərəm yenə qabaqda ilxını qovur, İsgəndərlə Oruc ağa onları qoruyur, atlarını çapa-çapa qanrılıb çiyinləri üstündən gülləni-gülləyə calayırdılar…

Bu ara arxadan atılan güllələrdən biri Oruc ağamın papağını yaladı. Kişini dəhşət götürdü. Xəta qıl yazmışdı. «Ya allah, bizi bu dardan qurtar. Özüm heç, İsrafilə bir xəta toxunmasın!»

Kazaklar onları haqlamaqda idi. Birdən qarşıda dərin bir qolpun qaraldı. İrəlidə dördnala çapan atlar ehtiyatlandı. Qulaqlarını şəklədilər. Təntiyib kişnədilər. Və birdən qolpunun qırağına dirənib bir-birinə qısılaraq, burulğan kimi bir yerdə dövrə vurdular. Lakin irəlidə gedən İsrafil dayana bilməzdi. Dayanmaq ölüm demək idi. İrəli də getmək təhlükəli idi, əjdaha kimi ağzını açmış dərin uçurum onları uda bilərdi. İsrafil hiss elədi ki, Sarı atın gözü qolpunu almışdı. Buna baxmayaraq, at eni təxminən dörd-beş arşın olan dərənin üstündən o üzə sıçrayanda İsrafil gözlərini yumub özünü uçurumun dibində yerə dəyəcəyinə hazırladı. Lakin yaxşı təlim görmüş Sarı at sahibini darda qoymadı. Qolpunun üstündən quş kimi süzüb o taya düşdü. Büdrədi, amma yıxılmadı. Arxadan dabanbasaraq .gələn Kərəm, Oruc ağa və İsgəndər də qarşıdakı təhlükədən salamat qurtardılar. İlxı o tayda qaldı.

Kazaklar qolpunu adlamadılar, atları saldırdıqlarına görə artıq təqibi mənasız saymışdılar. Kiçik ilxını qabaqlarına qatıb geri qayıtdılar.

Artıq şər qarışmaqda idi. Günəş üfüqdə yaratdığı al mənzərənin ahənginə qovuşub yavaş-yavaş əriyirdi.

Onlar bələnlər aşdılar, dərələr endilər, düzlərə çıxdılar və axır gəlib «Arıx evinin acısına» çatdılar. Artıq təhlükə sovuşmuşdu. Demək olar ki, onlar böyük xəta-bəladan qurtarmışdılar. Hamı ürəyində allaha şükür eləyirdi. Amma tək Oruc ağa qəmli, qüssəli görünürdü. Qaş-qabaqlı halda dilləndi:

– Bir az burda dincimizi alaq! – Atın cilovunu çəkdi. Qan-tər içində olan kəhər dayanıb fınxırdı. Hamı kişinin təklifinə əməl eləyib atdan yerə endi.

Kəsəmənə az qalmışdı, kənd Kürün o tayında idi. Ağzı Kürə açılan bu dərə ilə acı su axıb çaya qovuşurdu.

Oruc ağa yovşan kolunun üstündə oturdu. Həyəcandan yenə ürəyi döyünürdü. Lakin bunun çox da fərqinə varmadı. Onu ayrı fikir çulğamışdı. Fikri-zikri Ağ yalda qalmışdı. Ürəyində bir ağırlıq, beynində bir durğunluq hiss edirdi. Qıllı, çal qaşları düyünlənmişdi. Buradan kəndin baş tərəfində, Kürün geniş açılmış qolları arasında böyük bir cələ vardı. Ağa bu cələni təzə almışdı. Hər gün onun seyrinə çıxırdı. İndi isə ora gözünün ucu ilə də baxmırdı. İsgəndər dedi:

– Aradan yaxşı çıxdıq, şükür bir qan-qada olmadı. Ağır-ağır başını tərpədən ağa dillənmədi. İsgəndər kişini nədənsə alındığını hiss etdi.

– Maşallah, uşaqlar da diribaş tərpəndilər, özlərini itirmədilər.

Kərəm atının yalmanına sığal çəkdi.

– Bizi dardan bu atlar qurtardı.

Oruc ağanın dərdi içini yandırırdı. Ürəyini saplağından üzən bu dərdi desinmi, deməsinmi? Niyə desin? Gözləri kordurmu, görmürlərmi?

İsrafil də nəsə demək istəyirdi ki, birdən atasını təzə görmüş kimi təəccüblə ona baxdı. Gözlərini döyə-deyə soruşdu:

– Ağam, papağın hanı?

İsrafilin səsindəki həyəcan nidası İsgəndərlə Kərəmi də heyrətləndirdi. Nəzərlər ağaya dikildi. Bəlkə kişi papağı çıxarıb yanına qoymuşdu? Baxışlar onun yan-yörəsində dolaşdı. Yox, qaragül Buxara papaq gözə dəymədi. Görünür bu vurhavurda, bu qaçhaqaçda papağın nə vaxt, harada düşdüyündən heç kəsin xəbəri olmamışdı. Bəlkə kişinin özü də bundan xəbərsiz idi? Yox, ağa elə bayaqdan ona görə alınıbmış. Kədərli halda bildirdi:

– Ağ yalda güllə yerə saldı.

Hamı məyus oldu. Araya soyuq sükut qondu. İsgəndər xəyalında Oruc ağanı günahlandırdı: «Taqsır özündədir. Əgər sənin fitnən olmasaydı, heç belə işə düşməzdik».

Kərəm fikirli-fikirli gəldiyi yollara boylandı.

Sükutun soyuq buzlarını İsrafil parçaladı:

– Mən gedib gətirərəm.

Dirsəklərini bükülmüş dizlərinin kündəsinə qoyub başını əlləri arasına alan Oruc ağa gözləri önündə canlanan cavanlığını haraylamaq istəyirdi. Gördü çox uzaqdadı. Ünü ora çatmaz. Oğluna baxdı. Ona güvəndi. İsrafil sözünü tamamladı:

– Amma indi yox, sabah. İndi ora getmək xatadı. Ağanı elə bil don vurdu. O, oğlundan belə cavab gözləmirdi. Bu acı dərə onu havasız bir zindan kimi sıxdı. Təəssüflə köksünü ötürdü və sinəsinə əyilmiş başını buladı. Bu da onun öyündüyü, güvəndiyi oğul! Bir xeyli heç kəs dinmədi. Sükutu pozmağa kimsə cəsarət etmədi. Nəhayət Oruc ağa özü dilləndi.

– Yaxşı, siz gedin!

– Bəs sən?! – İsrafil sadəlövhlüklə soruşdu. Ağa oğlunun üzünə belə baxmadan astadan israr etdi.

– Papaqsız kəndə getmərəm.

Sözün dərinliyinə varmayan İsrafil yenə:

– Ağam axı…

Ata oğlunun sözünü ağzında qoydu:

– Sənə dedim papaqsız kəndə ayaq basmaram. Kişinin ya papağı qaldı, ya başı fərqi yoxdur. Demirsən sabah gətirərsən? Mən də sabah kəndə gedərəm.

Tənəli sözlər İsrafilə təsir elədi. «Mən niyə ona elə cavab verdim? Bəlkə məni sınayır?».

Elə bu zaman qəflətən at ayaqlarının tappıltısı eşidildi. Dərəni toz dumanı bürüdü. Hürkmüş nəzərlər tez o səmtə dikildi. Əllər silahları qamarladı. Atlının kimliyi bilinmədi. O, yalnız tozlu dərədən döşə qalxanda elə bil buluddan şimşək çaxdı. Atın belindəki Kərəm idi. Baxışlar bir an onun getdiyi səmtdə boşluqdan asılı qaldı. Bu hadisə acı bir faciə kimi Oruc ağanın sümüyünə, iliyinə işləyib onu çox sarsıtdı. Kərəmin papağın dalınca getdiyini anlayan İsrafil də birdən sanki qəflət yuxusundan ayıldı. İçində bir qibtə, paxıllıq hissi zəhərli şahmar kimi baş qaldırdı. Artıq gec də olsa çevik bir hərəkətlə atının belinə sıçrayıb «Acı» ilə yuxarı, Ar yala yollandı.

İsgəndər, ağanın fikrini dağıtmaq məqsədilə dedi:

– Ağa, narahat olma, İsrafil də getdi. Papağı yerin deşiyində də olsa bu saat tapıb gətirəcəklər!

«İsrafil də getdi!» kəlamı kişini daha da odladı. O, «də» ifadəsində bir istehza duydu. Ona elə gəldi ki, İsgəndər bu sözü qəsdən, Kərəmin daha ürəkli olduğunu xüsusi qeyd etmək üçün belə dedi. Onsuz da oğlunun «Sabah götürərəm» – deməsi onun içini alt-üst eləmişdi.

Kişi düşündü: «Mən də elə bilirdim bu mahalda yaşıdları içində ondan iyid oğul olmayacaq. gör haa, zənnimi itirdi yoxsa?! Küçük südünəmi çəkdi, nədi?»

…İsrafil Ağ yala çatar-çatmaz bir də gördü ki, Kərəm güllə kimi ona sarı gəlir. Papaq da əlindədir. Amma onu qovurlar, iki atlı dabanbasaraq təqib edir. Silah işlətmədiklərindən bəlli idi ki, onlar Kərəmi diri tutmaq istəyirlər. Doğrudan da qəsdləri elə imiş. Birdən arxadan Kərəmə kəmənd atdılar. Havada ilan kimi qıvrılıb açılan kəndir boşa çıxdı. Kərəmin ürəyinə damdı ki, onu təqib edənlər yenə kəmənd atacaqlar. Odur ki, xəncərini sıyırıb əlində hazır tutdu. O, yanılmamışdı. Kəndiri təzədən qoluna dolayan kazak bir də cəhd göstərdi. Kəmənd az qaldı Kərəmin boğazına keçsin, lakin o, «ilanı» göydə doğradı.

İsrafilin dilindən qeyri-ixtiyari bir nida qopdu. «Ay gözünə dönüm!» Lakin içində bir qibtə, həsəd yeli əsdi. Əlacsız qalan atlılar silahlara əl atdılar. Elə bu zaman kazakların arxa tərəfindən dalbadal atəş səsləri eşidildi. Lakin geri qanrılıb baxan atlılar mat qaldılar. Arxada heç kim yox idi. Atları qamçılayıb yenə Kərəmin dalınca çapdılar. Yenə arxa səmtdə güllələr çartıltı qopardı. Bu, hiylə işlədib kazakların diqqətini yayındırmaq üçün bayaqdan dərədə gizlənərək onların yaxınlaşmasını gözləyən İsrafilin atdığı güllələrin sədası idi. Kazaklar ehtiyatlandılar. Atların sürətini azaldıb atəş saçan səmti güllə-barana tutdular. Kərəmə də elə bu, bircə an lazım idi. Atını çapıb uzaqlaşdı. Dərə ilə atını səyirdən İsrafİl ona «Arıx evinin yatağı» yaxınlığında çatdı. Kişilərin yanına qoşa gəldilər. Kərəm yəhərdən yerə sıçrayıb papağı Oruc ağaya verdi. Yaxasını açıb sinəsi dolu nəfəs alan kişi az qala gözü ilə Kərəmi nəzərləmək istəyirdi. Dilucu dil-ağız elədi.

– Çox sağ ol oğul, böyük iş görmüsən.

İsrafil atasının sözünə qüvvət verirmiş kimi səmimi bir tərzdə etiraf elədi:

– Hə, bilirsən necə qoçaqlıq göstərdi?! Kazaklar onu kəməndlə tutmaq istəyirdilər. Kərəm kəməndi xəncərlə göydə doğradı.

Ağa oğlunu tərs-tərs süzdü. Onun bu qəzəbli baxışlarından sanki: «Başqasının hünərinə sevinincə, barı öz hərəkətindən utan!» – ifadəsi oxundu.

İsgəndərin ürəyi dağa dönmüşdü, üz-gözündə bir qürur sezilirdi.

Oruc ağa atını yedəklədi. Hamı ilə küsülü kimi dinməz-söyləməz «Acı» ilə aşağı gedib «Gəmiişləyən» səmtdən Kürə endi. İsrafil, Kərəm və İsgəndər də hər kəs öz aləmində onun arxasınca getdilər.

Sahilə çatanda yenidən atları minib çayı o taya keçdilər. Kürün bulanıq suları ağanın başındakı dumanlı fikirlər kimi qıvrılır, burulurdu. Onlar kəndin içi ilə xeyli gedəndən sonra yollar ayrıldı. Oruc ağa ilə İsrafil sağa, İsgəndərlə Kərəm sola buruldu. İsrafil geri qanrılıb üzündə təbəssüm Kərəmə əl elədi.

Bir müddət oğlu ilə yol gedən ağanın sükutunda bir tufan, bir partlayış yaranmaqda idi. Oğluna acığı tutmuşdu. Nəhayət, dilləndi:

– Mən səni belə bilməzdim. İsrafil heç nə olmamış kimi:

– Necə? – deyə xəbər aldı.

Kişi istədi ki, dilinin ucuna gələn «qeyrətsiz!» sözünü işlətsin, amma yenə özünü saxladı. İsrafili Kərəmə bağlayan telləri qılıncladı:

– Sən ağa oğlusan, o isə rəiyyət balasıdır. Papağın dalınca niyə sən birinci getmədin? Mənim ümidimi niyə daşa çaxdın? Sabah bu əhvalat kənddə danışılanda onun adı, hörməti səni üstələməyəcəkmi? Məni niyə rüsvay-cahan etdin? Sənin kimi vaxtımda mən müharibələrin od-alovunda qaynayırdım…

İsrafil alınmışdı, dillənmirdi, lakin atasının xəbis ağalıq qüruru gözəgörünməz bir iblis kimi yavaş-yavaş onun ürəyinə hakim kəsilirdi.

Bir neçə gündən sonra, səhərin gözü yenicə açılmışdı ki, kəndin koxası Oruc ağanın doqqazında göründü. Nökər ağanı evdən bayıra çağırdı. Koxa:

– Ağa, sabahın xeyir!

Sorğulu gözlərini koxaya zilləyən kişi zəif bir səslə:

– Sabahın xeyir, – dedi.

– Dünən Qazağa getmişdim. Ləçənnik dedi sənə çatdırım ki, bu gün mütləq onun yanına gedəsən.

Oruc ağa onsuz da iki gündür səksəkəli idi, maraqlandı:

– Nədi, xeyirdirmi?

– Vallah nə deyim?..

Kişi duruxdu. Ürəyinə damdı ki, yəqin qəza rəisi onu ilxı basqınına görə çağırır. «Nə tez də xəbər tutublar? Bu qoca vaxtımda işə düşmədik?»…

Fikirli-fikirli xəbər aldı:

– Tək məni çağırıb?

– Bəli ağa....

– Yaxşı, – dedi ağa.

Koxa atını sürüb getdi. Kişi isə doqqazda xeyli öz xəyalı ilə tək qaldı: «Qəribə işdir, bəs İsgəndəri niyə çağırmayıb? Baş açmıram, nə olan işdir? Bəlkə, hər şeyi onun üstünə yıxım? Əşşi, bəri başdan ürəyimi niyə yeyirəm, bəlkə elə başqa məsələdi?».. Evə getdi.

Qəlyanaltı eləyəndən sonra xeyrə-şərə gedəndə geyindiyi xrom çəkmələrini, qaragül Buxara papağını, zoğalrəng çuxasını geyinib bütün orden-medallarını döşünə taxdı. Hər ehtimala qarşı özü ilə xeyli pul götürüb Qazağa yollandı. Dəftərxanada Cəfər ağa ilə Aslan bəyə rast gəldi.

– Sizi də ləçənnik çağıtdırıb? – deyə həmyerlilərindən sual etdi.

Cəfər ağa tüstülənən qəlyanını damağından göturüb asta-asta başını tərpədərək:

– Bəli, – dedi.

Kişinin ürəyi bir az yerinə düşdü. Tanrıya şükür etdi ki, at məsələsi deyil. Buna baxmayaraq marağını gizlədə bilmədi, ucundan-qulağından bir şey öyrənmək istədi.

– Məni də çağırıb, görəsən nə məsələdi? Xəyala dalıb bığını eşən Aslan bəy dilləndi:

– Hər halda bura xeyriyyə cəmiyyəti deyil, bura həmişə əngəl işə görə çağırırlar.

Oruc ağanın ürəyinə yenə xal düşdü. «Bəlkə onları ayrı məsələ üçün çağırıblar?»

Aradan bir az keçmiş qəza rəisi onları qəbul elədi. Bir-bir görüşüb kef-hallarını xəbər aldı. Cəfər ağa ilə yaxın olsa da, Oruc ağanı müharibə iştirakçısı olduğu üçün xüsusi ehtiramla qarşıladı. Oturmaq üçün ona yer göstərdi. Sonra da özü yaşıl örtülü masanın arxasına keçib kürsüdə əyləşdi. Gözləri qarşısındakı məktubun sətirlərində gəzib ağalara dikildi.

– Bilirsinizmi, sizi bir məsələyə görə çağırmışam. Özü də çox ciddi məsələdir.

Ağalar təəccüb və təşviş içində bir-birinin üzünə baxdısa da xəyalən hər kəs öz qəlbinə boylandı. «Bu, nə ola bilər?».

– Sizdən danos var. – Qəza rəisi çeşməyini taxıb masanın üstündəki kağızı əlinə aldı. – Şikayət məktubudur. Böyük əlahəzrətin adına yazılıb. – Məktubu onlara göstərdi. – Burada sizlərin və bir neçə başqa ağaların da adları var.

Peterburqdan bəri Tiflisi, Gəncəni dolaşan məktubun rus dilinə tərcümə olunmuş nüsxəsi üzərində müxtəlif xətlərlə, müxtəlif rəngli qələmlərlə dərkənarlar qoyulmuş halda gəlib Qazağa çıxmışdı. Kəndlilərin adından yazılmış bu şikayət ərizəsinin aşağısında imza əvəzi mürəkkəbə batırılmış çoxlu barmaq basılmışdı.

Qəza rəisi məktubun məzmunu ilə ağaları tanış elədi. Orada təxminən belə qeyd olunurdu; «Əlahəzrət, eşitmişik ki, Siz yoxsul kəndlilərin qeydinə qalıb, fərman veribsiniz ki, onlara da torpaq ayrılsın. Çox sağ ol, allah taala sizə cansağlığı, uzun ömür əta etsin. Amma bir məsələ var ki, Gəncə quberniyasına sizin fərmanınızın təkcə sədası çatıb, Qazax qəzasında göstərişinizə əməl olunmur. Di gəl, bizim Kəsəməndə Cəfər ağanın 500 desyatin, Oruc ağanın 400, Aslan bəyin 400 desyatin, Allahqulu ağanın, Kərim ağanın və başqalarının istənilən qədər torpaq sahələri var. Anbarlarındakı taxıllara bit düşüb. Çox vaxt çürüyür, çölə atırlar. Amma kəndçilərə sələmi ilə verirlər. Bizim kəndin rəiyyəti isə yenə elə əvvəllərdə olduğu kimi ehtiyac içərisində yaşayır, yenə ağa və bəylərin torpağını icarəyə götürməyə məcburdur. Xahiş edirik sərəncam verin ağalarımızın torpağından bizə də bir az yer ayırsınlar…»

Ağalar fikrə getmişdilər. Bu, gözlənilməz zərbə onların səsini batırmışdı. Kabinetdə sükut qulaq batırırdı. Qəza rəisi, çəkdiyi papirosun tüstüsü arasından Cəfər ağaya baxdı. Cəfər ağa əlini çənəsinə qoyub nəzərlərini masa üzərində məchul bir nöqtəyə zilləmişdi. Fikirləşirdi ki, qəza rəisi ilə arası açıqdır, ona pul verib bu işdən. canını qurtaracaqdır. Amma buradan qayıdanda o kəndçilərə divan tutacaq. «Onlara yaxşılıq yoxdur. Mərifət, hörmət qanan məxluq deyillər. Tutaq ki, a köpək uşağı, sizə torpaq ayırdılar. Gəlib təzədən adammı olacaqsız? Ağalıq, bəylik gərək insanın qanında olsun! Neyləyək ki, tanrı sizi elə yaradıb, bizi belə?».

Qəza rəisinin baxışları. indi də Oruc ağada qərar tutdu. Kişi fikirli-fikirli əlində oynatdığı təsbehinə baxırdı. İçində danos yazana qarşı bir qəzəb təlatümu yaranmaqda idi. «Ah biləydim bu işə qol qoyanlar kimlərdi, hamısının barmaqlarını bir-bir doğruyardım. Mən qan töküb torpaq alanda onlar hardaydı?»

Aslan bəy adəti üzrə yenə arıq sifətində sallama bığlarını eşə-eşə fikrə getmişdi. Oruc ağanın sifətindəki kədər ona da sirayət etmişdi.

Qəza rəisi ciddi bir görkəm alıb soruşdu:

– Məsələ aydındır?

Cəfər ağa tutulmuşdu, fikirli-fikirli dedi:

– Aydın olmağına aydındır. Amma məni düşündürən başqa məsələdir. Görəsən bu məktubu kim yazıb?

Oruc ağanın nəzərləri Cəfər ağaya zilləndi. Qəza rəisi papirosunu kül qabının qırağına qoydu və:

– Sizin kəndlilər. – deyə cavab verdi. – İmza yerinə çoxlu barmaq basılıb.

– Orasını bilirəm. Ancaq onlar hardan bilirlər ki, Urusetdə torpaq islahatı olub, ya olmayıb?

Oruc ağa Cəfər ağanın fikrini anladı. «Həə, deməli, onları oyadan, öyrədən var» – kişi düşündü. Cəfər ağa sözünə-davam etdi:

– Sözsüz ki, onlara dil verən var. Məktubu da elə o, dilverən yazmış olacaq.

Aslan bəy söhbətə qarışdı:

– Elədir ki, var. Əgər yazan bizim kənddəndirsə xəttini mən o saat tanıyaram. Molla yazmaz, qazı yazmaz. Ağa ləçənnik, olarmı o xəttə bir baxaq?

Qəza rəisinin, Oruc ağanın döşündəki orden və medallarda ötəri dolaşan baxışları Aslan bəyin həyəcanlı sifətində bənd aldı.

– Xətt mənə tanışdır. Buyur bax. Ancaq bunun mətləbə nə dəxli? – mənalı-mənalı əlavə etdi: – Buradakı dərkənarlar…

Aslan bəy məktuba baxan kimi:

– Molla Zal oğlu İsgəndərin xəttidir, – dedi.

– Nəə? Elə şey olmaz! – Oruc ağanın ürəyi sıxıldı. İçində intiqam yeli əsdi.

Qəza rəisi Aslan bəyin sözlərini təsdiqlədi:

– Bəli, xətt onundur. Canişinliyə yazdığı məktubla tutuşdurmuşam.

Məktubu həqiqətən də rəiyyət adından İsgəndər yazmışdı. Cəfər ağa üzünü Oruc ağaya tutdu:

– Mən sənə deyəndə ki, o, çox baş aparır, bizləri saymır, inanmırdın. Bu da sübut! İndi get torpağını onunla yarı böl!

İsgəndər haqqında nə qədər yanlış fikirdə olduğunu anlayan Oruc ağa yana-yana başını yırğalayırdı. Qəza rəisi maraqlandı:

– Oruc ağa, o, sizin sərkarınızdır eləmi? Kişi başını tərpətdi. Qəza rəisi:

– Ümumiyyətdə o, necə adamdır?

Oruc ağa fikrə getdi. O, dillənənə kimi Aslan bəy dedi:

– Necə olacaq. Şərçi, danosçu! Kəndlilər onu özlərinə başbilən sayırlar. Bir dəfə sizdən əvvəlki ləçənniyin vaxtında onu tutmuşdular. Nahaq da buraxdılar!

– Nəyin üstündə? – qəza rəisi soruşdu. Cəfər ağa izah elədi:

– Xəlfəli Əmir Güləli oğlunun öldürülməsində günahlandırılırdı. Bir qədər də həbsxanada saxladılar. Müstəntiq Lakaşin zamına buraxdı…

– Bəs sonra?

– Sonra da, dedilər kifayət qədər dəlil olmadığından məhkəmə işi xətm eləyib…

Papirosunu söndürən qəza rəisi: «Ona göz olmaq lazımdır. Belələri hökumət əleyhinə də işləyə bilər» – deyə düşündü. Qələm götürüb masa üzərində ayrı bir kağıza qeyd elədi. «Molla Zal oğlu İsgəndər. Kəsəmən kəndi. Nəzarət!»

Oruc ağa sükutu pozdu:

– Ağa ləçənnik, indi nə məsləhət görürsünüz? Ağaları bir də sınayıcı nəzərlərlə süzən qəza rəisi yalandanmı, doğrudanmı dedi:

– Nə məsləhət görəcəm, vəziyyət heç də yaxşı deyil! Aslan bəy Cəfər ağanı qabağa vermək məqsədilə onu dümsüklədi. Cəfər ağa astadan içini arıtladı:

– Yox, ləçənnik, elə demə. Biz də kişiyik. Bilirik ki, hörmət hörmətə bağlıdır. Hər şeyi yaxşı qanırıq.

Bir qədər sükutdan sonra qəza rəisi alnını ovuşdura-ovuşdura dedi:

– Düzü, heç bilmirəm sizə necə kömək eləyim? Oruc ağa da onu dilə tutdu:

– Hər şey sizin əlinizdədir. Bu kağızı batırın. Cəfər ağanın eyhamını başa düşən qəza rəisi yumşaldı:

– Baxarıq. Fikirləşmək lazımdır… Amma indən belə sərkarını gözdən qoymaq olmaz. Onu mütləq nəzarət altına, almaq lazımdır.

Anlar ötdükcə Oruc ağanın içində köruklənən intiqam hissi közərirdi.

– Arxayın olun, İsgəndərin tədbirini özümüz görəcəyik. Cəfər ağa üzünü Oruc ağa ilə Aslan bəyə tutdu. Rəisin yumşaldığını görüb bu fürsətdən istifadə edərək söhbətə son qoydu:

– Yaxşı, siz bayırda gözləyin. Mənim ləçənniklə ayrı söhbətim var. İndi gəlirəm.

Bu təklif qəza rəisinin də ürəyindən oldu. Cəfər ağanın bu işarəsini başa düşən Oruc ağa ilə Aslan bəy ayağa qalxdı və qəza rəisi ilə xudahafizləşib kabineti tərk etdilər.

* * *

Ağalar çox məyus halda geri qayıdırdılar, Bir müddət hər kəs öz aləminə çəkildi. Onlar indi İsgəndərə bir rəqib, bir düşmən kimi baxırdılar. Oruc ağa fikirləşirdi: «Yaxşı, deyək ki, bu gün bu işdən birtəhər canımızı qurtardıq. Bəs sonra? Kim inana bilər ki, o bir də padşahın adına belə bir məktub yazmayacaq? hər yazılan danosa bu qədər xərc çıxsa?»… – Onu od götürmüşdü, sükutu pozub söylənməyə başladı:

– Bu da mənim yaxşılığım? Ona-buna rəncbərlik eləməkdən beli bükülmüşdü. Gətirdim qapımda adam elədim. Sən bunun qırmızıüzlüyünə bir bax! Həm çörəyini yesin, həm də ayağının altından qazsın. Yaxşı, Zal oğlu, gör indi sənin başına nə oyun açıram!… Siz hələ məni yaxşı tanımırsan!

İsgəndərə qənim kəsilən Cəfər ağa da xəyalında onu asıb-kəsirdi. Təklif etdi:

– Onu aradan götürüb biryolluq izini itirmək lazımdır.

Bu fikrə şərik çıxan Aslan bəy də hiddətlənmişdi.

– Elədir, kəsik baş danışmaz olar. Yoxsa get-gedə ayağı yer alıb rəiyyəti üstümüzə qaldıracaq.

Oruc ağa əsəbi halda dilləndi:

– Qələt eləyəcək.

Cəfər ağa qaş-qabaqlı halda qara bığlarını eşdi: – Aslan bəy, sənin təklifin nədir?

– Gəlin qaravaş Mələyə pul verək, üstünə şər atsın, tutduraq.

Oruc ağa bu təklifə etiraz elədi:

– Yox, bu ləkə ona yapışmaz. Elə bir tədbir tökmək lazımdır ki, inandırıcı olsun.

Cəfər ağa da öz fikrini söylədi:

– Yaxşısı budur onu bir bəhanə ilə Ceyrançölə göndər, nökərlərdən bir-ikisini dalınca yollayaq, gecə ilə orada başını əksinlər!

Ağalar yol uzunu çox düşünüb daşındılar. Lakin qəti bir qərara gələ bilmədilər. Çətin vəziyyətə düşmüşdülər. Məsləhət belə oldu ki, indi yorulublar, bu axşam dincəlsinlər. Ayrı-ayrılıqda bəlkə də başlarına ağıllı bir fikir gəldi. Sabah Cəfər ağanın evində, gizli məşvərətə toplaşsınlar.

Onlar Dağkəsəmənin alt tərəfindən axan arxın qırağında ucalan qoşa ixtiyar çinarların kölgəsində qoyun sürüsünə rast gəldilər. Oruc ağa dağdan qayıdan sürülərini dərhal tanıdı. Kişi çobanları görcək cilovu çəkib yol-kənara çıxdı. Aslan bəy ilə Cəfər ağa da dayandı. Ağa atdan enib sürüyə yaxınlaşarkən, baş çoban Tapdıq kişi bir ağ toğlunun belindən yapışıb qucağına aldı. Oruc ağaya sarı tələsdi. Bu da bir adət idi. Ağa əlini cibinə salıb çobana bir üçlük verdi. Sonra o, çobanları sorğu-suala tutdu. Dağdan nə üçün vaxtından bir həftə qabaq gəldiklərini, sürüdən yolda ölüb-itəni, istiyə düşəni soruşdu və sürünün içinə girdi, bir neçə qoyunun belindən tutub əlləşdirdi.

Kür qırağının otu da bu saat yağışdan sonra üzərrik kimi baş qaldırıb. Bir beş-on gün də oralarda otarın yaxşı kökəlsinlər. Bu günlərdə Tiflisdən Vano qoyunlara baxmağa gələcək. Özünüz bilirsiniz ki, Vano pullu müştəridir. Onun siftəsindən sizə də xələt düşər.

– Ağa, düşsə də sağ ol, düşməsə də.

Ağalar kəndə çatanda artıq gün yaxmışdı. «Boz»un belindən aşağı enəndə hərə bir səmtə ayrıldı. Oruc ağa evə tələsdi. Düşünürdü ki, bu saat İsgəndəri yanına çağırtdırıb onu sorğu-suala tutsun, ağır sözlər desin. əgər o, hər şeyi dansa, cavab qaytarsa nökərlərə döydürüb dama saldırsın. «Əə, köpəkoğlu mən sənə nə yamanlıq eləmişəm?!»

Lakin evinə yaxınlaşanda bu fikrindən daşındı. O, belə qərara gəldi ki, İsgəndərin padşaha ərizə yazmasını, qəza rəisi ilə və ağalarla aralarında olan söhbəti, İsgəndərdən narazılığını, ona sui-qəsd hazırlanmasını evdə heç kəsə bildirməsin.

Ağanın gəldiyini görən nökər Rəhim tez irəli durub atın cilovundan yapışdı, üzəngisini basdı. Kişi yəhərdən yerə endi. O, həm yorğun, həm də qayğılı görünürdü. Lakin özünü o yerə qoymur, heç nə olmamış kimi aparmağa çalışırdı.

Ərinin xasiyyətinə yaxşı bələd olan Cavahir xanım isə onun qanı qara olduğunu o saat hiss elədi. Elə bildi ki, kişi bu gün kənddə baş verən hadisədən xəbərdardır, ona görə belə dilxordur.

Ağanın da evdə hökm sürən süstlükdən, ailə üzvlərinin sifətlərindəki pərişanlıqdan ürəyinə damdı ki, deyəsən onlar da onun Qazağa nə üçün getdiyini bilirlər. Gümanını yoxlamaq üçün soruşdu:

– Nə olub belə bir təhərsiz?

– Daha bundan artıq nə olacaq, bircə bu qalmışdı ki, indi də Mansur bəy bizə sataşsın?! Sənin sərkarına əl qaldırsın?.. O qardaşı arvadına sataşan oğraş!

Oruc ağa sual ifadə edən gözlərini döydü: – Bir de görüm, nə olub axı? Cavahir xanım yenə deyindi:

– Gətirdin kişinin oğluna bir tikə çörək verdin. O da bizim üstümüzdə burnundan töküldü. Az qalıblar bir-birini xəncərlə doğrasınlar. İsgəndər ağzı-burnu qanlı evlərinə getdi.

– Niyə, nəyin üstündə?

İsrafil hadisəni nəqlə başladı…

* * *

…Bostandan qayıdan İsgəndər Dəryəkqulular məhəlləsinin yanından dönüb nalbənd Bilalın həyətinə getdi. Bilalın evi «Zayej»in dal tərəfində idi. Həyətə girəndə gördü ki, burada üç-dörd adam var. Hamısı da atlarını nallatmağa gətirib. Kişilər talvarın kölgəsində oturub söhbət eləyə-eləyə qarpız yeyirdilər. İsgəndər ağ dırnaqlı, göy xallı atını qaratikan çəpərinin dirəyinə bənd eləyib, talvarın altına getdi.

Ləzgi evinin Namazı ona dedi:

– Gəl otur bizimlə qarpız ye.

– Çox sağ ol, elə bostandan gəlirəm. – İsgəndər nalbəndin yanına getdi. Dodaqaltı bayatı deyən pəhləvan cüssəli Bilal kişiyə salam verib, sınmış təkər topunun üstündə oturdu.

– Əleykümsalam! – deyən nalbənd soruşdu: – Oruc ağanın atını niyə gətirməyibsən? Onun da nallanmaq vaxtıdı.

– Bilirəm. Amma bu gün kişini nədən ötrüsə Qazağa çağırıblar.

Bu əsnada Mansur bəy gəldi. Hamı dönüb ona sarı baxdı. Bəy təzə aldığı ağ madyanının belində qürurla oturmuşdu. Əynində atın rənginə bənzər çuxa vardı. Nallatmağa gətirdiyi madyanı həyətdəki tut ağacına bağladı. İsgəndərin boynudüz kəhəri madyanı görən kimi havalandı. Qulaqlarını şəklədi, ayaqlarını yerə döyərək kişnədi.

Talvarın altında oturanların hamısı bu yaraşıqlı ağ madyana tamaşa eləyirdi. Bundan qürrələnən Mansur bəy İsgəndərə məhəl qoymadan kişilərin yanına gedib onlarla görüşdü. günü qumarda, kef məclislərində keçən Mansur bəy lovğa bir adam idi. Bir də deyilənə görə, oğurluq üstündə dustaq yatan qardaşının cavan arvadına sataşmışdı. Odur ki, hamının ondan zəhləsi gedirdi…

Yusif oğlu Nəsib dilləndi: dırnağı bərk olsun, a Mansur bəy, nə gözəl atdır

Boy lovğalandı:

– Çox sağ ol, ərəb atıdır.

Bayda oğlu Əsgər söhbətə qarışdı:

– Cins ata oxşayır. Nə səkil ayaqları var!.. Yorğadırmı?

Mansur bəy yenə təkəbbürlə cavab verdi: Dördayaqdır.

İsgəndər də qanrılıb gözucu madyana baxdı. Amma bir söz demədi. O, Mansur bəylə küsülü idi. Bir ay bundan əvvəl aralarında söz olmuşdu. Söz deyəndə ki… Mansur bəyin Heydərlərdən höcət Həsən adlı bir çobanı vardı. O, İsgəndərin dostu idi. Onun böyük oğlu Valeh, bəyin qızına aşiq olmuşdu. Qızın da oğlana meyli vardı. Di gəl, bu xəbəri eşidən Mansur bəy hirsindən dəli olur və elə həmin gün Valehi tapdırıb falaqqaya saldırır, qamçını əlinə alıb özü onu möhkəm döyür, sonra da damlayır. İki gün ona nə su, nə də çörək verdirir.

Höcət Həsən Ceyrançöldə qoyun otarırdı, heç nədən xəbəri yox idi. Arvadı ağlaya-ağlaya İsgəndərin yanına gəlir, əhvalatı ona danışır. İsgəndərin qanı qaralır. Uşağın anasını evlərində qoyub bir baş Mansur bəyin qapısına yollanır. Ancaq bəyi evdə tapmır. Günün günorta çağı damın qapısını sındırıb Valehi oradan çıxarır.

Onlar məscidin yanına çatanda günorta namazı yenicə qurtarıbmış. Mansur bəy də məsciddən çıxan camaatın arasında imiş. Valehi görcək duruxur. «Bunu kim açıb buraxıb?! – deyə öz-özünə xəyal edir. Lakin İsgəndəri onunla yanaşı dayanan görəndə işi başa düşür. Buna baxmayaraq, yenə təəccüb qarışıq bir hökmlə oğlandan xəbər alır:

– Səni kim açıb buraxıb?!

Bığ yeri yenicə tərləmiş Valehin bənizi qaçıb, gözlərinin altı qaralıbmış. Odlu baxışlarından kin, qəzəb yağırmış. Kişi onun lal sükutundan qorxur. Valehin qəzəbdən qəhərləndiyini görən İsgəndər təmkinlə deyir:

– Onu damdan mən çıxarmışam.

Bulud kimi tutulan Mansur bəy İsgəndərlə üz-üzə, göz-gözə dayanır. Ona bir rəiyyət kimi yuxarıdan aşağı baxıb hirsli-hirsli deyir:

– Sənin nə haqqın var ki, günün günorta çağı mənim qapımı sındırırsan?!

Qaşları düyünlənmiş İsgəndər suala sualla cavab verir:

– Bəs sənə kim ixtiyar verib ki, günahsız cavanı bu kökə salasan? Belə də vəhşilik olar?!

İsgəndərin ötkəmliyi xoşuna gəlmir. Mansur bəy çuxasının ətəyini kənar eləyib əlini arxalağının üstündən bağladığı xəncərin qəbzəsinə qoyur.

– Vəhşi özünsən! Çoban-çoluq mənimdi, özüm bilərəm. Sən kimsən? Divansan, koxasan, pristavsan, nəsən? Nə burada özbaşınalıq eləyirsən? Gözünü aç, xub bax! Buna bir bax, sərkar olub adam cərgəsinə qoşulub…

Söz İsgəndəri tutur. Gicgahlarında qanı oynayır.

– Bəy, çox yekə-yekə danışırsan. Gözlə başını girov qoyarsan!

– Nəə?.. Nə dedin?! – Mansur bəy İsgəndərin üstünə qıcanır. İsgəndər onu yaxalayır. Dava qızışan kimi ağsaqqallar araya girib onları aralayırlar…

O vaxtdan onlar küsülü idilər, danışmırdılar.

…İndi İsgəndərin atı dartınıb başını silkələdi, yalmanı havada dalğalandı. Dirəyə yüngülcə bənd olunmuş cilov açıldı. Ayaqları ilə yeri eşən kəhər şığıyıb bəylik atının belinə sıçramaq istədi. Ayaqları göydə oynayıb yerə endi. Mansur bəy narahat halda atına baxdı. Gözləri qızmış kəhər əl çəkmədi. İri dişlərini qıcayan madyan dalını kənara çəkib, yanpörtü dayandı. Kəhər bir də atılıb onun boynundan gəmirdi.

Mansur bəy lap əsəbiləşmişdi. Bunu hiss eləyən kişilər onu masqaraya qoydular.

Biri dedi:

– O saat bilinir ki, bəylik atıdır, rəiyyət atını yaxın qoymur.

Başqa birisi:

– Yox, yaxın qoymaz! – dedi.

Elə bu zaman kəhər sıçrayıb madyanın belinə qalxdı. Al rəng ağ rəngə qarışdı. Kişilər gülüşdülər.

– Bəs deyirdiz yaxın qoymaz!? – Namaz kişi söz atdı. İsgəndərin də dodaqlarına xəfif təbəssüm qondu. Mansur bəy tutulmuşdu, üzünü Bayda oğlu Əsgərə döndərdi:

– Ona deynən itini o yana eləsin!

– Günahdı, elə demə at muraddı. Namaz kişi zarafatla:

– A bəy, görünməmiş işdimi, qanını niyə qaraldırsan? Bayda oğlu Əsgər hiddət ocağını daha da qızışdırdı:

– Eh, heyvan nə qanır, belə işlər harda olar, harda olmaz? Mərifətdən kasıbdır!

Kefinə soğan doğranan Mansur bəy dodaqlarını çeynəyə-çeynəyə İsgəndərə iti bir nəzər salıb, nifrətlə dilləndi: – Mal yiyəsinə oxşar!

– Heyvan özünsən! – deyə İsgəndər oturduğu yerdən dik qalxdı – bu da o dəfəki döyul. Varın varımdan güclüdür, qolun-qolumdan zorlu ha döyul! Bu saat sənə bir toy tutaram ki, it əlindən əppək alar.

Ürəyi şiddətlə döyünən Mansur bəy hiss elədi ki, qan gicgahlarına vurdu. Bir an yerindəcə donub dillənmədi. Alnını soyuq tər basdı. Özünə gələn kimi dizləri üstünə qoyduğu tüfəngi əlinə aldı, çaxmağı hərləyib silahı üzünə qaldırdı. Lüləni İsgəndərin atına tuşladı.

Yerindən cəld tərpənən İsgəndər tüfəngi onun əlindən alıb kənara tulladı. Hirsindən gözləri az qala hədəqəsindən çıxan Mansur bəy İsgəndərin üstünə cumdu. Tutaşdılar. Qəzəbli baxışlar ani olaraq xəncər kimi bir-birinin gözünə sancıldı. Bəy İsgəndərin yaxasından ikiəlli yapışıb silkələyir və az qala dişləri ilə onu didmək istəyirdi. İsgəndər sağ əli ilə bəyin biləyindən, sol əli ilə dirsəyindən yuxarı möhkəm tutub onu hərəkət etməyə qoymurdu. Bəy birdən dartınıb İsgəndərin əlindən çıxdı və eyni zamanda atdığı təpik rəqibinin paçası arasına dəydi. Qarnında kəskin sancı hiss eləyən İsgəndər kəllə atdı, başı bəyin ağız-burnunu xurd-xəşil elədi. Bundan daha da hirslənib coşan bəy ona möhkəm bir zərbə endirmək istədi, lakin əli boşa keçdi, yalnız barmaqlarının ucu İsgəndərin burnuna toxundu. İsgəndərin burnundan qan açıldı. Bığları üstündən və arasından axan isti maye sanki dodaqlarını qarsıdı. Üst-başı da al qana bulandı. Bəy bir də üstünə gələndə İsgəndər onun çənəsindən elə bir zərbə endirdi ki, bəy özünü saxlaya bilmədi, daldalı gedərək arxası üstə yerə yıxıldı.

İsgəndər üzünü yana çevirib cibindən çıxardığı dəsmalla ağzını, çənəsini sildi. Ağ dəsmal ala qana bulandı.

Bu zaman Mansur bəy xəncərini siyirib uzandığı yerdən İsgəndərə atdı. Bunu gözünün ucu ilə görən İsgəndər tez hədəfdən bir addım kənara sıçradı. Elə bir çevikliklə də xəncəri yerdən götürüb pələng kimi bəyin üstünə cuman vaxt arxa tərəfdən qolundan qüvvətli bir əl yapışdı. Bu, pəhləvan cüssəli nalbəndin əli idi. Onları yenə ayırdılar…

…Oruc ağa xəyala dalmışdı. Bu əhvalatı dinlədikcə gözləri gah qıyılır, gah açılırdı, bəzən ürəyində sevinir, bəzən kədərlənirdi. Başında yaranan dumanlı fikirlər leysanlı buludlar kimi çaxnaşırdı.

Haqq üçün, elə Oruc ağanın özünün də Mansur bəydən zəhləsi gedirdi. Ancaq indi ürəyində onun hərəkətini alqışlayırdı. «Əmbə nə haqq eləyib İsgəndərin ağız-burnunu qanadıb!» O belə düşündü, lakin dili başqa söz dedi:

– Mansur bəy çox qələt eləyib mənim sərkarıma əl qaldırıb…

O, üzünü Səkinəyə tutub içməyə su istədi. Qaravaş qız daşın altından sərin, göz yaşı kimi dupduru su gətirdi. Cavahir xanım:

Get heç olmasa sərkarına baş çək, halını soruş, Dava-dərmana ehtiyacı var.

Kişi içi su ilə dolu dolçanı başına çəkib ayağa qalxdı. Baxışlarında nəsə gizli bir sirr vardı. «Sənin təriflədiyin, «o həm qoçaqdır, həm də el içində nüfuzu var. Gözü-könlü tox adamdı» dediyin İsgəndər heç bilirsən başımıza nə oyun açıb? «Yazı-pozusu da var» deyirdin. Bəli, var imiş! O məni qələmin ucunda oynatdısa mən onu qılıncın ucunda oynadacam».

– Düz deyirsən, gedim ona bir baş çəkim – deyib qapıdan çıxdı, amma İsgəndərgilə yox, Cəfər ağanın evinə yollandı. Artıq şər qarışmışdı. Aslan bəyi də çağırmışdılar. Gizli məşvərət sabah yox, bu gecə başladı. Oruc ağa eşitdiyi hadisəni danışdı. Cəfər ağa dedi:

– Bundan gözəl fürsət ələ düşməz. Biz yolda gələndə baş sındırırdıq ki, onu aradan necə götürək?

Əlqərəz, hər şeyi götür-qoy elədilər, ölçüb-biçdilər. Gözlənilməz, fövqəladə təsadüflər nəzərə alındı. Nəhayət, qərara gəldilər ki, Mansur bəy bu gecə öldürülsün! Ağalar and içdilər, qurana əl basdılar, söz verdilər ki, bu sirr öz aralarında qalmalıdır.

…Səhər tezdən kəndə səs yayıldı ki, Mansur bəy gecə alt tuman-köynəkdə evindən yoxa çıxıb. Bu xəbəri eşidən kimi qohum-əqrabası onun evinə axışırdı. Arvad-uşaq vay-şüvən qoparmışdı.

Camaat arasında müxtəlif fərziyyələr söylənirdi. Kimi deyirdi; «Bəlkə gecə su başına çıxanda yıxılıb çəpərin-zadın dibində qalıb?». Başqa birisi isə: «Bəlkə kişi havalanıb yuxuda durub gəzən adam kimi çöllərə düşüb.

Qohumlar Kürün sahillərini, çölü, cələni axtardılar. Güman gələn yerləri gəzdilər. Mansur bəyin nə ölüsü tapıldı, nə dirisi. Hamı bu işə mat-məəttəl qalmışdı. Onun dünən İsgəndərlə dalaşdığını da xatırlayanlar oldu, amma heç kəs İsgəndərdən şübhələnmirdi. Mansur bəyin rəhmətə gedən birinci arvadından olan Əhməd bəy polis idarəsinə gedib atasının gecə ilə yoxa çıxmasını divana xəbər verdi.

Ertəsi günü Qazaxdan pristav gəldi. Başında da beş-altı kazak vardı. Pristav əvvəlcə Mansur bəyin evini, həyətini gəzdi. Sonra ağsaqqallarla söhbət elədi, bəzi ağalara qulaq asdı. Oruc ağa İsgəndərə tərəf çıxdı:

– Mənim sərkarımın günahı yoxdur. Ondan nahaq şübhələnirsiniz, eşitdiyimə görə Mansur bəy onu döyüb…

Ona dünənki davanı da danışdılar. Pristav çox götür-qoydan sonra İsgəndəri yanına çağırtdırdı. Onu sorğu-suala tutdu:

– Dünən onunla dalaşmısanmı?

Pristavın qarşısında ayaq üstə dayanan İsgəndər.

– Bəli, – deyə cavab verdi.

– Nəyin üstündə?

– Atların… – deyib İsgəndər susdu.

– Dilin niyə tutulub, bir yerli-yataqlı danışsan… – At nədir?

İsgəndər bura yığışan arvad-uşaqdan ar eləyib məsələni ağartmaq istəmədi. Pristav acıqlandı.

– Niyə susursan, günahkarsan?

– Xeyr, taqsır onun özündə oldu. Camaat bilir. Cəfər ağa:

– Ay canım, İsgəndər elə adam deyil. Pristav ani fikrə getdi, sonra:

– Yaxşı, sən onu hədələmisənmi? Demisənmi ki, gör sənin başına nə oyun açacam?

İsgəndər dedi:

– Bəli, demişəm, amma onun bu gecə yoxa çıxmağından mənim xəbərim yoxdur. Qəsdim olsa, açıq-açığına öldürərdim. Belə gizli yox! Bu namərd işidir.

Pristav istehza ilə gülümsədi.

– Hm… xəbəri yoxdur!.. Bəs o üstündəki qan ləkələri nədir?

İsgəndər arxalığının döşünə və qoluna baxdı.

– Öz qanımdır. Burnum qanamışdı. Pristav ciddi bir görkəm aldı:

– Get, onu uşaq-muşaqa danış… Keçmişdə sizin aranızda bir ədavət olubmu?

Araya bir qədər sükut qondu. İsgəndər dostunun oğlu üstündə Mansur bəylə dalaşdığını xatırladı. Bu vaxt bəyin oğlu Əhməd bəy dilləndi:

– Bəli onların arasında ədavət vardı. O bir ay bundan əvvəl günün-günorta çağı bizim damın qapısını sındırmışdı. Onun üstündə dədəmlə dalaşmışdılar. Hələ onda az qalmışdı kişini xəncərlə doğrasın.

– Yalandır! Qapını sındırmağımın da səbəbi vardı.

– Onu məhkəmə ayırd edəcək.

Pristav kazaklara göstəriş verdi ki, İsgəndərin evində axtarış aparılsın. Divanla bərabər hamı Molla-zalların həyətinə axışdı.

Kazaklar İsgəndərin evini alt-üst elədilər, əlləri boşa çıxdı. Sonra tövləni, samanlığı axtardılar. Mansur bəyin meyiti samanın altından tapıldı.

İsgəndərin gözləri dörd oldu, yerindəcə qurudu.

Kazaklar onun əlinə qandal vurub Qazağa apardılar. Bir müddətdən sonra onu Sibirə göndərdilər. Bu əhvalat 1876-cı ildə olmuşdu.

…Mollazallar bu il Səlim bəyin torpağını icarəyə götürmüşdülər. Artıq taxıl biçilib qurtarmış, dərələr xırmana daşınmışdı. Xırmanı «Boz»un Poyluya baxan səmtində «Qara su»yun yaxınlığında açmışdılar. Bir az aralıda üç dəyə qurulmuşdu. Taxıl döyülüb qurtarana kimi onlar bu payızlıq binəsində yaşayacaqdı. İşin qızğın vaxtı idi. Kişilərdən kimi öküzləri vələ qoşur, kimi bəndəmləri açıb dərələri xırmana tökür, kimi döyülmüş taxıl uçun kənarda yer hazırlayırdı.

Arvadlar cərgə söyüdlərin kölgəsində qaynar asıb paltar yuyurdular.

Fəxrənsə dəyələrin arasında ocaq qalayıb xörək hazırlayırdı. İsgəndər ortadakı dəyədə idi. Ailəsinin içinə axşamdan gəlmişdi. Bir qədər nasaz idi. Sibirin sazağı, gecəsi-gündüzü olmayan qaçaqlıq həyatının əzab-əziyyətləri, yorğan-döşəksiz gecələrin rütubəti hərdən özünü büruzə verirdi. Lakin evə, ailəsinin içinə gələndə hər şeyi unudurdu. Fəxrənsə axşam onu küpələmişdi. Küpənin yeri qap-qara qaralmışdı. Kürəyindəki bu iri «qara xalın» üstündə şeh kimi qan damcıları əmələ gəlmişdi. Lakin indi o, özünü yaxşı hiss eləyirdi. Xeyli yüngülləşmişdi. Qaranlıq düşən kimi, o yenə Keşiş dağına getməli idi. Yoldaşları onu orada gözləyirdi. Yəhərli atı həmişəki kimi dəyələrin yanında hazır, silahı, əlyetərdə idi. O, sürgündən qaçandan sonra ağalara, hökumətə asi kəsilmiş adamlardan başına dəstə toplayıb artıq dörd il idi ki, qaçaqlıq eləyirdi. Adı Borçalı, Gəncəbasar və Ermənistanın bir çox mahallarına yayılmışdı. Yoxsullar, əlsiz-ayaqsızlar yenə əvvəlki kimi onun yanına məsləhətə, şikayətə gedirdilər. İsgəndər həmişə onlara əl tutur, yol göstərirdi.

Lakin onun Sibirdən qaçması hamıdan çox Oruc ağa nəslini yaman narahat eləmişdi. Onlar qorxurdular ki, İsgəndər, mərhum Oruc ağanın hayıfını oğlu İsrafil ağadan alar. Odur ki, gecə-gündüz gözdə-qulaqda idilər. Onun kəndə gəldiyni eşidəndə ağalığın nökərləri Qulam oğlu Rəhimlə Kərim səhərə kimi əli silahlı evin yan-yörəsində keşik çəkirdi. İsgəndərin hərdən ailəsinin içinə kəlməsini divana da xəbər vermişdilər. Lakin o, qeyri-müəyyən vaxtlarda gəldiyi üçün polis onun izinə düşə bilmirdi. Ona görə ağalığa rəsmi tapşırılmışdı ki, harda kimin rastına gəlsə başına bir güllə çaxsın.

İsgəndərin bu işlərdən xəbəri yox idi, amma bilirdi ki, ehtiyat igidin yaraşığıdır, hər dəqiqə onun başının üstünü ala bilərlər. Buna baxmayaraq, yenə ürək eləyib, kefi istəyəndə, darıxanda arvad-uşağının yanına gəlirdi.

O, dəyədə yerdən salınmış palazın üstünə uzanmışdı. Başının altında mütəkkə vardı. Ağır düşüncələrə qapılmışdı. Qarışıq, cavabı çətin tapılan fikirlər onu çulğamışdı. nə qədər belə səksəkəli ömür sürəcəkdi?.. Səkkiz il idi, evdən-eşikdən, el-obadan didərgin düşmüşdü. Qaçaqlıq həyatı onu bezdirmişdi. Mütəkkəyə dirsəklənib böyrü üstə çevrildi. Fikirləşdi ki, quş quşluğu ilə, balaları ərsiyə gətirib, qanad açana kimi onlara qayğı bəsləyir. O isə hələ bir oğul toyu da görməmişdi. Fəxrənsəni yanına çağırdı:

– Deyirəm, xırman qurtarsın Kərəmin toyunu başlayaq. Nə qədər nişanlı qalacaq? Qudamız Məmməd kişi də narahatdı. Ona söz verdim ki, bu yaxınlarda gəlini aparacayıq. Dedi, necə məsləhətdi.

Fəxrənsə sevindi.

Gün axşama əyilmişdi. Xeyli taxıl döymüş xırmançılar yorulmuşdu. Kür tərəfdən sərin meh əsirdi. Tağın qırağında dayanıb şana ilə samanlı taxılı sovuran Cəlal kişi qardaşı Abbasa dedi:

– Mən Səlim bəyi belə bilməzdim. Çox nainsaf adamdı. Əkin yerini heç olmasa yarılığa vermədi ki, qışı bir təhər yola verək.

Tayadakı dərələrdən xırmanın yanına daşıyan Abbas kişi dedi:

– Elə olsa nə varıydı ki?.. Gör neçə tağar buğdamız olardı. Hacı ağanın borcunu da verərdik.

Öküzlərin boyunduruğunda hodaxçı kimi oturan Əsəd vəli saxladı:

– Əmi, nə qədər borcumuz var?

Abbas kişi döşünü əlindəki yabanın sapına söykədi.

– Üç çuval!

Ağırlıq salmaq üçün vəlin üstündə dayanan Kərəm də yerə endi.

– Heç belə də iş olar?! Bu qədər zəhmət çək, ək, biç, döy, Səlim bəy də əli cibində gəlsin duru yerindən ikisini özünə götürsün, birini bizə haqq hesablasın!

Qəflətən itlər hürüşdü. Səs-səsə verib qarasuyun o tayındakı ulğun kolluğuna doğru cumdular. Şananı sol əlinə alıb sağ əlini gözünün üstünə tutan Cəlal kişi birdən qışqırdı:

– Ayə, qoymayın gəldilər!

Hamı iş-gücdən əl saxlayıb, itlər hürüşən tərəfə boylandı. Poylu tərəfdən dəyələrə sarı bir dəstə atlı gəlirdi. Qabaqda at çapan pristav idi. İsrafil ağanın əmisi oğlu Bayram və nökəri Qulam oğlu Kərim də onların arasında idi.

İsgəndərin dəyədə olduğunu İsrafil ağaya Kərim demişdi. O, günortadan bir az əvvəl Kür qırağında otlayan ilxıdan bir at ayırıb gətirirmiş. Ürgə birdən nədənsə hürküb özünü Mollazalların düşərgəsinə verib. Nökər onun dalınca gedəndə dəyələrin arasında İsgəndərin başı cilovlu, beli yəhərli atını tanıyır və tez xəbərə qaçır… Neçə vaxtdır belə bir fürsət gözləyən İsrafil ağa bu xəbəri eşidəndə həm sevinmiş, həm də həyəcan keçirmiş, «bu gün hər şey həll olunmalıdır!» – deyə düşünüb dərhal Bayramla Kərimi Qazağa divanın dalınca göndərmişdi. Rəhimə isə «Boz»un belində keşik çəkməyi tapşırmışdı. Pristavın dəstəsi Poylunun alt tərəfində görünəndə, o, ağalığa xəbər verməli idi. İsrafil ağa nə ki, qohum-əqrabası var, hamısını ayağa qaldırmışdı. Tayfanın bütün başipapaqlıları hazır vəziyyətdə idi.

Rəhim papağını çomağın ucuna keçirib havaya qaldıran kimi onlar da kənd tərəfdən hücuma keçdilər.

İsgəndər qardaşının səsini eşidincə tez yerindən sıçrayıb silahını əlinə aldı. Çaxmağı hərləyib gülləni lüləyə verdi və dərhal da bayıra atıldı.

Xırmandakılar isə dabanbasaraq dəyələrə doluşub silaha sarıldılar. Düşərgənin ətrafında hərə bir yerdə özünə mövqe tutdu. Pristavın dəstəsi də tez atlardan tökülüşüb özlərini kollara verdilər.

Atışma başladı. Mollazallar kənd tərəfdən də atəş açıldığını görüb iki yerə bölündülər. Abbas kişi, Kərəm, Həmid, Mədəd kazaklarla, Cəlal, İsgəndər, Əsəd, Qəhrəman isə İsrafil ağagillə qarşı dayandı.

Dəyələrin qapısı ağzına toplaşan arvadların hayharayı güllələrin səsinə qarışıb Poylu ilə «Boz»un arasında əsl döyüş meydanına çevrilən düzü başına götürmüşdü.

Kəndə də hay düşmüşdü. Ağalıqla rəiyyətin toqquşmasını eşidən camaat «Boz»un belinə axışırdı. Arvad-uşaq bir-birinə qarışmışdı. Ağsaqqallar, qarasaqqallar atışmanı dayandırmaq üçün bilmirdilər neyləsinlər. Bu ölüm-dirim davasında od-alov saçan güllələrin altına girmək mümkün deyildi.

Kərəm dərələrin dalından atəş açırdı. Onun növbəti gülləsi Bayramı yaraladı.

Bu tərəfdə isə İsgəndəri uç nəfər araya almışdı. Bir yandan İsrafil, bir yandan əmisi Məşədi Alı, bir yandan da nökər Rəhim onun üstünə güllə yağdırırdı. İsgəndərin tüfəngi isə alabafta kimi gah bu kolda, gah o kolda ötürdü. Birdən o, qamışlıqdan ona güllə atan Məşədi Alını gördü. Nişan alıb tətiyi çəkdi. Məşədi Alının tüfəngi əlindən yerə düşdü. Başı sinəsinə əyildi. Güllə düz ürəyinə dəymişdi.

İsrafil ağanın tutduğu mövqe həm bir az hündür, həm də bir qədər dalday idi. O, əmisinin vurulduğunu görüb dəhşətə gəldi. İçində yanan intiqam ocağı daha gur alışdı. O, indi yalnız İsgəndəri izləyirdi. «Səni özüm öldürəcəm». Birdən elə vəziyyət yarandı ki, ağa, İsgəndəri lap aydın gördü və dərhal onu tuşlayıb tüfənginin nişangahına gətirdi.

İsrafil ağanın atdığı güllə İsgəndərin papağını alnından azca geri sürüşdürdü. Ağa bir an əl saxlayıb diqqət kəsildi. İsgəndərin tüfəngi artıq susmuşdu.

Bu zaman «Boz»un dikdirində əli tüfəngli bir atlı göründü. Bu, özünü haraya yetirən İsrafil ağanın əmisi Molla Vəli idi. O, əlini gözünün üstünə qoyub ətrafı seyr elədi. Özününküləri axtarırdı. Kərəmi gördü. Kərəm atasına köməyə gedirdi. Molla Vəli tüfəngini yəhərin qaşından götürüb cəld Kərəmi nişan aldı. Lakin İsgəndərin tüfəngi açıldı. Molla Vəli sinəsinə dəyən güllənin zərbindən qamətini azca dikəldib sonra büzüşdü. Havaya açılan silahı əlindən yerə düşdü. Kişi müvazinətini itirdi, ayaqları üzəngidə arxası üstə atın tərkinə sərildi.

Güllənin zərbini hiss eləyən İsgəndərin bədəni gizildədi, gözləri alacalandı. Başı keyişdi. Əlini alnına qoydu. Beyni atlanırdı. Qulaqları da küyüldəməyə başladı. Alnını yalayıb keçən güllə beynini zədələmişdi. Əlini alnından gözü qabağına gətirdi. Barmaqları qana bələşmişdi. Alnından sızan qan düyünlənmiş qaşları arasından burnu uzunu axmağa başladı. Başında get-gedə bir boşluq əmələ gəlirdi. Elə bil bu boşluqda ocaq qalamışdılar.

İsgəndərin kiçik oğlu Məcid hələ uşaq idi. On üç-on dörd yaşı ancaq olardı. Buna baxmayaraq, o da əlinə tüfəng götürüb atışmada iştirak etməyə can atırdı. Lakin anası onu dəyədən eşiyə buraxmırdı.

– Uşaqsan, uşaq yerində otur. Sənin o güllə-baranın içində nə işin var?!

Məcid inadından əl çəkmirdi, gah yalvarır, gah ağlayırdı.

– Burax deyirəm sənə, burax məni!

– Dərdin alım, əl-ayağa dolaşma, qoy görək bu nə müsibətdir…

Bu zaman dəyələrin yanında açılmış arabanın üstündən atışmanı izləyən Zal qızı Gülnaz özünü hövləng içəri saldı. Dəyə çubuğundan asılmış qoltuqaltını götürüb Fəxrənsəyə dedi:

– Burax onu! İsgəndərin gülləsi qurtarıb. – Sonra üzünü Məcidə tutdu.

– Dədən tək söyüdün altındadır. Bu güllələri tez. ona çatdır…

Məcid əlindəki tüfəngi yükə söykədi, qoltuqaltını bibisindən alıb tez belinə bağladı və çevik bir hərəkətlə bayıra atıldı. O, kolların arası ilə gah sinə-sinə qaçır, gah sürünə-sürünə irəliləyirdi. Hərdən güllələr yan-yörəsindən vıyıltı ilə keçirdi. Axır ki, o gəlib atasının yanına çatdı. Kişinin üz-gözünü qanlı görəndə yerindəcə qurudu. Qəhər onu boğdu. İsgəndər güclə dilləndi:

– Niyə gəldin?

Məcid gördü ki, atası çox qan itirmişdi. Amma hələ huşu üstündə idi. İsgəndər oğlunu görəndə dikəlmək, həmişəki kimi məğrur, yenilməz görünmək istədi, lakin bacarmadı.

– Mənim bala tərlanım, dağlar qartalım!

Uşaq atasına sarındı. göz yaşları onun qanına qarışdı.

– Sənə güllə gətirmişəm! – dedi.

Kişinin gözləri güllə dəyəndə başından çıxarıb yanına qoyduğu qızılı qıvrım papağına sataşdı. Düşmən əlinə keçməsindən ehtiyatlandı.

– Papağı da, xəncəri, kəməri də götür, evimizə anar. Məcid yerdən bir neçə enli bağayarpağı dərib atasının alnından axan qanı silmək istədi. Kişi dumanlı gözlərini azca açıb ağır-ağır başını buladı. «Lazım deyil demək istədi. Çətinlik çəkdi. O, ağır günə qaldığını, get-gedə qan apardığını hiss etdikcə çöhrəsində təəssüf qarışıq bir məyusluq duyulurdu. Artıq hər şey onun gözündə tor görünürdü. Gözləri köhnə oylaqları gəzdi, kəndə sarı baxdı, Kürə endi, qəbiristanlığa dikildi, üfüqə zilləndi. günəş yavaş-yavaş qürub edirdi. Atışma get-gedə səngiyirdi…

…Kişini zili salınmış taxtın üstünə uzatmışdılar. Gözləri yumulu olsa da hələ sağ idi. Başına toplaşan qohum-əqrəbanın əlləri qoyunlarında qalmışdı. Üzlərdən kədər, gözlərdən ah-fəğan yağırdı.

Bacısı Gülnaz yanında oturmuşdu. Qardaşının o dünya ilə əlləşdiyini duysa da yenə ümidini itirmirdi. Nəsə allahdan bir möcüzə gözləyirdi. Özü xısın-xısın içində ağlasa da heç kimi vay-şivən qoparmağa qoymurdu. «Biz ağlayıb düşməni sevindirə bilmərik» – deyirdi.

O, başı ilə Kərəmə işarə elədi ki, anasını bayıra çıxarsın. Qanı ağzında dayanan Fəxrənsə hamilə idi. Rəngi-rufu qaçmışdı, qəhərdən ürəyi sıxılırdı. Kərəm onu həyətə toplaşan qonşu arvadlara tapşırıb geri qayıtdı.

Bu zaman İsgəndər dərindən inildədi.

– Can, can, a qardaş! – Zal qızı ondan da betər sızıldadı. Otaqdakıların ürəyindən qara qanlar axdı. Gülnaz yaralı qardaşının əlini əlinə alıb ucları get-gedə saralan barmaqlarına baxdı, sonra da onları qəhərdən qurumuş dodaqlarına sürtdü. İsgəndərin əli bu təmasdan sanki qüvvət aldı. Astaca yuxarı qalxıb başındakı qanlı sarığın üstündə qərar tapdı. Kişi yenə dəli bir ah çəkdi. Onun ömrü gödəldikcə iniltisi artırdı. Gülnaz ürək-dirək verdi:

– İyid İsgəndərə inilti yaraşmır. Gözünü bir aç bax, bütün qohum-əqrəban, balaların hamısı sağ-solunda dayanıb, sağ-salamatdır. Səndə də heç nə yoxdur. Yaran yüngüldür, sağalacaqsan!

Ürəyini qubar bürümüş Kərəmin gözləri yaşarmışdı. Qəzəbdən üzündəki əzələlər oynayırdı. O, qəhərli-qəhərli dedi:

– Ata, intiqamını alacam!

Hərdən şüurunu itirib hərdən özünə gələn İsgəndər tanış səs eşidib gözlərini açdı. Sorğulu nəzərlərini bacısının üzünə dikdi. Zal qızı onun qan sızmış gözlərini silib başını Kərəmə tərəf çevirdi.

– Gör, oğlun nə deyir?!

Kişi işığı öləzimiş gözlərini Kərəmə zillədi. Kərəm xəncərini qınında şaqqıldatdı:

– Deyirəm, qisasını yerdə qoymayacam!

İsgəndərin iniltisi azaldı. Gözlərinə işıq gəldi. Rəngi-rufu özünə qayıtdı. Üzündə-gözündə xəfif təbəssüm baxışlarında bir xumarlıq göründü. Bəlkə Zal qızı Gülnazın gözlədiyi möcüzə bu idi? Kişi ölümə qalib gəlmişdi? Amma yox! Bu, onun son nəfəsi imiş. Ruhu can evi ilə vidalaşırmış. Azca dikəlib son dəfə həsrətlə əlləri qoynunda dayanan uşaqlarına, bacı-qardaşlarına və elə bu zaman: «Vay, vay, qoymayın, evimin çırağı sönür!» – deyə qışqıraraq içəri girib, özünü ərinin üstünə salan Fəxrənsəyə baxdı, baxdı… eləcə də əcəl onu qucaqladı. Səs-səda kəndi başına götürdü. Balalar yetimləşdi, qohumlar kimsəsizləşdi. Zal qızı Gülnazın ürəyindən bir ağı qopdu:

 
Güllə dəydi sərindən,
Yer titrədi nərindən,
Mən gözünü aç dedim,
Niyə yumdun dərindən?
 

İsgəndərin ölüm xəbəri ildırım sürətilə el-obaya yayıldı. Yasa qonşu mahallardan da dostlar, tanışlar gəldi. Mərəkəyə Kavı koxa, Abbas kişi, Zal qızı başçılıq edirdi.

Ağ dırnaqlı, göy xallı köhləni qaraya tutmuşdular. Mərhumun tüfəngini, xəncərini, qoltuqaltı və kəmərini dal ayaqları pələngin pəncəsinə bənzəyən atın qara tumac dərili, yumşaq yastıqlı yəhərindən asmışdılar.

Gülnaz atın gəlin saçları kimi ipək yalını oxşaya-oxşaya deyirdi:

 
Boz at səni öyən hanı?
Başındakı yüyən hanı?
Bu dünyada gün görməmiş,
Söylə igid yiyən hanı?!
 

Dil bilirmiş kimi, qəhərlə kişnəyən vəfalı atın qumral gözlərindən gilə-gilə yaş axdı.

Cənazəni yerdən oğlanları götürdü. Arvadlar yenə şivən qopardılar. Kimi saçını yolub meyitin üstünə atır, kimi yerdən bir ovuc torpaq götürüb öz başına səpirdi.

Ağıçı qadınlardan Balgöz Yetər, Zorba Gözəl, Telli evinin Sənəmi növbə ilə ağı deyirdilər. Zal qızı da onlara qoşulmuşdu.

 
Sən gəzərdin o Rüstəmin elində,
Can bəslərdin köhlənlərin belində,
Niyə öldün ağa, düşmən əlində,
Atıb-vuran kamandarım ölübdür.
Əldən gedib ümidvarım ölübdür.
 

«Boz»u aşanda cənazəni arabaya qoydular «Çörək yeyənin fağırı olmaz» demişlər. Qohumların hamısı silahlanıb arabanı ortalığa almışdılar. Onlar indi bir nizamı orduya bənzəyirdilər. Lal sükut içərisində yavaş-yavaş addımlayırdılar.

İsgəndəri qəbiristanlığın ətəyində atası Molla Zalın qəbri yaxınlığında basdırdılar.

Mollazalların adamları kəndə qayıdanda «Boz»a çatar çatmaz İsgəndərin atı birdən şahə qalxıb kişnədi, çırpınıb geri dartıldı. Əsəd cilovu əlində saxlaya bilmədi! Köhlən teylənmiş ceyran kimi baş alıb «Qarasu»nun qırağı ilə cələyə tərəf götürüldü. Hamı yerindəcə donu atın bu hərəkətinə mat qalmışdı. Məşədi Fərəc oğlu Səməd dedi:

– At igidin yoldaşıdır. Etibara bir bax, o da İsgəndərsiz evə dönmək istəmir. Yaxşı dost yaman gündə tanınar Bu sözlər Zal qızının ürəyini riqqətə gətirdi. Ağzından çıxan kəlamlar inci kimi qatarlandı:

 
Boz atım niyə getdi?
Nə dedik, niyə getdi?
Evdən bir arxa gedər,
İkisi niyə getdi?!
 

Kərəmlə Balasöyün əlüstü atlanıb köhlənin dalınca çapdılar. Cələnin başında onu haqladılarsa da at cilovu ələ vermədi. Aradan çıxıb meşəyə qaçdı. Onu gün batana kimi axtardılar. Tapılmadı. Meşənin dərinliyində gözdən itib qeybə çəkilmişdi.

Artıq şər qarışmaq üzrə idi. Kərəmgil uğursuz geri qayıdırdılar. Aşağı Kəsəmənə yaxınlaşanda birdən Kərəmin gözləri kəndin girəcəyində bir dəstə atlı gördü. Diqqətlə baxanda onların arasında Ağstafa pristavı Aleksandr Yüzbaşovu tanıdı, Başında da üç-dörd strajnik vardı. İsrafil ağa ilə Niftalı koxa da yanlarında idi. Onlar dayanıb Kərəmgilin yaxınlaşmasını gözləyirdilər.

Dünən polis dəftərxanasında Kəsəmən ağalarının iştirakı ilə keçirilən gizli məşvərətdə belə qərara alınmışdı ki, İsgəndər dəfn olunan kimi oğlu Kərəmi tutub Sibirə göndərmək lazımdır. Çünki o dikbaşdır, kənddə heç kəsi saymır. Hökuməti bəyənmir. Atası onun da qanını zəhərləmişdir.

…Kərəm onları görəndə cilovu azca geri dartdı. Divanın niyyəti sanki ürəyinə dammışdı. Balasöyün də onlardan şübhələndi. Hələ arada bir güllə mənzili məsafə vardı. Atlar yavaş-yavaş irəliləyirdi. Kərəm xəyalında nəsə götür-qoy eləyirdi. Balasöyünü də fikir çulğamışdı. Onun da əli qanlı idi. Dünənki atışmada o da iştirak etmişdi.

– Onlar bizi tutmağa gəliblər…

– Elədir, – dedi Kərəm. – Aradan çıxmaq lazımdır.

Onlar sözləşdikləri kimi atların başını qəflətən geri döndərib. meşəyə tərəf çapdılar. Divan adamları onların arxasınca döşəndi. Təqib, atışma başladı. Güllələr onların yan-yörəsindən, başlarının üstündən vıyıltı ilə keçirdi. Lakin pristav Kərəmi diri tutmaq istəyirdi.

Kərəm geri qanrılanda gördü ki, strajniklərdən biri az qalıbdır ki, onu haqlasın. Tüfəngi sol çiyni üstündən qaldırıb strajniki bir güllə ilə atdan yerə sərdi.

Balasöyün də yasavul Həzrətqulunu yaraladı. Onlar meşəyə çatmağa az qalmışdı. Bu zaman İsrafil ağanın gülləsi Kərəmin atının sol qoluna dəydi. Kəhər büdrəyib axsamağa başladı. Kərəm az qaldı yəhərdən yerə yıxılsın. «Ay zalım bu heyvanın nə günahı?!» – deyə düşünən Kərəm hiss elədi ki, at artıq qaça bilmir, onu yarı yolda qoyacaq. Bunu görən pristav Yüzbaşov mənalı-mənalı qımışaraq atının sürətini bir az da artırdı. O, Kərəmi özü tutmaq istəyirdi. Lakin atı yaralanan Kərəm özünü itirmədi. Yəhərdən cəld yerə atılmağı ilə onunla yanaşı çapan Balasöyünün atının tərkinə sıçramağı bir oldu. Yaralı kəhər bunu gözləyirmiş kimi ayağı yenə sərpdi və bu dəfə o, dizlərini büküb böyrü üstə uzandı. Kərəm geri baxanda gördü ki, pristav xeyli arxada qalıb… Yaralı atı isə ulğun kolunun yanında yerə yıxılmışdır.

Güllə açıldı, kəhər kişnədi. Atın yalmanına yatıb dabanları ilə onu daha da cuşa gətirən Balasöyün dönüb geri baxdı.

– Səni belə qəddar bilməzdim dayıoğlu, o səkil ata necə qıydın?

– Kərəm köksünü ötürdü:

– Namərdlər yaralı atın yalmanını, quyruğunu qırxarlar. Namussuz yaşamaqdansa, namuslu ölmək daha yaxşıdır.

Onlar meşə ilə xeyli yol gedib «Qala bozu»ndan aşağılarda Kürə endilər. Suları yara-yara o taya keçib Ceyrançölə qalxdılar.

Balasöyün təklif. elədi ki, buradan bir baş Biləndərlilərin yatağına getsinlər. Kərəm razı olmadı.

– Ora bir az uzaqdır, – dedi – gözdən tez iraq olmalıyıq. Yaxşısı budur, Qara Kazım oğlu Qəhrəmanın yanına gedək.

– Hə, nə olar, o da etibarlı, ehtiyatlı adamdı. Əlindəki tüfəngi dizləri üstünə qoyan Kərəm sözünə davam etdi:

– O, həm bizə bir az güllə verər, həm də bir-iki gün onun yanında qallıq. Sonra da allah kərimdir.

Balasöyün əlavə etdi:

– Gürcüstana gedərik, o tərəflərdə dost-tanış çoxdur.

– Faxralıda Güllər tayfasından Dəli Hüseyn adlı canlara dəyən mənim də bir çoban dostum var. – dedi Kərəm.

Sonra araya bir qədər sükut çökdü. Kərəm bu sükutda öz hərəkətinin aqibətini düşünür və düşündükcə də qarşısına cavabı çətin tapılan suallar çıxırdı. Balasöyün də beynində çaxnaşan dumanlı fikirlər əlində əsir-yesir qalmışdı.

– Belə çıxır ki, daha bu gündən biz ev eşik qohum-əqrəba üzünə həsrət qalacayıq?!

Kərəm ağır-ağır başını tərpətdi. Lakin o hələ bilmirdi ki, qarşıda onu. qaçaqlıq həyatının nə kimi çətinlikləri gözləyir?

…Bu gün atasının üçü idi. O isə bu mərasimdə iştirak edə bilmədiyi üçün özünə yer tapa bilmirdi.

– Ürəyim az qalır partlasın. Heç belə də iş olar? İndi bütün qohum-əqrəba qəbir üstə çıxıb. Biz isə əli-ayağı bağlı dustaq kimi burada qalmışıq. Bir dəli şeytan deyir, dur birbaş yollan qəbiristanlığa.

Dostu Qara Kazım oğlu Qəhrəman məsləhət gördü.

– Yox, divanla divanlıq eləmək olmaz… Səbr elə. Dədələr deyib ki, «Səbr salamatlıqdır».

Balasöyün sözə qüvvət verdi:

– Qəhrəman düz deyir, səbr elə, özünü ələ al. Qoy şər qarışsın, qaranlıq düşsün. Qəbir üstə biz də gedərik.

Kərəm əlacsız, acizanə bir halda başını buladı.

– Bu nə işdi biz düşdük…? Balasöyün dedi:

– Dayoğlu, özün yaxşı bilirsən ki, bu zamana bizə ögeydir. Gec-tez belə olmalıydı. Ya dustaqlıq, ya qaçaqlıq!

Kərəm hər şeyi ölçüb-biçmiş kimi xəyaldan ayıldı. Onda sanki birdən-birə bir dönüş əmələ gəldi.

– Madam ki, iş belə gətirdi, bu gündən mən də onlara .divan tutacam. Qoy indi qabağımda dursunlar! Bu qoca dünya yarış meydanıdır…

…Gündüzlər harasa çəkilən payız buludları axşam düşən kimi sanki qeybdən peyda olur və göy üzünü qalın tülə bürüyürdü. Bu gecə də qaranlıq idi. Ay yalnız hərdən buludların seyrək yerlərindən zəif şölə saçırdı. Ətrafdakı başdaşları ayin zəif işığında elə bil qəbirlərdən qalxan ölülərin qaraltısı idi. İki-bir, üç-bir baş-başa verib bir-birilə nə haqdasa xısınlaşırdılar. Lakin Kərəmgilin gözləri qaranlığa alışmışdı. Qəbiristanlıqda hər şeyi aydınca seçirdilər.

Kərəm atasının qəbri üstündə diz çöküb için-için ağlayır və ürəyində: «Sən mənim allahım, dayağım idin, ata. Bizi bizdən heç bir qüvvə ayıra bilməzdi, əmbə bu zəmanə, bu zəmanənin İsrafil ağaları ayırdı. Mən onu belə namərd bilməzdim. Sənə onun gülləsi dəydi… Bağışla, qəbrin üstünə gündüz gələ bilmədim. Onlar məni də eldən-obadan didərgin eləyib qaçaq saldılar… Qəbrinə and içirəm, bir qanına min qan alacam!»

Birdən qəbiristanlığın hansı səmtindənsə bir şıqqıltı eşidildi. Bir əlində silah, bir əlində cilov qəbrin ayaq tərəfində kədərli halda dayanan Balasöyün səsə diqqət kəsildi. Bu nə idi, kim idi? Aşağı əyilib Kərəmi dümsüklədi. Və pıçıltı ilə dedi:

– Şıqqıltı eşidildi, deyəsən bizi izləyirlər? Xəyaldan ayılıb başını yuxarı qaldıran Kərəm də ətrafı dinşədi. Amma bir səs-səmir gəlmədi. Qəbiristanlığı yenə sakitlik bürüdü. Lakin aradan bir az keçmiş at xoflanmış kimi orxandı. Qulaqlarını şəkləyərək içini arıtlayırmış kimi qırıq-qırıq səs çıxartdı. Nəsə hiss eləmişdi, narahat idi. Elə bu vaxt təpənin günbatan tərəfində bir qaraltı göründü. Balasöyün eyməndi. Get-gedə yaxınlaşan həmin qaraltı başdaşları arasında gah görünür, gah da yoxa çıxırdı. «Bismillah!» Bu nə idi? Yoxsa nağıllarda eşitdiyi ərdov, cin-şəyatin həqiqət imiş? Bəlkə gözləri alacalanırdı?

Onlar tez babaları Molla Zalın qəbri arxasında gizləndilər. Tüfənglər qaraltı gələn səmtə tuşlandı. Qaraltı yaxınlaşdıqca böyüyür və get-gedə aydın seçilməyə başlayırdı. Lakin Kərəm gözlərinə inanmadı. Balasöyünün atı yekə qırıq-qırıq kişnədi: Kərəmin qəlbini sevinc qarışıq bir kədər çulğadı. Tüfəngi gözündən kənar eləyib yanında uzanaraq irəlini nişan alan Balasöyünə baxdı. Qəbrə yaxınlaşan iri qaraltı İsgəndərin atı idi. Kişinin bütün yar-yarağı da üstündə idi. Hənirti hiss eləyə at ürkək-ürkək gəlib qəbrin yanında dayandı. Qəbri imsilədi. Sonra da üzünü, boynunu başdaşına sürtdü. Kərəm yenə qəhər boğdu. Atı çağırdı. Köhlən diksinib qulaqlarını şəklədi. Lakin o, ayaq üstə qalxıb ona sarı gedən Kərəmi iyindən, səsindən tanıdı. Astadan kişnəyərək mehribanlıq göstərdi. Kərəmə elə bil qol-qanad verdilər Bəli, «Atın var, qanadın var» – deyib dünyagörmüş kişilər.

Kərəm atasının dəstəsi sədəfli, ilandilli xəncərin yəhərdən açıb belinə bağladı, qoltuqaltısını çiyninə keçirdi. Aynalı tüfəngini əlinə alıb atın belinə qalxdı.

* * *

Səhərdən başlayan quzey küləyinin qovduğu yelinli buludlar göyün üzünü qara pərdə kimi örtmüşdü. Hava saz idi. Günortadan sonra qar yağmağa başladı. Get-gedə kəndin arasından əl-ayaq yığışır, yollar-izlər kimini kəndə, kimini həndə aparırdı…

«Boz»un qoşa gədiyindən başlayıb ta Kürə kimi uzanan, tək araba keçəsi yol kəndi iki yerə, – yuxarı və Aşağı Kəsəmənə bölmüşdü.

İsrafil ağanın evi yuxarı Kəsəməndə idi. «Boz»un belində usta Cəlilin tikdiyi bu təzə mülk kənddəki evlərin hamısını kölgələmişdi. Altı otaqdan ibarət qırmızı kərpicdən və çay daşlarından tikilmiş, əndəruni-biruni eyvanlı bu binanın içi yanmış «qarğa duzu»ndan hazırlanmış gəclə suvanmışdı.

İsrafil ağa bu evin qum-əhəngini qoyun südü ilə yoğurtdurmuşdu. Bunun üçün sürülər dağa getməzdən bir neçə gün əvvəl kəndə gətirilmiş və sağılan süd qum-əhəng çalalarına tökülmüşdü. Evin qapı dəstəklərinin hamısı tökmə bürüncdən idi. Otaqlarda holland sobaları yanırdı.

Ağa mülkün qənşərindən aşağı enən yolla kəndə sarı addımlayırdı… Çayçı Orucun evinin yanından dönüb orta yola çıxdı. Fikirli görünürdü. Yadına yenə Mollazallarla onların arasında olan dava düşmüşdü. Kişi bu davadan doğan düşmənçiliyin kökünü aramaq istədi. Lakin aradakı ədavəti doğuran səbəblər palıd ağacının kökləri kimi dərin və dolaşıq idi. Bu dolaşıqdan baş çıxarmağa ağanın hövsələsi çatmadı, günahı, yenə o tərəfdə – Kərəmgildə gördü. Amma Kərəmdən ehtiyat eləyirdi: «Mən onun atasını öldürmüşəmsə, onlar da mənim əmilərimi öldürüblər. Atam sağ olsa, bəlkə onu da öldürərdilər. Deməli biz əvəz-əvəz olmuşuq. Amma o yenə əl çəkmir, soyumur, Məni öldürmək istəyir… Yox, mənə bata bilməyəcəksən, Kərəm!.. Sənin düşmənlərin get-gedə artır, gündə bir qan tökürsən… Mən səndən əl çəksəm də divan əl çəkməyəcək!»

Atası Oruc ağanın sağlığında kənd cavanları ilə bir yerdə at çapan, ova gedən, Kür yaran İsrafil indi tamam başqalaşmışdı, Qardaşlarından cavan olsa da Orucağalı tayfasına özü başçılıq eləyirdi. Hər-hansı bir məsələdə cavan ağa yalnız öz ağlı ilə durub otururdu…

Günləri Qazaxda, Gəncədə, Tiflisdə keçən İsrafil ağa kəndin içində belə pay-piyada, özü də tək-tənha az-az görünürdü. Qarşısından gələn adamların bəzisi onunla əl tutub görüşür, bəzisi zəhmindən qorxa-qorxa baş əyib keçir, kimi də özünü itirib yoldan çıxırdı. Ağır şərtlə sələm pul götürmüş borclular isə onun gözünə görünməmək üçün hələ uzaqdan yolunu dəyişirdi. O, bunların hamısını görüb hiss elədikcə ağalıq qüruru daha da artırdı. Rüşvətxor divana arxalanan ağa özünü bu kəndin allahı sayırdı. Onun qara dediyinə ağ deyən olmazdı. Kəndliləri yerli-yersiz döyüb söysə də heç kim qorxusundan onun başının üstündən yuxarılara şikayət edə bilmirdİ. Qəzada, quberniyada nüfuzu böyük idi. Kənd arasında belə məsəl yaranmışdı: «Göydə allahın, yerdə İsrafil ağanın qəzəbinə gəlməyəsən!». Onun sələmə verdiyi borcları yazdığı qara dəftərçəsi vardı. Bu dəftərdə kimlərin adı yox idi!?..

Üç gündən sonra İsrafil ağanın Söyünbəyli kəndində yaşayan qayınatası – Abbasqulu ağanın qardaşı oğlu Hüseyn ağanın toyu olacaqdı. Ona görə ağa indi yol gedə-gedə baş sındırırdı ki, görəsən toya layiqli nə hədiyyə aparsın, axır ki, fikirləşib tapdı: «Xallı üryəni bəyzadəyə bağışlayacam». – O, qırım papağını sol gözünün üstünə qaldırdı. Sonra dodaqları pıçıldadı: «Sabah Tiflisə gedim, bir yaxşıca hamamlanım…»

Mollazallar məhəlləsindən keçib kəndin mərkəzinə tərəf irəlilədi. Havanın get-gedə bulandığını görən İsrafil ağa ürəyində dedi: «Qar səhərə kimi belə yağsa yataqdakı qoyunlar acından qırılacaq… Evə qayıdanda gərək nökərlərə tapşıram ki, tez o taya beş-altı araba ot aparsınlar».

…Qavrı çayı ilə Kürün arasında yerləşən, bir yanı Sığnax, bir yanı Samux olan bu geniş ərazidə kəsəmənlilərin çoxlu yataqları vardı. Yarıköçəri həyat sürən Kəsəmən camaatı əsasən heyvandarlıqla məşğul olduğundan bu yataqlarda yüzlərlə qoyun-quzu sürüsü və mal-qara saxlayırdı…

El yaylağa köçənə kimi Ceyrançöl şenlik olurdu. Sanki burada qol-qola verib halay vuran dağlar da, dövrəyə aldıqları geniş düzlər də öz boz, kasıb libasını dəyişib qarağandan, pürəndən, irəmədə bitən duzlu ot-gəngizdən, sirkəndən, yovşandan, tuvulğudan güllü, bəzən boz, bəzən ağımtıl, bəzən də yaşıla çalan don geyinirdi… Torpaq şoranlıq olduğundan bu otların, bitkilərin hamısı quşlar kimi dimdiyindən su içir, nəm hava və yağış hesabına cücərirdi. Günəşi ayna kimi əks etdirən duzlaqlar, döşlərdə sədəf kimi sayrışırdı. Yataq-yataq çöllərə səpələnmiş qoyun-quzu sürüləri, naxırlar, ilxılar örüşlərin rəngarəng naxışı-yaraşığı idi. Çoban tütəyinin səsi həzin-həzin ətrafa yayılırdı. Qayalarda, qolpunlarda qaqqıldayan ayaqları xınalı kəkliklər isə bu yerlərin öz nəğməkarı kimi ötürdü. Burada, «allahdan buyruq, ağzıma quyruq» – deyə mürgü vuran boğazıyoluq keçəl anqutlara da, dağlara-dərələrə səpələnmiş ilan-çayana, tülkü-canavara, dovşana və göylərdə dövr edən çalağana da rast gəlmək olurdu.

Düzənlərdə at çapan kim, atla ceyran, qızıl quşla kəklik ovlayan kim… Bir də görürdün Ağ göldən teyləniş ceyran sürüsü qolpunları süzə-süzə üz tutubdu şehli düzə…

Dik qaşdan o tərəfə olan «Ağ düz» yataqlarının sürüləri Qavrı çayına, Dik qaşdan bu yana olan yataqların heyvanları isə Kürə suya gəlirdi. Çobanlar kənddəki təzə xəbərləri buradan Ceyrançölə aparır, qışlaqdakı yenilikləri isə kəndə çatdırırdılar. Hərdən Sarı qaşdan karvan enib Qavrının birinci qapısından bəri çıxanda uşaqların bayramı olurdu. Onların hay-küyündən çöllərə ün düşürdü. Balaca «kişilər» karvanın qabağına çıxıb qozdan, fındıqdan, kişmişdən, xurmadan, alma-armud qaxından «torpaqbasdı» alırdılar. Bu da bir adət idi. Bunu uzaq-uzaq ellərdən gəlib Ceyrançöldən keçən karvançılar da yaxşı bilirdi. Odur ki, hər dəfə «yolkəsənlər» bir ətək pay alırdılar…

..İndi isə qışın oğlan çağı idi. Böyük çillə yenicə girmişdi. Hər tərəf ağ yorğana bürünməkdə idi. Qar-boran təbiətə hakim kəsilirdi. Yol-iz, hətta bələnlər də, dərin qolpunların qorxunc uçurumları da get-gedə görünməz olurdu. Yolda-izdə, çəhlimlərdə bir ins-cins görünmürdü. Elə bil qarla bərabər göydən bu yerlərə sükut da ələnirdi. Ağ yelin vıyıltısından savayı səs eşidilmirdi.

Bu vaxt onun yadına bir əhvalat düşdü… Bir yaz aran çox isti olduğundan İsrafil ağa sürülərini vaxtından bir az tez yaylağa qaldırtdırdı. Sürülər dağa çatan kimi bərk qar yağdı. Çobanlar əl-ayaq edənə qədər bir sürü qoyun qırıldı. Sürünün çobanları kor-peşman arana qayıdıb əhvalatı ağaya söylədilər. Ağa bunu şəxsiyyətinə sığışdıra bilməyib dedi:

– İsrafil ağanın sürüsü salamatdı. Alın bu pulu gedin Gürcüstandan bir sürü qoyun alıb yaylağa qayıdın…

Çobanlar tapşırığa əməl edib dağa qalxdılar.

Bu vüqarı saxlamaq baha başa gəldiyindən İsrafil ağa buna təkrar yol vermək istəmirdi.

Çala-çuxur yolun hər iki tərəfindəki həyətlərə qaratikandan çəpər çəkilmişdi… Fikri yenə uzaqlarda olan ağanın indi bu yolla hara və nə üçün getdiyini özündən başqa heç kəs bilmirdi. O bir qədər də irəliləyəndən sonra sağ tərəfdə çəpərin o üzündəki evin həyətində sallaqbığ, arıq, quru, beli bükük bir kişinin kalça buruntaqladığını gördü. Qocanın başında saçaqları gözünə düşən çal papaq, əynində uzun boz çuxa, belində dizinə qədər uzanan xəncər vardı. Bu, Kərəmin əmisi Cəlal kişi idi. İsrafil ağa gözlərini ondan çəkib düşündü: «Oh, oh, oh! Quru yerə qurd salan qoca kaftar! Suyu başdan bulandıranlardan biri də sən oldun!».

Ağa yoluna davam elədi… Birdən onun qarşısına çiynində səhəng Kürdən su gətirən bir gəlin çıxdı. Ağanın fikri dağıldı, gözləri işardı. Kəklik yerişli qadın elə gözəl, elə qəddi-qamətli idi ki, ağanın şair qəlbini riqqətə gətirdi, kişi heyran-heyran ona baxmaya bilmədi. «Səd bərəkallah»! Baxışları ilə sanki onu ovlamaq istədi, amma oxu daşa dəydi. Ağanı görən kimi yamşanan kəmənd zülflü gəlin başını aşağı dikib onun yanından teylənmiş ceyran kimi keçdi. «Bu huri-mələk kimin qızı idi, hansı bəxtəvərin övrəti idi? Mən onu niyə tanımadım?» – ağa xəyal etdi. O, üç-dörd addım getməmiş dayandı, sağ əli ilə bığını eşib sol çiyni üstündən xəlvəti geri boylandı. O şux mələk artıq yox idi. Yaxınlıqdakı doqqazlardan hansındansa içəri keçmişdi. Amma «o huri-mələyin» əvəzində ağanın arxa tərəfində hardansa iki kişi peyda olmuşdu. Onlardan biri silahlı idi… Ağa yenə yoluna davam etdi Amma nədənsə arxadan gələn adamlardan şübhələndi. Gümanını yoxlamaq üçün addımlarını yavaşıtdı. Onlar da sanki ağanın fikrini anlayıb böyürlərindəki dəllək dükanının qabağında ayaq saxladılar. Silahlı adam özünü tanıtmaq istəmirmiş kimi üzünü yoldaşına tərəf çevirib nəsə dedi. Aradakı məsafə bir qədər uzaq idi. həm də günortadan azca keçmiş olduğuna baxmayaraq, hava tutqunlaşmışdı. Göyün üzü donmuş gölə bənzəyirdi. İsrafil ağa onları tanımadı. Amma ürəyinə damdı ki, onu izləyirlər… İsrafil ağa qorxaq deyildi. Amma nədənsə o adamlardan sümüyü sancdı. Lakin yolundan qalmadı. Gəncədə Ləzgi Murada təzə tikdirdiyi boynu və yaxası naxışlı Xorasan kürkünün cibindəki tapançanı sağ əli dəstələdi. Hacı Cahangirin dükanına çatar-çatmaz dayandı. Dükanın qapısı açıq idi. Ağa bir də geri boylandı. Onu təqib edənlər yaxınlaşırdı. «Bəlkə elə yol adamlarıdı, öz işlərinin dalınca gedirlər?» – İsrafil ağa düşündü: – Günün bu günorta çağı mən niyə xoflanıram?!» Ağa özünü dükana verdi. İçəridə bir neçə adam vardı. Məsmalı oğlu Allahqulu, Gülməmməd oğlu Qəhrəman və Məşədi Kazım da burada idi. İsrafil ağa onlara salam verdi. Səsindən hiss olundu ki, ağa nədənsə narahatdı. Kişilər onun salamını alıb eyni zamanda məəttəl qaldılar ki, ağa hara, tək-tənha bu dükana gəlməyi hara?

Məşədi Kazım soruşdu:

– Qardaş oğlu, xeyir ola?

Gözləri açıq qapıdan yola dikilən İsrafil ağa cavab verənə kimi hacı Cahangir dilləndi:

– Ağa, xoş gəlmisən, əmbə bu nə zəhmətdi, əyər bir şey lazımıydısa nökərlərdən birini göndərəydin, – dükançı əl-ayağa düşdü.

İsrafil ağa hacı Cahangiri qoyub Məşədi Kazıma cavab verdi:

– Qazı hacı Səmədin yanına gedirəm… İşim var. Sizi görüb yanınıza buruldum.

Bir neçə dəqiqədən sonra yolla gələnlər söhbət eləyə-eləyə dükanın qabağından keçəndə İsrafil ağa onları tanıdı. Bığıburma cavanlardan biri Kərəmin əmisi oğlu Tağı idi, biri də onun dostu Söyün oğlu Nəbi… «Bunlara fürsət vermək olar? Bir balaca dırnaqlanan kimi silaha qurşanırlar» – deyə İsrafil ağa düşündü. Və onları çağırdı:

– Ayə, ay uşaqlar!

Tağı ilə Nəbi ayaq saxladı.

– Bura gəlin! – İsrafil ağa hökmlə dilləndi. İçəridəki adamlar da bu işə maraq göstərdilər. Tağı ilə Nəbi dükana girdilər. İsrafil ağa Tağının gözünün içinə baxaraq soruşdu:

– Bu silah nədi, kəndin içində hərləyirsiniz? Tağı dedi:

– Ağa, ova gedirik!

İsrafil ağanın odlu baxışlarından qığılcım ələndi.

– Belə havada nə ovbazlıqdı?! Göz gözü seçmir… Tağı istədi ki, desin «Ağa, biz belə havada da ov elərik», amma dillənmədi. Bu vaxt cavanların qəsdini başa düşən Gülməmməd oğlu Qəhrəman onların sözünə haqq qazandırmaq və İsrafil ağanın hücumunun qabağını almaq üçün dedi:

– Həə, derlər ki, «Qala bozu»nun alt tərəfinə çoxlu ördək-qaz tökülüb.

İsrafil ağanın tərs baxışları Qəhrəmanı çaldı. Tağıya tərəf dönüb:

– Görüm o tüfəngi! – dedi.

Tağı könülsüz halda tüfəngi çiynindən çıxardıb İsrafil ağaya uzatdı.

– Bəs ördəyi-qazı nəynən vuracasız, patrondaşınız hanı?

Nəbi başını aşağı dikdi, Tağı da dillənmədi. İsrafil ağa silahı alıb çaxmağını geri çəkdi. Güllə tüfəngin xəznəsindən sıçrayıb yerə düşdü… İsrafil ağanın gümanı doğru çıxmışdı. Özündən razı qaldı. «Çubuğu vaxtında əyməsən, böyüyəndə əyilməz». Belə düşündü və israr etdi:

– Gülləni lüləyə ov yerində keçirərlər. Kəndin içində birdən açılıb uşaq-böyüyə dəyər?.. Qandınızmı?!

Tağı hirsindən udqundu. Nəbi dümağ ağarmışdı.

– Di gedin! – İsrafil ağa onlara acıqlandı və sağ əli ilə də qapıya işarə elədi.

Onlar dükandan bayıra çıxdılar. Bir az uzaqlaşanda Nəbi Tağıdan soruşdu:

– Ə, o nədən bildi ki, biz onu öldürmək istəyirik? Qəsdi baş tutmayan Tağı dilxor halda dedi:

– Onun ürəyi gözündən iti görür. Ona görə İsrafil ağadır da!

QANLI QAR

Havalanan ağ yel ac qurd kimi Ceyrançöldə ulayır, göydən ələnən quşbaşı qarı təzədən göylərə sovururdu. İki dağın arasındakı «Çatma»dan girən qasırğa gah «Qoca qolpun»a soxulur, gah Çoban dağının burnundan burulub Qurd yolunda at çapır, gah da Qanlı təpəyə dirənib şahə qalxaraq burula-burula Sac dağının döşündəki «Maral yatan»da dincəlirdi. Hava elə ayaz idi ki, yalnız cülyələr, Qaynarlıca bulağı deyil, Qazan gölü, Ağ göl və Durnalı göl də buz bağlamışdı....

…Sac dağının ətəyində yerləşən Pirverdi evinin yatağını da qar basmışdı. Yalnız bacanın ətrafı bir az açıq idi. İstidən burada qar qalmırdı. Yalnız qar altında qabaran yataqdan qalxıb çovğuna qarışan tüstüdən bəlli olurdu ki, burada yaşayış var.

Qazma yatağın içi geniş idi. Qoyun-quzu sürüləri burada saxlanılırdı. Qapının ağzına yaxın çətən arakəsmədə isə çobanların özləri olurdu.

Adətən belə havada onlar bayıra çıxmır, ortalıqda qalanan ocağın qırağında qartıya bürünüb ötüb keçənlərdən söhbət açır, müxtəlif oyunlar oynayır, beytləşir, tapmacalar deyir, qaravəllilər söyləyirdilər. Bəzən də biri-birini sınamaq üçün cürət və cəsarət tələb edən çətin işlərdən mərc gələrdilər. Daha bundan artıq nə etmək olardı, eşik qar, içəri dar…

Çobanlar indi də ocağın başına yığışmışdılar. Sərkər Süleyman məzhəkə danışırdı. Onlara baş çəkmək üçün kənddən təzəcə gəlmiş Pirverdi də burada idi; Yataq yiyəsi araba ilə duz, neft, un və başqa şeylər gətirmişdi.

…Hamının diqqəti qoca sərkərdə idi. O, indi də başqa bir əhvalat danışmağa başladı:

– Hə, bir gün də Bəhlul Danəndə qardaşı xəlifə ilə gedirdi. Gördülər ki, göydən bir əl uzandı. Bəhlul onu görən kimi barmağını qaldırdı, əl o saat yox oldu. Xəlifə bu işə təəccüb eləyib Bəhluldan soruşdu:

– Qardaş, bu sirdən məni agah elə görüm o əl nə idi? Nə üçün sən barmağını qaldıran kimi o yoxa çıxdı?

Bəhlul dedi:

– O, sahibi-əzzamanın əli idi. Soruşdu ki «dünya düzəlibsə gəlim, mən də barmağımı qaldırıb ona dedim ki, zəhmət çəkib gəlmə, hələ heç şey düzəlməyib…» O da varıb getdi… Hamı ağız dolusu gülüşdü.

Xəncərini hisdən qaralmış ocaq daşına çəkən Binnət kişi gözünə düşən saçaqlı papağını əlinin arxası ilə alnından bir az yuxarı qaldırdı.

– Düz deyib də… dünya elə pozulmayıb ki, tezinə də düzələ… Deyirəm, bir ağıllı paççah gəlməsə dünya düzəlməz. Vəli faraş doğan davardan eydirə-eydirə sağdığı bulamanı bişirirdi, dedi:

– Zamana bünövrədən dəyişməsə yüz paççah də gəlsə, Bəhlul demişkən, dünyanın düzəlməyi uzun zırıltıdı…

Pirverdi dilləndi:

– Kim düzəldəcək?! Ağalar bu dövrandan razıdı. Rəiyyətdə də ağzı birlik yoxdu. Sən deyən mənim xoşuma gəlmir, mən deyən sənin. Zamana oğrularındı…

Süleyman kişi etiraz elədi:

– Biz kimik ki? Çidarlanmış bir köhlən. Ağalar nə deyir, ikiqat əyilirik…

Bığ yeri yenicə tərləmiş çoban Əfqanın gözü böyüklərin ağzında idi. Elə bil onların dodaqlarından qopan sözləri yığıb udurdu. Bir vaxt gələcək, onun gördüyü ağır günlərdən doğan bu şikayət nidaları sinəsində cilalanıb misralara dönəcək…

 
O çərxi fələkdən şikayətim var,
Çünki onda bir ədalət görünmür,
Verib ağaların əlinə bizi,
Çəkdiyimiz ağrı, zillət görünmür.
 

Yaxud başqa bir qoşmasında:

 
Bürüyüb hər yeri bəylərin malı,
Qazaxda qururlar cahı-cəlalı,
Əfqan, yaman keçir ellərin halı
Düşüb yandığımız nar inciməzmi?
 

– Eh ağa-rəiyyət məsələsi çətin məsələdi. Padşah kimin dalındadı, güc də ondadı, – deyə sərkər əlavə elədi, Arada sakitlik yarandı. Bu bir anlıq sükutu Vəli pozdu:

– A Süleyman dayı.

Boz çuxasının qoltuq cibindən gödək quyruq qəlyanını çıxardan qoca çoban:

– Nədi, ağrın adım? – dedi.

– Bir həkət danış, bu dərdləri unudaq.

Söhbətə həvəsli qoca sərkər xəyalında ömür səhifələrini vərəqlədi. Sonra heç vaxt danışmadığı bir xatirənin üstündə dayandı:

– Uşax vaxtında, elə bu Nağı yaşda olardım. Özüm də Gülümcanlıların malına gedirdim… Söz vaxtına çəkər belə qış öynüdü, özü də qarlı havadı, soyuq ağız-burun kəsir. Naxırı yatağa sürdüm. Daşdı dərədən ötəndə gördüm qabaqda çoxlu canavar var.

Hamı, o cümlədən Pirverdi də bu söhbətə diqqət kəsildi. Bayaqdan ağzından bir kəlmə söz də çıxmayan cavan Əfqan heyrətlə xəbər aldı:

– Çoxlu, yanı nə qədər?

Qəlyanına tənbəki dolduran Süleyman kişi dedi:

– Bir səkkiz dənə olardı. Dördü yolun altda, üçü üstə yatır, biri də qarolda. Onacan heç canavar görməmişdim. Nə olacax, uşaq adam, matım-qutum qurudu, eləcə anqut qaldım. Deerəm ay allah, indi inəkləri də, məni də yiyəjəklər.

Binnətin də ağzı açıla qalmışdı, dözə bilmədi, soruşdu:

– Bəs yaxında bir binə-zad yoxuydumu?

– Varıydı, – dedi Süleyman, – istədim qışqıram, səsim çıxmadı. Nitqim tutulmuşdu. Pirverdi sərkərin sözünü təsdiqlədi:

– Hə, andırın zəhmi ağırdı, adamın o dayqa basaratı bağlanır.

Süleyman kişi ocaqdan qəlyanına od qoyub sözünə davam etdi:

– Nə olajax, özümü tez naxırın içinə verdim. Canavarın heç biri də yaxın gəlmədi, məəttəl qaldım.

Pirverdi arıq sifətini övkələdi:

– Qoyun sürüsü olsaydı, hərəsi beş-altısını parçalardı.

Sərkərin sifətinə ciddi bir ifadə qondu:

– Geri qanrılıb baxanda nə görsəm yaxşıdı? Sual dolu baxışlar kişiyə zilləndi: «Nə?».

Qoca sərkər qəlyanının çubuğu ilə sallaq bığını sığallı:

– Sən demə, dərədə gözümə canavar görünənlərin hamısı daş imiş.

İntizardan qurtarmış kişilərin hamısı gülməkdən uğundular.

İçəridəki gülüşlər bayırdakı itlərin hürüşünə qarışdı. Üzlərdəki ifadə dəyişdi. Hamı eşikdən gələn səsə qulaq asdı. Çoban Əfqan dedi:

– Oxşuyur canavar sürüsüdü. Adını, çək, qulağını bur, aclarından qudurublar.

Süleyman kişi ocağın qırağından ayağa qalxdı:

A bala, itin dilini bilməsən də, daha sənin səsi səsdən ayıran vaxtındı. Mənim saqqalım belə-belə işlərdə ağarıb. Onlar canavara yox, adama hürürlər. Pirverdi də narahat oldu. «Bəlkə basqına gələn var?» – deyə fikirləşdi və sorğulu-sorğulu sərkərin üzünə baxdı:

Xeyir ola, bu boranda görəsən kimdir?

Kimdisə çovğuna düşüb… yatağımız yol ağzıdı, – dedi sərkər.

Qartısını çiyninə salan Binnət qıllı papağını gözünə basaraq ulğundan hörülüb üzünə keçə çəkilmiş qapını araladı. İçəri soxulan çovğun sümsük it kimi hər yana baş çəkdi.

Qısaboylu, cəld hərəkətli Binnət tez eşiyə atıldı. Çovğun onu çulğadı. Çoban özünü tarazlayıb əlləri ilə çovğunu yarırmış kimi bir-iki addım irəli getdi. İtlərin səsi İlanlıca tərəfdən gəlirdi.

Yataq bir qədər döşdə idi. Hava açıq olanda buradan ətraf yaxşı görünürdü. İndi isə beş arşın irəlini seçmək olmurdu.

Çoban Binnət nəhayət yatağa doğru irəliləyən atlıların qaraltısını gördü. Onlar üç nəfər idi. Atların ayaqlarından qar tozu qalxırdı. Binnət ucadan səs elədi. Uzaqdan ona hay verdilər. Yaxınlaşan atlılar elə bil ağ yapıncılara bürünmüşdülər. Qar qara yapıncıların saçaqları arasına dolmuşdu, onlar ətraf mühitdən seçilmirdi? Boran az qalırdı gələnləri atdan yerə salsın. Papaqları üstündən geydikləri boz başlıqlar altından yalnız qar qonmuş ağ qaşlar və bığlar görünürdü. Binnət itlərə təpindi. Qabaqdakı boğazı çəngəlli, döşü xışlı qurdboğan dayandı. Basarın arxasınca hürüşə-hürüşə döşlərinədək qara bata-bata gedən itlərin dördü də ona baxıb geri döndülər.

Bu vaxt Pirverdidə sarı kürkünü çiyninə atıb əlində tüfəng bayıra çıxdı. O, ucaboylu, qıvraqbədən, arıqsifət bir kişi idi… Otuz yaşı ancaq olardı… Yatağın qabağında açılmış arabanın qoluna bağlanıb çullanmış ulaqların yanında dayandı:

– Kimdi a Binnət, gələnlər?

– Bilmərəm, – dedi Binnət.

Pirverdi qarşısında cilovu dartaraq ayaqlarını üzəngiyə dirəyib:

– Bizik, ay yeznə, tüfəngi oyana elə. – deyən atlını səsindən tanıyıb tez irəli durdu. Atlılar yerə endilər. Bu, Kərəm və onun silahdaşları idi. Onlar çırpınıb üstlərindəki qarı tökdülər və əvvəl Pirverdi və Binnət sonra da çobanlarla öpüşüb görüşdülər. Əfqan atları yatağın yanındakı mal damına çəkdi. Qaçaqlar bir də üst-başlarını qapının ağzında çırpdılar və başlarını əyib içəri girdilər…

Kərəm bu Eyvazlı ocağı ilə ikitərəfli qohum idi. Bir tərəfdən Pirverdinin arvadı Qızxanım doğmaca əmisi Abbas kişinin qızı idi. Digər tərəfdən də anası bu nəsildən idi. Kərəm qaçaq düşdüyü gündən bu yatağa ikinci dəfə idi ayaq basırdı. Odur ki, hamı onu çoxdan görmədiyi üçün dövrəyə almışdı. Ona dikilən baxışlarda inam etimaddan doğan bir razılıq və heyranlıq vardı.

Kərəm boy-buxunlu, nazikbel, enlikürək bir oğlan idi.

Göy ala gözləri vardı. Kürən saçları, aypara bığları təmiz sifətinə yaraşıq verirdi. O, iyirmi beş yaşına yenicə girmişdi. Qaçaq yoldaşları da özü kimi cavan idi. Onlardan biri – çobanların yaxşı tanıdığı Kəsəmənli Kərim kişinin oğlu İsfəndiyar, o birisi isə İncə dərəsinin Aslanbəyli kəndindən İsmayıl idi. Onlar iki ay olardı ki, tapışmışdılar. Kərəm İsmayılı elliləri ilə tanış elədi:

Mənim sağ əlimdir, qırğını gözündən vurur. Sərkər Süleyman İsmayılı göz süzgəcindən keçirib onun Qarayanız sifətini, orta boyunu, ğıvraq dolu bədənini, qüvvətli qollarını süzdü.

– Kimlərdənsən oğul? – Söncəli tayfasından, Ömərin oğluyam, a dayı, – dedi İsmayıl. Kişi gözlərini ondan çəkmədi:

Mənim də Şəddilidən bir dostum var… Tanıyırsan, bığ Məhəmməd.

– Hə, niyə tanımıram, qonşumuzdu…

– Allah hamınızın ömrünüzü uzun eləsin. Sərkər baxışlarını Kərəmə dikdi.

Belə qoçaq oğlanlardan başına çox yığnaq elə… Koroğlunun başında gör neçə Dəlisi vardı? O da sənin kimi bir oğlan oluf… Di gəl, gör nə ad qoyuf!?

Yapıncısını arakəsmə çətənin üstünə sərən Kərəm dedi:

– Düz deersən a Suleyman əmi. Tək əldən səs çıxmaz! Kişi onun sözünə qüvvət verdi:

– Məsəldi, deyir: «Höyür sürüyə qurd batmaz!» Kərəmin gəlişi Pirverdini sevincək eləmişdi. Binnət Pirverdinin verdiyi tapşırığı yerinə yetirmək üçün arakəsmənin o üzündəki sürünün içinə keçdi. Pirverdi Kərəmə:

– Yuxum çin oldu, – dedi.

– Bu gecə yuxumda səni görmüşdüm.

Kərəm də üzündə təbəssüm qohumuna baxdı, çal-çarpaz patrondaşını soyunub ləzgi şalından tikilmiş çuxasının üstündən belinə bağladığı gümüşdəstə xəncərini düzəltdi, sonra da əynindəki qara ləstikdən boyunlu arxalığının yuxarıdan iki düyməsini açdı… Pirverdi Kərəmdən soruşdu.

– Hardasan neçə aydır? Sorağını elə ordan-burdan eşidirik.

– Qaraçöpdə Talıblı nəslindən atamın etibarlı dostları var… Bir müddət onlarda qaldıq… Bir yerdə çox qalmaq da olmur. İndi də Kolayırdan gəlirik. Orda Bayramlılarda qonaq idik.

Birdən Pirverdinin yadına nə düşdüsə üz-gözü güldü, söhbəti dəyişdi:

– Muştuluğumu ver sana bir xeyir xəbər deyim. Kərəmin gözləri işıqlandı, üzünə təbəssüm qondu…

– Borclu qalmaram, sözünü de… Əlini cibinə saldı. Atası İsgəndər kişi vurulanda Kərəmin anası hamilə idi. Pirverdi dedi:

– Anan bir oğlan doğub, yerin-göyün sultanı! Kərəmin gözü də, könlü də güldü:

– Ay səni şad xəbər olasan! Buyur, bu da sənin muştuluğun! O, yeznəsinə bir qızıl onluq verdi.

– Uşaq nə vaxt olub?

– İki-üç gündür, əmbə hələ ad qoymayıblar, səni göləyirlər ki, ona ad qoyasan… Böyük qardaşsan.

Kərəm fikirləşmədən:

– Məni niyə gözləyirlər? – dedi. – Onun adı öz üstündədi. Atamın torpağı sanı yaşasın.

Sevincdənmi, kədərdənmi Kərəmin gözləri nəmləndi, xəncərini açıb Pirverdiyə uzatdı:

– Bunu da balaca İsgəndərin beşiyinə bağla… İşdi mən atamın qisasını düşməndən ala bilməsəm, qoy o, alsın.

Kərəmin sözləri ürəklərdəki kövrək telə toxundu. Dostlar arasında İsgəndərin adı çəkiləndə həmişə hüzn yaranırdı. Yara hələ təzə idi. Kərəm xəyalən atasını xatırladı.

…Pirverdi xəncəri xurcuna qoyub qayıdanda Kərəm yaldan ayıldı. Əllərini ocağın hənirinə verib üzünü Pirverdiyə tutdu:

– Qoy indi də mən sizi sorğu-suala tutum. Kənddə nə var, nə yox?

Onun sifətində təbəssüm görünsə də bu sualında qayğı, bir nisgil vardı. Neçə vaxt idi ki, evdən-eşikdən aralanmışdı.

Pirverdi sanki bayaqkı pərişanlıqdan azad olmaq üçün köksünü ötürdü.

– Kənddi daa, – dedi. – Bəylər, ağalar öz kefində, rəiyyət də ki, öz dərdində. Onlar kərə yeyir, biz tərə… Son vaxtlar pristav gündə kənddədi. Gah ağsaqqalları yığıb deyir: «Kərəmi verin!», gah camaatı yağlı dilə tutur: «Kim Kərəmi ələ versə, hökumət ona pul verəcək, torpaq verəcək» – deyir. İndi də hədə-qorxu gəlir, Sibirnən qorxudur. Camaat da dərya kimi çalxanır… Keçən səfər də Carçılıların Babaxanı ortalığa çıxıb dedi ki: «A ləçənnik, bizi Sibirnən qorxutma, oraları biz yaxşı bilirik… Hünəriniz var gedin Kərəmlə özünüz hesablaşın, xalqı incitməyin, camaata nə veribsiniz ki, alammırsınız?!». Pristavın acığı tutub, deyib: «İndi ki, belədi, onda canınızı alacayıq, innən belə hamınızdan «Kərəm vergisi aldıracam, onda ağlınız başınıza gələr»…

Kərəm doğrudan da günü-gündən özünün də xəbəri olmadan kasıbların pənahına, el təəssübkeşinə çevrilirdi. Dünən kənd dəliqanlısı indi qoçaq, qorxmaz bir igid olmuşdu. Qubernator, qəza rəisi, pristavlar, bir sözlə, bütün divan adamları onun əlindən zəncir çeynəyirdi. Kərəmin hər sözü, hərəkəti isə rəiyyətin ürəyindən idi. Adı yoxsulların evində hörmət və ehtiramla çəkilirdi. Hamı ona ümid bəsləyir, ondan nicat gözləyirdi. Divan adamları isə xalqı ona qarşı qaldırmaq üçün kəndlərdəki oğruluqları və bəzi açılmayan başqa cinayətləri onun adına çıxırdılar. El-oba isə buna inanmayıb deyirdi: Kərəm quldur deyil, qaçaqdır.

…Əfqan gərmə ocağının gözünə ulğun çubuqları qoydu. Ulğun yaş idi, yatağın içini bürüyən tüstü hamının gözünü acışdırdı. Cavan çoban tutduğu işdən peşman kimi oldu. Sonra da dirəkdən asılmış qara çıraqdan ocağa azca neft tökdü… Ocaq alışıb çathaçatla yandıqca hərdən ətrafa qığılcım səpələnirdi… Pirverdinin kəndlilərin vəziyyəti haqqında danışdıqları Kərəmi düşündürürdü. Axı, ac-yalavac xalqın nə günahı var ki, ondan «Kərəm vergisi» yığsınlar. Bu cürə də olarmı? Elə bil Kərəmin gözləri ocağa baxa-baxa qərar tutub yol çəkirdi. Bu yol onu gah evlərinə aparıb anası, bacı-qardaşları ilə görüşdürür, gah da, xəyal atını Dağkəsəmənə, nişanlısı Zibeydənin yanına sürürdü… «Görəsən o indi neyləyir? Neyləyəcək? Mənim kimi hicran oduna yana-yana dözməkdən başqa nə əlacı var?» Bir kənarda erkəyi açmalayan Binnət ona kömək eləyən İsfəndiyarla nə barədəsə alçaqdan söhbət eləyirdilər. Vəli soğan soyurdu…

Pirverdi Kərəmin söhbətdən pozulduğunu görüb ona ürək-dirək verdi:

Fikir eləmə a Kərəm… Sən eldən cida düşsən də rəiyyət sənnən öyünür… Siz Niftalı koxanı öldürənnən bəri bəylərin, ağaların canına vəlvələ düşüb…

Kərəm dedi:

– Niftalı koxa kəndçilərə çox zülm eləyirdi! İsrafil ağanın puluna tamah salıb camaatdan danos yazmaqla məşğul idi. Ölməliydi.

O, qıraqda tüstülənən kösövü ocağın altına itələdi:

– Qaçaqlığa görə fikir eləmirəm. Əmbə mənə görə qohum-əqrəbanı, el-obanı incidirlər.

Pirverdi qollarını dizlərinin üstünə qoydu:

– Qohum-əqrəbadan narahat olma… Elin gözü onların üstündədir.

Dirsəyəcən qolunu çırmamış Binnət soyduğu erkəyin ətini və içalatını doğrayıb dərinin üstündə duzlayırdı…

Kərəm atları yemləyib geri qayıdan İsmayıla yanında yer elədi. O da ocağın qırağında oturdu. Əfqan sacı çevirib içini tərtəmiz yuyandan sonra götürüb ocaq daşlarının üstünə qoydu.

Kərəm Vəlinin bulaya-bulaya bişirdiyi isti bulamada bir az hörtləyib təriflədi. Sonra üzünü fikirli-fikirli qəlyan çəkən qoca sərkərə tutdu.

– A Süleyman əmi, nə xəyal elersən, belə? Dünya belə gəlib, belə də getmiyəcək ha? Yaxşı bilersən ki, hər gecənin bir gündüzü var…

Kişi qəlyanını damağından çıxartdı. – Elə olmağına, elədir, a bala. Əmbə bu zamananın gecəsi yaman uzun çəker, savağı heç açılmer…

Haqq dalınca getdikcə addımbaşı haqsızlıqlarla qarşılaşan Kərəm bozay günü kimi tez-tez açılıb tutulur onu yenə fikir çulğadı.

Bu vaxt barxana yığılan yerin qabağında yatan ekiz quzulardan biri ayaq üstə durub mələyə-mələyə, səndələyə-səndələyə ocaq tərəfə gəldi. Çətən arakəsmənin o üzündə anaş qoyun balasına səs verdi. Kərəm quzunu əlinə alıb dizləri üstünə qoydu, başına, belinə sığal çəkdi.

Binnət erkəyin doğranmış quyruğunu qızmış sacın içinə tökdü, quyruq cızhacırla əridi. Sonra o, doğranmış əti yağın üstünə töküb qarışdırdı. Yatağın içini sac qovurmasının iyi bürüdu. Əfqan sarımsaqlı qatıq hazırlayırdı. Kərəmin qaşları çatılmışdı, gözləri isə yol çəkirdi… Birdən o, düşüncələrdən ayrılıb Pirverdidən düşməni İsrafil ağanı xəbər aldı. Hamı birtəhər oldu. İsrafil ağanın adı elə bil yatağa bir çaxnaşma saldı.

Pirverdi, ağanın yaxşı-yamanlığından, kefi kök, damağı çağ olmasından danışıb Kərəmin qanını qaraltmaq istəmədi, odur ki, onu bu söhbətdən yayındırmağı qərara aldı. Di gəl ki, Kərəmin ona dikilən təkidli baxışları cavab gözləyirdi. Pirverdi uç-dörd gün bundan əvvəl Tağı ilə Nağının İsrafil ağanı öldürmək əhvalatını danışdılar.

Dirsəklərini dizləri üstünə qoyub diqqətlə Pirverdiyə qulaq asan Kərəm qamətini düzəltdi:

– Onlar nahaq elə iş tutublar… İsrafil onların tayı bərabəridimi, onunla gizlənpaç oynayırlar? Elə bilirlər qaçaqlıq padşahlıqdı! Qardaşlarım da qoy sakit otursunlar, eşitmişəm…

Pirverdinin gətirdiyi xurcundan xamralı çıxardan Vəli Kərəmin sözünü kəsdi:

– A Kərəm, niyə elə deyirsən, qoysan kimin fırsandına düşsə qisası alsın…

Kərəm:

– Özümə nə oluf ki? Qısas almağın da öz kişilik qanunu var. Yoxsa arxadan vur, xəlvətdən vur, nə bilim yatanda vur. Yox, namərdlik bizə yaraşmaz! – dedi. Süleyman kişi ağsaqqal kimi söhbətə qarışdı:

Kərəm haqqına deyir. Düşmənçilik məzaratdıxnan yox mərdi-mərdanə olmalıdı!

Artıq sac qovurması, yanında da sarımsaqlı qatıq hazır idi. Hamı süfrənin dövrəsində bardaş qurub, yeməyə başladı. Əllər, ağızlar işə düşdü. Soyuq Havada isti yeməyin əvəzi yoxdur.

Nahardan sonra Süleyman kişi Kərəmdən xəbər aldı: Bilmirəm İsrafil ağaynan Mehdi koxa arasında olan davanı eşidibsənmi?

Kərəm başını buladı və soruşdu: Niyə, nəyin üstə, dalaşıblar?

…Uzun haqq-hesabdı… İsrafil ağa Mehdi koxaya bir şillə ilişdirif ki…

Qoca sərkərin söhbəti hamını maraqlandırdı. Kişi bir neçə ay bundan əvvəl baş vermiş əhvalatı nəql etdi…

Kənddən dörd-beş verst aralı, obanın günbatan səmtində iki il bundan qabaq çəkilmiş Bakı – Tiflis dəmir yolunun üst tərəfində ilanyalı bir təpə var. Bura Kəsəmən qəbirstanlığıdır. Uca başdaşlarının üzərində həkk olmuş yazılar, rəsmlər buradakı qəbirlərin qədimliyindən xəbər verir. Bəzi daşlar üzərində tüfəng, xəncər, at və atlı şəkilləri təsvir olunmuşdur. Üzərində hana, cəhrə, güzgü, daraq, qayçı nəqş edilmiş başdaşları da mövcuddur.

Elə qəbirlər də vardır ki, artıq yerlə-yeksan olmuş, başdaşları çürümüşdür. Daş kitabələrdəki ibrətamiz sözlə beytlər və bayatılar isə xalq hikmətindən danışırdı. «Haqqı tanıyan xana-bəyə baş əyməz!», «İgid özü üçün doğular, özgələri üçün yaşar!», «Gələn birdir, qalan birdir, gedən bir, gələn qalmaz, gedən gəlməz, – bu nə sirr?» və s. Bu hikmət və nəsihətlərlə dolu qəbiristanlıq hamı üçün əziz və müqəddəs idi. Ona görə müqəddəs idi ki, bu torpaqda hərənin bir əzizi uyuyurdu. Və bu da bir növ kənd idi – ölülər kəndi. Diriləri düşündürən, bəd əməllərdən çəkindirən kənd!..

Poylu kəndinin qırağında yerləşən bu qəbiristanlığın dörd yanındakı düzlər əkənək idi. Bu torpaqları Mehdi koxanın atası satın almışdı. Onlar bura gəlmə idilər. Amma çoxdan Poyluda yaşayırdılar. O, buraları bir il taxıl, bir il bostan əkdirir və hər dəfə də çoxlu gəlir götürürdü. Həmişə anbarında taxıl saxlayan koxa camaatın yazqabağı əli aşağı olanda birə-üç qatına onlara nisyə taxıl verirdi. Qarpız-yemiş isə vaqonla Tiflisə daşınıb satılırdı…

Günəşli bir payız günü idi.

Bir neçə yoxsul kəndli xışla koxanın yerini şumlayırdı. Koxalığın bir dadı da bunda idi: – Sən əlin belində gəz, camaat sənin işini görsün! Onlar ətraf yerləri əkəndən sonra gəlib üstündə sanki daş meşə olan təpəyə çatmışdılar. Artıq şum qəbiristanlığa dirənirdi.

Adəti üzrə, günortadan xeyli keçmiş Mehdi koxa cütçülərin necə işlədiklərini yoxlamaq üçün atını minib onların yanına sürdü…

Bir azdan onun atının kişnərtisi çöllərə yayıldı. elə bil, cütçülərə xəbərdarlıq idi. Əllər xışların manqalını daha möhkəm sıxdı. Herik qoşulmuş zəncirlər səsləndi, hodaxçılar sözləşmiş kimi, hamısı «Ho! Ho!» – deyə qışqırışdılar. Əllərdəki dəmirqara çubuqları gah sağa, gah sola vurduqca, kəllərin belində .boz iz buraxırdı.

Mehdi koxa atını işləyənlərin qənşərində əylədi.

– Təpəni su döyəninə kimi hələ bir az da yuxarı şumlayın!.. Boş yer qalmasın. Belinizin ipliyi qırılmayıf ha. Xışın burnunu dərinə salın! Arada çiy yer ötürməyin…

Elə bu vaxt qəbiristanlıqdan ağlaşma səsi eşidildi. Mehdi koxa at belində başını yuxarı qaldıranda, qəbir üstə çıxmış qara geyimli bir neçə qadın gördü. Onlardan biri ucadan ağı deyirdi:

 
Qəbiristan bir kənd oldu,
Nədənsə erkən doldu
Viran qalsın buranı,
Hər kim gəldi, bənd oldu!
 

Mehdi koxa əsəbi deyindi: «Kaş elə bütün Kəsəmən gəlib biryolluq burda bənd olaydı, bizim də canımız sizin əlinizdən qurtaraydı!».

Koxa atını dəhmərləyib təpənin o üzünə – dəyirman olan səmtə fırlananda (bu dəyirman da Kəsəmənin idi), əlini gözünün üstünə tutub irəli baxdı. Qəbiristanlığın ətəyində iki nəfər kişinin qəbir qazdığını görəndə torpağına qızırqalandı: «Gör gənə haranı qazırlar, belə getsə…»

Koxa atını sürüb onların yanına gəldi. At yorğaladıqca dolu gövdəli Mehdi koxa körük kimi fısıldayırdı. O, bir azdan cilovu dartıb atdan endi, qəzəblə soruşdu.

– Kimə qazırsız ə bu qəbri?

Qəbrin içindən torpaq çıxaran yaşlı kişi dilləndi:

– Dünən Kürdə Xalsalardan on yaşında bir uşaq axıb… Axıb, axıb, mənə nə?!.. Gedin təpənin o tərəflərində qazın. O, əli ilə yuxarı səmti göstərdi.

Yerqazanlardan biri yovşan kolunun üstündə oturub dincini alırdı.

– Ağa, o yanlarda boş yer yoxdu, – dedi və əllərini tüpürcəkləyib külüngü götürdü. Mehdi koxa özündən çıxdı:

– Gözüm aydın! Yoxdu, onda rədd olun burdan, gözüm sizi görməsin. – O, əlini çəkməsinin boğazına sancdığı qamçıya apardı.

Yaşlı kişi əlindəki belin sapına söykəndi. Ağa, biz…

Koxa onların üstünə çımxırdı:

– Kəs səsini, köpək oğlu! Kəsəmən gündə bir-birini qıracaq, biri Kürdə batacax, mənim əkənəyim onlara qəbiristanlıq olacax?!..

«Gör tamah necə güclüdürsə, qəbiristanlığın ətəyini də özünə qənimət bilir» – əlindəki külüngü bərk-bərk sıxıb dayanmış kişi belə düşündü və astadan qeyzlə pıçıldadı: «Heç yezid də belə iş tutmaz!».

Mehdi koxa onun dodaqaltı deyindiyini görüb irəli hücum çəkdi. Köhnə, boz çuxasının yaxasından yapışıb onu silkələdi, əlindəki qamçı ilə budamağa başladı… Yaşlı kişi onu Mehdi koxanın əlindən almağa çalışdı. Hirsindən gözləri qızmış koxa bir neçə şallaq da qocaya ilişdirdi:

– Sizə belə divan tutmasam… qanan döyülsüz! Gedin ölünüzü öz xarabanızda basdırın! Haranı əkdirirəm sümük çıxır, köpək uşağı…

Onun «qan-qan» deyən səsini eşidib kəlləri dayandıran cütçülər də, yuxarıda – təpənin üstündə ağlaşan arvadlar da hadisə yerinə gəldilər.

Mehdi koxa bir əlini belinə qoydu, o biri əlindəki qamçının ucu ilə xurmayı Buxara papağını qaldırıb, üzünü əkinin başından üzü bəri gələn cütçüyə tutdu və hökmlə dedi:

– Ayə, a Məmməd, şumluyun bu qazılan yeri! Elə bil, qəbirqazanların ayağının altından yer qaçdı, onların matı-qutu qurudu, bir-birinin üzünə baxdılar.

Öküzləri koxanın yaxınlığında dayandıran hodaxçı da, cütçü də gözlərini döydü. Mehdi koxa sağ qaşını əyib çəpəki nəzərlərlə onları süzdü.

– Ayə, siznən döyüləmmi, a köpək uşağı?! Mehdi koxanın özbaşınalığı camaatı cana gətirmişdi. Pristavla dost olduğundan gözü heç kimi seçmirdi. Bir az da qoldan zorlu idi. Həmişə əli qamçılı gəzirdi, kəndin içinə çıxanda Poylu camaatı onun gözünə görünmək istəmirdi. Kəsəmən camaatının da ondan zəhləsi gedirdi.

– İtilin, burdan, gözüm sizi görməsin! – O, qəbirqazan Kəsəmənlilərə bozardı.

Qara keyinmiş, ağzı yaşmaqlı arvadlar Mehdi koxaya lənət yağdırırdılar:

– Tanrısız! Dirilərə zülm elədiyi bəs döyül, ölülərə də zülm eləyir. Cəhənnəm beləsinin yeridi!..

Mehdi koxa əli qamçını cütçülərin başının üstün durub qazılan qəbri şumlatdı.

Arvadlar əlləri ilə üzlərini tutub fəryad elədilər. Ağbirçək bir arvad irəli durub yumruğu ilə qıcandı:

– Mehdi koxa, bu torpaq göz yaşlarıynan sulanıb, bu da bitən taxılın çörəyi yeyilməz. O, ağı-zəhrimar ola. İnadından əl çək!

Başqa bir yaşlı qadın da dilləndi:

– Burdan xeyir-bərəkət görməzsən! Dərd-qəm biçərsən.

Ağbirçək bir ana:

– A Mehdi koxa qulaq as…

 
Eləmi kəsəmənnər,
Mərd olur kəsəmənnər.
Poylulu dərdə düşsə,
Dərd eylər kəsəmənnər.
 

– Əmbə sən, gör nə iş tutursan?! Kərəm bunu bilsə vayını verəcək!

Mehdi koxaya söz təsir eləmədi, inadından dönmədi. Qəbirqazanlar kor-peşman kəndə qayıtdılar. Cütçü Məmməd koxaya dedi:

– Ağa, heç yaxşı olmadı… günah iş gördük.

– Mənə ağıl öyrətmə, qələtini elə! Səni bura vəkillik eləməyə gətirməmişəm!

Yəqin indi gedib İsrafil ağaya xəbər verəcəklər. – Bunu hodaxçı dedi.

– Xox, qorxdum! O, Kərəm kimi bir gədanın əlində aciz qalıb… Mən onnan qorxacam?! – Koxa hodaxçının ağzını əyib, onu yamsıladı:

– «Gedib İsrafil ağaya xəbər verəcəklər?! Cəhənnəmə versinlər! İsrafil Kəsəmənin ağasıdır, mən də Poylunun. Hər iyid öz yurdunun Süleymanıdı!..

* * *

İsrafil ağa elə bu vaxt «Boz»un belində təzə tikdirdiyi mülk üçün Tiflisdən gətirtdiyi, ceviz ağacından hazırlanmış alman çarpayı və kamodları və başqa ev əşyaları arabalardan boşaltdırırdı. Kəsəmən bəylərindən Musa bəy, Allahqulu ağa, İsrafil ağanın qardaşları Yusif ağa, Məmməd ağa, əmisi oğlu Molla Bayram və kəndin rəiyyətləri də burada idi.

Elə bil kəndə «kosa-kosa» oyunu çıxardanlar, yaxud kəndirbaz gəlmişdi. İsrafil ağanın bu cah-calalını eşidən «Boz»un belinə tərpənir və yaxından-uzaqdan tamaşaya dururdu.

Bəylərlə söhbət eləyən və hərdən də nökərlərə göstəriş verən İsrafil ağa açıq-açığına qürrələnirdi. Bu kənddə, bəlkədə bütün bu qəzada heç kimin belə cah-calalı yox idi.

Qəbiristanlıqdakı hadisəni eşidən kimi kişinin novrağı birdən-birə pozuldu. Qaş-qabağı sallandı. Daxilində yatan əfi ilan baş qaldırdı. Əli xəncərini dəstəklədi və Kürdə boğulan uşağın gözüyaşlı atasından bircə kəlmə soruşdu:

– Mehdi koxa indi ordadı?

– Bəli! – Hüznlü atanın yanında dayanan qəbirqazanlardan biri dilləndi.

İsrafil ağa talvarın altına baxdı.

At yəhərli, yüyənli idi. Ağa özünə gələnə kimi nökər qaşqalı ağ atın üzəngisini basdı. İsrafil ağa atın belinə elə qalxdı ki, az qaldı atın qarnı yerə dəysin. Ağa ata tərs qamçı çəkdi. Ağ at ciyəri dağlanmış kimi, qanad açdı və bir göz qırpımında özünü qəbiristanlığa çatdırdı…

Mehdi koxa hələ getməmişdi.

İsrafil ağa şumlanmış qəbrin yanında yəhərdən enəndə gördü ki, qəbiristanlığın ətrafı yuxarılara kimi əkilib.

O, yaxınlıqda için-için göz yaşları axıdan qadınlara tərs bir nəzər saldı, bu baxışlarla: «Gedin burdan!» – söylədi. Sonra Mehdi koxanın yanına gedib, salamsız-kəlamsız dedi:

– Əə, Mehdi, deyəsən sənin başın gövdənə ağırlıq eləyır! Bu nə işdi tutubsan? Gözünü aç, üzümə xub bax!

Baxışlar davaya girişən pəhləvanlar kimi qəzəbli idi. Mehdi koxa gördü ki, İsrafil ağa çox ağzı yelli danışır, ona nə «koxa», nə də «ağa» deyə müraciət elədi. Bu, əlbəttə, onun şəninə toxundu, qürurunu tapdadı, amma üz vurmadı. Sakitliklə:

– İsrafil ağa, belə iş olmaz! – dedi. – Sizin qəbirlər get-gedə mənim yerimə addayır!..

İsrafil ağanın qılınc nəzərləri onu yenidən çaldı.

– Bu nə sözdür?! Lazım gəlsə adlayacaq, hələ bir az da o yana keçəcək! Kənd ölüsünü köhnə qəbirlərə basırmayacaq, ha?!

Mehdi koxanın içəridə ürəyi qorxudan titrəsə də cəsarətlə dilləndi:

– İsrafil ağa, mən qanunnan danışıram!

İsrafil ağa bir az da qeyzləndi:

– Boynuna koxa zənciri taxıb özünü gözə soxma, əlimi qana bulama. Bu qəbiristanlığa öz ayağınnan gəlib çıxıbsan…

Mehdi koxa özünü onun qarşısında sındırmadı:

– Mənə xox gəlmə, İsrafil ağa. Bura mənim dədəmin yeridi!..

– Bura sənin dədənin yox, elin axirət yeridi!.. Biz gözümüzü açannan buranı. qəbiristanlıq görmüşük… Burada bizim əcdadlarımız yatır!

Mehdi koxa divan yanında İsrafil ağanın özündən nüfuzlu, həm zərli, həm zorlu olduğunu bilirdi. Ancaq yenə höcətini yeritdi:

– Yaxşı, onda qoy Kəsəmən camaatı mənə bu yerin haqqını versin. İsrafil ağa:

– Ə, sən kimsən ki, bizdən haqq istəyirsən? – soruşdu, Mehdi koxa dedi:

– Onda əcdadlarınızı çıxardın, aparın «Boz»un belində basdırın!

İsrafil ağanın içindən bir nida qondu: «Ölüləri gorbagor eləmək?!»… Yox, bundan artıq təhqir ola bilməzdi! İsrafil ağa sağ əlini xəncərinin qəbzəsinə apardı və bu vaxt divan-dərə gəlib gözləri önündə dayandı. «Lənət sənə kor şeytan!» – deyib qınından xeyli sıyrılmış xəncərinin parıldayan tiyəsini geri basdı. Lakin artıq aşıb-daşmış qəzəbini cilovlaya bilmədi. Sağ əli sürətlə havanı yardı, koxaya elə bir tərs şillə ilişdirdi ki, kişinin yoğun boynu üstündəki kiçik, keçəl başı çiyninə əyildi. Xurmayı Buxara papağı diyirlənib İsrafil ağanın qabağına düşdü. Gözlərinə isə qaranlıq çökdü. Qara rəngi qar rənginə döndü, bədəninə soyuq tər gəldi. İsrafil ağa öz-özünə təəccüb elədi ki, Mehdi koxa onun şilləsindən nə yaxşı yıxılmayıb ayaq üstə qala bildi. Axı, bu zərbə kələ dəysəydi, kəlin dizi yerə gələrdi…

Mehdi koxa özünə gələndə, gözünə birinci növbədə İsrafil ağanın ayaqları ucuna düşmüş papağı göründü… Bu, onun şəninə əskiklik gətirdi. Bir anlıq fikrə getdi. O yandan papağı götürmək istəyir, bir yandan da İsrafilin qarşısında əyilməyə mənliyi yol vermirdi. Amma kişinin namusu sayılan papağı götürməmək də olmazdı…

Gözlərini yan-yörəsində gəzdirən Mehdi koxa İsrafil ağanın ovsunlu nəzərləri altında yavaş-yavaş aşağı əyilməyə məcbur oldu. Daz başı az qaldı ağanın dizlərinə toxunsun. İsrafil ağanın baxışları onun boynunu ölçdü:

«Nə vurulası boynun var, bircə qılınc zərbəsi!

Məğlubiyyət hissi, düşmənə baş əymək doğrudan da ölümdən betərmiş. Bu əyilmək ona şillədən ağır təsir elədi. əlini papağına uzatdı. Ürəyindən qara qanlar axa-axa:

«Yaxşı İsrafil ağa, sənin ananı ağlatmaq mənə borc olsun» – deyə düşündü.

Yenicə açılmış şırımın içindən toza bulanmış papağını götürüb qamətini düzəldəndə İsrafil ağa onu sözlə də şillələdi: …Baxışlar yenə şahə qalxıb, kəllə-kəlləyə gəldi.

– Di get. Allahına şükür elə ki, səni salamat buraxıram… Burda yatanlara qurban ol!.. Mən əcdadlarımız yatan bu müqəddəs torpağı sənin çirkin qanınla murdarlamaq istəmirəm!

Hirsindən burun pərənləri qalxıb-enən Mehdi koxa toza batmış papağını çırpıb başına qoydu. Sonra ayağını yəhərin üzəngisinə keçirib atın belinə qalxdı:

– Mən səndən lap Sərdarın özünə şikayət eləyəcəm! – deyib atını mahmızladı.

İsrafil ağa saymazyana:

– Get əlindən gələni min qaba çək! – dedi.

* * *

…Kərəm qoca sərkəri dinlədikcə içində baş qaldıran tufan şiddətlənirdi. Mehdi koxadan intiqam almaq hissi üzündə, gözündə əks olunurdu. Hirs onu boğurdu.

O, xəyalında elin heysiyyətinə toxunduğu üçün Mehdi koxanı ittiham edir, həm də İsrafil ağanı asıb-kəsirdi ki, niyə onu öldürməyib?!..

Süleyman kişi əhvalatı nəql elədikcə Kərəmin gözlər önündə çoxdan o dünyaya köçmüş adlı-sanlı kişilər, igid oğlanlar, ağbirçək nənələr, analar gəlib keçirdi. Atasın xatırladı. Ona elə gəldi ki, Mehdi koxa indi də qəbirlərin arasını şumladır. «Biqeyrətdən nə desən çıxar!» az qaldı yerindən durub elə bu dəqiqə ora yollansın…

«Qəbiristan bizim əzəlimiz, dünənimizdir… Elin keçmişini şumlayıb yox eləmək, onu yer üzündən büsbütün silmək deməkdir! Əclaflığın dərəcəsinə bax ki, qəbiristanlıqdan da qazanc götürürlər!?» – belə düşünən Kərəm yanardağ kimi odlandı, üzünü qoca sərkərə tutdu:

– Elə İsrafil ağa bir şillə ilə kifayətləndi?! Pirverdi:

– Dünən qazi Bayram kənddə bizə gəlmişdi. Ordan-burdan gap eləyəndən sonra hələ bu qəbiristan məsələsində düşdü… İnsafən, o da dedi ki, doğrudur, Mehdi koxa İsrafil ağadan qubernatora bir sicilləmə şikayət yazıb. Əmbə, ağa gərək onu bir yolluq öldürəydi. Elin heysiyyətinə toxunmaq olmaz. Sonra səni soruşdu. Dedi ki, Kərəmi tutmaq üçün divana təzədən möhkəm tapşırıq verilib. İndi yaman əlamandadırlar. Onu görüb eləsəniz, deyin, buralardan uzaqlaşsın.

Sükutu heç kəs pozmaq istəmədi. Fikri İsrafil ağa ilə məşğul olan Kərəm nəhayət dilləndi:

– Başı kefdən ayazımayan kəsdən nə ummaq olar?! Beş-altısına əl tutmaq hələ elin qədrini bilmək, qəhrini çəkmək, ona arxa durmaq döyül. Camaatla dərdmən olmaq başqadır.

Süleyman kişi qəlyanına təzə od qoydu:

– Biri ağa, biri koxa! Biri-birinin ətlərini yesələr də sümüklərini çölə atmazlar.

Kərəmin intiqam çeşməsi get-gedə qaynayırdı. Elin tarixinin bir qismi nağıllarda, sözlərdə, söhbətlərdə yaşayırsa, bir qismi də o qəbiristanlıqdakı daş kitabələrin yazılarında ömür sürür! Kərəm ona görə odlanırdı ki, bir elin dünənini silmək, onun bugünkü varlığını danmaq demək idi. Eli təhqir etmək, tapdalamaq demək idi!! Sərkər də qəlyanını sümürə-sümürə elə bumu dedi:

Ora da Kəsəməndir… Ölülər Kəsəməni!.. Bizim də son günümüz oradı… Dədə-babaların yanı!.. Kərəm dilləndi:

– Birinin damını uçursalar o, özünə təzəsini qura bilər. Əmbə, ölü özünə təzədən ev tikməyəcək… Onun xatirəsi ürəklərdə, cəsədi torpaqlardadır… Axirət evinə toxunmaq olmaz! Bu günah heç kimə bağışlanmaz!

Yataqdakılar susmuşdular. Çünki Kəsəmən camaatının bəziləri kimi çobanlar da bu əhvalatdan sonra İsrafil ağanın atasına rəhmət oxuyur, elin qeyrətini çəkdiyinə görə ürəklərində «sağ ol» deyirdilər. Amma iş onların düşündüyü kimi deyildi… İsfəndiyar söhbətə qarışdı:

– Eşitdik ki, Mehdi koxa mal oğruları ilə əlbir imiş, indi üstü açılıb…

– Hə, açılıb… Düzdür.

– Görürsənmi oğurluğu bizim üstümüzə atırdı, köpək oğlu! – deyə İsfəndiyar qızışdı. İşin axırı necə oldu? – İsmayıl soruşdu.

– Necə olacaq, pulun canı sağ olsun… Rüşvət olan yerdə nə haqq, nə divan?!

Kərəm:

– İndi o, canını mənim əlimdən çətin qurtarar! – dedi. – Onun haqq divanını özüm eləyəcəyəm! Onda bilər ki, qəbiristanlığı əkdirməyin cəzası nədir. Süfrəni yığışdıran Binnət dilləndi:

– Köpək oğlunun nə qədər yeri var, yenə də gözü doymur! Kərəm dedi:

– Tamahkarın gözünü torpaq doydurar!

 
«Bu necə əyyamdır, neçə zamandır?
Ürəklər qan ağlar allah amandır!
İşləyən rəiyyət, kef çəkən xandır,
Ağlayana bir inayət görünmür».
 

– deyə sonralar şikayət eyləyən çoban Əfqanın indi qəlbində misralanan aşağıdakı bayatının mayası, çox güman ki, elə o gün Mehdi koxa Kürdə boğulan uşağın məzarını şumladanda göz yaşı axıdan arvadların qarğışı ilə tutulmuşdu:

 
Əzizinəm, Kəsəməndən,
Yol keçər kəsə məndən.
Ölən Poyludan olsun,
Ağlayan Kəsəməndən!
 

Beləliklə də, Mehdi koxanın ölümünə fərman verildi.

* * *

Gecə yarıdan keçmişdi. Söyünbəyli kəndində yalnız bir evdən işıq gəlirdi. Bura Hüseyn ağanın (Abbasqulu ağanın qardaşı) mülkü idi. Evin pəncərələrindən süzülən işıqda ətrafın qarla örtüldüyü görünürdü və bu bəyaz örtükdə çıraqların şöləsi zəfəran rənginə çalırdı. Lopa-lopa yağan qar dənələri çəmənlikdə qaynaşa-qaynaşa uçuşan ağ kəpənəklərə bənzəyirdi…

Bir həftə idi ki, bu evdə çal-çağır idi. Əvvəli cümə axırı cümə. Bu gün şənliyin axırıncı günü idi. Mərəkədə iştirak eyləyən kənd camaatı artıq dağılmışdı. Hər axşam olduğu kimi, indi də uzaqdan gələn qonaqların bəzisi yatmağa, bəzisi qumar oynamağa hazırlaşırdı.

Kəsməndən gələn Kavı koxa isə kəndə getmək istəyirdi.

O, ev yiyəsinə yaxınlaşdı:

– Söyün ağa, allah xeyir işini mübarək eləsin, gün o gün olsun ki, oğlunun toyuna gələk. İndisə izin ver mən gedim. Pristav tezdən kəndə gəlməlidi… Bir qalmaqal iş var, gərək onu həll eliyək!

Qonaqları bir-bir yerbəyer eləyən ev yiyəsi heyrətləndi:

– A kişi, sən nə danışırsan! Gecənin bu vaxtında, bu qar-boranda hara gedirsən! Gecəni qal, dincini al, qoy heç hava bir az işıqlaşsın! Kavı koxa arxalığının boğazını düymələdi…

– Nə olacax, sabahın açılmasına bir şey qalmayıb…

– Yox, inciyərəm başın haqqı! – dedi Hüseyn ağa və onun qoluna girib qonaq otağına apardı.

Kavı Kərəmin bibisi oğlu idi. Arvad tərəfdən İsrafil ağaya da qohumluğu çatırdı. İsrafil ağa, arvadının dayısı idi. Hüseyn ağa Kavı koxanın İsrafil ağa ilə yaxın olduğunu, bəzən xeyrə-şərə birgə getdiyini də bilirdi. O, öz-özlüyündə yəqinləşdirmişdi ki, İsrafil ağa ilə Kərəmin düşmənçiliyi bu vaxta qədər Kavı koxa ilə İsrafil ağa arasında olan münasibəti pozmamışdır. Odur ki, kişi qonaq otağının qapısını taybatay açıb enli taxtın üstünə yanaşı salınmış yerləri göstərərək dedi:

– Yeriniz hazırdı. Bu sənin, bu da İsrafil ağanın… Hüseyn ağa belə deyəndə Kavı koxa duruxdu. Həmişə ciddi olan sifətinə təşviş qondu. Azca sükutdan sonra nə düşündüsə getməyini bir də təkid elədi.

Qumar oynamağa gedən İsrafil ağa onların söhbətini eşidib ayaq saxladı. «Düzdü, biz bir yerdə çox xeyir-şərdə olmuşduq, əmbə bir otaqda, özü də yanaşı heç vaxt yatmamışıq. Adamdı, bəlkə məndən ehtiyat eləyir? Hər halda Kərəmlə qan qohumudur» – Ürəyində belə götür-qoy eləyən İsrafil ağa dedi:

– A Kavı, pristavı bir az gözlər… Qumar oynamırsan, oynamırsan, get dincəl. Kəsəmənə sabah bir yerdə gedərik!..

Bu sözlər Kavını bir qədər düşündürdü. Çünki bu deyilənlərin başqa mənası da vardı… Bu o demək idi ki, «A Kavı, bu yad yerdə, mənim qohumumun evində sənin başından bir tük də əksik olmaz. Axı, mən İsrafil ağayam, namərd deyiləm…»

Bu incəliyi başa düşən Kavı zarafata keçdi:

– Pristavdan qorxuram. Birdən koxalıq zəncirini əlimdən aldırar, onda necə olsun?!… Kavı koxa ucaboylu, enlikürək, qoçaq, qoldan da zorlu bir kişi idi. Onun Kəsəmənə koxa seçilməsində İsrafil ağanın köməyi olmuşdu. Odur ki, İsrafil ağa:

– Qorxma, – dedi, – yenə bir saqqal tərpədərik, zəncirinə toxunmazlar.

Kavı koxanı yola gətirdilər, burada gecələyəsi oldu.

Kişi fikirli-fikirli yataq otağına keçdi. Bir qədər ortalıqda dayanıb, qərəldə yanan çırağın zəif işığında taxtın üstündə yanaşı salınmış yerlərə baxdı. Gözü sağ tərəfdəki yorğan-döşəyi aldı. Sonra asta-asta açdığı tapança və xəncəri balıncının böyrünə qoydu. Əynindən çıxardığı çuxa və arxalığını kətilin üstünə atdı. Yanını taxtın qırağına verib uzunboğaz çəkmələrini çıxartdı. Yerin içinə uzananda əllərini çarpazlayıb başının altına qoydu və gözləri tavana zilləndi, fikirləri haçalandı:

«Birdən İsrafil ağa fürsəti fotə verməyib, yuxuda ikən onu öldürsə?!.. Belə ola bilərdimi?.. Niyə olmur? Çiy süd əmmişə nə etibar, özü də qan düşmənə». Sonra «lənət sənə şeytan» – deyib başqa cür fikirləşdi: «İsrafil ağagil mənim dayımı, bizim tərəfin adamları da onun əmisini öldürüblər. Bu qanlı ədavəti dərinləşdirmə nə üçün? Nə vaxta qədər bu ədavət davam etməlidir? Axı İsrafil ağanın ölümü ilə bu ədavət qurtarmayacaq, əksinə tüstülənən ocaq yenidən daha şiddətlə alovlanacaq; Bir də İsrafil ağanı yatdığı yerdə öldürməklə Kərəm razılaşarmı? Əyər ona qalsa, İsrafil ağa evində yatdığı yerdə Kərəm pəncərədən onu çoxdan vura bilərdi. Axı, bu düşməndən mərdi-mərdanə qisas almaq deyil!.. Yox, bura qisas yeri deyil. Hər şey öz məqamında…»

Anlar ötdükcə qara fikirlər gah dalğa-dalğa ona hücum çəkir, başında ildırımlar çaxır, gah da külək buludlarını qovmuş səma kimi açılırdı. Nəhayət, o hər ehtimala qarşı xəncərini götürüb balıncının altına qoydu. Otağın soyuq havasından və bütün günün yorğunluğundan yaranmış şirin yuxu get-gedə onu üstələyirdi, kisi isə təslim olmaq istəmirdi…

…Bu vaxt başqa bir otaqda qumar məclisi bərk qızışmışdı. Əlvan zili salınmış enli taxtın üstündə dövrə vurub əyləşmiş bəylər qumar oynayırdılar. Papiros tüstüsü duman kimi otağı bürümüşdü.

Udanların kefi kök, uduzanların qanı qara idi. Onlardan biri dövrədən çıxmayaraq, elə oradaca ağzı üstə yatmışdı. Qumar adətinə görə, bəylər onun belində şam yandırmışdılar… Buxarıdakı ocağın cilvələnən al tavandan asılmış qoşa otuzluq çırağın şələsinə qüvvət verirdisə də uduzanın belində yanan şamın ağalar üçün ayrı nəşəsi vardı.

«Bank» indi Çaylı Əli ağaya keçmişdi. Hamını bir-bir udurdu, hətta İsrafil ağa da «bank»a iki dəfə iri məbləğdə pul salmışdı. Ortalıqda bir qalaq pul vardı.

Son dövrə idi, artıq «bank»a kart paylanırdı. Həmişə qumarla məşğul olan Əli ağa «bank»da bu qədər pulu az-az görmüşdü. Ağa bu «bank»ı vursa xeyli qabağa düşürdü. O, hərəyə bir qumar kağızı verib, birini də öz qabağına qoydu. Hamı həyəcan keçirirdi. «Bank»dardan sağda oturan İsrafil ağadan başqa hamı kart kağızını qaldırıb xalına baxdı… Oynadılar. Yenə əllər bir-bir «vuruldu». Əli ağanın kefi kök idi. Növbə İsrafil ağaya çatdı. O, gözucu «bank»a baxdı, orada təxminən beş-altı min manat pul vardı.

– Görürəm, əlin tutubdur, əmbə bu dəfə məni uda bilməyəcəksən. Gəl belə danışaq, bankdakı pulların yarısını ver, mən heç zəhmət çəkib bu karta oynamayım…

Öz əlini bilən Əli ağa qımışdı və şəstlə kartını açıb təkxalı İsrafil ağaya göstərdi.

– Əlimi görürsən?! Səni də udacam!..

Bəylərin bəzisi İsrafil ağanın, bəzisi Əli ağanın udmasını istəyirdi. İsrafil ağa da kartını o biri üzünə çevirdi. Surət idi. «Bank»dar onun əlindəki kartın xalını görəndə bir az da ürəkləndi. Özündən razı halda:

– İsrafil ağa, nə məbləğə gedirsən get…

– Qumarın iki başı var, biri udmaq, biri uduzmaq, – dedi.

İsrafil ağa soyuqqanlı:

– Özün bil! – dedi. – Amma yadında saxla, gəlhagəlin bir gethagedi də olur. İndi ki, mən deyənə razılaşmadın, onda bütün banka gedirəm.

O, kart kağızını barmağı ilə yavaşca Əli ağaya doğru itələdi və soyuqqanlıqla dilləndi:

– Bunun üstünə iki kart qoy… Ya sənə verər allah, ya mənə!..

Hamı İsrafil ağanın bu qədər məbləğə getdiyinə heyrət etdi.

Əli ağa bir az çəkindi:

Bəlkə… «bank»ın yarısına gedəsən? Sənə qıymıram. İsrafil ağaya bu sözləri demək olardı? O, gözlərini qıydı və dinməz onun üzünə baxdı. «Bank»dar gördü ki, rəqibi dediyindən dönən deyil, onun kartının üstünə dalbadal kart sıxdı. İsrafil ağa onlara əl vurmadı.

– Mən üstüörtülü oynuyuram, özünə get!

Əli ağa özü üçün bir kart götürdü. Onun əli əsirdi. Dəsti yerə qoyub öz kart kağızlarını götürdü və onları bir-birinə bərk sıxaraq üfürə-üfürə, yavaş-yavaş ikinci kartın ucunu açdı. Azca duruxdu, sonra soruşdu:

– Azalmırsan ki?

İsrafil ağa Əli ağanın rənginin qaçdığından sezdi ki, onun əli korlanıb. O, özünəməxsus əda ilə bığını eşə-eşə: «kartına bax» – dedi. Ürəyi nanə yarpağı kimi əsən Əli ağa dəstdən bir kart da götürdü və:

– Açıl! – dedi.

İsrafil ağa kart kağızlarının üçünü də arxası üstə çevirdi. İki altılıq, bir valet. «Kaş elə mən də on beşdə dayanaydım!» – belə xəyal eləyən Əli ağa üçüncü kartını yoxladı. Qanı qaraldı. Kart kağızlarını acıqla yerə çırpdı. Üçüncü kart da tək xal imiş… İsrafil ağa çiyinləri qalxa-qalxa gülüb pulları yığışdırdı…

* * *

…Kavı koxanın gözünə yuxu getmirdi. O, indiki vəziyyətdə Kərəmlə İsrafil ağanın düşmənçiliyinə öz münasibətini aydınlaşdırmaq istəyirdi. Bunun üçün kişi xəyalında da mizan-tərəzi qurmuşdu. Bu tərəzinin bir gözündə arvad qohumluğu, bir gözündə qan qohumluğu dayanmışdı. Elə bir tərəzi də onun özü kimi tərəddüd içində idi. Gah sağ tərəf, gah sol tərəf əyirdi. Nəhayət, bir anlığa gözlər tarazlaşdı. Sonra da qan qohumluğu tərəf ağır gəldi…

İntiqam hissini boğmaq olmazmış! Qisas hissi indi Kavının ürəyində əfi ilana dönüb baş qaldırmışdı. Bu şahmar indi düşməni çalmaqdan başqa bir hissiyyata qadir deyildi… Bu hiss ona Zal qızı Gülnazın döşündən əmdiyi süddən keçmişdi… Bir də, bir də ki, bu hissi onda qaynadan dayısı İsgəndərin intiqamı idi…

«Belə fürsət ələ keçməz!» – deyə koxa düşündü və yenə sol böyrü üstə çevrildi…

…Qumar üstündən duran İsrafil ağa Hüseyn ağaya dedi:

– Gəlsənə bir eşiyə çıxaq, hanamızı dəyişək!

– Yaxşı olar, rahat yatarıq, – ev yiyəsi razılaşdı. İsrafil ağa Xorasan kürkünü çiyninə saldı, onlar bayıra çıxdılar. Pəncərələrdən həyətə düşən sarımtıl işıqda yenə lopa-lopa qar yağırdı. Şaxta-boran bir az şiddətlənmişdi. Soyuq adamın iliyinə işləyirdi. Onlar pilləkəndən yerə enəndə çovğun qarı İsrafil ağanın üzünə çırpdı. İsti otaqdan çıxmış ağa üşüdü. O, kürkünə daha bərk büründü. Ordan-burdan söhbət eləyə-eləyə həyətdə gəzindilər…

Tövlə tərəfdə şaqqıltı eşidildi. Hər ikisi bu səsə diqqət kəsildi. Hüseyn ağa irəli getdi… İsrafil ağa həyətin o başında, darvazanın yanında qaratikan çəpərinə daldalandı. Yağan qar get-gedə onun yadına hələ axşamdan məclisdə yeyib-içən vaxt eşitdiyi bir xəbəri saldı. Toya gələnlərdən kimsə xəbər gətirmişdi ki, Mehdi koxa Kəsəmən qəbiristanlığında cüt saldığı üçün Kərəm bu gün onu öldürüb… Bu söz İsrafil ağanı düşündürdü. «Kərəm məndən qeyrətli çıxdı. Kəndin ağası mən ola-ola, qeyrətini o çəkdi…» Kişi birdən diksinən kimi oldu. Onun gözünə ağ qar ütündə Mehdi koxanın al qanı göründü… Bərəlmiş gözləri qan içindən ona baxırdı. Küt, donuq bu gözlərdə dəhşətli vahimə vardı. İsrafil ağaya elə gəldi ki, Mehdi koxanın miskin baxışları onu da ölümə çağırır. Canından soyuq gizilti keçdi və bu giziltini, vahiməni qovmaq üçün İsrafil ağa bərk-bərk Xorasan kürkünə büründü…

…Amma çəpərin o üzündə aynalının soyuq qundağını üzünə söykəyib onu nişan alan Kərəmdən xəbəri yox idi. Arxası Kərəmə tərəf dayanmışdı. Əli tətikdə durmuş Kərəm İsrafil ağanın üzünü ona tərəf çevirməsini gözləyirdi. Düşməni arxadan vurmağı şəninə sığışdırmırdı. İsrafil ağa isə elə bil, Kərəmin tüfəngi ayağa çəkib ondan birdə addım aralı pusquda dayandığını bilir, nəfəsini duyur və qəsdən üzünü ona sarı çevirmirdi…

Saniyələr ötdükcə Kərəmin qəzəbi artır, az qala: «Ayə, İsrafil, üzünü bəri çevir!» – deyə qışqırmaq istəyirdi.

Doğrudur, əlinə indiyədək çox belə fürsətlər düşmüşdü. İsrafil ağanı çox yerdə haqlamışdı, di gəl ki, onu hər bir şeyə görə bağışlamalı olmuşdu. Düşmənini el-ulus, dost-tanış içində xəcil eləməmişdi… Amma bu dəfə eləyəcəkdi! Daha cana doymuşdu. İsrafil ağa indi havasını dəyişmək üçün təsadüfən belə bayıra çıxmasaydı da Kərəm onun yatdığı otağa girib orada öldürəcəkdi!..

Tövlə tərəfdən qayıdan İsfəndiyar Kərəmi dümsüklədi:

Ayə vur, varaq gedək! Kərəm başını bulayıb sağ çiynini irəli verdi, kürəyini göstərdi… Yəni: «Görmürsənmi necə dayanıb?» İsmayıl anladı. Gözlədilər. İsrafil ağa isə sanki ona tuşlanan tüfəngin iyini almışdı, yönünü heç cürə Kərəmə tərəf çevirmirdi. Onun gözlərində qar üstündəki al qan get-gedə artır, artır, artır və İsrafil ağanı da öz ağuşuna çəkirdi… xəyalı bir də Kərəmə qayıtdı: «Düşmənim də olsa, Kərəm əsl kişidir. Heç vədə namərd iş tutmur». Bu zaman onun gözlərinə görünən qar üstünə çilənmiş al qap ləkələri yox oldu. Kərəm gəlib durdu onun qənşərində, İsrafil ağa yüngülləşən kimi oldu, tərpənməyə qorxdu ki, xəyalı çiliklənər. Bərk üşürgələndi. Otaqdakı istini, məclislərdəki kefi xatırladı. Dərindən köksünü ötürüb Kərəmin halına acıdı, ürəkdən vaysındı:

– Can, can a Kərəm! – dedi. – Görəsən indi hardasan?.. Bu qiyamətdə, bu şaxta-boranda çöllü-biyabanda necə dözürsən?

Bu soyuq gecənin qəribliyində, zil qaranlığın dərinliyində bu kövrək sözlər necə də işıq saçdı!.. Bir an içində elə bil, arada olan düşmənçiliyin şaxtası isindi, buzları əridi, donu açıldı… Qeyri-ixtiyari olaraq düşmən ürəyindən qopan bu səmimi sözlər görəsən bir zamanlar beləcə bir-birinə can deyib, can eşidən keçmiş dostluğunmu, ötən xətir-hörmətinmi əks-sədası idi?! Yoxsa bir canda vuruşan iki hissin: əvvəl dost, sonra düşmən qəlbinin qayğısı idi? Yaxud uşaqlıqda bir ananın döşünü əmmiş iki süd qardaşın məhəbbəti, ülfəti idi?!

– İsrafil ağa, kimnən söhbət eləyirsən? – bunu Hüseyn ağa soruşdu.

Xəyaldan ayılan ağa özünə qayıtdı:

– Heç kimnən, Kərəmi xatırladım, – dedi. Hüseyn ağa təəccüblə:

– «Kərəm hardan yadına düşdü» – deyə fikirləşdi. Və:

– Mən üşüdüm gedək içəri, – dedi.

Anasının döşündən əmdiyi süd gözünün qabağına gəldi. Elə bil ki, kimsə onun əlindən dartdı: «A Kərəm neyləyirsən? Qardaş da qardaşa əl qaldırarmı?» Babası Molla Zalın sözü yadına düşdü: «Ananın qarğışı övlada təsir eləməz, çünki südü qabağını kəsər. Ata qarğışı isə övladı tez tutar…»

…Kərəm intiqam köhləninin cilovunu çəkdi. Öldürməyə gəldiyi düşmənindən bu etibarı görüb qolları boşaldı. Ürəkdən gələn sözlə daşı da yumşaltmaq olarmış!.. İsmayıl Kərəmin baxışlarından: «İndi ona necə əl qaldırasan?» sözlərini oxudu. Onlar atlandılar. Gecənin bağrını bir neçə addım aralı aynalının ağzından çıxan alov və havaya boşalan güllə səsi yardı… Atlar götürüldü…

İsrafil ağa, Hüseyn ağa və güllə səsinə bayıra çıxa nökərlər yəqin etdilər ki, Kərəm burada imiş!.. Hamı darvaza ağzına çıxdı… Qaranlıqda dördnala canan at ayaqlarının uzaqlaşan səsi hələ də eşidilirdi…

 
«…Köhlən səyirtdilər daşda, qayada,
Mərd mərdi qısnayıb bərkdə satmadı.
Bu ona, o buna güllə atsa da
O buna, bu ona böhtan atmadı…»
 

Gözünün azca çimirini alan Kavı koxa güllə səsinə ayıldı. Tez durub yerinin içində oturdu. İsrafil ağanın yataq yerinə baxdı. Yorğan-döşək boş idi. Bayırı dinşədi. Çöldən qarışıq səslər gəlirdi… nə barədəsə həyəcanla danışırdılar, pıçıldaşırdılar. Kavı koxa: «Yəqin həyətə qurd-quş gəlibmiş…» – deyə düşündü və yenidən yatağına uzandı.

…İsrafil ağa içəri girəndə elə bil, tavandan qar ələndi, onunla bərabər otağa soyuq hava da doldu. Bu soyuq Kavı koxanın üz-gözünü yaladı… Koxa qurcalanıb o biri üzü üstünə çevrildi və eləcə də xoruldamağa başladı.

İsrafil ağa isə yerinin içində uzanıb, Kərəm haqqında düşündü. Kərəmin bu hərəkəti ağanı yaman sarsıtmışdı. «Cəsarətə bax! El basa-basa hardan hara gəlib arxamca… Bəs niyə o gülləni havaya boşaltdı. Yoxsa o, mən deyənləri eşitdi?». Ağa ürəyinin dərinliyində düşməninin mərdliyinə «afərin» dedi…

Otağın bu ağır sükutunda İsrafil ağa Kavının nəfəsindən onun narahatlığını hiss elədi. Gözucu ona baxdı: görəsən, mənimlə bir otaqda niyə yatmaq istəmirdi? Bəlkə nə özünə, nə də mənə etibar eləyir?.. Yəqin fikirləşib ki, birdən ya mənim ya da onun əlindən bir xəta çıxar?» Lakin İsrafil ağa, indiyədək Kərəmə görə, Kavıda özünə qarşı bir qisas hissi görməmişdi. Əksinə, eşitmişdi ki, Kavı çox yerdə onların düşmənçiliyi barədə demişdi: «Doğrudu, mən koxayam, kənddə hər işi, dava-dalaşı öz yoluna qoymaq mənim borcumdu. Əmbə neyləyim ki, aşağı baxıram saqqaldı, yuxarı baxıram bığ…»

İsrafil ağa bütün bu götür-qoydan sonra yönünü Kavı koxaya tərəf çevirdi. «Əmbə nə bilmək olar? İnsan çiy süd əmib.... İntiqam kül altında qalan köz kimi şeydi, yox yerdən üfürülüb közərir…»

Onlar bir-birinə inamı, etibarı olmayan ac canavar kimi ağız-ağıza, nəfəs-nəfəsə yatmışdılar… Görəsən bu kor, kar, lal oyununda kim udub, kim uduzacaqdı? Kim kimi yuxuya verəcəkdi? Kim əsəb, kim səbr atına minəcəkdir.

Aradan xeyli keçdi.

Narahat yatmış Kavı koxa tez oyandı. kirpiklərini azca aralayıb gözucu İsrafil ağaya baxdı. Ağa şirin yuxuda idi.

Kavı koxa sağ əlini sakitcə balıncının altına apardı. Xəncəri dəstəklədi. Şübhə oyatmamaqdan ötrü bir an əl saxladı. Xəncərin dəstəyindəki soyuqluq bütün bədəninə axdı. Niyyəti ilə iradəsi arasında çarpışma başladı. Sanki ürəyinə cəsarət, qoluna qüvvət topladı. Sonra xəncəri yavaş-yavaş sıyırmağa başladı. Qolunu yarıya qədər yorğanın altından çıxarmışdı ki, birdən dirsəyinin sancdığını hiss elədi. Bu nədir? Damarmı qaçdı? Yox, bu damar deyildi, ətinə ucu şiş nə isə bir şey batırdı. Yerindəcə dondu. Sol əli ilə isinən dirsəyini yoxladı. Barmaqları şirələndi. Bu, qan damcıları idi. Ehtiyatla sağ gözünü açdı. İki balınc arasında bir şey parladı. Bu, ağanın ilandilli xəncəri idi, zəhərini tökmüş, şahmar kimi öz qınına – İsrafil ağanın yorğanının altına çəkilirdi…

Kavı uçundu! İlan uyuyar, düşmən uyumazmış! İsrafil ağanı sancmaq, yaralamaq olmaz, əl qaldırdınmı gərək onu bir yolluq eləyəsən! Bəlkə o, hər şeyi dansın? Desin ki, əlini balıncın altına elə-belə aparmışdı? Yox, onu aldatmaq da olmaz! Aman allah, indi nələr olacaqdı?! Bu sükutdan qan iyi gəlirdi…

İsrafil ağa tasalandı. Şeytana lənət dedi. Kərəmin havaya atdığı güllə yadına düşdü. «Axı bizim Kərəmlə olan ədavətimizdə namərdlik yoxdur…»

O, yorğanı başından açıb dedi:

– A Kavı, qoysana yataq, yad yerdəyik, yaxşı döyül! Kavı koxa dilləndi:

– Ağa, bir xətadı əlimdən çıxdı. Səni Kərəmə and verirəm, bağışla!

İsrafil ağa:

 
– «İsrafildir mənim adım,
Namərd olmaz yaxın yadım.
Get bu dəfə bağışladım,
Bil yurdunda turp əkərəm».
 

ZAMANIN İKİ RƏNGİ

«Məşhur Kərəm Zaqafqaziyada dəhşətli bir tufana dönmüşdür».

«Narodnaya volya» jurnalı», 1885-ci il.

Zirvələri uzaqlarda görünən ağbirçək dağlar dünənki sazağı elə bil özünə çəkmişdi. Hava ilıq-xoş idi. Dan ağaranda yağan yağışdan yollarda toz-torpaq yatmış, yer-yurd təpimişdi. Ətrafdakı ağacların, kolların xəzana boyanmış yarpaqları qırmızı, sarı rəngə çalır və qəzanın qərbində yerləşən bu vadi xalıya oxşayırdı. Gözləri əsir edən bu payız mənzərəsini axar-baxarlı yamaclar, suyu şəfalı bulaqlar, narıncı don geymiş Qarayazı meşəsi, təbiətin səsi, uzaqlarda yallı gedən Qafqaz dağları tamamlayırdı.

Al-çəhrayı buludlar sirli-sehirli, əngin göylər mavi idi. Bu əngin mavilikdə sultanlıq eləyən günəş də günorta taxtına yenicə qalxmışdı…

Və onun qızılı şəfəqləri altında Qazaxdan Tiflisə doğru uzanan karvan yoluyla «Sınıq körpu»yə sarı iki fayton, bir dəstə atlı irəliləyirdi…

Dəstənin qabağında gedən faytonda dörd nəfər əyləşmişdi. Arxa tərəfdə orta yaşlı şişman kişi Yelizavetpol quberniyasının qəza polis idarələri rəisi Hüseyn bəy İsrafilbəyov idi. Yanında xüsusi tapşırıqlar üzrə baş məmurluğa təzə təyin olunmuş Məmməd bəy Şahmalıyev oturmuşdu. Onlarla üzbəüz Qazax qəza rəisi İosif Qançeli və Axund Molla Əli əyləşmişdi.

Qara bığına, gicgahlarına azacıq dən düşmüş Hüseyn zəhmli-hökmlü bir şəxs idi. Bütün qəza rəisləri, o cümlədən Qançeli də ondan çəkinirdi. O, qubernatorun sağ əli idi. Kefi necə istəyirdisə camaatla da elə rəftar edirdi. Bir sözlə, külli-ixtiyar sahibi idi.

Ona nisbətən cavan görünən Məmməd bəy də az bir müddət ərzində qubernatorun etimadını qazanmış, polis məmurları arasında bacarıqlı bir qanun keşikçisi kimi ad çıxarmışdı. Otuz beş yaşı olardı. Ucaboy, qarayanız şux bir cavan idi. Vaxtı ilə könüllü olaraq rus ordusuna xidmət etməyə gedən Məmməd bəy orada yaxşı kəşfiyyatçı olmuş və dəfələrlə fərqlənərək bir neçə orden almışdı. Baş məmur indi başına gələn döyüş əhvalatlarından danışırdı… Hətta, faytonçu da qulaqlarını şəkləmişdi, onu dinləyirdi. Amma bircə Molla Əli bu söhbətlərə maraqsız idi. Fayton beşik kimi yırğalandıqca o, mürgüləyir, hərdən öz-özünə nəsə deyir, hərdən də sinəsinə əyilən əmmaməli başı az qala Hüseyn bəyin qarnına dəyirdi.

İsrafilbəyov mollanı da, özünü də bu narahatçılıqdan qurtarmaq məqsədilə Şahmalıyevin sözünü kəsib din xadiminə müraciət etdi:

– Möhtərəm axund!

Molla Əli pırpız qaşlarına, yap-yörəsi qırışmış qonur gözlərinə sığal çəkdi.

Hüseyn bəy sözünə davam elədi:

– Görəsən, Məhəmməd peyğəmbərə…

Axund bu adı eşidən kimi özünü düzəltdi, qeyri-ixtiyari pıçıldadı: «Allahüməsəlli əla Mühəmmədin və ali Mühəmməd…»

İsrafilbəyov sözünün əvvəlini təkrarən:

– Görəsən, Məhəmməd peyğəmbərə, – dedi, – bir neçə arvadı azlıqmı edirdi ki, oğulluğu Zeydin arvadı Zeynəbi da «allahın əmri ilə» özünə arvad eləmişdi?

Axund salavat çevirib, əbasının ətəyini dizləri üstünə çəkdi. Arıq sifətindəki qırmızı saqqalı tərpəndi:

– Cənab naçalnik, bu suala elə özünüz cavab verdiniz. «Allahın əmri ilə» olan işə bəndə nə deyə bilər? Siz buyurdunuz ki, peyğəmbər Əlehüssəlam öz oğulluğunun arvadını almışdır. Məlum olsun ki, Zeyd Zeynəbi boşayandan sonra almışdır. Deməli, o, qan qarışdırmayıb, şərən təmiz iş görüb....

İsrafilbəyov sanki nəyinsə intizarından qurtarmış kimi «hmm…» eləyib ucları ağarmış topa bığını eşdi. Molla əlavə elədi:

– Agah olun ki, Quranın …bismillah-irrəhman-irrəhim… Nisa surəsinin üçüncü ayəsində deyilir ki, «Siz iki, üç, lap dörd də arvad ala bilərsiniz. Əmma bu şərtlə ki, həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən onların hər birinə ədalət gözü ilə baxasınız… «Əla qadr bisətikə mudd ricleykə!» – yəni yorğanına görə ayağını uzatmalısan.

Mollanın bu sözlərindən Qançelinin kefi duruldu və ürəyində belə bir şeyin onların dinidə olmadığına görə İsa peyğəmbəri qınadı. Sonra dərindən bir ah çəkdi: «Eh vaxt var ki, bir arvadla əylənəsən, o ki, qaldı iki-üç arvadın ola… Bu iş məni lap qocaltdı… Çalış-vuruş, amma… Eh, heç bu hökumətə də etibar yoxdur. İstəyir lap yüz il ona can-başla qulluq elə, dəridən-qabıqdan çıx, bir balaca büdrədinmi, əllərinə bir danos keçdimi, vəssalam, pulun, adamın yoxsa suda balta batan kimi batdın, səni vəzifədən iti qapıdan qovan kimi qovacaq. İndi kim bilir, məndən qubernatora nə qədər danos yazıblar!..»

Qazaxda lazımi qayda-qanun yaratmağa gələn Qançeli nə rüşvətdən, nə də eyş-işrətdən qalırdı. Lakin hərdən belə ümidsizliyə qapılır, hərdən də öz-özünə deyirdi: «Yox, mən gələndən qəzada işlər çox yaxşıdı!» Amma qəza rəisini narahat edən bircə dərdi vardı: o da nə yolla olur-olsun Qaçaq Kərəmin dəstəsini pərən-pərən etməkdən və onun özünü tutmaqdan ibarət idi. «Of, onu tutsam nə olar?! Həm şöhrətim artar, həm hörmətim… Çinim də bir yandan»… O bu muradına çatmaq üçün nələr eləməmişdi. Gündə bir tədbir tökürdü. Di gəl, bu cəhdlərin heç biri baş tutmurdu. «Yox, onunla bacarmaq olmur. əgər mən onu tutmasam, öldürməsəm, o məni yox edəcək, ya da hökumət işdən qovacaq!..»

Son vaxtlar o, nədənsə tez-tez yuxusunu qarışdırırdı. Bu gecəki yuxusu yadına düşəndə əti ürpəşdi… Yuxu təfərrüatı ilə xatirində deyildi, cikinə, bikinə kimi yaddaşında yaxşı qalmamışdı, amma yadındakı bircə o idi ki, başı üzərində leşə yığılan quzğunlar kimi çoxlu əl-ayaq, əcaib-qəraib ilanbaşlar oynaşırdı. O bu yuxunu yozmaqda qorxdu, «birdən mənası pis çıxar». Rəis bu fikirləri başından qovmağa, unutmağa, çalışdı. «Lənət sənə, kor şeytan!» – deyib özünü ələ aldı. Mollanı indi də Məmməd bəy dindirdi:

– Molla əmi, son bu müsəlman kəndlərində rusların açdığı «uşkola» necə baxırsan?

Axund Molla Əli cavab verdi:

– Urusca oxuyanda nə olar ki, elmə zaval yoxdu. Peyğəmbər özü buyurmuşdur ki, «Ütülbül elm vəlo bassin» – yəni elm dalınca gedin. Çində olsa da…

İkinci faytonda quberniya və qəzanın ictimai həyatında nüfuzlu mövqe tutan fəxri baş məmurlardan şəmşəddinli Allahyar bəy, İsrafil ağa, salahlı Annaq bəy, Dağkəsəməndən Mustafa ağa gedirdi. Allahyar bəy başını dik tutaraq bu yaxınlardakı uzaq səfərindən, bu səfər zamanı Peterburqda keçirdiyi xoş günlərdən danışdıqca ona həsəd aparırdılar.

Lap arxada həkim Aleks Yecubov, Qazax polis dəftərxanasının dilmancı Şərif bəy Şıxlinski, Qubernatorun dilmancı Mehdi ağa Vəkilov və bir neçə başqa rəsmi şəxslər at sürürdü.

Yolların qırağında strajniklər, kazaklar, yasovullar düzülmüşdü. Təhlükəli Yerlərdə silahlı dəstələr dayanmışdı. Xüsusi tapşırıq almış koxalar yolboyu kəndlərdə əl-ayağa düşmüşdülər. Qazaxda və qəfilənin keçəcəyi şenliklərdə böyük hazırlıq görülmüşdü, yollar, həyət-bacalar sulanıb çalğılanmış, darvazalardan xalılar asılmışdı. Varlılar və ortabablar pişvaza çıxmışdılar.

Möhtərəm qonağı qarşılamağa gedənlər Salahlıdan keçəndə Qazax qəzası ərazisinə daxil olan Dilicanın sahə pristavı knyaz Davud Tarxan, Ağstafa pristavı Aleksandr Yüzbaşov və Salahlı pristavı Yeqor bəy Məlik-Hüseynov da dəstəyə qoşuldu. Birinci faytonda gedən qəza rəisi Qançeli Yeqor bəyi yanına çağırıb hacı Emin ağanı və onun evindəmi vəziyyəti xəbər aldı. Pristav bildirdi ki, qonaqlıq üçün hər şey hazırdır, heyvanlar kəsilib, stollar düzülüb, süfrələr açılmışdı. Hacı Emin ağa evdə təşrif gözləyəcək.

Bir azdan knyaz David Tarxan da atını mahmızlayıb yoldaşlarından aralandı və İsrafil ağa əyləşən tərəfdən faytona yanaşdı. İsrafil ağanın gözləri yol çəkirdi. Pristav ona nəzakətlə salam verib xəyaldan ayırdı, kef-əhvalını soruşdu, sonra:

– Görəsən, zati-aliləri Qazaxda çoxmu qalacaq? – deyə maraqlandı. İsrafil ağa cavab verdi.

– Güman ki, bir-iki saat burada dincələndən sonra Gəncəyə yola düşər…

O, sağ tərəfdə qolunu faytonun dirsəkliyinə qoyub əli gicgahında düşüncələrə dalan Allahyar bəyə üz tutdu:

– Elə döymü, Allahyar bəy?

Peterburq səfərindən ağızdolusu danışıb qurtaran, Allahyar bəy indi öz aləmində idi. O, canişini evinə qonaq çağırmaq haqqında düşünürdü. Saysız-hesabsız naxır, ilxı, sürü, əlli min desyatin torpaq sahibi Allahyar bəyi Sərdar da yaxşı tanıyırdı. Hətta ona bir dəfə Qocurdakı öz yay malikanəsində qonaqlıq da vermişdi. Və o bilirdi ki, Allahyar bəy özü-özünə hörmət etməyi və etdirməyi bacaran, dediyindən dönməyən, ağlına gələn ağlasığmaz işləri nəyin bahasına olursa-olsun yerinə yetirən bəylərdən idi. Sərdarı evinə dəvət etmək fikrinə düşmüşdüsə, deməli mütləq məqsədinə nail olmalıydı. Elə ona görə də hələ Sərdarın razılığını almamış, bura gələndə evdə böyük hazırlıq gördürmüş, yollara xalı döşətdirmişdi. Bu qonaqlıqda çox adlı-sanlı şəxslər, o cümlədən İsrafil ağa və Annaq bəy də iştirak edəcəkdi. Allahyar bəy Sərdarı evinə qonaq çağırmaqla diyarda bir daha şöhrətini artırmaq və külli-ixtiyarını möhkəmlətmək istəyirdi.

İsrafil ağanın müraciəti kişini xəyal gəmisindən sahilə atdı. Qalın qaşları altından baxan oynaq gözlər İsrafil ağaya dikildi.

– Doğrudu, Usuf bəyin dediyinə görə (o, İosif Qançelini nəzərdə tuturdu) Salahlı bəyləri burada böyük hazırlıq görüb, ona ziyafət vermək fikrindədirlər. Amma…

O əyilib İsrafil ağanın döşü üstündən pristava baxdı. Faytonla yanaşı yorğalayan, kəhər at belində gedən knyazın iri bədəni silkələnirdi. Allahyar bəy yenidən geri söykəndi.

– Eşitdiyimə görə, Gəncədə dəmir yolu fəhlələri arasında böyük iğtişaş baş verib, – dedi. – Ağlım çətin kəsir ki, zati-aliləri Qazaxda ləngisin. Xəncərinin qəməsi ilə başını qaşıyan Mustafa ağa söhbətə qoşuldu:

– Canım, bu fəhlələr nə yaman cığal millət imiş?.. Bakı – Tiflis dəmir yolunun çəkildiyi cəmi üç il döyül əmbə elə hey eşidirik ki, fəhlələr şuluqluq salır.

Allahyar bəy:

– Hə, – dedi. – Kəndlilərə min şükür!

Sərdarı tezliklə öz evində görmək istəyən Allahyar bəy onun burada çox ləngiməsini istəmirdi. Bu məramı başa düşən Annaq bəy dedi:

– Allahyar bəy, Gəncədə iğtişaş baş verməsin, istəyir lap qiyamət qopsun. Əyər zati-aliləri kimi ali bir qonaq Qazax torpağına qədəm basır, duz-çörəyimizin dadına baxmırsa, biz ona buradan yol vermərik…

Onun qarayanız sifətindəki iri ala gözləri qıyıldı. Enli qara bığları altındakı dodaqları qaçdı:

– Lap biri sən özün ol, bu işə razı olarsanmı? Yanıqlının yollarını indidən kəsdirmisən… O ki, qaldı bu dünyanın işlərinə, onu deyim ki, bu saat nəinki şəhərlərdə, heç kəndlərdə də vəziyyət yaxşı döyül.

Allahyar bəy qızılı qaragül papağını azca geri eləyib, alnını ovxaladı. Və təəssüflə dilləndi:

– Elədi, deyəsən, Uruseti bürüyən od-alovun dilləri yavaş-yavaş buraları da yalayır…

İsrafil ağadan başqa heç kəs Annaq bəyin «kəndlərdə heç vəziyyət yaxşı döyül!» – sözünün fərqinə varmadı. Sözün donu onun gözündə özgə bir rəngdə cilvələndi. Dostunun sözündən sərpən İsrafil ağa onun dediklərini atmaca güman etdi, di gəl, qanrılıb sınayıcı nəzərlərlə Annaq bəyə baxanda şübhələri dağıldı. Amma dostunun sözləri dünən axşam onun başına gələn bir əhvalatı yadına saldı…

…Dünən axşam o, şəhərdən kəndə qayıdanda «Qara su»yun başında ona güllə atmışdılar. Şər qarışmışdı, güllə atan adam özünü tez qamışlığa vermişdi. Ağanın iti gözləri onu ötəri görmüş və Kərəmin yaxın qohumu Pirvəliyə oxşatmışdı. Gərdan çəkib cilov gəmirən Sarı atı o nə qədər mahmızlamışdısa, dikbaş köhlən qamışlığa girməmişdi. Hürkmüşdü. «Kişi sər verər, sirr verməz» – demişlər. İsrafil ağa bu əhvalatı hələ heç kimə açıb-bükməmişdi. İndi dedi:

– Doğrudu, mizan-tərəziyə sığmayan bu zamana günü-gündən yaman dəyişir…

Əllərini qarnı üstündə çarpazlayıb baş barmaqlarını asta-asta oynadan Mustafa ağa hazırcavablıq elədi:

– Zamana dəyişir, əmbə biz dəyişə bilmərik. İsrafil ağa məşhur bəylər cərgəsinə yeni-yeni qoşulan Mustafa ağaya zarafatyana söz atdı:

– Adamlar da cürbəcürdü, a Mustafa ağa… Kimi dəyişməz, kimi dəyişər. Sonra isə ürəyində düşündü: «Yer üzünü su bassa da, sən üzdə qalarsan!».

Mustafa ağanın İsrafil ağaya heç bir pisliyi dəyməmişdi, amma nədənsə İsrafil ağanın ondan xoşu gəlmirdi: «Hara gündü, palazını ora salandı», – deyirdi.

Mustafa ağanı zarafatın yeli çaldı, amma özünü o yerə qoymadı. Üzdə güldü, içdə İsrafil ağanı yanıdı. Onun təqribən qırx-qırx iki yaşı olardı. Ucaboylu, sarıyanız, gözləri göyə çalan, üzü çopur, qamətli bir kişi idi. Dağkəsəməndə beş var-dövləti olan ağa vardısa, biri Mustafa ağa idi.

İsrafil ağanın bayaqdan bir qədər kefsiz görünməsi və indicə söylədiyi gileyli sözlər Allahyar bəyin diqqətindən yayınmadı. «Düşməni qaçaq olan gecələr sübhədək dardan asılar, İsrafil ağa, mən bilirəm son nələr çəkirsən. Amma sənin xəbərin yoxdu ki, Bozalqanlı Tanrıverdi mənim başıma nə işlər açır?»… Allahyar bəy dostuna yaxınlıq göstərdi:

– Kəsəməndə nə var, nə yox, sakitlikdirmi? Həmişə özünü gözü tox, kefi kök göstərən İsrafil ağanın cavabında bu dəfə giley-güzar sezildi.

– Eh, Kəsəmən nə vaxt sakit olub ki? Həmişə qazan kimi qaynayır. Elə hər yerindən qalxan «Mənəm, mənəm!» – deyir.

Elə bil Allahyar bəy İsrafil ağanın ürəyinə girmişdi, ona təsəlli verdi:

– İsrafil ağa, fikir eləmə… Bu enişli-yoxuşlu dünyadan o qədər əlində qılınc «mənəm-mənəm!» deyənlər gəlib-gedib ki… Allah-taala bu dünyada hərəyə bir qənim yaradır… Qoyunun qənimi qurddursa, insanın qənimi insan özüdü. O «mənəm-mənəm» deyənlərin allaha şükür, bizim kimi «mənəm-mənəm»ləri var.

İsrafil ağa yenə özünü sındırmadı, ürəyində yatan aslan baş qaldırdı:

– Əlbəttə! Kim bizə bir söz deyə bilər?! Var bizim, zor bizim, hökumət bizim, divan bizim. Atalarına od vurarıq! Amma yenə xəyallandı: «Yox, əyər işlər belə getsə, onda nəinki şəhərlərdə, Annaq bəyin dediyi kimi, kəndlərdə də vəziyyət yaxşı olmayacaq, «mənəm-mənəm!» deyənlərin də sayı çoxalacaq! Bəlkə Sərdardan tavaqqı edək ki, bəzi kəndlərin üzərində əsgəri qüvvə saxlasın?»

Qılınclarının dalı da, qabağı da kəsən adlı-sanlı bəylərin bu cür danışıqları pristavın narahatçılığını bir qədər artırdısa da, o öz inamında əmələ gələn sarsıntıları üzə vurmadı.

Dəstə körpüyə çatanda dayandı. Ağalar Qafqazın Mülki İşlər üzrə Baş İdarə rəisi, Qafqaz hərbi dairəsinin ordu komandanı general-adyutant Aleksandr Mixayloviç Dondukov-Korsakovu burada, get-gedə böyüyüb vadiyə çevrilən dərə ilə nazlana-nazlana axan Xram çayının sağ sahilində qarşılamalı idilər. Şahlığın tac qaşı kimi Babəkər dağının zirvəsinə qonmuş həyat sultanının zərrin saçaqlarında xumarlanan «Sınıq körpü» ana Kürün qolu – Xramın boynunda həmayil kimi şölələnirdi.

Qafqazın ən böyük, gediş-gəlişli ticarət yolu, tağları sal daşlardan və qırmızı kərpicdən hörülmüş bu əzəmətli körpünün üstündən keçirdi. Onun hər iki sahillə bitişən enli dayaqlarının içi geniş otaq idi. İlin hər vaxtı bu yolla gəlib-gedən yolçular, tacirlər, səyyahlar burada köç salardı. Bura həm sığınacaq-istirahət, həm də yolüstü ticarət yeri kimi gümüşü çay üstündə bir karvansaraya çevrilmişdi, Və həmişə də haylı-küylü idi. Elə indi də buralarda çoxlu adam vardı. Havalar xoş keçdiyindən camaat bayırda idi, dəstə-dəstə sahilə səpələnmişdi. Körpünün sağ qolunda yüklü-yüksüz dəvələr, atlar, öküzlər, uzunqulaqlar, arabalar, fayton və furqonlar gözə dəyirdi. Karvansaranın qabağında iki-üç yerdə ocaq qalanmışdı. Aşpazlar hərdən qazanların qapağını açır, buğlana-buğlana bişən xörəklərin çömçə ilə dadına-duzuna baxırdılar. Korun-korun qızaran kömürün istisindən qaynayan iri mis samovarların zümzüməsi eşidilirdi. Bir yanda kef məclisləri qurulmuş, sazın səsi çonqurinin səsinə qarışıb dalğa-dalğa ətrafa yayılırdı. Müxtəlif dillərdə söhbətlər, sövdələşmələr, sağlıqlar eşidilirdi; qızğın alış-veriş gedirdi. Bir tərəfdə bəylər buğa və kəl döyüşünə tamaşa edir, bir tərəfdə isə gürcü tavatları erməni bəyləri ilə eşşəyin quyruğunu qatırın quyruğuna bağlayıb hansı-hansına zor gələcəyindən mərc qoşub bəhsə girmişdilər. Heyvanların biri o birinə güc gəldikcə tamaşaçıların səsi yüksəlirdi.

Kababın, çaydan tutulub elə oradaca qızardılan Xram balığının iyi ətrafı bürümüşdü. Əyninə qara çitdən genbalaq şalvar geyib beli büzməli arxalığının üstündən qırmızı qurşaq bağlamış kinto qısa günlüklü dəyirmi şapgəsilə çay qırağında bişirdiyi kababın gözünü yelpikləyirdi. O, körpünün başındakı faytonları və atlı dəstəni görən kimi öz mahnısını oxuyurdu:

 
Modi, modi genatsvale,
Quzu da var, balıq da.
Modi, modi, a müştəre,
Şərab çoxdu tuluqda!
 

Bu mahnını eşidən İsrafilbəyov motal qarnına sığal çəkib dili ilə dodaqlarını yaladı. Sonra da nəzərlərin aşağıdan – körpünün altından yuxarı qaldırıb Allahyar bəyə baxdı, ona göz vurub başı ilə kabab bişirilən yeri işarə elədi. Kababın iyindən umsunmuş kimi udqunan Allahyar bəy:

– Köpək oğlu, elə oxuyur ki, – dedi, adam iştaha gəlir!

Bu sözləri qulağı alan Annaq bəy dilləndi:

– Darıxmayın, Sərdar gəlsin, qarınaçmadan yeyəcəyik. Hüseyn bəy gülümsədi:

– Tərəkəmə pörtdəməsi də olacaxmı, ağrın alım?

Annaq bəy iftixarla:

– Eh, o hələ harasıdı, – dedi. – Qoyunun iç yağına bükülmüş qaraciyər kababı olacax.

…Körpünün günbatan tərəfində, çayın qırağında iki kişi özünü günə vermişdi. Təzə tanışlar baş-başa verib bir-birilə dərdləşirdi. Pəhləvan cüssəli Ömərin iyirmi-iyirmi iki yaşı ancaq .olardı, gəlmə dərvişlərə oxşayırdı. Əynində cındır arxalıq, başında quzu dərisindən saçaqlı qara papaq vardı. Ayağına mal gönündən təzəcə tikdiyi quşburnu çarıq geymişdi. Üzünü saç-saqqal basmışdı, özü də çox yorğun və səksəkəli görünürdü. O biri kişinin adı Abdulla idi, özü də Ömərin atası yerində olardı. Alçaqboy, arıqsifət, balacagöz bir kişi idi. Əynindəki nimdaş çuxanın bir neçə yerindən yamaq vurulmuşdu. Çitlə başını çəkib, üstündən motal papaq qoymuşdu. Ömər ona bu yaxınlarda başına gələn əhvalatı danışırdı. Danışırdı ki, o, Sığnağda məşhur hacı Muxtar ağanın çobanı imiş, onun qoyun sürüsünə gedirmiş. On yeddi bahar görmüş yeganə bacısı Bənövşə isə uşaqlıqdan ağanın evində qaravaşlıq eləyirmiş. Bir ay bundan əvvəl o, axşam evə gələndə görür ki, hacı Muxtar ağa onun bacısının namusuna toxunmuşdur. Elə həmin günün axşamı Ömər, ağanı öldürüb evinə od vurur, həyətdəki ilanyalı tayalar da, tövlələrdə mal-qara da, elə hacı Muxtar ağanın özü də çıtır-çıtır yanıb kül olur…

– İndi neçə gündü vurhay Kərəmi axtarıram, – deyə özünü dərviş şəklinə salan Ömər sözünə yekun vurdu. – Onun dəstəsinə qoşulmaq istəyirəm. Deyirlər dünən «Top güzdək»də imiş, ordan gəlib birbaş burdan Başkeçidə keçib… Ömər doğrudan da bir ay ərzində elə dəyişmişdi ki, bu libasda, bu sir-sifətdə doğma kəndlərinə də qayıtsa, tanıyan olmazdı. Onun söhbətini ürək ağrısı ilə dinləyən Abdulla kişi dərindən nəfəs alıb ağır-ağır başını buladı.

– Mənim də dərdim az döyül, ay oğul… Bir çətən külfətim var. Verginin, töycünün əlindən göz açıb onnarın qarnını yavan çörəklə də doydura bilmerəm. Eşşək kimi işləyir dilənçi kimi dolanırıx… Bir qarış torpağımız yoxdu… Mən də sənin kimi cavan olsaydım, qaçıb Kərəmin dəstəsinə qoşulardım. Daha qocalmışam. Aşığın sözü olmasın:

 
«Nurlu gözüm daha görür tor ilə,
Tor görənin nə fərqi var kor ilə,
Cavanlıq cilovu çəkir zor ilə
Pələng pəncəsini çaldı qocalıq».
 

Bax o mənəm…

Ömər içində pendir, fətir olan bağlamanı açıb süfrə düzəltdi.

– Ay Abdulla dayı, a rəhmətliyin oğlu, nəyi qoyub nəyi axtarırsan, varlının nə vecinədi ki, kasıbların dodağı nə pıçıldayır?

Abdulla kipi dolağının ipini bərkidəndən sonra dərisi codlaşmış qabarlı əllərini suda yaxaladı.

– Düz deyersən, dərdin alım, diləyimiz, istəyimiz içimizdəcə qalır. Qanundan-zaddan da başımız çıxmır ki, heç olmasa divan-dərənin yanına gedib dərd-sərimizi söyləyək.

Körpünün başındakı paqonlu adamları görən Ömər ehtiyatlandı, ağaca daldalanıb dedi:

– Eh, sən nə qoyub nə axtarırsan? Görmürsənmi günü gündən haqsızlıq dörə keçir? Qanun gözləyən kimdi? Qanun bir hörümçək torudur, bizi kimilərdən ötrü qurulub… Özü də elə qurulub ki, lazım gələndə, suçun olsa da, olmasa da ora düşə bilərsən…

Abdulla kişi kəmərinə bağladığı sapısümük bıçağın açıb pendiri doğradı.

– Cana yığılıb Tiflisə şikayətə getmişdim. Oğul sözünə qüvvət, məni divan-dərənin yanına heç yaxın də buraxmadılar.

– Elədi, – dedi Ömər. – Biz tərəflərdə də bəylər şikayət eləməyi rəiyyətə qadağan eləyib.

Abdulla kişi dürmək bükə-bükə sözünə davam etdi:

– Sonra eşitdim kin, Sərdar gəlib buradan keçəcək. İki gündür bu körpünün qulağını kəsdirmişəm. Ondan torpaq istəyəcəm…

Tez-tez yuxarılara boylanan Ömər hiss elədi ki, təhlükə hələ ondan uzaqdı, buralarda onu itirib-axtaran yoxdur.

Körpünün başındakı paqonlu-paqonsuz ağaların hamsı Sərdarı gözləyirdi. Hamının gözü çayın o tayında, yovşanlı yastı irəmənin dalından çıxıb tez də körpüyə girən yolda qalmışdı.

– Elə bilirsən indi burda səni Sərdarın yanına buraxacaqlar? Odur ey… – O, başı ilə yuxarıya işarə elədi – pristavlar, kazaklar it sürüsü kimidi, buraları indidən dövrəyə alıflar…

Abdulla kişi dürməkdən iştahla bir dişlək alıb dedi:

– Yanına buraxmasalar, özümə od vuracam. Bəlkə yandığımı görüb, yazığı gələ, dindirə…

– Dindirsə nə deyəcəksən? – Ömər soruşdu.

– Deyəcəm, belə yaşamaqdansa, kül olmaq yaxşıdı. Onu üzük qaşı kimi döyrüyə alan bax bu bəylər, ağalar bizə divan tutur, heç nəyin üstündə döyürlər, söyürlər, haqlı-haqsız cərimələyirlər, sorğu-sualsız damlayırlar.

Ömər sual etdi:

Deyəcək niyə indiyə kimi hökumət idarələrində oturan böyüklərin yanına getməyibsən?

Abdulla kişi köksünü ötürüb başını buladı:

– Deyəcəm xeyri yoxdu… İt itin ayağını basmaz. Nəki nalayiq, bədhərəkət işlər var, hamısına elə hökumət idarələrində oturan məmurlar səbəbdir. Onda görərsən Sərdar onların abrını necə verəcək!

Ömər gülə-gülə dedi:

– A dayı, son nə qoyub nə axtarırsan?.. İnanma… Abdulla kişi onun sözünü kəsdi:

– Bə nə? Dəvədən böyük fil var! Deyəcək a bəylər rəiyyətlə belə rəftar eləmək olmaz. Onlar da insandı! Kəndçinin canı torpaqdı, onnara da bir az yer ayırın…

Ömər səs-küyə ayağa qalxıb yuxarı boylandı…

…Körpüyə siftə çaparlar, mühafizə dəstəsi, sonra da başının adamları ilə birlikdə Sərdarın qafiləsi daxil oldu. Onların arxasınca Sərdarı Tiflisdən Gəncəyə qədər müşayiət edən Yelizavetpol quberniyasının qubernatoru general-mayor Nakaşidzenin karetası keçdi. Ən axırda gələn faytonda isə Zaqafqaziyada qaçaqlığa qarşı mübarizə aparmaq üçün Peterburqdan gəlmiş rus məmuru polkovnik Kazaçkovski və uç nəfər yüksək rütbəli zabit əyləşmişdi.

Bütün bu qafiləni bayram libaslı pristavlar, rus mundiri geyinmiş strajniklər, ağ çərkəz çuxalı yasavullar müşayiət edirdi. Onlar körpünü bu taya keçən kimi yol qırağında dayandılar. Atlar burada dəyişdirilməli idi.

Məmurlardan biri karetanın qapısını açdı. Sərdar ağayana bir əda ilə yerə endi. O, ucaboy, gümrah simalı bir zadəgan idi. İri gözlərindən mənalı baxışlar süzülürdü. Geniş alnı, gülər üzü vardı. Başına gümüşü saçlarından seçilməyən papaq geymişdi. O, qarşılamağa gələnlərə yüngülcə baş əyərək, ümumi salam verdi. Rəsmi şəxslər və bəylər ona təzim etdilər. Axund, zati-alilərin şəninə bir dua oxudu. Sonra:

– Xudaya-xudavənda ruyi-zəmini bihökmüdar edib, övlada bəşəri aləm içində bisahib etmə… Xudaya-xudavənda imperator Nikolay həzrətlərinin padşahı Rusiyaya nicat ver. Onun qılıncını kəskin, ömrünü tul, düşmənini kor et. Ləşkəri-əsgəriyəsinə şücaət bəxş et ki, meydani-hərbdə və əsnayi-cəngdə xari-zəlil olmasın!

– Amin! – deyə bəylər bir ağızdan axundun sözlərinə qüvvət verdilər.

Ali qonaq dedi: – Biz İslam məsələsinə indiyədək barmaqarası baxmışıq. Bu isə düzgün deyil. Bizim bu böyük imperiyada müsəlmanlar say hesabına görə, ruslardan sonra birinci yeri tutur. Bizdə isə hələ, Şimali Afrikada hər bir fransız məmurunun stolüstü kitabı olan «Coran analyze» ilə maraqlanan yoxdur. Biz bu müqəddəs kitabı əzbər bilməliyik… Bu, bizə müsəlmanların dünyagörüşlərini dərk etməkdə, bizim qulluqda olub, onlarla iş aparan adamlarımıza çox kömək edər;

Nakaşidze dedi:

– Zati-aliləri, Siz haqlısınız. Amma bir iş var bunlar tərəkəmədirlər. Fikir versəniz bu tərəflərdə məscidlərə də az-az rast gələrsiniz. Bunların atəşpərəst ocağı hələ sönməyib.

Sonra o, bəyləri bir-bir Sərdara təqdim etməyə başladı. Növbə İsrafil ağaya yetişəndə qubernator dedi:

– Zati-aliləri, İsrafil ağa bizim quberniyada ən ləyaqətli, qüdrətli kişilərdən biridir. Mən onun haqqında sizə məlumat vermişəm.

Sərdar zəndlə İsrafil ağaya baxdı. Nakaşidze əlavə elədi:

– Qaçaq Kərəmin qəddar düşməni, bizim sədaqətli dostumuzdur.

Sərdarın gözləri qıyıldı, yaddaşının lap dərinlərinə baş vurandan sonra şəhadət barmağını İsrafil ağaya tuşladı:

– Cənab Kərbəlayev? Bəylər həsədlə bir-birlərinə baxdılar. İsrafil ağa cavab verənə kimi qubernator Sərdara yaltaqlandı:

– Bəli, zati-aliləri, gözəl hafizəniz var. Qafqaz Sərdarının sanki bu tərifə ehtiyacı varmış kimi təşəxxüslə başını tərpədib çeçələ barmağı ilə bığını qurdaladı.

İsrafil ağa Sərdarın onu tanımasındanmı, nədənsə özündə bir yüngüllük duyub, qürur hissi keçirdi. Nə haqdasa ani fikrə gedən qonaq bu vaxt birdən üşüyən təhər kürəkləri sərpdi. Dönüb geri baxdı. Arxada dayanan qolu üstündə hazır tutduğu Sərdarın qolsuz çöl əbasını dərhal onun çiyninə saldı. Ali qonağın zərli paqonları, orden-medalları əbanın altında görünməz oldu. Sərdar gümüşü rəngə çalan dəridən tikilmiş papağını soyunub ağlı-qaralı saçına ehmalca sığal çəkdi. Gözləri yenə İsrafil ağanı aldı. Və yarızarafat, yarıciddi şəkildə dedi:

– İsrafil ağa, siz özünüzü də işə salmısınız, bizi də. Mehdi ağa dilmanclıq elədi. Sərdarın birdən-birə belə eyhamlı müraciəti İsrafil ağanı azca çaşqın saldı, amma tezcə də onun oxu hansı səmtə tuşladığını, – söhbətin nədən getdiyini təvəkkülə bəlli eləyib «Bunun sizə nə dəxli var? Düşmənik, özümüz bilərik!» – deyə düşündü və dedi:

– Zati-aliləri, Kərəm mənim qan düşmənimdir… Dilmanc Mehdi ağadan İsrafil ağanın ilk gəlməsini eşidən Sərdar İsrafil ağaya sözünün axırını deməyə imkan vermədi:

– Vot, vot!.. Madam, qan düşmənisiniz, bəs nə üçün bu vaxta kimi onunla haqq-hesabı kəsməmisiniz? Yaxşı ovçunun tüfəngi pas atmaz! Eşitdiyimə görə, siz çox igid adamsız…

Ürəyi sirlər məzarı olan İsrafil ağa gördü ki, Sərdar məsələ ilə çox maraqlanır, dedi:

– Zati-aliləri, igidlikdə məni Kərəmlə bərabər tutmayın. Şirin yalandan acı həqiqət yaxşıdı. Kərəmlə qabaqlaşmaq o qədər də asan iş deyil. Onun gülləsinin boşa çıxdığını eşidən yoxdu, sərrast atıcıdır. Şir kimi ürəkli, ilan kimi həssasdır! Sərdar dodaqlarını büzdü və təəccüblə qubernatora baxdı. Nakaşidze də İsrafil ağanı təqdim edəndə təriflədi peşman kimi başını buladı. Canişin soruşdu: Bəs necə olub ki, elə şir ürəkli bir adam elindən, obasından didərgin düşüb dağlara pənah aparmışdır? İsrafil ağa qürurunu pozmadan israr etdi:

Zati-aliləri, Kərəm mənim qan düşmənimdir. Mən onun atasını öldürmüşəm! O mənim əmilərimi, əmizadəmi öldürüb.

Sərdar səbirsizliklə:

– Demək, onunla haqq-hesabı qurtarmış hesab edirsiniz?

İsrafil ağa dedi:

Xeyr, zati-aliləri, Kərəm sonralar da kənddə çox qan töküb. Onun suçu çoxdu… Çar divanından qaçaqdır. Mənsə sizin və böyük əlahəzrətin himayəsində yaşayıram. Əmbə harda rastıma gəlsə, başına güllə çaxmağa hazıram. Yol qırağındakı dikdirə tərəf addımlayan ali qonaq ayaq saxladı:

– Vot, vot! O, tək sizin yox, artıq bizim, cəmiyyətin düşmənidir. onun sədası gedib imperator əlahəzrətlərinə də çatmışdır.

İsrafil ağanın dodaqları qeyri-ixtiyari olaraq pıçıldadı: «Onun sədası hələ çox yerlərə çatacaq. Özüsə kim bilir indi bu döşlərdəki daşlardan hansının dalından biz izləyir…»

Sərdar buyurdu:

– Bu günlərdə Tiflisdəki İran səfiri bir ziyafətdə mənə dedi ki, sizin bu Qafqazda qaçaqlar fəğan eləyir. Bizim ölkədə isə belə şeylər yoxdur. Çünki bizdə hər-hansı bir igid ortalığa çıxıb qaçaqlığa başlasa, biz onu o saat öz tərəfimizə çəkir, qulluğa dəvət edirik, ona ya hərbidə, ya da inzibati orqanların birində yaxşı iş veririk. Ona görə ki, bizə qoçaq, qabiliyyətli adamlar lazımdı. Sizdə isə bacarıqsız bir şəxsi bacarmadığı iş başına qoyurlar. Bir vaxtdan sonra məlum olur ki, həmin o bacarıqsız adamın özü quldura çevrilir, ya da Kərəm kimi bir qaçağın qarşısında aciz qalır. Etiraf etmək olar ki, onun bu sözlərində bir həqiqət var… Lakin biz, əlbəttə heç vaxt belə hərəkət edə bilmərik!

İsrafil ağanın fikri başqa yerdə idi, dillənmədi. indi atası Oruc ağanın bir zamanlar peyğəmbərcəsinə söylədiyi sözlərə ürəyində haqq qazandırdı. Surəti oğlu gözləri qarşısında canlanan ata həmin sözləri elə bil indi də onun qulağına pıçıldadı:

«…Sən ağa oğlusan, o isə rəiyyət balasıdır. O səndən ürəklidir. Bu mahalda onun adı, hörməti səni üstələyəcək. Vaxt ikən onu aradan götürmək lazımdır…»

İsrafil ağa o vaxt cavan idi, atasına etiraz edib demişdi:

«Ağam, axı, indiyədək sən mənə elə öyüd verməyibsən. Həmişə «o sənin süd qardaşındır» – demisən».

Belə düşünən İsrafil ağa fikirli-fikirli Sərdara cavab verdi:

– Zati-aliləri, qaçaq öz əcəlilə ölməz… Əmbə onu tutmaq da çətindir. Burdan vurub – ordan çıxır…

İsrafil ağanın daxili aləminə, onun düşmənçiliyə mürəkkəb münasibətinə, düşməninə qəribə hörmətinə heyrətlənən Qafqaz Sərdarı qubernatora üz tutdu:

– Görürsənmi bunlar nə qəribə adamlardı? Vot, vot! Düşmənlərinin də təəssübünü çəkirlər.

Dilmanc bu sözləri tərcümə eləmədi.

Quberniya və qəzalarda baş verən narazılıqları aradan qaldırmaq üçün yerli ağa və bəylərdən çar hökumətinə etibarlı arxa yaratmaq istəyən canişin ani fikrə getdi: «Yox, onlara etibar eləmək olmaz!».

Allahyar bəy söhbətə qarışdı:

– Zati-aliləri, deyilənə görə, Kərəm də İsrafil ağanı qoçaq hesab edir.

Sərdar başını ağır-ağır bulayıb dedi:

– Əcəb işdir, iki düşmən bir-birini tərifləyir. Vot xarakter! Vot, qde zakon tuzemçev!

Dilmanc bu sözləri tərcümə elədi.

Molla Əli düşündü: «Yəşhədu ləhu bi-l-fadl adə hü» – yəni igidi düşmən də təriflər.

Mehdi ağadan Dondukov-Korsakovun dediyi sözlərin tərcüməsini eşidən İsrafil ağa ürəyində dedi: «Sərdar, deyəsən. yaman alt-üst danışır».

Sərdar düşüncələrə daldığından arada kirimişlik yarandı. Bu sükutu Sərdarın yanında başqalarına nisbətən özünü daha sərbəst aparan Allahyar bəy pozdu. O, canişini evinə qonaq dəvət etdi. Və sözünə Annaq bəyin zarafatı ilə yekun vurdu:

– Yoxsa, özünüz bilin, Gəncəyə yol Qovlardan keçir… Yol vermərik! – dedi və güldü.

Dondukov-Korsakov da gülümsündü və Yelizavetpoldan qayıdan baş Yanıqlıya¹ qonaq getməyə söz verdi. Allahyar bəydə bir təkəbbür yarandı, tərlan baxışlar ilə ətrafdakıları süzüb bığını eşdi. Və bu vaxt o, Sərdarla bu görüşdən necə istifadə etmək haqqında düşündü.

Dəstə aram addımlarla yol qırağındakı dikdirə qalxırdı. Bu vaxt Sərdarın əlini çığır kənarındakı gicitkan dalamağı ilə ayağı altından bir qaratoyuğun pırıldayıb uçmağı bir oldu. Sərdarın səksənməsi qubernatoru da qorxutdu. Ali qonaq acışan əlini qaşıya-qaşıya bərkdən qəhqəhə çəkdi… Allahyar bəy də ona qoşuldu:

– Düzü, mən də qorxdum, – dedi. Onlar bir xeyli gedəndən sonra canişin ayaq saxladı.

Hamı dayandı. Buradan ətrafa gözəl bir mənzərə açılırdı. Sərdarın diqqətini sularında sonalar oynaşan çayın sahili, yarıçılpaq ağaclardan sallanan qızılı yarpaqların gözəlliyi, iki suyun arası – çaxraxdakı yaşılbaşlar cəlb etdi. Nəhayət, onun gözləri «Sınıq körpü»də qərar tutdu.

– Mən hər dəfə bu körpünü görəndə ona heyran qalıram. Üstündən əsrlərin ağır-ağır yükü keçsə də, bu insan əməlinin nə özülü pozulub, nə əzəli…

Qubernator göy gözlərini körpüdən çəkmədən davam etdi:

– Şərqin gözəl zövqlü qabil ustaları olub, zati-aliləri! Bir zamanlar Qriboyedov cənabları da başında bir dəstə atlı Tiflisdən İrana gedəndə bu körpüdən keçmiş, bu qənirsiz sənət əsərinə valeh olmuşdur.

Sərdar etirafla dilləndi:

– Vot, vot! Amma təəssüf ki, bu gözəl həmayili Xramın boynuna taxan o mahir ustanın adı tarixə həkk olunmayıb.

Körpünün tarixinə dair artıq bir şey bilməyən Nakaşidze susdu. Mustafa ağa söhbətə qarışdı:

– Deyirlər, Şah Abbasdan yadigardır. Dilmancı dinləyən Dondukov-Korsakov asta-asta başını tərpətdi.

– Yox, bu, Şah Abbasdan da çox-çox qabaqdır… – dedi və gözləri Qarayazı meşəsinin seyrində ləngidi. Sonra:

– Mənim Moskvada Morozov familiyalı bir dostum var, Rusiyanın ən böyük fabrikantlarından biridir. Bu günlərdə mənə yazmışdır ki, onun Amerikada təhsil almış iki mütəxəssisi burada, Qazaxdadır. Sizin onlardan xəbəriniz varmı?

Nakaşidzenin nəzərlərini öz üzərində hiss eləyən qəza rəisi başa düşdü ki, sual ona verilir. Qançeli həyəcanlı bir halda dedi:

– Bəli, zati-aliləri, onlar Qarayazı ərazisində, desyatin yerdə pambıq təcrübə plantasiyası salmışlar.

Canişin maraqlandı:

– O təcrübələr bir ümid verirmi? Qançelini elə bil imtahana çəkmişdilər, yamanca pörtmüşdü. Ona elə gəlirdi ki, Sərdar indicə bir şeyi irad tutub onu məzəmmət edəcək. Ona görə ürəyi yerində durmur, şiddətlə döyünürdü. Bunu hiss eləyən qubernator ona köməyə gəldi:

– Zati-aliləri, bu qəzanın torpağı qızıldır. İsti çox, suyu bol, hər qarışından min bərəkət yağır. Pambıq üçün də çox əlverişlidir…

Qonaq kitelinin döş cibindən qapaqlı qızıl saatını çıxarıb vaxta baxdı, saat birə işləyirdi.

– Vot, vot! Dostum o plantasiyalara çox ümid bəsləyir. Gələcəkdə burada şirkətlər yaratmaq fikrindədir. Bizcə şirkətlər Gəncə quberniyasında siyasi-iqtisadi məsələlərin inkişafına çox kömək göstərə bilər. Nakaşidze şalvarının balağına yapışan pıtırğanı çırpdı və dedi:

– Gözəl fikirdir, zati-aliləri. Bu təşəbbüs burada köçəri həyat sürən tərəkəmələr üçün də faydalı olacaq. Dostunuz Morozov cənabları xeyirxah iş görür. Dondukov-Korsakov əsas mətləbə keçdi:

– Vot, vot! Qafqazın təsərrüfatını Ümumrusiya bazarına sıx qovuşdurmaq lazımdır… Siyasət belədir ki, Rusiya sənayesinin pambığa, yuna və ipəyə olan ehtiyacını ödəmək üçün Qafqazda, xüsusən Yelizavetpol quberniyasının təsərrüfatına diqqət artırılsın. Allahyar bəy az-maz rusca bilsə də dilmanc Şərif bəyi yanından uzağa buraxmırdı. Ona tapşırmışdı ki, Sərdarın ağzından çıxan hər sözü onun üçün tərcümə eləsin. İndi də onu dinləyib fikrə getdi və İsrafil ağaya nəsə demək üçün onun qoluna girdi. Diqqəti körpü tərəfdən gələn səs-küydə olan Nakaşidze, Sərdarın məramını anlayıb onun sözlərini təsdiqlədi:

– Zati-aliləri, doğrudan da, buralar toxuculuq sənayesi üçün əsas xammal bazasına çevrilərsə, çox gözəl olar.

Karvansaraya küy düşmüşdü… Sərdarın gəlişindən xəbər tutan camaat körpünün altından yuxarı qalxıb sağ sahilə axışırdı. Sərdarın yanına kimini maraq çəkib gətirirdi, kimini də dərdi-səri…

Mühafizə dəstəsi və kazaklar əl-ayağa düşmüşdülər. Pristavlar da onlara qoşulub axına qarşı durdular. Sərdarın yanına ən çox can atan kəndlilər idi. Pristavlar |onları atlara döşdədir, ali qonaq eşitməsin deyə astadan döyür, qamçılayırdılar. Cındırından cin hürkən Abdulla kişi Yüzbaşovun ona beli uzunu endirdiyi qamçının zərbəsindən ufuldaya-ufuldaya pristavın anasını ürəyində yaxşı yağlayıb yenə özünü irəli verməyə cəhd göstərdi. Ağstafa pristavı kişiyə yenə bir qamçı çəkdi:

– Ay heyvan, özünü hara soxursan?.. Sluşay, mən burada meymun ha oynatmıram, geri çəkil!

Kəndlinin səsində yalvarış qarışıq bir qəzəb duyulurdu.

– Məni Sərdarın yanına buraxın, şikayətim var… Körpü tərəfdən gələn səs-küyü eşidən və eyni zamanda İsrafilbəyovun həyəcanlı halda qubernatorun qulağına nəsə pıçıldadığını görən Sərdar sorğulu gözlərini Nakaşidzeyə dikdi.

– Orada nə olub?

Narahat halda İsrafilbəyova göstəriş verən qubernator dedi:

– Heç nə olmayıb, zati-aliləri. Camaat sizi görməyə can atır.

Allahyar bəy dostunun sözünə qüvvət verdi:

– Onlar sizin mübarək gəlişinizdən feyziyab olublar. Sizi alqışlayırlar.

Sərdar bu sözlərə inandı. Amma yenə nədənsə şübhəli qaldı.

– Camaatın dolanacağı necədir? Mustafa ağa əlaltılıq elədi:

– Şükür allaha! Böyük əlahəzrətin atalıq qayğısı sayəsində xalqın güzəranı çox yaxşıdır.

Qubernator dedi:

– Torpaq islahatı kəndlilərə çox imtiyazlar verib… Qafqaz Sərdarı fəxrlə təqdir etdi:

– Vot, vot! İmperator əlahəzrətlərinin böyük xidmətləri var. Gecə-gündüz xalq üçün çalışır. O, peyğəmbər kim bir insandır, hamıya bir gözlə baxır…

Bu xoş sözlərdən, mədhlərdən sonra araya birdən-birə sükut çökdü. Elə bil arada qəfildən bir boşluq yaranmışdı və hamı bu dərin boşluğa yuvarlanıb oradan geri çıxa bilmirdi. Allahyar bəy bu vəziyyəti ört-basdır eləmək üçün söhbəti əvvəlki məcrasına qaytardı:

– Zati-aliləri, bu qəzada doğrudan da səfalı yer çoxdur. Hər guşəsi bir seyri-gülüstana bənzəyir.

Sərdarın baxışları çayın üstündən o taya adlayıb meşənin üstündə gəzdi. Keçən günlər yada düşdü.

– Bilirəm, bəy, xüsusən Kür sahili, bu Qarayazı tərəflər çox gözəldir. Mən bir-iki dəfə bu meşəyə qaban ovuna gəlmişəm.

– Bu tərəflərdə ceyran-maral da çoxdur! – bunu deyən İsrafil ağa idi. Lakin onun bu sözü hədəfə dəyməyən güllə kimi yan keçdi, diqqətsiz qaldı.

Sərdarın xəyalı da baxışları arxasınca sularda axdı, xeyli sonra geri dönüb qubernatora üz tutdu:

– Meşə dedim yadıma, vot-vot… bir məsələ düşdü. Aleksandr Dmitriyeviç, nəzərinizə çatdırıram ki, bu günlərdə Moskvada Petrovski-Razumovski adına Kənd Təsərrüfatı Akademiyası bağlanmışdır.

Sərdarın sağ tərəfi ilə addımlayan Nakaşidze necə oldusa, indi də onun sol tərəfində peyda oldu. Və gizli maraq içində soruşdu:

– Nə üçün, zati-aliləri? Sərdar izah etdi:

– Ona görə ki, həmin akademiya elm ocağına yox, inqilab ruhlu şəxslərin yığnağına çevrilmişdir. Artıq oranın məzunları nəzarət altında saxlanılır.

Körpüdəki izdiham yatırılana kimi Sərdarı burada ləngitmək istəyən Nakaşidze fikirləşdi: «O nə üçün akademiyadan söz saldı? Görünür, bunun bizim quberniyaya da dəxli var?».

Qubernator arxadan gələn xüsusi tapşırıqlar üzrə baş məmur Məmməd bəyin üzünə ani bir nəzər saldı. Onların baxışları qarşılaşdı. Və bu narahat baxışdan bəlli oldu ki, əgər o bu barədə bir şey bilirsə, irəli durub cavab versin. Məmməd bəy başını astaca sinəsinə əyib göz qapaqlarını örtüb-açmaqla Nakaşidzeni arxayın saldı.

– Zati-aliləri, o məzunlardan biri də bizim quberniyada qulluq edir.

Sərdarın qalın dodaqlarında xəfif bir təbəssüm gəzdi:

– Vot, vot! Bəs mən bu haqda boş yerə söhbət açmadım ki? Koneçno, burada elə bir adam var. Familiyası dilimin ucundadır. Mən onun barəsində dövlət mülkiyyəti idarəsinə göstəriş vermişəm.

Sərdara yaxınlaşan Məmməd bəy dedi:

– Familiyası Vəzirovdur. Dilicanda meşəbəyi işləyir.

– Bəli, bəli, yadıma düşdü. Nəcəf bəy Vəzirov. Əvvəllər o, Tərtər nahiyəsində işləyirdi.

Nakaşidze qiymətli bir şey tapmış kimi sevindi:

– Vot, vot! – Sərdar əlini qubernatorun çiyninə qoyub yenə ayaq saxladı.

– Həmin o Vəzirov cənabları da akademiyada inqilab ocağına yağ tökənlərdən biri imiş.

Bəli, Nəcəf bəyin də əskisi tüstülü idi. Vaxtilə onun təhsil aldığı Petrovski-Razumovski adına Kənd Təsərrüfatı Akademiyası inqilabi ruhlu tələbələr yuvası kimi çar jandarm idarəsini çox qorxuya salmışdı… Orada mövcud ictimai quruluşa qarşı tez-tez çıxışlar olurdu, mütləqiyyət əleyhinə gizli təşkilatlar yaranmışdı. Belə təşkilatlardan biri də Nəcəf bəy Vəzirovun öz dostları ilə təşkil etdiyi «İmdadiyyə» dərnəyi idi. Moskva və Peterburqda oxuyan qafqazlı tələbələri birləşdirən və onların arasında inqilabi təbliğat aparan bu dərnək qızğın fəaliyyət göstərirdi. Onun üzvlərindən biri Əbülfət Şahtaxtinski hələ o vaxt Nəcəf bəyə yazmışdı: «Mən «İmdadiyyə»nin nizamnaməsini aldım. Bizim məqsədimiz – çirkinliklərin kökünü kəsən çoxlu əllər hazırlamaqdır. Biz ağlın qüvvəsiyik, bizim silahımız bilikdir. Biz cəhalət, avamlıq əleyhinə mübarizə aparmalıyıq…»

«İmdadiyyə» dərnəyi çar hakim dairələrinin diqqətini cəlb etmiş, hətta çar II Aleksandr Nəcəf bəy haqqında yazmışdı: «Göstərilən şəxsə diqqət yetirmək lazımdır». Bu göstərişdən bir az sonra Moskva quberniya jandarm idarəsi polis departamentinə bildirmişdi ki: «…Qafqaz əhli Vəzirov akademiyanın meşəçilik şöbəsinin dördüncü kursundadır, Qafqazlı tələbələrin dərnək təşkilatçısı hesab edilən Vəzirov dövlət əleyhinə olan zərərli əqidəsi ilə öz dərnəyinə qüvvətli təsir göstərir»…

Elə o vaxtdan həmin təhsil ocağının adı hər yerdə inqilabi qığılcımlar səpən qorxulu bir təşkilat kimi çəkilirdi… Bəli, o vaxtdan Nəcəf bəyin də, necə deyərlər, əskisi tüstülü idi.

Dondukov-Korsakov sözünə bir az ara verəndən sonra əlavə elədi:

– Çox güman ki, onun Qaçaq Kərəmlə də əlaqəsi var. Dilican meşələrində tez-tez görüşürlər. O, yəqin ki, Kərəmi siyasətə çəkir. Qaçaqları ruhlandırır.

Nakaşidze heyrətlə başını buladı:

– Hökumət əleyhinə təbliğat aparmaq üçün gör özünə nə xəlvət yer seçib?

Sərdar qayğılı bir tövrlə xəbərdarlıq etdi:

– Onun qaçaqlarla bu ittifaqından… vot, vot, od törəyə bilər. O, zidd məslək bir şəxsdir…

Sərdarın Tiflisdə otura-otura hər şeydən xəbərdar olması onu əhatə edənləri heyrətə gətirmişdi. Qubernator göstəriş almaq məqsədilə:

– Zati-aliləri, məsləhətiniz nə olacaq? – deyə xəbər aldı. – Mən günü bu gün… Sərdar:

– Hələlik qoyun işləsin, – dedi. – Amma gözdən qoymayın, yaxşı-yaxşı izləyin… Bir şey olsa, mənə məlumat verin.

– Baş üstə! – Nakaşidze söz verdi.

– Vot, vot! – Sərdar əllərini arxasında çarpazladı.

Onlar geri döndülər. Qançelini yenə fikir götürmüşdü: «Harda cəncəl bir iş varsa, gərək elə mənim baxtıma düşə. Ah, o meşəbəyi! Doğrudan da çox bic, bilmiş adama oxşayır…»

Salahlı pristavı Yeqor bəy bu vaxt gəlib qubernatora xəbər verdi ki, izdiham dağıdılmışdır. Əmin-amanlıqdı. Səs-küy salanların hamısını körpünün altına qovmuşlar.

Yeqor bəy aralanandan sonra Nakaşidze ali qonağa Salahlıda nahar edəcəklərini bildirdi.

Sərdar dedi:

– O kənd məşhur kənddir. Eşitmişəm. Vot, vot, məmnuniyyətlə mən oranı görmək istərdim.

Annaq bəy iftixar hissi keçirdi. Allahyar bəy dilləndi:

– Zati-aliləri, düz buyurursunuz, Kür boyu bu obalardan çox adlı-sanlı adamlar çıxıb…

Sərdar cibindən gümüş bir qutu çıxarıb içindən siqar götürdü.

– Onlardan birini tanıyıram. Qarabağda vəzirlik edən salahlı şair Vaqif haqqında Tiflis məclislərində çox eşitmişəm. O, istedadlı diplomat olub. Həm də Tiflisi, Tiflis gözəllərini yaxşı vəsf edib… – Sonra sözünə ara verib başqa fikir söylədi:

– Ümumiyyətlə, Qafqazda bu azəriləri kimi tatar, kimi türk adlandırır. Bu, tamamilə düz deyil, çünki tatarlar monqol tayfalarına mənsubdur. Doğrudur, azərilərin damarlarında cüzi miqdarda yadellilər qanı vardır… Bu isə yalnız monqol və ərəb işğalları nəticəsində əmələ gəlmişdir. Əslində isə tarixdən məlumdur ki, xalq qədim Oğuzların törəmələridirlər. Onlar təbiətən çox istiqanlı, ağıllı, igid və mərd olurlar.

…Kareta və faytonlar yenə hazır vəziyyətdə yolda qatarlanmışdı. Qafiləni Tiflisdən gətirən yorğun atlar çaparxanada açılmış və Qazax atları ilə əvəz olunmuşdu.

Karetaya sarı gələn Sərdar birdən yerindəcə qurudu. Qarşıda dəhşətli bir səhnə canlanırdı. Əti ürpəşdi. Gözlərinə inanmadı. Üzünü yana çevirmək istədi, amma alov içindən boylanan baxışlar onun baxışlarını buraxmadı. Doğrudanmı, körpünün başında özünə od vurub yandıran canlı insan idi?

Hamının nəzəri ora dikilmişdi. Paltarı yana-yana Sərdarın yanına can atan Abdulla kişini irəli buraxmırdılar. Qabağına tüfəng cidalarından çəpər çəkmişdilər.

Sərdar bayaqkı narahatçılığı indi anladı. Allahyar bəyin yağlı sözləri qulaqlarında cingildədi: «Onlar sizin mübarək gəlişinizdən feyziyab olublar, sizi alqışlayırlar»…

Sərdar qaş qabağını sallayıb qubernatoru süzdü; Nakaşidze İsrafilbəyova baxdı. İsrafilbəyov Qançeliyə nəzər saldı, Qançeli gözünü pristava dikdi, pristav günahkar kimi yazıq-yazıq çiynini çəkdi. Yenidən bütün diqqət hadisə yerinə yönəldi. Batan günəş doğan aya çəpəki baxan kimi Abdulla kişini dövriyə alan kəndlilər də Sərdara və onu əhatə eləyən əyanlara elə baxırdılar. Hamının yumruqları düyünlənmişdi. İsrafilbəyov qubernatorun qulağına nəsə pıçıldadı.

Nakaşidze dilləndi:

– Zati-aliləri, ona baxıb qanınızı qaraltmayın… Deyirlər o dəlidir… Ağıldan bir az kəmdir…

– Nə istəyir? Kefinə soğan doğranan Sərdar ayağını karetanın üzəngisinə qoydu.

Dondukov-Korsakovun təbiətinə bələd olan və karetanın qapısı ağzında qubernatorla yanaşı dayanan İsrafilbəyov cavab verdi:

– Zati-aliləri, kəndlinin borcu istəmək, bizim borcumuz rədd eləməkdir.

Kənarda dayanan Allahyar bəy onun sözünü kəsdi:

– Zati-aliləri, düz buyurursunuz, dava torpaq davasıdır.

Sərdar karetaya əyləşdi: |

– Axmaq kəndli! Elə bilir ki, mən bura torpaq paylamağa gəlmişəm.

O, gözlərini süzdürərək, qanrılıb Abdulla kişiyə tərəf boylandı. Onun baxışında bu sözlər oxundu: «Yan, köpək oğlu! Narazının biri az olar!»

Sərdar soyuqqanlıqla:

– Onun odunu söndürsünlər!.. Özünə də deyin ki, şikayətinə baxılacaq.

Sözü əsl mənada başa düşən İsrafilbəyov:

– Baş üstə! – dedi. Sərdar özünəməxsus qürurla:

– Vot kakie zveri vstreçayetsa v naşem çarstve! Nakaşidze polkovnik Kazaçkovskiyə rusca dedi:

– Bu tatarları biryolluq yerlərində oturtmaq lazımdır. Yaman baş qaldırıblar…

Polkovnik arxayın-arxayın ona cavab verdi:

– Narahat olma, əzizim, tezliklə hər şey biz istəyən kimi olacaq!

Qafilə tərpəndi.

* * *

Salahlı kəndi Kürün sahilində yerləşirdi. Ziyafət Hacı Emin ağanın evində təşkil edilmişdi. Qala kimi dörd tərəfi çay daşları ilə hündür hasarlanmış həyətdə dəm-dəsgahlı, ulu bir məclis qurulmuşdu. Qubernatorun göstərişilə bu məclisə seçmə şəxslər dəvət olunmuşdu. Müxtəlif xörək və içkilərdən sonra zərrin süfrələrə müxtəlif şirniyyat, çərəz, mer-meyvə, yer-yemiş, çillə qarpızı, gülabdan, reyhandan hazırlanmış şərbətlər düzülmüşdü. Qonaqların başı üzərindəki üzüm talvarından sallanan kəhraba salxımlar, hovuz üstündə çətirlənən heyvanın xoş ətirli sarı barları, qabığı partlamış gülöyşə narlar qızılı yarpaqlar arasında göz oxşayırdı…

Qonaqların kimisi indi əlvan çini fincanlarda pürrəng çay, kimisi də ətirli Yəmən qəhvəsi içirdi. Bəylərin zəif damarını tutmağı bacaran Sərdar onların şəninə bayaq badə qaldırıb bir neçə xoş söz demiş və sonra da bəylərin toxunulmazlığından söhbət açmışdı.

– Mən göstəriş vermişəm ki, dövlət idarələri sizlərə lazımi ehtiram yaratsınlar!

…İndi isə söhbət yenə Kərəmdən düşmüşdü… Sərdar dizləri üstünə baş qoyan cüyür balasının başını oxşaya-oxşaya İsrafil ağaya dedi:

– Cənab Kərbalayev, Kərəm qaçaq düşən gündən bəri siz heç onunla üz-üzə gəlmisinizmi?

Hamı İsrafil ağanın bu suala verəcəyi cavabla maraqlandı. Baxışlar ona zilləndi. Mehdi ağa tərcüməyə başladı:

– Bəli, zati-aliləri, – dedi İsrafil ağa. – Bir dəfə rastlaşmışıq.

– Vot, vot, bəs güllələriniz nə üçün boşa çıxıb? Sərdarın bu sözü İsrafil ağanın şəstinə dəydi, tutuldu. Udquna-udquna dedi:

– Xeyr, zati-aliləri, mənim gülləm heç vədə boşa çıxmır.

Sərdarın dodaqlarında xəfif bir təbəssüm gəzdi.

– Oo!.. Mən buna şübhə etmirəm. Amma xəncəri iki yol sıyırmazlar… Vot, vot! Siz gərək onu əldən buraxmayaydınız!..

İsrafil ağa üzünü əvvəl dilmanca, sonra ali qonağa tutdu:

– Zati-aliləri, əvvəla Kərəm uzaqdaydı, güllə çatmazdı, sonrası da tərkində oğlan uşağı vardı, qorxdum güllə uşağa dəyər.

Sərdar əvvəl yarı istehza ilə «uşaq!?», sonra isə ciddi dedi:

– Gərək ataydınız!

– Zati-aliləri, bizim yerdə arxadan güllə atmaq dədə-babadan kişilik sayılmır.

Sərdarın səsindəki ahəng dəyişdi:

– Boşlayın bu yersiz Şərq ədalarını! Kişilik!.. Əhd-vəfa! – Bunların hamısı artıq vaxtı keçmiş məfhumlardır!

Bu sözlərin ağırlığından tutulan İsrafil ağa susmaq istədi, amma təbiəti buna yol vermədi. «Yoxsa, kişilik də daha icazəynəndi, xəbərim yoxdur?.. Axı, hər elin, obanın öz adəti var. Hamını bir arşınla ölçmək olmaz! Doğrudu, adət qanun deyil, əmbə qanun kimi hökmü var». O, belə düşündü, lakin sakit bir tərzlə dedi:

– Zati-aliləri, hər halda vicdan rahatlığı siyasətdən irəli, daş-qaşdan qiymətlidir.

Cavab Nakaşidzenin də xoşuna gəlmədi, ürəyində fikirləşdi. «Bunun heç kimdən qorxusu-ürküsü yoxdur. Düşünmür ki, Sərdara elə dik cavab vermək olmaz. Əyalət kübarı!».

Qubernatora kəm nəzər salan Sərdarın ötəri baxışları İsrafil ağaya zilləndi.

– Xeyr, cənab bəy, səhviniz var! Vicdan da, kişilik də, vot-vot, əhd-vəfa da – hamısı indi bizim siyasətə qulluq-etməli, bizim siyasətə qurban getməlidir, – deyə ona qəti cavab qaytardı.

Sərdarın dediklərini heç cür ağlına sığışdıra bilməyən İsrafil ağanın gözünün altı səyridi. Bu əlamətin mənasını təkcə dostu Annaq bəy anladı. İsrafil ağanın dişi bağırsağını kəsirdi. «Eh, içi mən qarışıq bizim hər birimizi dərindən qurdalayan olsa görəcək ki, içimizdə əfi ilan yatır. Bu həyatda hər birimizin o qədər suçumuz var ki, sorğu-sualsız yerimiz Sibirdi. Amma hərə bir donda cilvələnir, özünü əməli-saleh bir adam kimi göstərir…»

Arada gərginlik yaradan bu söhbətlərin get-gedə dərinləşdiyini hiss eləyən, ceviz ləpəsi ilə kişmiş yeyən Allahyar bəyin hərəkətdə olan çənəsi dayandı, dodaqları tərpəndi. Dilmanc Şərif bəyin vasitəsilə belə dedi:

– Zati-aliləri, İsrafil ağa həm də şairdir. Odur ki, bir qədər ürəyiyumşaq adamdır.

Sərdar artıq alınmışdı, kinayə ilə dedi:

– Yaxşı deyək ki, İsrafil ağa şairdir. Onun bir uşağa yazığı gəlir, amma Kərəmin öldürdüyü neçə-neçə kazaka, polisə, koxaya, bəyə yazığı gəlmir… Vicdan, kişilik bu cinayətlərə necə yol verir!?..

İsrafil ağanın yenə gözünün altı səyridi. Özünün xəbəri olmadan əlini xəncərinin dəstəyinə apardı. Lakin ona heç kəs fikir vermədi. Hamını Sərdarın cingiltili səsi ovsunlamışdı:

– Bəs siz?! – ali qonağın nəzərləri Hüseyn bəyə zilləndi. – Mən baş aça bilmirəm, bəs siz nə ilə məşğulsunuz?.. Əlinizdə nə qədər cəza dəstələri, el atlıları var… – O bir udum şərbət içib sözünə davam elədi:

– Kərəmin hər hücumu ölümlə nəticələnir. – Qubernatora üz tutdu, – Aleksandr Dmitriyeviç, böyük bir quberniyanı sizə tapşırmışıq. Vot, vot! Bu işlər xoşagəlməzdir!

İçində dənələnmiş gülöyşə nar olan nimçəni Sərdara sarı itələyən İsrafilbəyov dedi:

– Zati-aliləri, Kərəmi saxlayan eldir. El arasında dost-aşnası çoxdur. Onlarla əlaqəsi elə möhkəmdir ki, onu tutmaq, ya öldürmək üçün görülən tədbirlərin heç biri baş tutmur.

Polkovnik Kazaçkovski içdiyi qəhvəli fincanı güllü nəlbəkiyə qoydu.

– Onun nəinki xalq arasında, hətta dövlət idarələrində də dostları var, – dedi. – Əgər onun üstünə gizli bir hücum hazırlanırsa, Kərəm vaxtında xəbər tutur… Onu təqib edən bizim atlı dəstələr adətən uğursuz qayıdırlar.

…Deyilənlərə gözləri yol çəkə-çəkə sakitcə qulaq asan Sərdar artıq tamam başqalaşmışdı. İlk nəzakət, ilk nəciblik get-gedə hədəyə, hökmə çevrildi.

– El-el!.. Eli başa salmaq lazımdır ki, o, vəhşidir, quldurdur! Yol kəsir, adam öldürür! O ki, qaldı dövlət idarələrindəki dostlarına… Hamısını tutub birbaşa Sibirə göndərmək lazımdır. Qoy başqalarına da dərs olsun ki, nə dövlət düşmənlərinə, nə də onların havadarlarına aman yoxdur!

Sərdarın qəzəbləndiyini görən qubernator onu sakitləşdirməyə çalışdı: – Zati-aliləri, siz haqlısınız… Biz söz veririk ki… Sərdarın qaşları çatıldı:

– Söz vermək azdır, iş görmək lazımdır! «Kənardan baxana döyüş asan gəlir» – deyə Qançeli düşündü və dedi:

– Zati-aliləri, biz Kərəmi tuta bilərik. Amma bir məsələ var ki, ermənilər, gürcülər də ona kömək edirlər. Biz vuruşa-vuruşa onun üstünə gedirik, o isə dara düşən kimi onların torpağın adlayır, özünə sığınacaq tapır. Sonra yaraqlanıb təzədən üstümüzə gəlir.

Sərdar çevrilib yavərə tapşırıq verdi:

– Mənim adımdan teleqram hazırla… Qafqazın bütün qəza rəislərinə bir vəzifə olaraq tapşırılsın ki, Kərəm kimin ərazisində görünsə və tutulmasa, o, şiddətli cəzaya cəlb ediləcək. El arasında kim Kərəmə silah, azuqə, evində sığınacaq verərsə, onun yeri o əraziyə baxan koxa ilə bərabər Sibir olmalıdır!..

Sərdarın məsələyə ciddi əhəmiyyət verdiyini görən qubernator canfəşanlıq göstərdi:

– Zati-aliləri bizə çoxlu silahlı qüvvə, top-tüfəng lazımdır. Qoşun olsa, biz Kərəmi və Bozalqanlı Tanrıverdini tez tuta bilərdik.

Cüyür Sərdarın yanından aralanıb sahibinin yanın getdi. Hacı Emin ağa ona ovcunda kişmiş verdi. Sərdar dizinin üstünü yüngülcə çırpıb ayağını ayağının üstünə aşırdı.

– Mən bu haqda artıq fikirləşmişəm, – dedi. – Yelizavetpoldan Tiflisə qayıdan kimi sizə dörd-beş yüz nəfərdən ibarət bir qoşun göndərilməsi barədə sərəncam verəcəyəm.

Nakaşidze öz adından və bütün bəylər adından ali qonağa minnətdarlığını bildirmək istəyərkən, Sərdar yenə dilləndi:

– Həmin qoşuna Dağıstan süvari alayının komandan Arçil Çavçavadzeni təyin edəcəyəm. Onun belə işlərdə böyük səriştəsi var.

Məclisdəkilərin hamısı Sərdarın ağzına diqqət kəsilmişdi. O, nəfəsini dərib, nə isə fikirləşdi və əlavə elədi:

– Amma onu deyim ki, sizin çox işlərdən hələ xəbəriniz yoxdur. O tərəflərdə də vəziyyət o qədər yaxşı deyil.

Sərdarın etirafı, onun belə açıq-saçıq danışma bəylərə böyük etimad və etibar əlaməti kimi səsləndi. Lakin heç kəs cürət edib soruşmadı ki, zati-aliləri, «o tərəflər» deyəndə hansı tərəfləri nəzərdə tutur. Nəhayət, Sərdar əsas mətləbə keçdi:

– Məsləhət belədir ki, hələlik öz qüvvənizə arxalanasınız. Vot, vot! Qoşun gələnə kimi vaxt çox çəkər. «Halva, halva deməklə ağız şirin olmaz!». Səy edin bir qurğu qurun! «Qalalar içəridən alınar». Xırda bir daş da bəzən böyük karetaları çevirir. İsrafil ağa, siz də təşəbbüsdə bulunun. Bu cənablara kömək durun…

– Baş üstə! – dedi İsrafil ağa.

Mustafa ağa düşünürdü: «Zati-aliləri, deyəsən, bizi qabağa vermək istəyir. Əmbə xeyr, «keçəl suya getməz!» Bunun düşər-düşməzi olar. Hər kəs öz düşməninə cavabdehdi… Mən niyə İsrafil ağanın dərdini çəkim?»

Nakaşidze Sərdara tərəfdar çıxdı:

– Elədir, qaçağı çoban-çoluq öldürər!.. – O, üzünü Qançeliyə tutdu. – Bir yığılın məsləhətləşin, görün bu işə kimi qoşursunuz?

Dondukov-Korsakov dedi:

– Hanı sizin dəliqanlı qoçularınız? Kərəmi tutana birinci özüm mükafat verəcəm. – O bu barədə bir neçə yaxşı məsləhət verəndən sonra əlavə elədi: – Kərəmin bu hərəkətlərindən sinfi ziddiyyət qoxusu gəlir. Əgər siz bu gün onun törətdiyi cinayətlərə son qoymasanız, sabah onların get-gedə böyüyən dəstəsi qarşısında dayana bilməzsiniz. Siz elə etməlisiniz ki, belə çıxışlar böyüyüb xalq hərəkatına çevrilməsin.

Sərdar saatına baxdı. Artıq getmək vaxtı idi. Bu zaman qubernator hacı Emin ağaya işarə elədi. Eyvanda bu işarəni gözləyən hacı Emin ağanın şümşad boylu oğlu hədiyyələri əlüstü gətirdi. Hədiyyələrin biri üstü yaqut qaşlarla bəzədilmiş qızıl papiros qutusu, o birisi isə Qazax çeşnisi ilə işlənmiş iri bir xalça idi. Hədiyyələr nümayiş etdiriləndən sonra xalçanı karetaya apardılar, qızıl qutunu isə Sərdar cibinə qoydu.

* * *

…Aradan bir gün keçmiş Qançeli, Sərdarın məsləhətinə əməl edərək qəzanın adlı-sanlı bəylərini gizli məşvərətə çağırmışdı. Axşam saat səkkiz idi və hamı artıq cəm olmuşdu. Kabinetdə on beş nəfər adam vardı.

Üstü yaşıl mahud örtüklü iri masanın arxasında əyləşən qəza rəisi papirosunu külqabıda söndürüb ayağa qalxdı. O bu gün çox yorğun görünürdü. Göy gözlərinin altı şişmiş, qırmızı yanaqlarının rəngi qaçmışdı. Bunların hamısı dünənki gərginliyin və Sərdar gedəndən sonra Qazaxda davam edən qonaqlığın əlamətləri idi. O, qələmdanın yanındakı balaca zınqırovu əlinə alıb silkələdi. Bununla həm kabinetdəki söz-söhbəti kəsdi, həm də qəbul otağında əyləşən baş kargüzar içəri girib qapı ağzında əmrə müntəzir dayandı.

– Daha içəri başqa adam buraxma! Məmur:

– Baş üstə! – deyib kabinetdən çıxdı.

– Cənablar! – Qançeli sözə başladı. – Mən sizi bir məsələ üçün çağırmışam. Hamınız yaxşı bilirsiniz dünən Qafqaz Sərdarı bizim qəzada idi. Burada əyləşən İsrafil ağa, Annaq bəy də şahiddir ki, zati-aliləri hacı Emin ağanın evindəki qonaqlıqda sizin – Qazax bəylərinin şərəfinə badə qaldırıb necə xoş sözlər dedi…

Sonra o, Sərdarın sözlərini yad edərək gələcəkdə Qazağın necə gözəl bir diyara çevriləcəyindən, burada şirkətlər yaranacağından danışdı.

– Qəzada gördüyümüz işlər də zati-alilərinin çox xoşuna gəldi. Ancaq açıq deyim ki, bir məsələdən narazı getdi. Bu da Qaçaq Kərəmin indiyədək asudə gəzməsidir. Dedi, eşitdiyimə görə, Qazaxda elə nər oğlanlar var ki, Kərəmi diri-diri udar. Amma nədənsə heç kəs bu işə baş qoşmur.

Bu məclisə dəvət olunmuş dağkəsəmənli Qurban ağa yerindən dilləndi:

– Zati-aliləri düz deyir. Kərəm kimdir ki, İsrafil ağa onun əlində aciz qalıb?! O, mənim düşmənim olsaydı, indi onu çoxdan öldürmüşdüm…

Otağın bir küncündə, yumşaq meşin kürsüdə oturan İsrafil ağa mənalı-mənalı qımışaraq başını tərpətdi.

Qəza rəisi ona kəmərbəstəlik eləyən Qurban ağaya etirazla dilləndi:

– Yox, Qurban ağa, elə demə, Kərəmin kimliyini heç kəs bilməsə də, biz yaxşı bilirik… O, artıq tək İsrafil ağanın düşməni deyil!

Qançeli yenə Sərdarın sözünü təkrar etdi:

– Kərəm bu cəmiyyətin, quruluşun düşmənidir! Bu vaxt qapı cırıltı ilə açıldı… Qəza rəisi söhbətini yarımçıq kəsdi. Baxışlar qapıya dikildi. İçəri ucaboylu, enlikürəkli, burmabığlı, üstü yar-yaraqlı bir adam daxil oldu. Bu Xanlıqlardan Əhməd bəy idi. Bura çağırıldığından gec xəbər tutduğu üçün gecikmişdi. O, ümumi salam verib Çaylı Qasım bəyin yanında oturdu. Ondan əvvəl söhbətin nədən getdiyini yan-yörəsindəki bəylərdən soruşub məsələdən xəbərdar olan Əhməd bəy dedi:

– Nəçənnik, indi bizdən nə asılıdı?

– Kərəmi aradan götürmək lazımdı! – dedi Qançeli. – Doğrudan da nə çoxdur bizim dəliqanlılarımız, bəylərimiz! Məsləhətlə atılan daş uzağa düşər. Gəlin, məsləhətləşək, görək bu işə kimi qoşmaq olar?

O, stoldan aralanıb məxfi sənədlər saxlanılan dəmir seyfdən bir dəstə əskinas çıxardı.

– İkinci də, – dedi. – Bu, çox ciddi və çətin bir məsələ olduğu üçün biz bu işə böyük də maya qoymalıyıq. Kərəmi öldürən adama böyük mükafat vermək lazımdı…

Qançelinin bugünkü məşvərətinin əsas məğzi, sözünün əsas canı da elə bundan ibarət idi. Kimsə dedi:

– Pul olsa, adam tapılar.

Qəza rəisi əlindəki pulu ortalıqdakı uzun stolun üstünə atdı.

– Beş yüz manat. Bu mənim xələtim! – deyə elan etdi. Qurban ağa ayağa qalxıb dedi:

– Kərəm bu cəmiyyətin düşmənidirsə, bu işlə siz nəçənniklər məşğul olmalısınız. Hökumət də bu səbəbə pul buraxmalıdı… Biz niyə pul verək ki?!

Bu vaxt Əhməd bəy ortalığa çıxdı. Və stolun üstünə o da beş yüz manat pul qoydu. Qançeli Qurban ağaya cavab verdi:

– Orası elədir, amma Kərəm bizim mahaldandır. Həm də bu məsələ zati-alilərinin təklifidir. Bizim borcumuz onun sözünü yerinə yetirməkdir.

Qasım bəy fikrə getmişdi. «Yaxşı, deyək ki, biz Kərəmi öldürdük, dəstəni də dağıtdıq. Bununla bu dünyanın işləri düzələcəkmi? Kərəm bir döyül, iki döyül, yaz göbələyi kimi ildə biri pırtdayıb çıxır»…

İnadı bu yerlərin qarı kimi tez əriyən Qurban ağa nə fikirləşdisə, bir az aşağı dabana düşdü:

– Nə deyirəm, palaza bürün, elnən sürün. Təki düşmən ölsün! – O da qoltuq cibindən pul çıxarıb saymağa başladı.

Bəylər elə bil, bir-birinin bəhsinə girmişdi və biri-birindən varlı olduğunu nümayiş etdirməyə çalışırdı. Bu işə səkkiz yüz manat pul verən də oldu. Beləliklə, getdikcə stolun üstündə pullar qalaqlanırdı.

Hamıya göz qoyub siyahıda adlarını qeyd edən Qançeli gördü ki, İsrafil ağa yerindən tərpənmir, özü də deyəsən, pul vermək fikrində deyil.

– İsrafil ağa, bəs siz cənabları?

Yumşaq kürsüyə sərilib bığlarını eşən İsrafil ağa dillənmədi, fikirli-fikirli qəza rəisinə baxdı. Bu vaxt stolun üstünə pul salıb yerinə qayıdan Qurban ağa zarafat edirmiş kimi söz atdı:

– Ləçənnik, bu könüllü olan işdir… bəlkə… birinin pulu yoxdu…

İsrafil ağa bu sözdən alındı, zəhmli bir nəzərlə Qurban ağanı çalıb, pəncərədən həyətdəki yasəmən kolunda civildəşən saysız hesabsız sərçə yığnağına baxdı. Və zahiri bir soyuqqanlılıqla dedi:

– Qurban ağa, o sərçələri görürsənmi? Bax, onların hərəsinə bir şarı onluq ataram!.. Yeri gəlsə, mən Qazağı yerli-dibli satın alaram, Əmbə mən belə şeyə pul verməyəcəm!

– Niyə? – Qançeli soruşdu. – «El gücü sel gücü»… Bu ki sizin zərb məsəldir. Əlin hökmü hökumətin fərmanından güclüdür!

İsrafil ağa çuxasının ətəyini kənara eləyib ayağını ayağının üstünə aşırdı:

– Ona görə ki, kişi düşmənin pulnan öldürməz. Kərəm mənim düşmənimdi, mənim əlimlə də ölməlidir! Bir halda ki, bu işi siz pulnan görürsünüz mən buna qol qoymuram.

Qançeli papiros yandırdı. İsrafil ağanın tünd xasiyyətinə bələd olduğundan səsinin ahəngi dəyişdi:

– İsrafil ağa, biz yalnız sənə kömək etmək istəyirik. Ona görə də bu işə birinci sən, özün də hamıdan çox pul qoymalısan.

– Qanı qanla yuyarlar, pulnan yox! – dedi İsrafil ağa.

– Allaha şükür, zati-aliləri bu təklifi irəli sürəndə siz cənablar özünüz də orada idiniz ki? – Qançeli cavab verdi.

İsrafil ağanın gözünün altı səyirdi. Daha dinmədi… Araya sükut çökdü. Bu sükutdan yaranan ağırlıq yavaş-yavaş bəylərin çiyinlərinə qondu, hər kəs öz xəyalı ilə tək qaldı.

…Stolun üstündə pullar çoxaldıqca Qurban ağanın başında dumanlı fikirlər çaxnaşırdı: «Görəsən, bu pula hansı bəxtəvər sahib olacaq? Böyük məbləğdir».

Qasım bəy dilləndi:

Bəlkə bu işə kal Kamılı qoşaq, qazamatdan təzə çıxıb?

Əhməd bəy ona etiraz etdi:

– Yox, o, mal oğrusudur, belə işə girişməz.

Qurban ağanın beynində yeni-yeni fikirlər yarandı, ürəyi döyündü. Onun evi kəndin qırağında, dikdir bir yerdə tikilmişdi; Qonşuluqda – Əfəndi evindən Məhəmməd adlı kasıb bir kişi yaşayırdı. Məhəmmədin Zibeydə adında gözəl-göyçək bir qızı vardı. Zibeydə sərvboylu, incəbelli, qulac-qulac qumralsaçlı bir qız idi. Zərif dodaqları, incə dişləri vardı. Üzündəki qara xalı xəfif bir təbəssümdən gülgəz yanağının çökəyində gizlənərdi. Bir ildən çox olardı ki, Kərəmlə nişanlanmışdı…

Qurban ağanın eyvanından Məhəmməd kişinin bağı da, həyəti də, az qala evinin içi də aydınca görünürdü. O bu eyvandan oğrun-oğrun Zibeydəyə nə qədər baxmışdı. «Nə olsun ki, Kərəmə nişanlıdı? Qaçaqdan ona ər olmaz! O mənim olmalıdır!» – deyə hərdən Qurban ağa xəyal edirdi. Kişinin qıza gözü düşmüşdü, onu özünə ikinci arvad eləmək fikrindəydi: «Bəlkə əlaltdan adam göndərim atasının, özünün ağzını arasınlar?..»