Читать книгу: «Daş yuxular. Rekviyem romanı»

Ağrılarına ağlamadığımız həmyerlilərimin xatirəsinə

© Əkrəm Əylisli, 2006–2022

© «Aegitas» publishing house, 2022

Daş yuxular
Roman-rekviyem

Ağrılarına ağlamadığımız həmyerlilərimin xatirəsinə

Акрам Айлисли – Народный писатель и заслуженный деятель искусств Азербайджана, кавалер высшего ордена страны “Истиглал” (2002) и ордена “Шохрат” за выдающиеся заслуги перед азербайджанской литературой, давний друг (одно время – член редколлегии) и автор нашего журнала с 1960-х годов. Всесоюзную известность принесла ему в свое время трилогия “Люди и деревья”, которая была напечатана на всех языках республик СССР и стран Восточной Европы. Произведения А. Айлисли переведены на английский, французский, немецкий, испанский языки. Он – автор пьес, поставленных на сценах многих театров Азербайджана, сценариев нескольких фильмов, а также переводчик, сделавший достоянием азербайджан-ских читателей произведения Тургенева, Короленко, Чехова, Паустовского, Белля, Шукшина, Айтматова, Маркеса, Рушди. Широкой популярностью в стране пользуются сейчас его мемуары “От Айлиса до Айлиса”.

Наша публикация романа-реквиема “Каменные сны” совпала с 85-летним юбилеем писателя, с которым мы его горячо поздравляем.

Роман-реквием Акрама Айлисли “Каменные сны” – не просто художественный текст, это исключительно смелый поступок писателя – истинного патриота, ради чести и достоинства своего народа не страшащегося говорить горькую правду. Сказанная соотечественником, в чьей любви к отчизне никто не усомнится, она особенно нужна и полезна. Полезна всем – русским, армянам, грузинам, сербам и албанцам, арабам и израильтянам – всем, мучительно ищущим общий язык.

“С обеих сторон должно идти покаяние, и с обеих сторон люди должны переступать в себе через ненависть. Это – главная, кровоточащая тема романа Айлисли, – пишет Лев Аннинский в своей рецензии (см. “ДН”, 2011, № 12). <…> Есть ли конец у этой беды? Нельзя ли жить, не смешиваясь, не соприкасаясь, не контактируя на этих райских клочках земли, среди гор, населенных шакалами и змеями? Нельзя. Диффузия неизбежна. Из-за любви, кроме которой ничего не захотят знать молодые люди с обеих сторон. Из-за полукровок, рождающихся от этой любви. Из-за общего ощущения, что народам друг от друга никуда не деться, не скрыться, не спрятаться. <…>

Что делать писателю, не умеющему ни молчать, ни понижать голос?

А то и делать, что делает Акрам Айлисли, вставший поперек ненависти”.

Опубликовано в журнале Дружба Народов, номер 12, 2012

Müəllif haqqinda

Əkrəm Nəcəf oğlu Naibov. 1 dekabr 1937-ci ildə Naxçıvan MSSR-in Ordubad rayonunun ermənilər və azərbaycanlıların yaşadığı yuxarı Ailis kəndində azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur. Anası Leia Ali-qızı kənd hekayəçisi idi, atası Nəcəf Akramın beş yaşı olanda cəbhədə öldü. Yeniyetmə ikən kolxozda işləyib, məktəbdən sonra Moskva ədəbiyyat İnstitutunu bitirib.

Ədəbi fəaliyyətə şeirlə başladı və ilk hekayə "Haşam və kürəkəni" 1959-cu ildə nəşr olundu. "İnsanlar və ağaclar" trilogiyası (1966–1968) SSRİ respublikalarının və Şərqi Avropa ölkələrinin bütün dillərində çap olunmuşdur.

Rus dilində başqa hekayələr və hekayələr çap edildi: "əgər görüşməsəydin", "kölgəsiz ağaclar", "bal qoxusu", "May günü", "toyuq üzərində, isti meşələrdə", "bahar vaxtında deyil", "dəyərsiz", "əncir olmadan payız", "pasport", "anımdan reportaj", "rəngli paltarların mövsümü", "ürək belə bir şeydir", "mavi dəniz", "altı günəşin parıltısı", "Kristal külqabı nağılı", "tarist", "və yalnız söyüdlər parladı", "ağır daş", "bənd", "ağ dərə" və s.

Ailisli ' nin əsərlərinin əksəriyyəti doğma kəndi Ailisdə (tez-tez Buzbulak adı altında gizlənir) qurulur.

İsmayıllının pyesləri dəfələrlə Azərbaycan səhnələrində səhnələşdirilib. Onun ssenariləri əsasında bir neçə film çəkilib.

Tərcüməçi kimi çox çalışmışam. Aytmatov, Bell, Korolenko, Markes, Paustovski, Rüşdi, Turgenev, Çexov, Şukşinin əsərlərini azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.

"Başlanğıcda burada yazmaqdan çox çəkinirdim, əvvəldən bəyənmədilər. Ancaq çox sayda tərcümə etdim – Şukşin, Belya, Markes – insanların belə yazıçıların olduğunu bilmələrini istədim…"

Qırx ildən çoxdur ki, əkrəm əylisli redaktor vəzifəsində çalışır. 1962 – ci ildən Azərbaycan Dövlət mətbəəsində, 1964 – cü ildən "Kommunist" qəzetində, 1968-ci ildən "Gənclik" mətbəəsində. 1971-ci ildə "Mozalan" satirik jurnalının baş redaktoru, 1973-cü ildə isə Azərbaycan Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsinin baş redaktoru olmuşdur. 1978-1983-cü illərdə "Azərbaycan" jurnalının baş redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1988-1989-cu illərdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi olub. 1992-2003-cü illərdə "yazıçı" mətbəəsinin direktoru vəzifəsində çalışıb.

Əkrəm əylisli 2005-ci ildə Ordubad Culfa seçki dairəsindən Azərbaycan Milli Məclisinin (Milli Məclis) deputatı seçilib. "Şöhrət" ordeni və Azərbaycanın ali" İstiqlal" ordeni ilə təltif edilmişdir.

Kitab haqqında

2012-ci ilin dekabr ayında "Xalqlar Dostluğu" jurnalında 1989-cu ildə Bakıdakı erməni qırğınlarına və 1918-ci ildə Ailisin erməni əhalisinin məhvinə həsr olunmuş "Daş yuxular" Rekviyem romanı nəşr olundu. Roman 2006-2007-ci illərdə yazılmışdı, lakin müəllif onu çap etməyə cəsarət etmədi. Müsahibədə yazıçı romanın nəşrinə 2012-ci ildə Azərbaycana ekstradisiya və sonradan Macarıstanda erməni ordusunun zabitini öldürməkdə ittiham olunan leytenant Ramil Səfərovun əfvi ilə sövq edildiyini iddia etdi:

"Mən ermənilərlə azərbaycanlılar arasında hər cür çərçivədən kənara çıxan çılğın reaksiya və süni nifrətin artdığını görəndə romanımı dərc etmək qərarına gəldim."

Rus dilinə tərcümə müəllifin özü tərəfindən edildi, Roman Azərbaycan dilində nəşr olunmadı. Daha sonra, 2013-cü ilin yazında "Daş yuxular" ın erməni dilinə tərcüməsi çıxdı. Roman Türkdilli ədəbiyyatda erməni soyqırımına həsr olunmuş ilk əsərdir.

31 yanvar 2013-cü ildə bir neçə onlarla gənc yazıçının evinin qarşısında bir nümayiş təşkil edərək şüarlar səsləndirdi: "əkrəm, ölkədən çıx!", şəkillərini yandırdı. Mitinqdə hakim "Yeni Azərbaycan" Partiyasının fəalları iştirak ediblər. Ertəsi gün Bakının mərkəzi küçələrindən birində Aylislinin kitabının simvolik dəfnini təşkil etdilər. Azərbaycanda kütləvi toplantılara qadağa qoyulsa da, polis hər iki aksiyaya müdaxilə etməyib.

İsmayıllının kitablarının yandırılması da Gəncədə baş verib. Yazıçının doğma kəndi olan Aylisdə səlahiyyətlilər tərəfindən kütləvi nümayiş təşkil edildi. Mərkəzi meydanda toplaşanlar " əkrəm əylislinin ölümü!", "Xain!", "Əkrəm erməni" və bütün kitablarını yandırdı.

"Qoy bütün kitablarımı yandırsınlar, çünki heç kəsi xilas etməyiblər!"

Roman Azərbaycan parlamentində xüsusi müzakirə predmetinə çevrilib. Deputatlar Aylislinin hökumət mükafatlarından, vətəndaşlığından məhrum edilməsini və Aylislinin "genetik kodunun" yoxlanılmasını tələb ediblər. Parlamentin spikeri Oqtay əsədov bildirib ki,"Ailislini dəstəkləyən Hər kəsin mənşəyində şübhəli bir şey var".

"Əgər mən erməni olsaydım, bunu çoxdan bilirdim. Və bundan heç utanmazdım."

"Müasir Müsavat" hökumətyönlü Partiyası əkrəm əylislinin qulağını kəsənə 10 min manat mükafat elan edib. Partiya lideri Hafiz Hacıyev bu məlumatı təsdiqləyib. O bildirib ki, Ailisli romanında azərbaycanlı qaçqınları təhqir edib və buna görə cəzalandırılmalıdır. "Obyektiv TV" yə müsahibə zamanı Hacıyev öz təhdidini aydınlaşdıraraq bildirib ki, Partiyasının gənclər təşkilatının fəalları yazıçının sağ qulağını kəsəcək və aydınlaşdırıb ki, Ailisli ona dərhal tibbi yardım göstərəcək: "uşaqların cibində yod, pambıq yun və sarğı olacaq. Kəsəcəklər, sonra dərhal bağlayacaqlar. Allah ona zərər verməz."

Ailislinin oğlu Nəcəf Gömrük Komitəsindəki işindən, yazıçının həyat yoldaşı Qalina isə 30 il direktor işlədiyi Uşaq kitabxanasından qovulub. Azərbaycan Təhsil Nazirliyi ədəbiyyat müəllimlərinin" tələbi ilə " Aylislinin əsərlərinin məktəb dərsliklərindən çıxarılması barədə qərar qəbul edib.

Fevralın 7-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham əliyevin fərmanı ilə əkrəm əylisli "Azərbaycanın xalq yazıçısı" titulundan və şəxsi pensiyasından məhrum edilib. İlham əliyevin fikrincə, "Daş yuxular" romanında yazıçı həmvətənlərini "Azərbaycan yazıçısına yaraşmayan formada "təhqir edib və" Azərbaycan sistoriyası ilə bağlı reallıqları təhrif edib", xüsusən də Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin mahiyyətini təhrif edib. Prezidentin müraciətində vurğulanır ki, Ailislinin xalq yazıçısı titulundan və Prezident təqaüdündən məhrum edilməsi müxtəlif səviyyələrdə istənilib.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyi roman Aylislini pisləyib və onun İttifaqın tərkibindən çıxarıldığını bəyan edib (Baxmayaraq ki, yazıçı hələ 1991-ci ildə ondan çıxıb). Birliyin sədri Anar, "əkrəm özünü məhv etdi" dedi. Azərbaycanın xalq artisti Qabil əliyev Ailislini xəyanətdə ittiham edib, çünki" bu adam ermənilərə olan sevgisini əvvəldən axıra qədər gizlədə bilməyib". Xəyanət ittihamları Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının direktoru Akif Məlikov, Elmlər Akademiyasının prezidenti Mahmud Kərimov və Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin Qazıyev Şurasından da səsləndirilib. Ruhanilər A. əylislinin "Xalq Yazıçısı" titulundan məhrum edilməsini ədalətli hesab etdiklərini və yazıçını "Şöhrət" və "İstiqlal" ordenlərindən məhrum etməyə çağırdıqlarını bildiriblər. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin rəhbəri Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə Aylislini mürtəd elan edib.

Hüquq müdafiəçisi Leyla Yunus "Ramil Səfərovdan sonra xalqımızın şərəf və ləyaqətini xilas edən əkrəm Əylisidir", yazıçı Çingiz Hüseynov və ssenarist Rüstəm İbrahimbəyov isə Aylislinin müdafiəsində çıxış ediblər. Fevralın 3-də Bakıda, M. ə.Sabirin abidəsinin qarşısındakı meydanda bir qrup gənc yazıçı Aylislinin müdafiəsi üçün aksiya keçirib.

Təcavüzün ortasında əkrəm əylisli rus ziyalılarına müraciət edərək, "bütün bunlar yalnız otuzuncu illərdə ola biləcək ən pis ssenari ilə gedir" dedi. Rusiyada əkrəm əylislinin müdafiəsi üçün rus PEN-mərkəzi, "Xalqlar Dostluğu" jurnalının baş redaktoru Aleksandr Ebanoidze, Yazıçılar Boris Akunin, Andrey Bitov, Sergey Kaledin, Lev Anninsky çıxış etdilər. Rusiya PEN-mərkəzi Azərbaycan Prezidenti İlham əliyevə rüsvayçı yazıçının təqibinə son qoyulmasını xahiş edən açıq məktub dərc edib. Boris Akunin azərbaycanlıları dayandırmağa və Aylislini ikinci Salman Rüşdiyə, Azərbaycanı isə yaramaz ölkəyə çevirməməyə çağırıb:

"Bilmirsən ki, yazıçı ilə müharibədə Dövlət prinsipcə qalib gələ bilməz? Öldürmək – bəlkə toxum-asanlıqla. Ancaq yenə də həmişə itirən tərəf olaraq qalacaq…"

Kitab rəyləri

Лейла Юнус, правозащитница

"Травля и гонения, развязанные властями Азербайджана в отношении 75-летнего писателя Акрама Айлисли позорят нашу страну и наш народ! Акрам Айлисли в своем романе рассказал правду о тоталитарном правлении Гейдара Алиева, о трагедии межнациональной розни азербайджанского и армянского народов, о том, что мы должны и можем жить вместе! После Рамиля Сафарова именно Акрам Айлиси спасает честь и достоинство нашего народа."

Источник: http://haqqin.az/news/3732

Рустам Ибрагимбеков, сценарист

"Запущенная против Айлисли пропагандистская машина набирает обороты, ставя Азербайджан в ряд самых невежественных диктатур мира – в результате даже те, кто никогда не прочитают роман «Каменные сны», уже знают, что в Азербайджане писателям отрезают уши.

Акрама Айлисли обвиняют в том, что он оскорбил национальные чувства азербайджанцев, а роман его может быть использован врагами нашей страны. Но истерия вокруг «Каменных снов», затеянная для отвлечения общественного внимания от реальных, годами не решаемых проблем, наносит Азербайджану несравненно больший вред, чем любые спорные книги. И поскольку я разделяю убеждение: «я не согласен с вашими взглядами, но готов сделать все, чтобы вы имели возможность их высказывать», то в противостоянии Акрама Айлисли и сегодняшней азербайджанской власти я на стороне Айлисли. Писателя можно критиковать, но не подвергать публичному уничтожению, поддержанному указом Президента Азербайджана."

Источник: http://haqqin.az/news/3823

Марат Шафиев, писатель

"В нашем концептуальном тупиковом противостоянии с армянами Акрам Айлисли предлагает состязаться не в том, кто больнее ударит, а в благородстве. Благородство не знает оговорок, предварительных условий – это такое «чистое зеркало – в ней отражаются только добро и милосердие». Главному герою нет дела до преступлений армян, их покаяние – дело их совести, совесть же Садая Садыглы требует «отправиться в Эчмиадзин, чтобы остаться тем монахом и молить Бога простить мусульманам зло, которое они совершили над армянами»…"

И если не благородство, тогда остаётся путь войны. Тоже выход, находящий оправдание: война воспламеняет в народах воинственный энтузиазм, воскресает в них дух храбрости и мужества доблестных предков. Война так война – напугали! всё положить на алтарь победы, всё превратить в руины и пожарища, миллионы людей укатать в братские котлованы, но вернуть взывающие о помощи, потерянные и осквернённые земли. Боль – это эмбриональная клетка, неизвестно какой орган ещё образуется: любовь или ненависть. «Айлис был незаживающей раной его сердца» – писатель Акрам Айлисли свой выбор уже сделал.

Но может ли ошибаться целый народ? Встать на пути толпы – это наверняка быть растоптанным. Благородные одиночки могут позволить себе подобную великолепную смерть, но постоянная жертвенность – не для нации, в ней срабатывает инстинкт самосохранения. И не лучше ли разделить беду с народом, чем оказаться правым в одиночку? Так кто в таком случае Садай Садыглы: дурак, Дон Кихот, Иисус?

Те сельские церквушки – копии не Эчмиадзина, а того Небесного Собора, где нет ни иудея, ни христианина, ни мусульманина, волк и агнец пьют из одного родника, а безжалостный свет находит лишь страдающего голого человека в голом поле. И эта сверхзадача Акрама Айлисли уравновешивает великое трагическое стихотворение Константина Симонова «Убей его!»: «Сколько раз встретишь его, Столько раз и убей!»"

Источник: http://tamganet.com/index.php/literature/161-2013-01-09-21-23-31

Парвиз Джабраил, писатель

"Разговаривать с интеллигентами на языке братков ничего не даст. Айлисли – один из немногих писателей, поставивших свою подпись под литературным наследием Азербайджана. Со страниц его произведений исходит свет. Если этот человек был бы армянином, я снова читал бы его с любовью. Писатель не проливает кровь, он создает мосты."

Источник: http://haqqin.az/news/3533

Давид Матевосян, сценарист, сын Гранта Матевосяна

"В данный момент мне глубоко безразличны все политики и политиканы Армении и Азербайджана, все непримиримые противоборства и разногласия наши, все последствия войн и в частности – Карабахской войны. Да к черту вас, и ресурсы ваши и кровавый бизнес ваш – Акрам Айлиси – не азербайджанец, не армянин, не грузин и не иранец… он – Гражданин и он – Человек, каковыми вам никогда не шанс быть… Жрите стоя у своих национальных, властных кормушек, жирейте и пусть глаза ваши заплывут жиром, пойте патриотические песни и посылайте сыновей крестьян и рабочих на погибель в армии. Продержитесь у власти как можно дольше, вам дана фора… Но поймите, если мозги совсем уже не заплыли, что именно его – не лизоблюда, не "патриота" вы не тронете, не убьете, не покалечите, не уничтожите, потому что он – не “ваш” и он – не раб и ему плевать на вас и вам подобных."

Источник: http://publicdialogues.info/akram-aylisli

Левон Джавахян, писатель

"Здесь даже известные представители интеллигенции не могут избавиться от ненависти к азербайджанцам. Говорят, что Акрам Айлисли хороший, а азербайджанцы – нет. Для меня существует два Азербайджана: Азербайджан Рамиля Сафарова и Азербайджан Акрама Айлисли. Роман Айлисли возвысил Азербайджан, не дал возможности создать о нем образ преступника с топором в руках. Я очень люблю Азербайджан Акрама Айлисли и верю ему.

Нужно довести до сознания людей, что в мире не существует плохих народов. Просто есть заложники ситуации, и на нас, писателей, возложена миссия очиститься от пролитой крови, создать почву для дружбы. Верхи не могут принести мира в регион, к этому должны прийти низы. Особенно люди искусства. Я не вижу в Армении писателя, который пойдет на такой риск. Акрам Айлисли с этой точки зрения очень смелый писатель. У нас таких смелых писателей нет."

Источник: http://www.radioazadlyg.org/content/article/24914564.html

Альберт Акопян, журналист

"Вообще, очень интересна тема того, как страстная любовь к малой родине, глубокое изучение ее истории приводит к… предательству? Несомненно, к предательству в глазах тех, кому эта история безразлична. Эта история слишком предметна. Слишком опасна. Тут конкретные камни, надписи, артефакты, записки какого-то купца.

Акрам Айлисли – азербайджанский интеллигент. В лучшем, точнее, единственно правильном значении этого слова. По Кшиштофу Занусси: интеллигент – это интеллектуал, противостоящий авторитарной и тоталитарной идеологии. На родине ему вменяют в вину «односторонность» романа, то, что он «не уравновесил» текст «аналогичными» преступлениями армян. Нет. Написать об этом должен армянский интеллигент. О сотнях азербайджанских и курдских сел, от которых не осталось названий. Об азербайджанских семьях, уходивших из Армении по заснеженным перевалам. О Ходжалы. О неуспокоенных душах, оставшихся в их домах. Неужели не страшно жить с этим? Акрам Айлисли пожертвовал всем ради одного маленького шага навстречу."

Источник: http://www.echo.msk.ru/blog/kosmopletov_aristarhh/1010386-echo

Александр Эбаноидзе, главный редактор журнала "Дружба Народов"

"Мы предоставили страницы Акраму Айлисли потому, что прочитали в его повести попытку возобновления контакта, поиск взаимопонимания через покаяние. Писатель сумел приоткрыть дверь в глухой стене, ощерившейся кольями и бойницами, и сказал несколько проникновенных слов, наполненных болью, но не злобой.

Покамест реакция армянской стороны однотонна и лишь усугубляет положение Айлисли: в её голосе много негодования по поводу травли писателя, но не слышно ноты раскаяния.

Акрам Айлисли талантливый писатель, не случайно его творчество отмечено высшими наградами Азербайджана. Но переживаемая трагедия исторгла из него слова редкой силы: «Пусть сожгут все мои книги, потому что они никого не спасли!»…"

Источник: http://www.penrussia.org

Сергей Маркедонов, политолог

"В университетах мало кто из спецов рекомендует художественные книги в качестве подсобного материала для понимания, например, этнополитического конфликта. А зря. Как можно изучать историю Кавказа без Толстого, Лермонтова, Бестужева (Марлинского), депортацию народов без Приставкина, балканскую историю без Селимовича и Андрича, а распад Австро-Венгрии без прекрасного «Марша Радецкого» Йозефа Рота? Они дают такие детали, которых не встретить в узкоспециализированных трудах. В этом плане «Каменные сны» очень рекомендую специалистам по кавказским конфликтам современности, а также национализму и миграционным процессам. Автор живо показывает, насколько более сложный и многослойный армяно-азербайджанский конфликт. И показывает много общего у армян и азербайджанцев, имевших опыт совместного проживания. По нынешним временам крайний дефицит, ибо уходит этот опыт. Прямо, как град Китеж под воду уходит! Но в романе это дается не языком эксперта – конфликтолога, а художественными средствами, что доступнее для массового читателя, который интересуется чем-то большим, чем размер груди Памелы Андерсон. В общем, конфликт в «Каменных снах» показан более многоцветно и панорамно, если угодно.

И были бы в Баку поумнее, они бы схватились за Айлисли. Мол мы не против армян, а так, против экстремистов и сепаратистов выступаем. И даже наградили бы. Вот мол де месседж Карабаху и Западу, мы другие, ну и прочее в том же духе. Но не хватило умений или даже хитрости, пошли по старым лекалам.

Непростая задача стоит теперь перед армянскими литераторами. Одно дело, признание заслуг Айлисли, а другое – сами написать нечто подобное, то есть уйти от двухцветности и простоты. Крайне нелегкая задача, между прочим. Куда легче найти повод для обличения азербайджанского агитпропа.

Ну и последнее (по порядку, но не по важности). Читать надо больше. И не только спец. лит-ру, но и художественную. Крайне полезно, там много важной соли и специй, которых трудно выловить в узкоспециальных трудах."

Источник: http://www.facebook.com/sergey.markedonov/posts/448011045271431

Лев Аннинский, критик

"Кажется, исчез сам воздух: "его место занял огромный страх: густой и темный, напоминающий болото безысходности и безвыходности". Страх, "заполнивший все живое и неживое". Страх, вытеснивший без остатка все чувства. Или их прикрывший (расчет, коварство). Страх, прокравшийся во все поры бытия… И в поры повествования?

"О, читатель, ты не оставляй меня один на один с моим страхом!" – запускает Акрам в дело свою фирменную шутливость, и страх становится не только острым стержнем изображаемой реальности, но и своеобразной ловушкой, из которой надо искать выход.

Народ – ищет выход? Нет. У народа на все это нет "ни времени, ни охоты". Кто выпадет из народа – тот ищет. Потому что боится. Кто остается в толпе, в массе, в группе, тот не боится. Потому что знает, что его дурачат, но не одурачат. Власть указывает бояться, а ты забиваешься в толпу и не боишься. Рецепт бесстрашия.

…Вранье непрерывное, повседневное и искреннее. "Лгать надо убежденно". Эта смесь лживости и искренности – принципиальное, я думаю, художественное открытие Акрама Айлисли, помогающее понять современный человеческий универсум.

Если человек намерен начисто освободиться от лжи и хочет иметь дело только с правдой, – он должен будет почувствовать весь ужас человеческого существования, всю невыносимость чистой правды, так что руки опустятся, слова не вымолвит, шагу не сделает. Если же решит человек спастись в пределах чистой лжи, – он тоже шагу не сделает, потому что мгновенно и безнадежно запутается в этой сплошной лжи. Что делать? Верить, не веря. Выбрать какую-то систему относительных истин и в нее поверить, понимая, что где-то на дне бытия эта система ни на что не опирается, кроме… "общественного договора", замешенного на словесах.

Или так. Выбрать какую-то систему условного вранья и в нее – поверить, понимая, что это вранье есть реальность, по законам которой люди живут в данной точке времени и пространства…"

Источник: http://magazines.russ.ru/druzhba/2012/2/a14.html

Андрей Битов, писатель

"Что такое человек вообще, особенно живущий под гнетом режима? Как он может ощутить свою силу, если правота всегда принадлежит власти? Или в экстремальных условиях, как на войне, или прислонившись к какому-то большинству. Если ты не прислонен то ли к конфессии, то ли к нации, то ли к власти, тогда ты ноль. А ноль легко принимает отрицательные и положительные значения вплоть до бесконечности. И очень легко в людях, лишенных права, возбуждать чувство правоты, сбивающее их в толпу.

Недаром же первая заповедь во всех религиях – не убий. Этот принцип заложен и в людях, и в животных. Нельзя убивать существо своего вида. Человек может убить, когда скажет про другого: это не человек. Здесь – основа всех геноцидов. Такая простая схема: убить можно, только если скажешь себе, что это не человек.

Что в ситуации с Акрамом Айлисли должна сделать наша власть? Вынести урок для себя. Понять, чем можно ответить за потакание низости. Когда под окнами гуманистического писателя, для Азербайджана очень крупного, жгут книги – в этом виновата власть. Когда партия националистического толка объявляет награду 10 тысяч манат тому, кто отрежет писателю ухо, – в этом виновата власть. Урок, который нам преподносит Азербайджан, заключается в том, чтобы к нам, к России, это никак не могло относиться. Акрама Айлисли надо защищать изо всех сил еще и потому, что это урок нам самим. Мы ведь сами находимся в том состоянии, когда в любую секунду готовы играть на самых низменных инстинктах друг друга…"

Источник: http://www.novayagazeta.ru/arts/56853.html

Сергей Каледин, писатель

"Акрама Айлисли я знаю со своего детства. Моя мама учила его в Литературном институте и потом переводила его книги (она переводчик с азербайджанского). Это человек блистательного таланта, что, на мой взгляд, очень редко в азербайджанской современности. Человек очень маленького роста, огромного мужества и бесстрашия, который на все имеет свой взгляд, свое мнение, большей частью расходящееся с традиционным, мусульманским, азербайджанским, советским и коммунистическим.

Когда судьба требовала от него какого-то компромисса в пользу улучшения жилищных, материальных условий, но в ущерб творчеству, собственным убеждениям, он всегда принимал позицию чести, гордости и достоинства.

После резни в Сумгаите и безобразий в Баку он мне в ужасе рассказывал, как бабку-армянку на инвалидном кресле молодчики сбрасывали с балкона девятиэтажного дома. Он это видел, и, видимо, в него это крепко засело, он захотел это в наши все-таки вегетарианские времена рассказать, какую-то точку зрения держать в карабахском конфликте. Ну и, конечно, нашла коса на камень. Вот теперь ему мстят за правду, ведь правду говорить не положено."

Источник: http://www.kommersant.ru/doc/2127491

Борис Акунин, писатель

"Я знаю, что прочитав этот текст, некоторые азербайджанцы скажут: не российскому литератору поучать чужие страны, как им жить – у самого дома творится черт знает что. Но с тех пор, как я написал про Азербайджан книгу, он перестал быть для меня чужой страной – так уж мы, писатели, устроены. Побывав там и пообщавшись с людьми, я начал понимать, что в истории азербайджанско-армянской вражды всё очень непросто и не черно-бело. Мне стало казаться несправедливым, что мир единодушно поддерживает в этом конфликте лишь одну из сторон. Считайте, что я стал азербайджанофилом.

Но что же вы с собой делаете, дорогие мои азербайджанцы?

Нашелся мужественный человек, писатель Акрам Айлисли, который впервые за долгое время призвал вас сделать шаг в сторону примирения. Призвал так, как и должен призывать писатель – написал художественный текст. Шаг к примирению – это когда говорят: послушайте, в случившемся есть доля и нашей вины.

За это вы обрушили на Акрама Айлисли гнев государства, общественных организаций и народных масс. На одного человека. Семидесятипятилетнего писателя. За роман.

Пожалуйста, остановитесь. Вы наносите своей стране тяжкий ущерб в глазах всего мира. Разве вы не знаете, что в войне с писателем государство в принципе победить не может? Убить – может, затравить – запросто. Но при этом всегда останется проигравшей стороной.

Вы хотите повторения истории с Салманом Рушди? Вы хотите превратиться в страну-изгоя?

Продемонстрируйте, что Азербайджан – цивилизованная страна и что за литературу здесь репрессиям не подвергают.

А Акраму Айлисли – твердости и душевного покоя. Он написал книгу, которую не мог не написать. Для писателя это самое главное."

Источник: http://borisakunin.livejournal.com/90240.html

Əvvəlinci fəsil

Ağrılarına ağlamadığımız həmyerlilərimin xatirəsinə

Asqılıqda işləyən qadının müəmmalı ölümü. Məşhur artistn qoxunc zarafatı və partbilet-pistolet

Bakının böyük xəstəxanalarından birinin travmatologiya şöbəsinə indicə gətirilmiş xəstənin vəziyyəti olduqca ağır idi.

Təkərli xərəyin üstündə huşsuz uzanmış xəstəni xəstəxana binasının bütöv bir mərtəbəsi boyunca uzanıb gedən alaqaranlıq koridorun ortası ilə o başdakı cərrahiyyə otağına tərəf aparırdılar. İki nəfər ağxalatlı qadın, iki nəfər də ağxalatlı kişiydi. Təmkini, sifətinin ağayana ciddiliyi və xalatının məxsusi ağlığı ilə yanındakılardan seçilən arıq, ağsaçlı, ortaboylu cərrahın özü də xərəyin yanınca gedirdi.

Gündəlik xəstəxana həyatının bu adi, epizodik mənzərəsində yad və yersiz görünən bir şey vardısa, o da xəstəni xəstəxanaya gətirənin görkəmində və hərəkətlərindəki faciəvi komiklik idi. Arıq, xırdaca sifəti yekəcə, yupyumru qarnı ilə heç cür uyuşmayan 55–60 yaşlı bu balacaboy qıvraq kişi həkimin sağına-soluna keçə-keçə, demək olar ki, eyni sözləri elə bir hey təkrar-təkrar üyüdüb tökürdü.

– Doktor, sənə qurban olum, doktor… öldürürdülər. Bu boyda insanı döyə-döyə məhv eləyirdilər. Yerazlar, doktor, yerazlar. Beş-altı yeraz gədəsi… Bu qaçqın köpəyuşağı heç adam-zad da tanımır, sənə qurban olum, doktor. Bunnar nə artist tanıyır, nə şair-yazıçı tanıyır. Deynən ermənidir, vəssalam. Sal ayağının altına, tapdala, təpiklə vəhşi kimi. Lap dart, ciyərin çıxart, əttövbə, bir adam yaxın düşə… Deyirəm, vurmayın, dayanın, bu adam erməni deyil, öz xalqımızın oğludu, millətimizin fəxridi, vicdanıdı. Ha de, eşidən kimdi. Heç qoymadılar öz adımı deyəm. Böyrümə bir təpik vurdular ki, az qaldı, nəfəsim kəsilə. Bax, buramnan, doktor, sağ böyrümnən. Hələ də göynüyür yeri…

Həkim xəstəni gətirənin dediklərini bir o qədər də yaxşı başa düşmürdü.

Bəlkə, heç başa düşmək də istəmirdi. Dama-dama qəhvəyi köynəyinin yaxasına sarı qalstuk taxmış bu törə, baməzə adamın bir ucdan üyüdüb tökdüklərini həkim, ola bilər ki, hətta heç eşitmirdi də. Ancaq bu gülməli vəziyyətdə də öz zahiri ciddiliyini saxlamaqda olan həkimin arabir bığaltı qımışdığını da arif adam asanca sezə bilərdi. Özü də ona görə yox ki, xəstəni xəstəxanaya gətirən hər sözü, hər ədası ilə əlbəəl komik vəziyyət yaradırdı. Çoxusu ona görə ki, xərəkdə uzanan sarışın adam bədəncə arıq, boyca gözə çarpacaq dərəcədə uzun idi. Və bu iki adamın – xəstənin və xəstəni gətirənin görkəmindəki bu təzad, çox güman ki, Don Kixot və Sanço Panso əhvalatının ən qəmli səhifələrindən birini həkimin yadına salırdı.

Cərrahiyə otağının qapısı ağzına çathaçatda ağxalatlı kişilərdən biri xərəkdən aralanıb, xəstəni gətirənin qabağını kəsib durdu. Yəni səninki buracandı, bu qapıdan içəri keçməyə sənin ixtiyarın yoxdur.

– Qoy keçsin. – Həkim dedi. – Çox sözlü adama oxşayır. Qoy bir az ürəyin boşaltsın görək.

Cərrahiyyə otağı koridordan xeyli kiçik olsa da, böyük-böyük pəncərələri olan hündürtavanlı yekəcə bir yer idi. Otağın tən ortasındakı iri cərrah stolu da elə bir növ xəstənin uzandığı ağörtüklü xərəyə bənzəyirdi. Xərəyi bura gətirən iki nəfər ağxalatlı kişi xəstəni xərəkdən qaldırıb həmin stolun üstünə uzatdı və başlarının hərəkətilə həkimdən icazə alıb otağı dinməz-söyləməz tərk etdi.

– Peroksid! – Həkim xalatının qollarını çırmaya-çırmaya ucadan tibb bacılarına dedi. – Gətirin, yuyun sifətin. Qanına qəltan edilmiş xəstəyə baxa-baxa, deyəsən, dodağının altında bir-iki söyüş söydü və üzünü xəstəni gətirənə tutub, hirsli-hirsli soruşdu: – Bunu kim bu hala salıb?

– Mən sizə dedim axı, doktor, yerazlar. Ermənistandan gələn vicdansız qaçqın gədə-güdəsi. Vurub baş-gözünü şil-küt eləməkləri bəs deyil, hələ yerə sərib, qarın-qursağını da vəhşi heyvan kimi təpikləyirdilər. Yaxşı ki, mən də oralardaydım, doktor. Şəhərə çıxmışdım ki, bir az zehnimi açım. Elə Parapet deyilən o viran qalmış yerdən çıxanda bir də gördüm, fantanın qırağında beş-altı bığıburma gədə bir adamı salıb araya, vur ki, vurasan. Yerazlar, doktor, yerazlar!… Bir xeyli adam da durub qıraqdan tamaşa eləyirdi…

Bu yerdə xəstəni gətirənin birdən-birə dili tutuldu. Dodaqları yenə təprənirdi, ancaq dediyi sözlər, elə bil, xirtdəyindən yuxarıya gəlib çatmırdı, sözlərinin səsi çıxmırdı.

– Perekis qurtarıb, doktor. – Şəfqət bacılarından biri hüznlü səslə, olduqca yavaşdan dedi. (Qadınların biri ahılca qarı, o biri cavanca gəlin idi).

– Spirt olmalıydı. – Həkim ümidsizcəsinə dilləndi.

– Xeyr, doktor. Olanın hamısını dünən işlətdiniz.

– Yaxşı, suyunan təmizləyin. Marqansın az eləyin. Həkim otağın aşağı başındakı əlüzyuyanda sabunla əl-qolunu yuyub, yenə gəlib cərrah stolunun yanında durdu: – Əynində nəyi var çıxardın, bircə trusiki qalsın, vəssalam.

Bığları, ağız-burnu, çənəsi, narıncı köynəyinin yaxası və tündgöyümtül pencəyinin ətəkləri alqırmızı qan içində olan xəstə isə cərrah stolunun üzərində elə qəşəng, elə rahat uzanmışdı ki, elə bil döyülən, təpiklənən, ağız-burnu qana qəltan edilən o deyildi. O “Parapet” deyilən yerdə, o fantanın qırağında sanki onun özünü yox, ən qəddar düşmənini döymüşdülər. Sinəsindən arabir kəsik-kəsik xırıltılı səslər çıxsa da, xəstə əməllicə yatırdı. Və yatmağı öz yerində, hələ, deyəsən, yuxu da görürdü və o yuxuda gördüyü vaqiə ona əməllicə ləzzət verirdi.

Qadınlar xəstənin üz-gözünün qurumuş qanını sürətlə silməkdəykən həkim huşsuz uzanmış pasientin nəbzini yoxlayırdı. Onlar xəstəni trusikinəcən soyundurub qurtarandan sonra həkim onu diqqətlə müayinə edə-edə elə bil eyni zamanda özünə, ya kiməsə aramla hesabat verirdi: – Alt dodağının iki yerindən tikiş qoyulmalıdır. Üst dodağında profilaktik müalicə. Çənə nahiyəsində sınıq yoxdur. Sol qolunun iki yerində çıxıq: dirsəyində, bir də biləyində. Sağ əlinin iki barmağında da çıxıq var: baş barmaq, uzun barmaq. Sol qıçının bir yerində kəskin əzələ zədələnməsi. Sağ qıçının diz qapağının sınığı. Kürəyində, döş nahiyəsində, fəqərə sütununda ciddi anomaliya yoxdur. Kəllə sümüyündə sınıq nəzərə çarpmır.

Həkim sözünə ara verib, görünür, dodağının altında yenə uzun-uzadı söyüş söydü.

– Сотрясение мозга! – Həkim bunu nədənsə rusca lap ucadan dedi və şalvarının cibindən çıxartdığı cib dəsmalıyla tələsmədən alnının tərini silib yenə rus dilində əlavə elədi: – Избиение зверское!

Həkimin dediyi hər sözdən sonra xəstəni gətirənin içinin sarsıntısı onun üz-gözündə də ağrı və əzab şəklində əks olunurdu. O özünü güc-bəla ələ alıb, ağlamağını birtəhər saxlayırdı. Həkim müayinəni bitirəndə bu adamın səbri, dözümü də birdən-birə tükəndi. O, gözünün, burnunun suyunu axıda-axıda günahsız uşaq kimi ürəkdən ağlamağa başladı.

Həkimin əməliyyata başlamağı üçün şıdırğı hazırlıq görən ağxalatlı qadınlardan birinin (cavan gəinin) gözləri yaşla doldu. Xəstəni gətirənin bu halına acıyan ahıl qadın bir müddət gözlərini yumub başını, bədənini dərdli-dərdli yırğaladı. Əsərimizin komik qəhrəmanının bu təhər uşaqsayağı ağlamağı həkimə də təsir elədi. Həkimin xəstəni gətirənə yaman yazığı gəldi. Qayğılı, ciddi görkəminə bir o qədər də yaraşmayan mehriban, həzin səslə həkim xəstəni gətirəni ovutmağa çalışdı:

– Paho, bu olmadı ki… Qorxulu heç bir şey yoxdur. Düz on beş gündən sonra dostunu konfet kimi bir oğlan eləyəcəyəm.

Həkim başını aşağı salıb bir müddət fikrə getdi. Sonra başını qaldırıb xəstəni gətirəndən olduqca ehtiyatla xəbər aldı:

– Demək, deyirsən ki, bu adam ermənidir.

Xəstəni gətirənin gözləri təəccübdən bərələ qaldı:

– Buy, bu nə sözdür, doktor! Siz bunu tanımırsız, bəyəm?…Siz Saday Sadıqlını tanımırsız? Azərbaycan teatrının fəxrini. Bu ölkənin bir nömrəli artistini. Siz bu boyda sənətkarı, doğrudan, tanımırsız, doktor? Yəni televizorda da görməmisiz?… Siz mənim özümü də televizorda çox görmüsüz, doktor. Ola bilər ki, adımı yadınızda saxlamamısız… Nuvariş Qarabağlı – komik rolların tanınmış ifaçısı. Məni tanımasaz da olar. Mən sizdən incimirəm. Ancaq Saday Sadıqlını tanımayan yoxdur axı. Hamleti, Otellonu, Aydını, Kefli İskəndəri bunun kimi oynayan hələ heç yerdə olmayıb.

– Mən sizi görən kimi tanıdım! – Cavan tibb bacısı o yandan fəxrlə bəyan elədi.

– Sizin hər ikinizi mən də televizorda çox görmüşəm. – Yaşlı qadın nədənsə nazlana-nazlana dedi. – Ancaq həkimdə taxsır yoxdur. Həkim 30 ildən çox Moskvada yaşayıb. Doktor Fərzaninin Moskvadan Bakıya gəldiyi heç üç il də deyil.

Tanınmağından aşkarca fərəhlənmiş Nüvariş Qarabağlının hələ yaşı qurumamış gözlərindən indi bir dünya işıq yağırdı. Həkimin nə onu, nə də onun xəstəxanaya gətirdiyi Saday Sadıqlı kimi məşhur bir adamı tanımamağının səbəbini biləndən sonra artistin bu sarıdan da heç bir narahatlığı qalmamışdı. Onların hər ikisini əvvəlcədən tanıyan şəfqət bacılarının bu tanışlığı bayaqdan üzə vurmamağını isə Nüvariş Qarabağlı bu dünyanın mütrifanə əməllərindən biri kimi çoxdan görüb qəbul eləmişdi. (O, insanlara yalnız gülmək üçün lazım idi. Bunu bilirdi və buna həmişə hazır idi. Ancaq insanlardan ona bir şey lazım olanda bu insanlar onu çox vaxt tanımırdılar, daha doğrusu, özlərini tanımamazlığa vururdular. İnsanlardakı bu xasiyyəti o, hər hansı bir rəisin yanına girməyə tələsəndə və ya hər hansı aztapılan bir şeyi növbəsiz almağa cəhd göstərəndə o rəisin qəbulunda oturan və o aztapılan şeyin növbəsində duran adamların rəftarında dönə-dönə müşahidə eləmişdi. Bu iki ağxalatlı qadının iki məşhur artisti tanıdığını əvvəldən boynuna almamağınınsa yalnız bir səbəbi ola bilərdi: qadınlar bu məsələnin həkim tərəfindən yaxşı qarşılanmayacağından, ola bilər ki, ehtiyatlanmışdılar.)

Nüvariş Qarabağlı başa düşdü ki, bayaqdan nə deyibsə, hamısı həkimin qulağından yan keçib.

Ya həkim çox fikirli olub, ya da onun özü hissindən, həyəcanından demək istədiyni aydın deyə bilməyib. Buna görə də fikrini mümkün qədər cəmləşdirib, Parapet bağının yanındakı fantanlı hovuzun qırağında baş vermiş əhvalatı həkimə bəsit və primitv şəkildə təzədən danışmağa başladı:

– Məsələ belədi, doktor: mən bu gün şəhərə çıxmışdım. Saat neçəydi, dəqiq deyəmmərəm – 10 olardı, 11 olardı. Parapet bağının yanında bir yer var – fantan olan yer – yəqin görmüş olarsız. Həmin o fantan olan yerdən bir dəhşətli səs gəlirdi, doktor. Kim idisə elə bil ulayırdı. Sən demə, bir qoca erməniymiş. Evindən çıxıb çörək dükanına getdiyi yerdə yerazların girinə keçibmiş. Ev paltarında… Ayağındakı başmağı da yumşaq ev başmağıydı. Özüm gördüm suyun dibində. Çünki mən ora çatanda ermənini öldürüb sərmişdilər hovuzun ortasına.70–80 yaşlı qoca kişiydi. Gözləri açıq idi, doktor, altdan-yuxarı adamın üzünə baxırdı. Görən deyərdi, bu adam heç ölməyib, sağdı. Onun necə öldürülməyini mən özüm görmədim, doktor. Əvvəldən orda olanlar deyirdi ki, ermənini əvvəlcə götürüb atıblar hovuza, buz kimi soyuq suyun içinə. O da – o qoca erməni soyuq suda dura bilmirmiş axı. İstəyirmiş ki, birtəhər çıxsın hovuzdan. O gədələr də düzülüb hovuzun qırağına, təpiyi təpik dalınca erməninin kəlləsinə döşəyirmişlər. Bunun da – bu Saday Sadıqlı Allah köməyi olmuşun bəlası həmişə başının üstündədi. Yoxsa buna nə düşmüşdü ki, günün o vədəsində gedib o müsibətin üstünə çıxaydı… Dözməyib də, dözməyib, doktor!.. Sənətkardı, humanist adamdı. Ürəyi dözməyib, özün verib qabağa. O yeraz gədələr də nə bilsin ki, kimdi bu adam. Ermənistannan dünən gəlmiş adamlardı. “Erməni” deyib düşüblər üstünə. Mən ora çatanda ermənini öldürüb meyidin hovuza sərmişdilər. Bunu da öldürəcəkdilər, doktor. Mən ora bircə dəyqə gec çatsaydım, bunu da o qoca erməninin yanına göndərəcəkdilər. Allah rəhm elədi, sağ qaldı. Sizə qurban olum, doktor, bu dahi insanın həyatı indi sizin əlinizdədi.

Həkim əməliyyata başlamağa tələsirdi. Ancaq bundan ötrü elə bil nəsə çatışmırdı, nəsə azlıq eləyirdi. Bir də, artistin dedikləri həkimi bir qədər sarsıtmışdı deyəsən. Cərrah stolunun üstündə ağır beyin silkələnməsindən huşsuz uzanmış bu Hamletin, Otellonun və Kefli İskəndərin bir qoca, günahsız insanı ölümdən qurtarmğa cəhd göstərməyində həkim qeyri-adi heç nə görmürdü. Həkimə görə, adını insan qoyan hər kəs belə yerdə yalnız bu cür hərəkət etməliydi. Ancaq bu şəhərin adamları sanki sözü bir yerə qoyub, məhz bu “insanlıq” deyilən şeydən indi hamılıqla uzaq olmağa çalışırdılar. İnsan olub insan sifətində qalmaq bu şəhərin adamlarına elə bil daha sərf eləmirdi. İnsanların bir qismi sifətini gizlətmişdi, bir qismi sifətini dəyişmişdi, bir qismi sifətini itirmişdi. İnsanların bir qismində isə bu insanlıq sifəti, görünür, heç əvvəldən də olmamışdı.

Cəmi 10–15 gün bundan qabaq doktor Fərzani xəstəxanaya, Allah bilir ki, hansı yolla çatdırılmış 14–15 yaşlı bir erməni qızının üzərində elə bu otaqdaca ağır cərrahiyyə əməliyyatı aparmışdı.

Metroda – insanın gur yerində 5-10 müsəlman arvadı birdən üstünə cumub, yüz adamın gözü qabağında qıza divan tutmuşdu. Əllərinin on barmağının onunu da qırmışdılar. Saçını yolmuşdular. Əyninin paltarını cırmışdılar. Üz-gözündə salamat yer qoymamışdılar. Və lap bir neçə gün bundan əvvəl gözünün biri dağa, o biri arana baxan çəpgöz, bədheybət bir şair özbaşına xəstəxanaya dürtülüb, kardioloji şöbənin 40 illik həkimini, erməni olduğuna görə, kabinetindən çıxarıb döyə-döyə küçəyə qovmuşdu. Bu hadisədən sonra xəstəxanada nə həkim, nə qeyri-həkim bir nəfər də erməni qalmamışdı. Kimisi gedib evində gizlənmişdi, kimisi Bakıdan həmişəlik köçüb getmişdi…

– Aydındı, Nümayiş müəllim! Fars deyər: məsələ məlum əst. – Şəfqət bacılarının ayrıca stolun üstündə səliqə ilə yan-yana düzdüyü cürbəcür cərrahiyyə alətlərinin əvvəlki düzülüşünü tələsmədən dəyişə-dəyişə, xeyli susandan sonra, həkim içinin bədbin ovqatı ilə uyuşmayan gümrah səslə dedi.

Nüvariş Qarabağlı adının təhrif edilməyindən incimədi. (30 ildən çox Moskvada yaşayanın buna haqqı vardı.) Ancaq o bu təhrifə təcili düzəliş verməyin vacib olduğunu da yaddan çıxarmadı:

– Nüvariş Qarabağlı kimdi ki, doktor, – dedi. – Adi aktyordu. O gədələr bunun yerinə kaş məni bu günə salaydılar. Yüz Nüvariş Qarabağlı bir Saday Sadıqlının heç çeçələ barmağına da dəyməz.

– Bu da qarabağlıdı? – Xəstənin nəbzini bir də yoxlaya-yoxlaya həkim yavaşca soruşdu.

– Heç mən də qarabağlı deyiləm, doktor. Əslimiz Kürdəmirdəndi. Özüm Xırdalanda doğulmuşam. “Qarabağlı”nı özümə təxəllüs götürmüşəm… Bunun kəndi Naxçıvandadı. Ordubad rayonunda bir kənd var – Əylis kəndi. Çox da qədim kənddi, doktor, özüm gedib görməsəm də, bilirəm ki, o Əylisdə bir vaxt ermənilər də çox olub. Onların 7–8 kilsəsi orda, deyirlər, indi də durur. O ermənilər, görünür, çox sakit, çox yaxşı adam olublar. Bu Saday Sadıqlı da elə adamdı ki, doktor, dünya dağıla, yaxşıya pis deməz. Bu adam indiyəcən yüz dəfə dilinin bəlasına düşüb, ancaq xasiyyəti həmişə yerindədi. Bir-iki aydan sonra 50 yaşı olacaq, hələ də 10 yaşlı uşaqdı elə bil. Ürəyində nə var, dilinin ucundadı. Belə bir xatalı vaxtda da, doktor, dilini dinc qoymaq istəmir. Deyir: pis bizik, erməni yaxşıdır. Qorxmur. Teatrda, çayxanada – hər yerdə deyir bunu.

Doktor Fərzani gözlərini gen-gen açıb bu dəfə xəstənin üzünə xüsusi maraqla baxdı.

Sanki onu lap indicə və ilk dəfə görürdü. Qadınlar ağız-ağıza verib bir müddət xısın-xısın pıçıldaşdılar. Sonra doktor Fərzani ərklə Nüvariş Qarabağlının qoluna girdi və onu qapıya sarı apara-apara: – Gəl görüm, cavan oğlan, – dedi, – day burda sənnik bir iş qalmadı. Çıx, otur koridorda, dincəl özün üçün. İstəyirsən get evə, yüz qram vur bədənə, yıxıl yat, kef elə. Sonra gəlmək istəsən, gələrsən. Bu, sənin üçün kor bağırsaq kəsmək deyil, kapitalnı remontdu, 3–4 saat çəkəcək. Dostun yaşayacaq, qorxma. Mən bunnan bir Otello düzəldim ki, Dezdemonanın sevindiyindən ürəyi keçsin.

Və həkim artisti koridora ötürüb qapıları örtdü.

Cərrahiyyə otağının ikitaylı qapısı örtüləndən sonra Nüvariş Qarabağlı elə bil birdən-birə dünyadan büsbütün təcrid olundu.

Uzun, alaqaranlıq koridorda bir qəribə, ürəksıxan qəbiristanlıq ab-havası vardı. İşıq yanmırdı. Adam gözə dəymirdi. Dəhlizin o biri başındakı iri, laybalay pəncərələr də eşiyin işığını içəriyə buraxmırdı: pəncərələri ya möhkəm toz basmışdı, ya da hava, hələ axşam düşməmiş qaralmışdı.

Koridorun bircə yerində – şüşəbənd tikilidən bir qədər aralıdakı qapının ağzında bir yekə skamya gözə dəyirdi. Dəhlizdə ondan savayı oturmağa yer yox idi. Və yavaş-yavaş o skamyaya sarı gedən Nüvariş Qarabağlının başı hərlənirdi, ürəyi bulanırdı. Bayaqdan siqaret çəkmək istəyirdi, ancaq əlini uzadıb siqaret qutusnu cibindən çıxarmağa da ərdəmi gəlmirdi, gücü çatmırdı.

Skamyaya yaxınlaşanda qapının bir tərəfində alt-alta divara vurulmuş iki yazılı lövhə diqqətini cəlb elədi. Üstdəki lövhədə iri, qara hərflərlə: “ОТДЕЛ ТРАВМАТОЛОГИ И ХИРУРГИИ”, altdakı lövhədə nisbətən kiçik hərflərlə “Зав. отдел ФАРЗАНИ Фарид Гасанович” sözləri yazılmışdı və doktor Fərzaninin kabinetinin qapısı açıq idi.

Oturub dincəlməyə əşhədi-ehtiyacı olsa da, Nüvariş Qarabağlı həkimin kabineti ağzındakı o skamyada oturmaqdan vaz keçdi. Ona elə gəldi ki, əgər otursa, bir də heç vaxt ayağa dura bilməyəcək. Açıq qapının arasından qorxa-qorxa kabinetin içərisinə baxdı: bir stol, bir-iki köhnə stul, divan, seyf, soyuducu, xırdaca köhnə televizor, elektrik çaydanı, əlüzyuyan… Cibindən siqaret çıxartdı, ancaq onu yandırıb çəkməyə yenə ürək eləmədi. Ürəyi bulana-bulana pəncərəyə tərəf getdi və hələ pəncərənin yanına çatmamış cərrahiyyə otağının bu biri tərəfində də bir uzun koridor olduğunu gördü. Girişində doktor Fərzaninin kabineti yerləşən o boş koridordan fərqli olaraq, bu koridorun çoxlu pəncərələri vardı və koridor boyunca yan-yana düzülmüş palataların nömrələnmiş göy qapılarının hər biri o pəncərələrdən birinin kül rəngli tutqun işığına baxırdı.

Pəncərələrdən birinin qabağında ayağının biri gipsə salınmış bir oğlan qoltuq ağacına söykənib siqaret çəkirdi. Bir nəfər qolu sarıqlı yaşlı qadın palatalardan birinin açıq qapısı qabağında dayanmışdı. Koridorda bu iki adamdan savayı ins-cins gözə dəymirdi.

Nüvariş Qarabağlı bayaqdan əlində saxladığı siqaretini yandırdı, ancaq tüstünü bircə qüllab nəfəsinə çəkən kimi gözlərinə qapqara tor gəldi. Qəfildən yıxılacağından qorxub, divardan yapışa-yapışa özünü həkimin qapısı qabağındakı skamyaya çatdırdı. Və o skamyada bir xeyli oturandan sonra onun gözlərinə gələn o tor seyrəlib, yavaş-yavaş çəkilib getdi.

Nüvariş Qarabağlı gözlərinin qaralmağından narahat deyildi. Buna öyrəncəliydi.

İndi onu hər şeydən çox narahat edən bu əhvalatı Saday Sadıqlının arvadı Azadə xanıma necə çatdırmaq idi.

Nüvariş Saday Sadıqlının evinə gedib-gələn adam idi. Onun arvadının iş yerini də tanıyırdı. İndi Azadə xanım, yəqin ki, hələ işdəydi. Ancaq bu saat burdan durub Azadə xanımın iş yerinə getmək Nüvariş Qarabağlıya həddən ziyadə çətin gəlirdi.

Bu xəbəri Sadayın arvadına hansı şəkildə çatdıracağı barədə düşünməyə o hələ vaxt tapmamışdı. Ən yaxşısı, elə buradaca oturub əməliyyatın qurtarmağını axıracan gözləmək idi. Əməliyyat qurtarandan, Sadayın yaraları sarınandan, huşu yerinə gələndən sonra gedib bu xəbəri Azadə xanıma çatdırmaq Nüvariş Qarabağlı üçün hər halda xeyli asan olacaqdı.

İndiyəcən 3 dəfə evlənsə də, indi bu şəhərdə onun yolunu gözləyən kimsə yox idi.

O, hələ 19–20 yaşlarında, ailə qurmağa ilk dəfə cəhd göstərmişdi: sevdiyi qızı nişansız, toysuz, cehizsiz maşına mindirib, Xırdalandakı ata evinə aparmışdı. Toy-nişan bir yana dursun, ər evinə cehizsiz gəlməyini Nüvarişin anası gəlininə heç cür bağışlaya bilməmişdi. Qayınanasının ayyarımlıq dil və dırnaq savaşından sonra qız bir gün pal-paltarını yığışdırıb, üsulluca həmişəlik çıxıb getmişdi.

Yenə də gəncliyində – hələ teatrda yalnız epizodik rollar oynadığı vaxtlarda – teatrın köhnə işçilərindən birinin “mənzil şəraitini yaxşılaşdırıb” onun Montindəki yarızirzəmi, rütubətli mənzilini Nüvarişə vermişdilər və özünün ikinci arvadı ilə Nüvariş o mənzildə cəmi 9 ay yaşamışdı: arvadı böyrək xərçəngindən dünyasını dəyişmişdi. Nüvariş Qarabağlının üçüncü arvadı Cülyetta teatrın adlı-sanlı artistlərindən birinin 36 yaşlı qarımış qızıydı. 4–5 il uşağı olmadı. Sonra bir oğlan uşağı doğdu və körpənin hələ heç 3 aylığı da tamam olmamış, bir gecə uşağa süd verdiyi yerdə dərin yuxuya gedən Cülyetta o yuxudan ayılanda öz döşlərinincə arasında körpənin boğulub-göyərmiş meyidini gördü. Uşağı əmizdirə-əmizdirə o təhər yuxuya getməyini Cülyetta özünə bağışlaya bilmədi. Ölən uşaq öləndən sonra da kirimədi, ağlayıb süd istədi. Özünü o uşağa mümkün qədər tez yetirmək üçün ana əlindən gələni elədi: yemədi, içmədi, yatmadı. Cülyetta uşağın ölümündən sonra heç 10 gün də yaşamadı. Arıqlayıb çöpə döndü, şam kimi əriyib yoxa çıxdı.

İndi 10 ilə yaxındı ki, Nüvarişin şəhərin mərkəzində ikiotaqlı mənzili vardı.

Bu ilin fevral ayının ortasınacan bu mənzildə Nüvariş Qarabağlı, tək də olsa, çox rahat və indiki yaşayışı ilə müqayisədə, bəlkə də, həddən ziyadə xoşbəxt və firavan gün-güzəran keçirmişdi. Və sən dünyanın işinə bax ki, indi Nüvariş Qarabağlı öz sevimli mənzilinə çox vaxt gecədən-gecəyə və yalnız əlacsızlıqdan gedirdi. Daha öz evində onun bir saat da dincliyi, rahatlığı yox idi. Səbəbi də buydu ki, Baksovetdə çox kiçik, ancaq çox pullu bir vəzifədə işləyən yekəpər, qarnıyoğun heyvərənin birisi – Nüşavirin divar qonşusu, onunla eyni gündə və eyni binanın axırıncı – 10-cu mərtəbəsində mənzil alan, teatrın qocaman və stajlı qarderobçusu Qreta Sarkisovna Minasovanın evini zəbt eləyib, orada əməlli-başlı fahişəxana açmışdı. İndi orda gecə-gündüz çalhaçal, vurhavur idi. Təcrübəli qocaman fahişələrin və bu sənətə hələ təzəcə yiyələnən təcrübəsiz gənc qızların seksdən qabaqkı heyvani qəhqəhə və qışqırtısı və onların seks vaxtı (ya orqazmın özündən, ya da onun imitasiyasından aldıqları) həqiqi və yaxud qondarma həzzin ağlı başdan eləyən çılğın ifadəsi nə zamandan bəriydi ki, artisti nə gündüz yaşamağa, nə gecə yatmağa qoyurdu.

Baksovetdə işləyən o yekəpər, deyilənə görə, Şuşanın imkanlı adamlarından biriydi. Bakıya təzəlikcə gəlmişdi və gələn kimi də Baksovetdə işə düzəlib, Nüvarişin yaşadığı binanın 10–15 addımlığındakı kooperativ binada özünə dördotaqlı mənzil almışdı. Bu adamın bədən quruluşu, az qala, kvadratşəkilliydi. Kürəyinin heyrətamiz enliliyi heç bir standarta uyğun gəlmirdi. Zilqara, çal saçları, qalın qapqara qaşları, enli, qalın bığı və timsah gözünə bənzəyən – məzmunsuz və ifadəsiz domba gözləri vardı. Nüvariş Qarabağlı üçün bu adamın hətta ad-familiyası da onun allahsız və imansız olmağından xəbər verirdi: ŞAHQACAR ƏRMƏĞANOV! Başın batsın, ay bu heyvana ad qoyan!

Bir səhər – hələ sübhün gözü təzəcə açılanda həyətə haray-həşir düşdü:

Eşidin, ay camaat, bir erməni arvadı özünü balkondan atıb. Qreta Sarkisovnanın bapbalaca bədəni bir yekə qan gölməçəsinin içində hələ can verməkdə ikən şəhərin hər yerinə xəbər yayıldı ki, özünü balkondan atan erməni, üstəlik, belə bir məktub da yazıb qoyub: “ERMƏNİLƏRİN SUMQAYITDA TÖRƏTDİYİ CİNAYƏTƏ GÖRƏ ÖZÜMƏ NİFRƏT EDİRƏM. MİLLƏTİMƏ NİFRƏT ETDİYİMƏ GÖRƏ DAHA BU DÜNYADA YAŞAMAQ İSTƏMİRƏM. QARABAĞ AZƏRBAYCANINDIR. YAŞASIN AZƏRBAYCAN”…

Bu “intiharın” yekəpər şuşalı tərəfindən törədildiyinə Nüvarişin nə o vaxt şübhəsi olmuşdu, nə də indi bir zərrə şübhəsi vardı. Qreta Minasovanı o balkondan o yekəpər Şahqacar Ərməğanovun, bəlkə də, şəxsən özü atmışdı. Bu saat kim kiməydi. Allahın var, gündə yüz ermənini götür, balkondan at aşağı. Lap elə müsəlmanın özünü də. Əgər adamın dadına çatacaq bir kimsəsi yoxdusa, indi onu yox eməyə nə vardı ki… Və əvvəllər yalnız nifrət elədiyi Baksovet işçisindən indi artist gün-gündən daha çox qorxmağa başlamışdı. Silist yox, məhkəmə yox, əgər bir gün Şahqacar adlı o allahsız şuşalı Nüvarişin özünü də balkondan atıb, adını intihar qoysaydı, bu cinayətin üstünü kim açacaqdı, o qansız, allahsız şuşalının əsil bandit olduğunu kim sübuta yetirəcəkdi…

 Tapança, yalnız tapança!

Keçirdiyi dəhşətli stressin soyuq, boz sarsıntısı hələ canından çıxmamış, artistin emosional, valığında nifrət və qəzəb qığılcımları sürətlə artmaqda, alışmaqdaydı… Axı o, sahə milsənerinə gündə neçə dəfə demək olardı ki, adam ol, vicdanın olsun, yığışdır bu fahişəxananı, yoxsa bu gün-sabah bu şəhər başdan-ayağa fahişəxanaya dönəcək. Bu məsələyə görə artist dönə-dönə milis rəisinin qəbulunda olmuşdu, raykoma, Mərkəzi Komitəyə, hətta o Baksovetin özünə də neçə dəfə teleqram vurmuşdu, məktub göndərmişdi və axırda bu qərara gəlmişdi ki, daha bu ölkədə ya hökumət yoxdur, ya da vəzifə başında oturanlarn hamısı onun erməni qonşusunun evini zəbt eləyib fahişəxanaya döndərmiş o allahsız, dinsiz-imansız Şahqacar Ərməğanovla əlbirdir. Teatrın köhnə işçisi Qreta Minasovanın evində son aylar nələr baş verdiyini Nüvariş Qarabağlı teatrda hamıya danışmışdı. O, təkcə Saday Sadıqlıya bu barədə bir söz deməmişdi. Belə şeyi ona deməyin heç mənası da yox idi: bu adam həmişə öz aləmindəydi, onun fikri-xəyalı daima göylərdə gəzirdi. Bir də dahiliyinə qəlbən inandığı və şəxsiyyətinə ürəkdən pərəstiş elədiyi belə bir adamı bu cür murdar məsələyə qarışdırmaq, Nüvariş Qarabağlıya görə, heç insafdan da deyildi.

Şahqacar adlı o peysəriyoğun Baksovet banditinin qorxusundan bu yay ən isti günlərdə də artist gecələr qapı-pəncərəni bərk-bərk bağlayıb, bircə Allah bilir ki, nə zülmlə səhərin açılmağını gözləmişdi. Və bu yuxusuz, məşəqətli gecələrin birində o, haradan, hansı yolla olur-olsun, özünə tapança tapmağı qərara almışdı. Bundan ötrü Nüvariş tanıdığı və köməyinə ümid etdiyi bir neçə milis və voyenkomat işçisinə ağız açmışdı. Ancaq bu xahişi ilə o, həmişə güldürdüyü adamları bir də güldürməkdən savayı heç nəyə nail ola bilməmişdi. Və artist o silahı əldə edib, evində az-çox rahatlıq tapacağına olan o kövrək ümidi də az qala büsbütün itirməkdə ikən teatrda üç pyesi oynanmış sanballı bir yazıçı (ikicə gün bundan əvvəl) o tapançanı tapmağın ən sadə yolunu artistə nişan vemişdi. O sanballı yazıçının dediyinə görə, bu saat Xalq Cəbhəsi üzvlərinin əksəriyyətində bir, ya bir neçə tapança vardı. Oradakı “uşaqların” əlilə nəinki “Makar”, ya “Kalaşnikov”, hətta lap pulemyot da əldə etmək olardı. Və yenə də o sanballı yazıçının dediyinə görə, Nüvariş Qarabağlı kimi tanınmış sənətkarın bundan ötrü Xalq Cəbhəsinin qərargahına gedib, Böyük Bəyə bircə kəlmə söz deməsi kifayət idi.

Nüvariş Qarabağlı Əbülfəz Elçibəyi çoxdan və çox yaxşı tanıyırdı.

Bulvardakı, Malakan bağındakı, Azneft meydanının yanındakı çayxanaların hər birində o Bəylə bəlkə yüz dəfə çay içmişdi və cibində lap az miqdarda pul olanda da çayın pulunu çox vaxt özü verməyə çalışmışdı.

Bu gün günortaya yaxın evdən çıxan kimi artist birbaşa Xalq Cəbhəsinin qərargahına yollandı. Bəy yerində yox idi. Qərargahın qabağında artist azı bir saat dayanıb, Bəyin gəlməyini gözlədi. Sonra gedib “Araz” kinoteatrının yanındakı kafedə nahar elədi: 150 qram araq içib iki pors sosiska yedi. Və elə o kafedəncə çıxıb, təzədən Xalq Cəbhəsinin qərargaına getdiyi yerdə fantanlı hovuzun yanındakı o dəhşətli hadisənin üstünə çıxdı.

İndi xəstəxananın alaqaranlıq dəhlizində doktor Fərzaninin kabineti qarşısındakı skamyada əyləşib cərrahiyyə əməliyyatının qurtarmasını gözləyən Nüvariş Qarabağlı bu gün Bəylə baş tutmayan o görüşdən xəyalında bir görüş səhnəsi yaratmışdı ki, gəl görəsən: “-Buyur, bəy! Xoş gəlib səfa gətirmisən! – Böyük Bəy (artistn xəyalında) köhnə çayxana dostunu hədsiz sevinclə qarşıladı. – Kefin-zadın? Tiyatırda nə var, nə yox? Kimin əsərin qoyursuz? Elə dünən səni uşaqlardan soruşurdum. Deyirdim, bəy görsənmir. Bir maraqlanın, görün hardadır sənətkar? Bəlkə, bir dərdi-səri var, bilmirik.

– Dərd-sər deyəndə ki… – Artist elə bunuca deyib, tapança məsələsinin həllini mümkün qədər tezləşdirmək məqsədilə Şahqacar Ərməğanovun alçaq əməlləri barədə Xalq Cəbhəsinin liderinə və keçmiş çayxana arkadaşına, məzmunlu və təsirli, qısa məlumat verdi. Və qonşuluğundakı fahişəxananın qızğın fəaliyyəti barədə də Böyük Bəyə bir-iki kəlmə söz demək istəyirdi ki, köhnə dostunu Xalq Cəbhəsinin qərargahına gətirən məsələnin nə məsələ olduğunu, dahilərə məxsus həssaslıqla öncədən hiss eləyn Bəy öz keçmiş çayxana həmkarının sözünü kəsib, onu əziyyətdən qurtardı:

– Xırda məsələdi, bəy! – Böyük Bəy saqqalına yüngülcə sığal çəkib ucadan və ilhamla dilləndi. – Xalqa lazım olan insanları qorumaq bizim borcumuzdur. – Telefonun dəstəyini götürüb, kiməsə göstəriş verdi: – O piştovdan birini gətir sənətkara. Dostumdu. Ünlü sənətkarımızdı. Xalqa lazımlı adamdı. Bəli, çətin vaxtdı, xatalı zəmanədi. Biz öz sənətkarlarımızı imkan daxilində qorumalıyıq. – Böyük Bəy (artistin xəyalında) məhz bu sözləri dedi və bu sözləri deyəndən sonra, mehribanca gülümsəyərək, telefonda astadan əlavə elədi: – Patronun bir az artıq elə”.

O tapançanı hökmən, özü də məhz Bəyin vasitəsilə lap yaxın günlərdə əldə edəcəyinə inanandan sonra Nüvariş Qarabağlı fikirləşdi ki, gərək insan ötən günün qədrini bilsin. Cəmi bir il-ilyarım əvvəl elə o çayxanalardaca Bəylə keçirdiyi günləri həsrətlə yadına saldı. 1979-cu ilin may ayını xatırladı: Heydər Əliyevin teatra gəlişini və özünün (heç gözləmədiyi halda) bircə sutkanınn içində şəhərin mərkəzində ev almağını… Hələ 1960-cı illərin əvvəllərində (23–24 yaşlarında) bir dəfə möhkəm vurub, gecə vaxtı lül-atəş avtobus dayanacağına tərəf gedəndə – Zevin küçəsinin tinində, Heydər Əliyevlə rastlaşmağı xatirinə gəldi. O zaman Nüvariş Qarabağlı ata evində olurdu və teatrda hələ təzə-təzə epizodik rollarda oynamağa başlamışdı. Və burası heyrətamiz dərəcədə qəribəydi ki, Nüvarişin o dərəcədə əhəmiyyətsiz, epizodik rollarını Heydər Əliyev görmüşdü. Həm də nəinki görmüşdü, hətta yadında da saxlamışdı.

O gecə Heydər Əliyev özü də, görünür, hardansa yeyib-içməkdən gəlirdi. Əhvalı çox yaxşıydı. (Yanında özü yaşda bir kişi də vardı.)

–Ə, artist qardaş, dayan görüm, – dedi. – Amma bərk vurmusan ha! Harda vurmusan? – Yanındakı kişini göstərdi. – Biz də vurmuşuq da. Bə niyə düz yolda valaylamırıq?

O vaxt Nüvariş, məlum məsələdir ki, Heydər Əliyevi tanımırdı. Əgər Heydər Əliyevin özü əlini ona uzadıb “Gəl, tanış olaq” deməsəydi, o gecə Zevin küçəsinin tinində kiminlə rastlaşmağı sonralarheç bir zaman artistin yadına, əlbəttə, düşməyəcəkdi.

– Gəl, tanış olaq: Heydər Əliyev! – Dostu ilə hardansa kefdən gələn 30–35 yaşlı ucaboy, uzunsifət, arıq kişi özünü artistə belə nişan verdi. – Sən də artistsən, bilirəm. Teatrda yaxşı rollar oynayırsan. Bəs indi gecənin bu vaxtı hara gedirsən?

Nüvariş dili dolaşa-dolaşa:

– Xı-xı… Xırdalana, – dedi. – Gedirəm, avtobusa minim.

Uzunsifət kişi bu dəfə artisti başından ayağınacan süzdü:

– Di yeri, get, – dedi. – Gecdi. Bundan sonra bir də belə içmə.

“Sən yenə Xırdalanda yaşayırsan?”

Zevin küçəsinin tinindəki o təsadüfi görüşdən az qala 25 il keçəndən sonra Heydər Əliyevin teatrda dediyi bu sözlər indi artistin qulağında o qədər güclü və canlı səsləndi ki, elə bil xəstəxana koridorunun ölü divarları da bu səsi açıq-aşkar eşitdi.

“-Yox, indi Montində yaşayıram – yerdən bir mərtəbə aşağıda”.

“-Sabahdan şəhərin mərkəzində yaşayacaqsan – yerdən 10 mərtəbə yuxarıda”.

O axşam Mirzə Fətəli Axundovun “Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah” əsərinin tamaşasından sonra bütün yaradıcı kollektiv teatrın direktoru Mopassan Mirələmovun kabinetinə yığışmışdı. O tamaşada Nüvariş Qarabağlı Dərviş Məstəli şah rolunu oynayırdı və onun oynadığı rol, deyəsən, Mərkəzi Komitənin Birinci katibinin xoşuna gəlmişdi. – “Ölülər”də Şeyx Əhmədi də əla oynayırsan, – dedi. – Televizorda iki dəfə baxmışam. Sən belə rolları çox oyna”.

O gün teatrdan 4–5 adama ev verməyi H.Əliyev, görünür, əvvəldən planlaşdırıb gəlmişdi və bu plana görə, yəqin ki, Qreta Minasovanın adı o 4–5 adamın içində hökmən olmalıydı. “Burda bir köhnə işçi vardı: Minasova. O yenə burda işləyir?” – Kimin harda işlədiyni hamıdan yaxşı bilən H.Əliyev teatrın direktorundan soruşdu. Və bu gözlənilməz dəvətdən özünü itirib direktorun kabinetinə ağappaq, meyid sifətində girən Qreta Sarkisovna sonra o kabinetdən ağlaya-ağlaya çıxdı: “Спасибо, Гейдар Алиевич! Огромное Вам спасибо!”¹

Qreta Sarkisovnanın o axşamkı sifəti ind də artistn gözünün qabağındaydı. Bəlkə, o vaxtkından da canlı, o vaxtkından da ifadəli… Bir də Saday Sadıqlının bozarmış üzü, qızarmış gözləri, nifrət və qəzəb dolu baxışları. Onunku Heydər Əliyevlə nədənsə əvvəldən düz gətirmirdi. Ancaq Nüvarişə görə, günah Heydər Əliyevdə deyildi, Saday Sadıqlının tərsliyində, təkəbbüründəydi. “Hamam suyuynan özünə dost qazanır”. “Hərəyə bir şey verib, kişiliyini satın alır”. “Millətin ürəyini axtalayıb, hamını özünə nökər eləyir”. Belə sözləri Saday Sadıqlı hətta teatrın rəhbər işçilərinə də deməkdən qorxmurdu.

“Sənin nəyə ehtiyacın var, ağayi Sadıqlı?”

Bunu Heydər Əliyev özünə yaraşmayan, boğuq və inamsız səslə dedi və hətta səsi bir azca titrədi də. Bu “ağayi” sözündə aşkar kinayə və hətta gizli qəzəb də vardı. Saday Sadıqlının “dünyagörüşü” ölkənin rəhbərinə, əlbəttə, məlum idi. (Ömrünün çoxunu KQB-də işləyən bir adamın belə şeyi bilməməyi xalis maymaqlıq olardı).

“Mənim heç nəyə ehtyacım yoxdur!” – Saday Sadıqlı ötkəm səslə ucadan dedi. Danışanda hamı ayağa dururdu. O heç ayağa da durmadı. “Ayrı işi olmayanda gəlib burda biziynən məzələnir. Hökumətin halal evini də adama elə sifətnən verir ki, guya bu şəhərdəki evlərin hamısı ona dədəsindən qalıb”. Bu sözləri də Saday Sadıqlı, o yığıncaq qurtarandan sonra, yenə hamının yanında qorxub-çəkinmədən beləcə dedi. Ertəsi gün teatrda hamı təəssüflə deyirdi ki, əgər Saday Sadıqlı rəhbərin qarşısında özünü bir balaca “mərifətli” aparsaydı, Heydər Əliyev ona şəhərin mərkəzində, hələ heç kəsə vermədiyi ən yaxşı bir ev verəcəkdi.

İnsan neçə dəfə öz dilinin bəlasına düşərmiş!…

Sonra Nüvariş Qarabağlı skamyanın bir küncünə qısılıb, büzüşüb balacalaşıb yatırdı və o skamyanın üstündə artist, bəlkə də, ömrünün ən dəhşətli yuxusunu görürdü:

Sərinliyi adamın iliyinə işləyən rütubətli, boz-bulanıq hava. Nə bir ev, nə bir ağac – bir qara qan gölməçəsindən başqa dünyada heç kəs və heç nə yox idi. Qreta Sarkisovna yumurtadan təzəcə çıxıb, dənizə can atan bala tısbağa kimi, öz qanının qara gölməçəsindən indicə aralanıb sürünə-sürünə yeriyirdi. Və onun dərisi soyulmuş – həm ölü, həm diri – çılpaq bədəni o dərəcədə bədheybət, qorxunc və dəhşətliydi ki, bu qədər iyrənc mənzərəni bu dünya xəlq olunandan bəri yerüzündə, bəlkə heç kəs heç vaxt görməmişdi. Qreta Sarkisovna yerlə ilan kimi sürünürdü. Ancaq bu yer Nüvarişin indi yaşadığı evin asfalt döşənmiş həyəti deyildi. Bir suyumu Nüvarişgilin Xırdalandakı həyətinə bənzəyən torpaq yer idi və o toprpağın üstündə sürünə-sürünə Qreta Sarkisovna, deyəsən, gedib öz ölümünə çatmaq istəyirdi. Bu adam ölmək istəyirdi, amma ölə bilmirdi. Arabir başını qaldırıb “Спасибо, Гейдар Алиевич!” deyirdi və görünməmiş ağrı və əzab içində öz ölümünə tərəf təzədən sürünməyə başlayırdı… Və Nüvariş birdən-birə anladı ki, Qreta Sarkisovna birbaş ona tərəf sürünür. Guya Qreta Sarkisovnanın ölümü indi yalnız Nüvarişin ixtiyarında idi, onun əlindəydi, cibindəydi. Və Qreta Sarkisovna o ölümü Nüvarişdən alıb, özünün dərisi soyulmuş canını bu dünyanın ağrı və əzabından birdəfəlik qurtarmaq istəyirdi… Qreta Sarkisovna yaxınlaşdıqca Nüvariş Qarabağlını get-gedə daha artıq dərəcədə qorxu-vahimə basırdı. Artist bu ölə bilməyən ölüdən qaçıb uzaqlaşmaq istəyirdi. Ancaq qaça bilmirdi, yerindən bir qarış da aralana bilmirdi. Nüvarişin bütün bədəninə sanki qurğuşun əridib tökmüşdülər.

Bu dəhşətə tab gətirə bilməyən artist gözlərini açıb özünü xəstəxananın soyuq və rütubətli koridorunda görməyinə sevindi. Koridorun işığını yandırmışdılar və o taydakı cərrahiyyə otağının qapıları taybatay açıq idi.

Gördüyü yuxunun təsirindən halı bir az da xarablaşmış Nüvariş Qarabağlı doktor Fərzaninin kabinetinin qapısından içəri girəndə həkim əlbəəl başa düşdü ki, bu adamın heç danışmağa da halı yoxdur.

Fərzani cərrahiyyə otağından təzəcə çıxmışdı. Üzüdivara dayanıb əlüzyuyanda əllərini yuyurdu.

– Keç, əyləş, Mübariz müəllim, – dedi. – Qorxma, işlər pis deyil. Dostun palatadadı. Özü üçün kefnən yatır hələ. Canı bərkdi. Dəmir kimidi. Öz aramızdı, heç alkaşa-zada da oxşamır.

Artist elə bir haldaydı ki, həkimin “Nüvariş” yerinə indi də “Mübariz” deməyini heç hiss eləyə də bilmədi.

– Deyirsiz, yatır, doktor. Necə yatır? Yəni huşu özündədir?

– Hələ yox. – Həkim indicə yuduğu əllərini dəsmalla silə-silə tam laqeydcəsinə dedi. – Tələsmə, o da olacaq. Bu gecə ayılmasa, sabah ayılacaq, qorxma.

Palatasına yaxşı sestra təhkim eləmişəm. Səhərəcən baxacaq xəstəyə. – Həkim dəsmalı mıxdan asıb, keçib öz yerində oturdu. – Elə sən də bərk yatmısan, deyəsən, ancaq bir azca bürüşmüsən elə bil. Nədi, pis yuxu görmüsən?

– Görmüşəm, doktor, nədən bildiz? Ömrümdə bu cür alçaq yuxu görməmişdim! -

Artist bir müddət dillənmədi. Görünür, dillənə bilmədi. Sonra gözlənilmədən hönkür-hönkür ağlamağa və eləcə ağlaya-ağlaya həkimə yalvarmağa başladı: – Sizə qurban olum, doktor, mənə onca qram spirt! Nəfəsim kəsilir, vallah. Başım partlayır, doktor. Beynimdə elə bil siçan, siçovul gəzir.

– Sən lap zaylamısan ki, əsəb sarıdan. İşləri tamam korlamısan, qardaş. – Həkim artistin halına ürəkdən acıya-acıya mehriban səslə dedi. Bir köhnə qəzet tapıb stolun üstünə sərdi. Gedib kabinetin qapısını açarla bağladı. Soyuducudan – içi gözyaşı kimi dumduru maye ilə dolu – bir xırdaca qrafin çıxarıb, stolun üstünə qoydu.Bir az qolbas, bir-iki duzlu xiyar. Duzlu şor. Sac lavaşı. Bir dəstə arıdılmış, yuyulmuş keşniş… Doktor Fərzani iki armudu çay stəkanına qrafindən araq süzdü. Zoğal arağıydı. O arağı hələ içməmiş artistin gözləri işıqlandı.

– Siz çox yaxşı adamsız, doktor. Mən sizi görən kimi bldim ki, siz çox insan adamsız. – Artist əlini stəkana uzatdı, ancaq götürmədi, çünki doktor öz qabağındakı stəkanı hələ götürməmişdi. Doktor Fərzaninin gözləri o başdakı əlüzyuyana zillənmişdi. Və artist başa düşdü ki, o əlüzyuyana baxmaqla həkim nə demək istəyir. Gedib əllərini sabunla yuyub, gəlib yerində oturdu.

– Sizn sağlığınıza, doktor! – Nüvariş arağı ayaqüstə içib oturdu.

– Ye qolbasadan. Yaxşı ye. – Həkim dedi. Ancaq özü qolbasa əl vurmadı. Bir-iki keşniş götürüb çeynəməyə başladı. – Bunun ailəsi-zadı var?

– Var, doktor, niyə yoxdur? Gözəl xanımı var – Azadə xanım. Çox gözəl diş həkimidir. Yaxşı da insandı, sizdən yaxşı olmasın. Doktor Abasəliyevin qızıdı da – məşhur psixatorun. Bəlkə, tanıyarsız.

Doktor Fərzani bir qədər təəccübləndi deyəsən.

– Doktor Abasəliyevi kim tanımır ki? – dedi. – O kişi qalır hələ?

– Qalır, doktor. Özü də belə lap əla qalır. – İçib özünə gəlmiş Nüvariş Qarabağlı sevinclə, ilhamla dedi. – Möhkəmdi, canı buz baltası kimi sazdı. Bir il olar ki, köçüb bağında oturub – Mərdəkanda. Deyir ki, məmləkətdə day normal dəli-zad da qalmayıb ki, müalicəsin eləyəm. Dəliliyi hamı peşə seçib özünə.

– Bizim dostumuz doktor Abasəliyevin, demək, kürəkənidir? – Doktor Fərzani stəkanlara bir də araq süzə-süzə soruşdu.

Həkimin stəkanlara bir də araq süzməyi və onun Saday Sadıqlıya “dostun” yox, “dostumuz” deməyi bu dəfə Nüvariş Qarabağlını lap coşdurdu:

– Hə də, küərəkənidi. Özləri də möhkəm dostdular, həkim. Bir-birin dəhşət dərəcədə çox istəyirlər. Bəlkə 30 il olar ki, elə bir evdə də yaşayırlar. Doktor Abasəliyevin ayrı kimi var ki? Arvadı rəhmətə gedib. Olanı bircə qızıdı. Saday Sadıqlıya da həmişə öz oğlu kimi baxıb.

– Belə de… – Doktor Fərzani öz aləmində nəyisə araşdırırdı. —Həm də, deyəsən, yerlidirlər axı, elə deyil? Doktor Abasəliyev də, mən bilən, naxçıvanlı olmalıdı. – Həkim əlində saxladığı stəkanı yuxarı qaldırıb: – Vur getsin, – dedi. – Arağı içib yenə bir tikə lavaşı şora batırıb ağzına qoydu.

– Naxçıvanlıdırlar da, bəs necə! – Nüvariş hələ arağı içməmiş dedi. Arağı içib, ağzına bir dilim qolbas qoyub çeynəməmiş uddu. – İkisi də eyni kənddəndi də, doktor, Əylis kəndindən. Özləri də möhkəm dəlisidilər o kəndin. Harda otursalar, bütün söz-söhbətləri elə o kənddəndi. Mən o kəndi görməmişəm, ancaq onların söhbətindən bilirəm ki, çox qədim kənddi o kənd. Orda bir vaxt erməni də həddən çox olub. Özləri də – o ermənilər, belə çıxır ki, bizim müsəlman camahatıynan çox yaxşı yola gedib. Doktor Abasəliyev o erməniləri həmişə tərifləyir. Deyir, o cür abırlı, insaflı, zəhmətsevər insanlar dünyanın heç yerində heç vaxt olmayıb. Mən onların söhbətini çox eşitmişəm. Qayınata-kürəkən bir-biriynən söhbətə girişəndə o Əylisdən elə şeylər deyirlər ki, adamın diri-diri gedib orda ölməyi gəlir.

Doktor Fərzani, artistin dediklərinə qulaq asa-asa, yenə öz aləmində nəyisə araşdırırdı.

– Doktor Abasəliyev indi Mərdəkandadı, demək. – Bunu həkim sanki öz-özünə dedi və bir müddət fikrə gedib soruşdu: – Tək qalır?

– Hə də, kimi var ki? Ancaq Azadə xanım tez-tez olur yanında. Hər bazar sübh tezdən durub gedir. Gecəni qalır orda, elə ordan da səhər durub işə gedir. Düz deyirsiz, yaşlı adam üçün bağda tək qalmaq çətindi. Elə yerdə, necə olsa, təklik darıxdırar adamı. Ancaq bunun boş vaxtı olur ki, darıxa. Burdakı evində 30 mindən çox kitab var. Yazıq Azadə xanım bir ildi ki, elə bir ucdan Bakıdan Mərdəkana kitab daşıyır. Doktor Abasəliyev oturub bağında, hamısın oxuyur o kitabların. Hələ, deyirlər, özü də kitab yazır.

– Bəs uşağı-zadı yoxdu bunnarın?

– Yoxdu, doktor. Bir tərəfdən baxanda bu Saday Sadıqlı kimi adamın heç uşağı olmasa, yaxşıdı. Vallah, doktor, bu adam bu dünyanın adamı deyil. Fikri-zikri həmişə göylərdədi bunun. Xasiyyəti də xalis uşaq xasiyyətidi. Bu hələ lap balaca olanda kənddə birisi bunun yanında bır xırda tülkünü gülləynən vurub. Allahın o tülküsün də indiyəcən yadından çıxarammır. O tülkünün öldürülməyin neçə dəfə elə mənim özümə danışıb. Hər danışanda da gözləri yaşnan dolur, doktor, bax, bu, belə adamdı.

– Demək, deyirsən ki, böyük artistdi? – Bunu həkim sözgəlişi soruşdu.

Və bu yerdə Nüvariş Qarabağlı yaman coşdu:

– Dahidi, doktor, and olsun Allaha! Abbas Mirzə, Ülvi Rəcəb səviyyəsində əvəzsiz sənətkardı. Ancaq çox tərs adamdı, doktor, dediyindən əl çəkən deyil. Bu gərək 20–30 il bundan qabaq xalq artisti olaydı. Di gəl ki, hələ də əməkdar artistdi mənim kimi. Ona görə ki, heç vaxt dilini dinc qoymur. Hələ 79-cu ildə bunu 3 nəfər artistnən bir yerdə xalq artistliyinə təqdim eləmişdilər. Bir gün əvvəl hamı hamıdan çox bunu təbrik eləyirdi. Sabahısı qəzetlərdə o iki adamın adı çıxdı, ancaq bununku çıxmadı. Sən demə, gözünə döndüyüm axşam gedib 4–5 adamnan möhkəm vurub, yenə dilin dinc qoymayıb, başlayıb ki, Heydər Əliyevin verdiyi ad mənə lazım deyil, o adı mənə qoy xalq özü versin.

Artist bayaqdan bəri bir əlilə cibində eşələnirdi. Görünür, birdən-birə ürəklənib cibindəki siqaret qutusundan bir siqaret çıxardıb, gözlərini yazıq-yazıq həkimin üzünə zillədi: – Sizə qurban olum, doktor, icazə verin, bir qüllab çəkim bundan. Bu zəhrimar üçün bayaqdan ürəyim əsir.

Həkim stolun siyirməsindən bir xırdaca külqabı çıxadıb artistin qabağına qoydu.

– Tüstülət, kefində ol. Mən düz 25 yaşımdan 40 il çəkmişəm bunu. Beş ildi tərgitmişəm. – Qrafindən araq süzdü. – Bunun birin də içək, qurtaraq. Təmiz şeydi, hələ heç vaxt ziyanın görməmişəm. Bir nəfər qazaxlı tanışım var. Yaxşı da adı var – Aftandil. Maşının yolda aşırıb qol-qabırğasın şil-küt eləmişdi. Sağaltdım, çıxdı getdi. İndi hər dəfə bura gələndə bundan bir-iki litr gətirir mənə. – Pəncərəni azca araladı, stəkanını götürüb, elə ayaqüstə də arağı birnəfəsə içib oturdu. – Demək, deyir ki, Heydər Əliyevin verdiyi ad mənə lazım deyil. Yaxşı, bunu gecə vaxtı bəs kim gedib Heydər Əliyevə çatdırıb?

– Yəqin, çatdırıblar da, doktor. Əgər çatdırmasaydılar, niyə bəs o üç adamın ikisi ad alırdı, biri qalırdı qıraqda. – Artist siqaretini yarıyacan çəkib külqabında əzib söndürdü. – Bunun o Heydər Əliyevnən heç arası yoxudu, doktor. Onu görəndə elə bil anasının oynaşın görürdü. Ancaq Heydər Əliyevdən də qabaq bununku hökumətinən düz gətirmirdi. Ya 68, ya 69-cu il idi. Teatrın bir yaxşı tamaşasın Dövlət mükafatına təqdim eləmişdilər. O tamaşaya görə 5 adam laureat oldu, ancaq Saday Sadıqlı yenə kənarda qaldı. Özü də baş rolda ola-ola. Çünki o ərəfədə də dilini dinc qoymamışdı. Mərkəzi Komitənin məsul işçilərindən birinə qırmızı-qırmızı demişdi ki, sizin cibinizdəki partbilet deyil, pistoletdi. O pistoletnən xalqı qorxuzub, hərəniz bir vəzifə tutub, kef eləyirsiz.²

Nüvariş Qarabağlı arağın üçüncü dəfəsini hələ içməmişdi. Ancaq o qədər rahat, o qədər yüngül, o qədər xoşbəxt idi ki, əgər qınayan olmasaydı, durub, çıtma çalıb oynayardı. Bir tərəfdən arağın təsiri, bir tərəfdən Fərzani kimi bir həkimlə oturmaqdan doğan hədsiz qürur hissi… gün uzunu çəkdiyi əzablar da, hətta az əvvəl gördüyü o dəhşətli yuxu da büsbütün unudulmuşdu. Lap o allahsız Şahqacar Ərməğanovun həyasız vücudu da indi artistin nəzərində həmişəki qədər qorxunc deyildi. Nüvarişin durulub sağlamlaşmış görkəmi doktor Fərzaniyə də, görünür, yaxşı təsir bağışlayırdı.

– Saxlama, götür, nuş elə. – Həkim dostcasına, ərklə dedi. – Demək, partbilet, pistolet! Amma deyib ha. Bu dəfə baltanı lap dibindən vurub. Əgər bir kəsi qorxutmaq istəməsə, partbilet müsəlmanın nəyinə lazımdı.

Nüvariş arağı içib, bu dəfə həkimin şor-çörəyindən bir loxma götürüb yedi:

– Hələ pistolet nədi ki, doktor. Bunda sözlər olub ki, desəm, inanmazsız. Rəsmi titulları olmasa da, bu Saday Sadıqlının pərəstişkarları var həmişə. Özünün də yaxşı içən vaxtları olub. Hə, nə isə… Deməli, bir gün Şeyx bunu evinə qonaq çağırır. Şeyxi tanıyırsız da – Allahşükür Paşazadə. Əvvəla, Şeyxə deyir ki, mənə araq gətizdir, mən araqsız çörək yemirəm. Şeyx də naəlac qalıb buna araq gətizdirir. Bu xatakar, Allah köməyi olmuş o araqdan yaxşıca vurub, Şeyxin ləzzətli xörəklərindən bol-bol nuş eləyəndən sonra, ağlına nə yerləşirsə, birdən-birə keçir dinə qarşı hücuma. Bu, “din” deyilən şeydən, deyir, mənim zəhləm gedir. Dinin fitvasıynan, deyir, dünyada min ildir ki, cib kəsilir, baş kəsilir, qulaq kəsilir. Şeyxi bir günə qoyur ki, yazıq Şeyx az qalır Quranı götürüb bunun başına çırpsın…

Artist dediyi sözlərdən vahimələnirdi, yəqin ki, buna görə bir az da coşub-daşırdı. 30 il Moskvada yaşayandan sonra cəmi 3 il əvvəl, özü də dünyanın belə bir zay vaxtında köçüb Bakıya gələn, xəstələrdən və öz iş yoldaşlarından savayı bu şəhərlə heç bir əlaqəsi və ünsiyyəti olmayan Fərid Fərzani artistin dediklərinin hamısına, əlbəttə, eyni dərəcədə inanmırdı, ancaq öz yeni pasiyentinin bu sayaq qeyri-adi əməlləri onun üçün də kifayət qədər maraqlıydı.

Fərid Fərzani, təbii ki, müsəlman dininin atəşin aludəçilərindən deyildi.

Moskvada yaşadığı illərdə oruc tutub, namaz qılmasa da, öz dininin və peyğəmbərinin qoyduğu qayda-qanunlara imkan daxilində riayət eləməyə çalışmışdı və onun Moskvadan köçüb Bakıya gəlməyinin bir nömrəli səbəbi də, əslində, Fərid Fərzaninin öz dininə sədaqətini az-çox saxlamağıydı. Və indi xəstəxana çarpayısında huşsuz yatan artistin din barədə dediyi o sözləri doktor Fərzaniyə 3 il əvvəl Moskvada danışsaydılar, bu söhbətə qulaq asmağın özü də həkim üçün çətin olardı. Ancaq bu 3 ildə Bakıda gördükləri onun dinə də, vətənə də, və hətta Peyğəmbərin özünə də 3 il bundan əvvəlki münasibətini büsbütün dəyişdirmişdi. Xüsusilə də bu şəhərin müsəlman əhalisinin ermənilərə qarşı zalımlığı həkimi heyrətləndirməyə bilmirdi. Haradasa, hansısa erməninin müsəlmana necə zülm elədiyini doktor Fərzani gözüylə görməmişdi. Ancaq Bakıda müsəlmanın erməniyə qarşı bu dərəcədə amansız olacağını həkim 3 il əvvəl heç ağlına da gətirə bilməzdi. Müsəlmanın rəhmi-mərhəməti, bəlkə, doğrudan da, dilindəymiş? Bəlkə, dinin faydasızlığı barədə ən böyük həqiqəti də elə artist demişdi?… Fərzaninin Azərbaycan teatrının Otellosuna rəğbəti getdikcə artmaqda idi.

– O Şeyx də naxçıvanlıdı? – Həkim fikirli-fikirli soruşdu.

Həkimin bu sualı artisti xeyli təəccübləndirdi:

– Yox e, hardan? Şeyx lənkəranlıdı, talışdı. Özü də çox mülayim, rəhmdil adamdı. – Artist bir müddət fikirləşib söz axtardı. – Doğrusu, utanıram soruşmağa. Siz özünüz haralısız, doktor? Familiyanız İran familiyasına oxşayır.

– İranlıyam. – Həkim dərindən ah çəkdi. – Bir dəfə dədəm sarsaqlayıb, məni İrandan bura gətirib. Bir dəfə də özüm sarsaqlamışam, Moskva kimi yerdən gəlib düşmüşəm bura. Mən orda Sklifasovski xəstəxanasında 15 il cərrahlıq eləmişəm. – Həkim axırıncı cümləni xüsusi fəxrlə dedi və armudu stəkanlara yenə bir azca araq süzüb əlavə elədi: – Yaxşı, birin də dinsiz qardaşın sağlığına içək. Arzu eləyək ki, bir də heyvan əlinə keçməsin.

Doktor Fərzani içməyə başlayandan bəri ilk dəfə stəkanını atistin stəkanı ilə toqquşdurdu.

Həkimdə Saday Sadıqlıya (elə Nüvariş Qarabağlının özünə də) aşkar rəğbət oyanmışdı. Bunu artist hiss eləyirdi və buna ürəkdolusu sevinirdi.

– Elədir, doktor, düz deyirsiz. Qoy arzu eləyək ki, o cür heyvanların girinə bir də keçməsin. Amma, doktor, arvadı bilirdi bunu. Çoxdan bilirdi ki, bir gün bunun başına bir iş gələcək. Elə çalışdığı da buydu ki, bu pis vaxtda əri şəhərə çıxmasın. Saday yazıq çoxdandı ki, evdən eşiyə çıxmırdı. Dünən günortaüstü bir-iki saat teatrda olmuşdu. Mən özüm teatrın direktorunun kabinetindən zəng eləyib onu teatra yalvarıb gətirmişdim. Çünki teatrdan da bezmişdi, deyəsən. Heç maaş almağa da gəlmirdi. Ancaq bu gün şəhərdə neynirmiş, Allah bilir.

–Çıxart çək, rahat çək. – Doktor Fərzani yenə bir əlilə cibində eşələnən artisti bu əziyyətdən qurtarmağı lazım bildi. Bayaq azca aralı qoyduğu pəncərəni tamam açdı. – Belə bir adam bu zəmanə ilə, çətin ki, bundan sonra da düz gələ. – Həkim başını bulaya-bulaya dedi və bığaltı qımışdı. – Bu zəmanədə bu gərək Otello rolunda oynamayaydı. Don Kixot rolunda oynayaydı.

– Hə, doktor, Allah kəssin belə zəmanəni! – Nüvariş Qarabağlı siqareti ləzzətlə sümürə-sümürə dedi. – Ancaq bu adam ömrü boyu həmişə belə olub. – Artist nəyisə yadına salıb öz-özünə gülümsədi. – Bunu bir toyda bir dəfə bərk əzişdiriblər, doktor. Nardaranda sünnət toyunda. Toyunku da belədi də, doktor, kimə söz verirlər, durub danışır. Sünnət toyunda da nədən danışmaq olar: uşaq kəsdirməyin savabından, bu işin təmizlik, sağlamlıq üçün necə bir lazımlı iş olmağından. İmamdan, peyğəmbərdən. Bu ayini müsəlman ümməti üçün hər işdən vacib buyuran Peyğəmbərin elmindən, ağıl-zəkasından… Məclisin lap qızışdığı yerdə, hörmətli qonaq kimi, Saday Sadıqlıya da söz verirlər. Bunun da tərs damarı birdən tutur. Ağzın açan kimi başlayır camaatı dolamağa. Qızışıb, əstafurullah, Peyğəmbərə də sataşır. Deyir, sizin peyğəmbəriniz yəni Allahdan da ağıllıdı? Əgər insanın bədənində bir şey artıq olsaydı, məyər Allah kordu ki, bunu görməyəydi? Axı necə olur ki, deyir, Allah insanın başın-gözün, burnun-qulağın düppədüz düzəldib yerinə qoyur, ancaq gəlib orasına çatanda bilməyib səhv buraxır. Axı sizin Peyğəmbərinizə kim deyibmiş ki, Allahın səhvin düzəltsin?… Nardaran camaatı da belə şeyi harda eşidib axı. Bir qiyamət qopur ki, gəl görəsən. Kəndin ağsaqqalları elə bir söz qalmır ki, bunun qabırğasına döşəməsin. Hətta heç toyda olmayan arvadlar da hasarın o tayından “lənət”, “lənət” deyib qışqırır. Axırda da, toy qurtarandan sonra, Nardaranın ceyilləri bunu salır araya – vur ki, vurasan.

Yazığı elə günə salmışdılar ki, 3 ay səhnəyə də çıxa bilməmişdi.

Şeyxin evindəki əhvalatı xatırladan bu tragikomik vaqiəni də artist əvvəlki şövq ilə, necə deyərlər, duzlaya-duzlaya danışırdı. Birdən həkimin üzünə baxdı və onun sifətinin büsbütün dəyişdiyini görüb, özü özündən şübhələndi. Artistə elə gəldi ki, bu söhbətdən həkimin xoşu gəlməyib. Buna görə də tələsik, təlaş içində əlavə elədi: – Nə bilim, bəlkə, heç olmayıb belə şey. Ola bilər ki, bunu da mənim kimi bir ağılsız adam uydurub.

Bunu artist düz görmüşdü: Doktor Fərzaninin halı birdən-birə, həqiqətən, dəyişmişdi.

Və ona görə yox ki, həkimə birdən-birə yorğunluq zor gəlmişdi və yaxud artistin danışdığı əhvalat hansı səbəbdənsə onu açmamışdı. Ona görə ki, indicə artistdən eşitdiyi o sözləri bir vaxt həkim eynilə öz arvadının dilindən eşitmişdi: “SİZİN PEYĞƏMBƏRİNİZ YƏNİ ALLAHDAN DA AĞILLIDIR!” (“Ваш пророк умнее Бога, что ли?”) Bu sözlər Fərid Fərzanini bir vaxt dəhşətə gətirmişdi. Bu sözlərə görə onun Moskvada gül kimi ailəsi dağılmışdı. Və sinninin bu vaxtında onu bu qorxunc, yad şəhərə gətirib çıxaran da, əslində, indi doktor Fərzani üçün büsbütün yeni bir məna kəsb etmiş bu xətalı-bəlalı sözlər olmuşdu.

Dünyanın qəribə işləri var: rus qızı ilə evlənən və Moskva mühitində illər boyu heç bir psixoloji disharmoniya hiss etmədən asudə həyat keçirən bir qız atası Fərid Fərzani, ailəsində bir oğlan uşağı da dünyaya gələndən sonra özündəki ruhi sabitliyi və psixi tarazlığı sanki özündən də xəbərsiz itirməyə başladı. Oğlunun sünnət məsələsi, hələ uşaq körpə ikən, ata üçün ciddi problemə çevrildi. Bu problem uşaq böyüdükcə böyüdü. Və iş gəlib o yerə çatdı ki, bu çarəsiz narahatlığın işıqsız ovqatında doktor əvvəllər heç vaxt görmədiyi qorxulu yuxular görməyə başladı. Və oğlu 12 yaşa çatanda bir səhər Fərid Fərzani öz qəti qərarını arvadına kəskin şəkildə bəyan elədi: “Bu bizim Peyğəmbərin qoyduğu qanundu, – dedi, – mən öz peyğəmbərimin qoyduğu qanunu pozammaram”. Və o gün arvadının dilindən o sözləri eşidəndə həkim hirsindən az qaldı ki, başını divara vursun: “Sizin peyğəmbəriniz yəni Allahdan da ağıllıdı?”

O gün arvadı işə, qızı məktəbə gedəndən sonra doktor Fərzani uşağı yola gətirib, Peyğəmbərin vacib buyurduğu o işi 10–15 dəqiqədəcə asanca yoluna qoydu. Sklifasovsi xəstəxanasının təcrübəli cərrahı üçün su içmək qədərində asan olan bu kiçik əməliyyatdan hər hansı bir fəsad törənəcəyi barədə, söz yox ki, heç düşünməyə də dəyməzdi. Ancaq qorxduğundan, ya nədənsə uşağın hərarəti axşama yaxın 40 dərəcəyə qalxdı. Və doktor Fərzaninin işdən qayıdan arvadı uşağı o halda görəndə heyrətindən bir müddət heç dilini tərpədib danışa da bilmədi. O, nə ərinə bir söz dedi, nə uşağın hərarətini salmaq üçün hər hansı bir səy göstərdi. Dayanıb heyrət və dəhşət içində uşağa tamaşa elədi. Sonra vanna otağına cumub, qapını içəridən bağladı və o bağlı qapının dalından, bəlkə bir saatdan çox, onun hönkürtüsü, hıçqırtısı eşidildi.

Rusun sevgisi-sədaqəti də, sən demə, üzü dönənəcənmiş. Elə ertsəi gün uşaq yatağından durub, evdə rahatca gəzib-dolansa da, Fərzaninin arvadı bu hadisədən sonra ərini bilmərrə insan yerinə qoymadı. Boşanmaq üçün məhkəməyə dərhal ərizə verdi. Moskvanın mərkəzindəki üçotaqlı mənzillərini şəhərin – mərkəzindən uzaq – ayrı-ayrı yerlərində iki ikiotaqlı mənzilə dəyişdirdi. Ailə dağıldı. Moskvada bir neçə il ailəsiz yaşayan Fərid Fərzani 1986-cı ildə Moskvadakı evini bir nəfər bakılı rusla dəyişdirib, Bakıya köçdü və elə köçdüyü gündən öz həyatında necə böyük və bağışlanmaz səhvə yol verdiyini başa düşdü. (Allahın çox səhvini düzəltmək olar, ancaq peyğəmbərin bircə səhvini düzəlt, görüm necə düzəldirsən.)

İnd Fərzaninin oğlu 20 yaşın içindəydi. Ancaq atası üçün hələ də 12 yaşda qalırdı. O 12 yaşlı uşağın günahsız, çaşqın gözləri doktor Fərzanini neçə illərdən bəri qarabaqara izləyirdi. Çünki sünnət edildiyi vaxt bir dəfə də cınqırını çıxarmayan uşaq, atası o işi qurtarandan sonra gözlərini gen-gen açıb atasına elə bir sifətdə baxmışdı ki, o sifəti unutmaq ata ürəyinin qüvvəsi xaricindəydi. Uşağın bu əməli ona heç vaxt bağışlamayacağını doktor Fərzani elə o səhər oğlunun gözlərində – , bütün mümkün çılpaqlığı ilə, açıq-aşkar görmüşdü. Ancaq öz günahının mahiyyətcə nədən ibarət olduğunu həkim sonralar dərk etməyə başladı. Anladı ki, o gün oğlunun bir zərrə dərisini yox, bütövcə barmağını kəssəydi, bunun uşaqdan ötrü heç bir fərqi olmayacaqdı, çünki atasının bu əməlinin nə üçün və nəyin xatirinə edildiyini anlamaq Moskva mühitində böyüyən uşaq üçün mümkün olası iş deyildi. Uşaq, atasının əməlini, sadəcə, özünə qarşı fiziki zorakılıq, heç bir faktiki mənası olmayan qəddarlıq və vəhşilik kimi qəbul eləmişdi. Bu vəhşiliyin məhz onun atası tərəfindən edildiyinə əvvəl son dərəcə təəccüblənmiş, sonra öz uşaq aləmində – , kimsədən xəbərsiz, xəlvətcə sarsılmış və möhkəm təhqir olunmuşdu. İllərboyu oxşayıb-əzizlədiyi sevimli oğul balasının nəzərində özünün birdən-birə necə bir yad məxluqa çevrildiyini o gün həkim uşağın gözlərində açıq-aşkar görmüşdü. Bu yadlığın bir vaxt ötüb-keçəcəyinə ümid bəsləməklə doktor Fərzani özünə boş yerə təskinlik vermişdi. O yadlığı aradan götürməyə atanın zoru çatmamışdı, oğul isə buna heç vaxt cəhd göstərməmişdi. Doktor Fərzaninin Bakıda yaşadığı dövrdə qızı iki dəfə Bakıya gəlmişdi. İndi, heç olmasa, həftədə bir dəfə Moskvadan zəng eləyib, atasının halını xəbər alırdı. Oğlu isə nə bir dəfə Bakıya ayaq qoymuşdu, nə də bircə dəfə Bakıya zəng eləyib atasının kefini soruşmuşdu. (İndi siz də inandınızmı ki, bir uşağın sınmış ürəyini almaq Allahın səhvini düzəltməkdən çox-çox çətin imiş!)

Oğlu doktor Fərzaninin zəif yeriydi.

Və indi artistdən eşitdikləri həkimin bu zəif yerini, deyəsən, bərk tərpətmişdi. Tərpədib böyütmüşdü, böyüdüb, gücləndirb üzə çıxarmışdı. Bu saat həkim, təbiətinə yaraşmayan, bir qəribə mistik-melanxolik ovqat içindəydi. Və bu ovqatdan çıxmaq üçün var gücünü səfərbər etməyə çalışırdı:

– Bu elə anadangəlmə Don Kixotdu ki! – Ovqatındakı dəyişikliyi artistin də hiss etdiyini görən həkim əvvəlki xoş ovqatı qaytarmğa tələsdi. – O Don Kixot elə bunun malıdı ki, var. Sağalanda özünə də deyəcəyəm. – Həkim gülümsəməyə çalışdı. – Necə deyirsən, deyim, deməyim?

Artist heyrətli bir maraqla həkimin üzünə baxdı, çünki “Don Kixot” Saday Sadıqlının ən çox sevdiyi əsər idi və həkimin bu söhbəti salmağı artistdən ötrü tamamilə gözlənilməzdi.

– Deyin, niyə demirsiz? – Yenidən həyəcanlanmış artist əlini cibinə salıb yenə siqaret qutusunu əlləşdirməyə başladı. – Saday Sadıqlı o “Don Kixot”u, bəlkə, 10 dəfə oxuyub. O əsəri yazan Servantes bunun ən sevimli yazıçısıdı. Bizim yazıçılardan Mirzə Fətəli Axundovu hamıdan üstün tutur. Artistlərdən Abbas Mirzəni, Ülvi Rəcəbi, bir də kəttisi Kazım Ziyanı özünə müəllim sayır. Həyatda da, doktor, bircə kumiri var bunun: qayınatası doktor Abasəliyev, bir də kəndlərində bir erməni arvadı olub – Haykanuş adında. O arvaddan da həmişə böyük məhəbbətlə danışır. – Nüvariş Qarabağlı bunları birnəfəsə dedi və əlini cibindən çıxarıb, olduca məzlum bir görkəmdə həkimin üzünə baxdı.

Doktor Fərzani də “Don Kixot”u oxumuşdu. Mirzə Fətəli Axundovun adını eşitmişdi. Artistlərdən heç birinin heç adını da eşitməmişdi. O Haykanuşu da həkim, söz yox ki, tanıya bilməzdi. Ancaq doktor Abasəliyevi çox yaxşı tanıyırdı. Moskvada, Leninqradda, Praqada, Varşavada – müxtəlif tibbi simpioziumlarda bir vaxt onlar dönə-dönə görüşmüşdülər.

– Doktor Abasəliyevin qızı harda işləyir?

–Əvvəl leçkomissiyada işləyirdi, doktor. İndi Neftçilər prospektində bir təzə diş poliklinikası açılıb, iki aydı orda işləyir. – Artist saatına baxdı. – Ancaq indi işdə olmaz, doktor. Evdə olar.

– Axı deyirdin ki, bu günlər evdə olmur. Mərdəkana atasının yanına gedir.

– Gedir, bəli… – Artistin beyninin içinə sanki birdən-birə işıq doldu. – Bu gün bazardı da, hə, doktor?! Kül mənim gic başıma, bayaqdan canımı dərd alıb ki, gedib Azadə xanıma nə deyəcəyəm. Bu lap əla iş oldu. Qoy Azadə xanım hələlik heç nə bilməsin. Sabah, inşallah, halı bir az düzələr, huşu yerinə gələr, Azadə xanım üçün də bir o qədər ağır olmaz ərini görmək. Elə bir-birilərin də bunnar həddən ziyadə çox istəyir. Sonsuz olduqlarına görə bir-birlərin olmayan uşağın əvəzinə, hələ bir az da artıq istəyirlər. – Artist söhbətini bitirib gözucu stolun üstünə baxdı. —İcazə verin, yığışdırım buranı.

– Narahat olma, gəlib yığışdıracaqlar. – Həkim yarısınacan boşalmış qrafini götürüb soyuducuya qoydu. – Səndə Azadə xanımın telefonu var?

– İş yerininki yoxdu, ancaq evlərinin telefonu var məndə.

– Onu yaz, qoy bura. Yəqin doktor Abasəliyevin də bağda telefonu olmamış olmaz.

– Olmağına var, doktor. Ancaq mən o telefonun nömrəsini bilmirəm.

Doktor Fərzani əl tutub artistlə vidalaşdı:

– Sən get, yaxşı-yaxşı dincəl bu gecə. Hələ mənim işim çoxdu.

Nüvariş Qarabağlı:

– Doktor! – dedi və elə bir məzlum sifətdə həkimin üzünə baxdı ki, onun nə demək istədiyni həkim sözsüz də anlaya bildi.

– Palataya getməyəcəyik, – dedi. – Mənası yoxdur. Hər şey qaydasındadı, qorxma. Bir şey olsaydı, mənə deyərdilər. Xəstəni əla palataya yerləşdirmişəm, sonra gəlib görəcəksən. Telefonu, televizoru – palata deyil, xan sarayıdı. – Artistin yazıb stolun üstünə qoyduğu telefon nömrəsinə baxdı.– Ailəsiynən də əlaqə saxlayacağam, – dedi. – Sən qətiyyən narahat olma.

Xəstəxana binasından çıxanda Nüvariş Qarabağlının beyninə yeləşən birinci bu oldu ki, gedib Parapet bağının yanındakı fontanlı hovuza baxsın.

Görsün, o qoca erməninin ölüsünü o hovuzdan çıxarıblar, yoxsa o ölü o soyuq suyun içində hələ də qalır?

O ölünün o suda qalıb-qalmamağının onu nəyə görə maraqlandırdığını, söz yox ki, Nüvariş Qarabağlının heç özü də bilmirdi. Ancaq o suyun soyuqluğunu artist sanki öz canında hiss eləyirdi. Və nə qədər qəribə olsa da, artistə elə gəlird ki, əgər o qoca erməninin meyidi bu gecəni o soyuq suda qalsa, bu dünyanın onsuz da pozulmuş nizamı bu hesaba bir az da artıq dərəcədə pozula bilər.

O hovuza yaxın düşməyə Nüvariş Qarabağlının cəsarəti çatmadı. Hələ gedib, Parapet bağına yetişməmiş bir qəribə köməksizlik və çarəsizlik, bir qara zülmət kimi, onun içinə doldu.

Gecəydi: 1989-cu ilin soyuq dekabr gecəsi.

Və 1989-cu ilin o soyuq dekabr gecəsi Nüvariş Qarabağlı öz evinə getməkdən yenə yaman qorxurdu. Artistin qəlbində, ruhunda köməksizlik, çarəsizlik ovqatını törədən də elə o qorxu idi.

Qınayan olmasaydı, təzədən xəstəxanaya qayıdardı. Gedib, doktor Fərzaniyə yalvarıb, o xəstəxanada bircə gecəliyə də olsa, özünə yer istəyərdi: bircə xəstəxana koykası – hansı palatada olur-olsun… Və xəstəxanadan uzaqlaşdıqca artist öz tənhalığının fiziki ağrısını get-gedə daha artıq dərəcədə hiss etməyə başlayırdı və doktor Fərzani ilə bir yerdə keçirdiyi o axşam ondan ötrü – elə indidəncə bir uzaq və xoş xatirəyə çevrilirdi.

Xüsusi palatada yerləşdirdiyi Saday Sadıqlının yanında oturmağı doktor Fərzani gündüz əməliyyatda iştirak edən ahıl qadına – yaşı 70-i ötmüş, stajlı və təcrübəli tibb bacısı Münəvvər xanıma tapşırmışdı.

Ömrünün 50 ildən çoxunu elə bu xəstəxanadaca yola vermiş Münəvvər xanıma xəstəxananın köhnə işçiləri “Mira xanım” deyirdilər. Ona “Mina xanım” deyənlər də vardı. Doktor Fərzaniyə gəldikdə, bu işbilən, üzüyola köhnə tibb bacısını hansı vaxt, hansı formada çağırmaq həkimin ovqatının necə olmağından asılıydı. Təxminən, özü yaşda olan bu ağbirçək qadına – kefinin adi vaxtlarında – həkim ya sadəcə “Münəvvər”, ya da ərklə “bacı” deyirdi. Ancaq özünün rəhbərlik elədiyi Travmatologiya və cərrahiyyə şöbəsinin bu əvəzsiz işçisinə kefinin saz vaxtlarında onun hərdənbir “Minaşa” deməyi də olurdu. Və bu sözü həkimin dilindən bircə dəfə eşitmək Münəvvər xanımın xoşbaxtlığı üçün xeyli vaxt bəs eləyirdi.

Hər bir cərrahiyyə əməliyyatından sonra öz kabinetinə çəkilib bir-iki qədəh araq içmək doktor Fərzaninin dəyişməz adətiydi. Heç cərrahiyyə işi olmayanda da həmişə axşamtərəfi həkim kabinetinin qapısını içəridən bağlayıb, özünü bir müddət xəstəxana həyatından təcrid eləyirdi. O arağı da həkim həmişə tək içirdi. Ancaq bu gün ilk dəfəydi ki, doktor Fərzani öz kabinetində tək deyildi. Və buna görə tibb bacısı dərin narahatlıq keçirirdi: bir tərəfdən bu gün həkimin həmişəki normasından artıq içəcəyindən qorxurdu, o biri tərəfdən də təkliyini yalnız onunla bölüşən doktor Fərzaninin öz kabinetində kiminləsə bir yerdə olmağına ürəyində əməllicə qısqanırdı. Üstəlik, Fərid Fərzaninin xəstəni yuxarı nomenklatur üçün nəzərdə tutulan və bilavasitə Baş həkimin nəzarətində olan bu palataya bəlkə Baş həkimdən icazəsiz yerləşdirməyi də vasvası və qanunpərəst Münəvvər xanıma əlavə narahatlıq gətirirdi.

– Bu da mən, Minaşa! – Xalatını çiyninə salmış doktor Fərzani, palataya daxil olan kimi, qocaman tibb bacısını bu sözlərlə salamladı.

“Minaşa” sözünün istisi-işığı yenə yağ kimi Münəvvər xanımın ruhi varlığının bütün hüceyrələrinə yayıldı. Fikirləşdi ki, yəqin, Maşa Moskvadan zəng eləyib, çünki qızı Məryəmin o, hər telefon zəngindən sonra o, doktor Fərzanini həmişə sevinən, fərəhlənən görmüşdü.

– Bizim bu artlst qardaş, deyəsən, o dünyadan qayıtmaq istəmir axı. – Həkim Saday Sadıqlının nəbzini yoxlaya-yoxlaya dedi. – Amma ürək də ürəkdi ha, Minaşa. Canında salamat yer qalmayıb, ancaq ürək saat kimi vurur.

– Mən bunun elə vaxtlarını görmüşəm ki, Fərid Qasanoviç! – Tibb bacısı xəyallı-həyəcanlı, yanıqlı səslə dedi. – Vaxt vardı, bunun rollarna görə camaat axın-axın teatra axışardı. Bunun Aydını oynamağın kaş Siz də görəydiz, doktor. O rolu elə qəşəng oynayırdı ki, zalda kişilərin də gözündən yaş tökülürdü. – Qəhərlənmiş tibb bacısı gözlərinin yaşını zorla saxlayırdı. —Görürsüz də, sifətindən işıq yağır. Bu qədər əzabdan sonra, doktor! Bayaqdan yanında oturmuşam, üzünə baxmaqdan doyammıram.

Həkim:

– Hə, zor adamdı, – dedi. – Dostundan da çox xoşum gəldi. Ağlından da, elə vurmağından da. – Barmaqlarını Saday Sadıqlının sarışın saçlarının arasında gəzdirib, xəstənin baş nahiyəsndə şiş, ya sınıq yeri axtara-axtara davam elədi: – Bu igidin də vaveyla günləri varmış, Münəvvər! Bala Artist (həkim Nüvariş Qarabağlının boyunun balacalığını nəzərdə tuturdu) bayaqdan danışırdı mənə. Deyir, heç Heydər Əliyevi də saymırmış. Kefinin saz vaxtlarında hələ Peyğəmbərin də hərdənbir gorun qurdalayırmış.

Ancaq Münəvvər xanım hələ də özünün bayaqkı aləmindəydi, həkimin sözlərinə qulaq asmırdı.

– Biz həmişə beləyik də, doktor. Yaxşı insanlarımızın sağlığında qədrini bilmirik.

Həkim xəstənin çarpayısından aralanıb pəncərəyə yaxınlaşdı. Oradan alaqaranlıq, boş və kimsəsiz küçəyə baxıb, qayıdıb Münəvvər xanımın yanında kresloda əyləşdi.

– Xəstəmiz Zülfü Abasəliyevin kürəkəniymiş, Minaşa, – dedi. – Zülfünü tanımamış olmazsan. Qızı da stamatoloqdu. Adı Azadə xanımdı. Zülfünün özü bağda qalır – Mərdəkanda. Qızı bu bazar günləri həmişə ora gedir – atasına baş çəkməyə. Deməli, o Azadə xanım bu gün Mərdəkanda olmalıdı. Ordan da, bala artistin dediyinə görə, sabah işə gedəcək. Evlərinin telefonunu aldım. Ancaq o Azadə xanımı sabah iş yerində tapaq gərək.

– Taparıq. Doktor Abasəliyevin qızını bu şəhərdə tapmağa nə var. – Tibb bacısının səsi dəyişdi. – Ancaq, doktor, bura xəstə yerləşdirməyimizi bəlkə Baş həkimə deyəydiniz. Etika xatirinə. Birdən inciyər, deyirəm. Aranızda narazılıq olar.

– Demişəm… – Həkim könülsüz dilləndi və oturduğu kreslodan qalxıb yenə pəncərəyə yaxınlaşdı.

Tibb bacısının çiynindən sanki dağ götürüdü. Cəld hərəkətlə ayağa durub, sevinə-sevinə qapıya tərəf getdi.

– Gedim, kabinetə əl gəzdirim, – dedi və qapıdan çıxandan sonra bir də geri dönüb soruşdu. – Çayınızı bura gətirim?

– Bura gətir. Ancaq baş həkimdən icazə al, sonra. – Doktor Fərzani zarafatından qalmadı.

Tibb bacısı palatadan çıxandan sonra yenə həkim pəncərəyə yaxınlaşdı.

Bu xasiyyət onda son vaxtlar peyda olmuşdu: gecələr pəncərənin qabağında dayanıb, şəhərin boş küçələrinə heç olmasa 5-10 dəqiqə mütləq tamaşa eləyirdi.Xüsusən yağışlı-çüskinli havalarda xəyalında doktor Fərzani Bakının küçələrini Moskvanın küçələrinə asanca oxşada bilirdi. Ömrünün ən rahat, ən xoşbəxt çağlarında hər gecə yatmazdan qabaq bir-iki saat ləzzətlə gəzib-dolandığı bir sakit Moskva küçəsinin oksigen və ümid dolu havasında sanki yenidən nəfəs alırdı. O küçənin indi də orada öz yerində olduğunu düşünüb, bundan özü üçün bir qəribə – şirin həsrət dolu – təskinlik tapırdı. Qəribə burasındaydı ki, hələ 5–6 yaşda ikən İranda – gözəl Urmiyə şəhərinin, Sır dağına bitişik, səfalı bir guşəsində həmişəlik qoyub gəldiyi dədə-baba evlərini də doktor Fərzani məhz bu son vaxtlarda daha tez-tez yuxuda görməyə başlamışdı. Urmiyədəki o ikimərtəbəli, eyvanlı, aynabəndli evin cənnət kimi gözəl həyəti, o həyətdəki əriyin, almanın, şaftalının yazda çiçəyinin, yayda meyvəsinin al-əlvan boyalar-rənglər dünyası, xüsusilə də həyətin lap qabağında budaqları hər yandan eyvana sallanan qocaman tut ağacının payız yarpaqlarının kəhrəba sarısı son zamanlar doktor Fərzaninin az qala, hər gecə yuxusuna girirdi… Bakının pəncərədən görünən boş küçələrilə doktor Fərzaninin xəyalı nədənsə yalnız geriyə – ömrünün yaşanmış, bitib-tükənmiş çağlarına doğru yol tapıb gedə bilirdi. Bu küçələrlə irəliyə, qabağa, gələcəyə getmək üçün sanki yol yox idi.

Qəribəydi, artıq bir neçə aydı ki, nəinki gecələr, hətta gündüzlər də Bakının küçələrində tək-tək, yaxud cüt-cüt gəzən adamlar heç yerdə gözə dəymirdi. İndi bu şəhərdə insanlar sürü-sürü, dəstə-dəstə gəzirdilər. Və danışmağın, söz deməyin külli-ixtiyarı da sanki yalnız sürü-sürü, dəstə-dəstə gəzən bu insanlara verilmişdi. Sanki bu şəhərdə daha heç kəs özü deyildi. Elə bil 5-10 nəfər ürəksiz, beyinsiz, allahsız və şəxsiyyətsizin minlərlə nüsxəsini çıxarıb, şəhərin canına buraxmışdılar və maraqlı burasıydı ki, bu adamların gecəli-gündüzlü bağıra-bağıra dediyi sözlərin miqdarı da, təxminən, ibtidai insanların ov vaxtı işlətdiyi sözlərin sayı qədərindəydi:

A-zad-lıq!

İs-te-fa!

Qa-ra-bağ!

………………

Və lap bu son günlərdə bu adamlar üç kəlmə sözün hesabına öz dillərinin lüğət fondunu bir qədər zənginləşdirə bilmişdilər:

Er-mə-ni-sən!

Öl-mə-li-sən!

Vəs-sa-lam!

Doktor Fərzani ürəyində iki dəfə “Vəssalam! Vəssalam”” deyib pəncərədən aralandı.

Deyəsən, xəstənin gözündən bir damcı yaş çıxmışdı. Və o bir damcı göz yaşının axdığı yer artistin sifətində bir dümdüz xətt boyunca aydınca ağarırdı.

İkinci fəsil

 
Allah, aman Allah, de görüm,
Sən Əylisi yaratmısan,
yoxsa Əylis səni yarardıb?
 

Bura haraydı, Allah!

Çayın dikindən üzüyuxarı dağın döşünəcən uzanıb gedən bu nəhayətsiz pillələr-səkilər dünyası, görən, doğrudanmı, Əylisdə idi?… Bu necə Əylis idi ki, onun bircə dar dərəsi birdən-birə böyüyüb dünyanın özü boyda olmuşdu. Görəsən, Əylismi bu qədər böyümüşdü, yoxsa dünyanın daşdanhörmə nə qədər pilləsi var, hamısını hər yerdən köçürüb, Əylisin bircə dar dərəsində – göz işlədikcə – eninə-uzununa düzmüşdülər.

Bura haraydı, Allah!

Bəlkə Mesopotamiyadakı Babilim Allahının daş darvazası idi? Bəlkə, Akropoldu bura?… Bu pillələr, səkilər bəlkə altdan-yuxarı – birbaşa Parfenon məbədinə tərəf gedirdi və bu qövsşəkilli pillələr, görəsən, Dionis teatrının daş oturacaqlarına niyə bu qədər oxşayırdı?…

Əylisin “Vurağırd”³ deyilən yuxarı məhəlləsindəki bu daş dünyanın adına bəlkə HARMONİYA da demək olardı. Ancaq bunu demək hələ ki, mümkün deyildi. Çünki Saday Sadıqlının dayandığı o daş səkinin üstündən Əylisin “Vurağırd” deyilən yuxarı məhəlləsindəki daş kilsənin hələ ki, bir daşı da görünmürdü. Bir də artist o mistik-möcüzəli daşlar dünyasına axı məhz o harmoniyanı axtara-axtara gəlib çıxmışdı və əgər artistin gördüyü o harmoniyanın özüydüsə, daha bundan sonra onun yol getməyinin nə mənası vardı?… Görməyə can atdığı o yeri heç olmasa uzaqdan-uzağa görmək üçün o daş pillələrlə artist hələ uzun müddət sürünə-sürünə üzüyuxarı dırmaşmalıydı, çünki onun ayaqları yerimirdi, qolları sözünə baxmırdı, başının ağırlığı bədəninin hərəkətinə mane olurdu. Bircə pillə yuxarı qalxan kimi artistin var qüvvəsi tükənirdi. Və Saday Sadıqlı o sonsuz-nəhayətsiz pillələr-səkilər dünyasının bir soyuq daş səkisinin üstündə halsız-heysiz uzanıb, bir azca özünə gəlirdi və hələ bir daşı da görünməyən o daş kilsəyə doğru yenidən yol başlayırdı. Və artist hər dəfə hərəkət elədikcə üstündə uzandığı səkilər yerindən tərpənirdi. Çayın dikindən göyün ətəyinəcən uzanıb gedən o pilləli daş dünyada aramsız zəlzələlər baş verirdi – səkilər çalxalanırdı, silkələnirdi və çalxanıb-silkələnən o daş dünya ilə birgə Saday Sadıqlı da yenə harada olduğunu və nəyi axtardığını büsbütün yaddan çıxarıb yoxluğun və heçliyin qatı qaranlıqlarna gömülürdü.

Öz huşsuz dünyasında artist huşunu itirəndən bəri bu halı yaşamaqdaydı.

Bu gün səhər sat 11-lə 12 arasında evdən çıxıb ümidsiz və ölgün bir vəziyyətdə Parapet bağına sarı yol gedəndə hansısa sirli-sehrli bir qüvvə Saday Sadıqlının xəyalını yenə çəkib Eçmiədzinə aparmışdı. Eçmiədzini Saday Sadıqlı həyatda heç vaxt görməmişdi. Ancaq bu son bir neçə günün içində az qala hər gecə yuxusnda hansısa sərt daşların arası ilə Eçmiədzin yolu gemişdi və bu yuxuların birində məhz “Vurağırd” kilsəsinə gedən o yolun ortasında haçansa kitablarda, kinolarda gördüyü saysız-hesabsız pillələrin-səkilərin arasında çaşıb qalmışdı.

Eçmiədzinə gedib şəxsən Katalikosun xeyir-duası ilə xristianlığı qəbul eləmək və orada ömürlük rahib olub, Allahdan öz millətinə rəhm diləmək arzusu Saday Sadıqlının ürəyində Sumqayıtdakı erməni qırğınından bir müddət sonra, elə gecələrin birində qəflətən baş qaldırmışdı. Özünün bu arzuya yuxuda, ya oyaq ikən düşdüyünü sonralar Saday Sadıqlı anlayıb ayırd edə bilməmişdi. Ancaq o gecənin səhəri artist heyrətamiz bir xoşbəxtlik içində yataqdan qalxmışdı, əl-üzünü sevinə-sevinə yumuşdu, çörəyini iştahla yeyib, çayını ləzzətlə içmişdi. Və özünü saxlaya bilməyib, ağlına təzəcə yerləşən bu fantastik niyyəti arvadına elə bir coşqun təblə bildirmişdi ki, ərinin ruhi vəziyyətinə görə son vaxtlar onsuz da ciddi narahatlıq keçirən Azadə xanım o gün işdə bütün günü özünə yer tapmamışdı və axşam Mərdəkana zəng eləyib bu təzə əhvalatı, az qala ağlaya-ağlaya, atasına da xəbər vermişdi.

Həkimliklə birdəfəlik vidalaşıb, hələ tələbəlik dövründən yığıb- topladığı cürbəcür mənbələrdən inanılmaz bir həvəslə Əylisn tarixinə dair faktlar axtarmaqla məşğul olan doktor Abasəliyev kürəkəninin psixi vəziyyətinə diaqnoz qoymaqda çətinlik çəkməmişdi. “Maniakal depressiv sindrom” demişdi və sanki bu sözlərin pedantik ciddiliyindən xəcalət çəkdiyinə görə, elə o saatca da gülüb zarafat keçmişdi:

– Olmaya Katalikosu sünnət eləməyə gedir? – demişdi. – Qoy getsin, yoldan saxlama. Bərk getsə, gedib Vurağırda çıxacaq. – Sonra mövzunu dəyişib, 15–20 yaşlı cavan oğlan kimi, öz yeni məşğuliyyətilə öyünməyə başlamışdı. – O eməni tacirin gündəliyin dünən bir kitabın arasından tapdım, Asya!… O Zakari – Zəkəriyyə bir elə savadlı adam olmayıb. Yaxşı tacir olub. Gündəliyi də yalnız bu məqsədlə yazıb ki, özündən sonrakı tacirlər də əsas ticarət yollarını tanıyıb bilsin. Ancaq oxuyuram, başımdan tüstü çıxır, Asya, bu adam Əylisi necə sevirmiş!… Mat qalıram, Əylis nəymiş axı o ermənilər üçün? Daşının-çınqılının miqdarı suyundan, torpağından milyon dəfə çox olan o qurdulayan, ilanmələyən quru dağların arasında o cənnəti yaratmaq bunnarın nəyinə lazımmış? Dünyada yermi qəhətmiş erməni üçün?.. O Eçmiədzin nə hesaba o cür ad qazanıb, deyə bilmərəm. Mən orda 3–4 dəfə olmuşam. Ancaq bu yaşımda hələ indi-indi baxıb görürəm ki, Allahın əsil evi Əylisdəymiş. O Eçmiədzin Əylisin yanında malakasosdu, burnufırtıqlı uşaqdı. Sadaya de ki, Eçmiədzin Katalikosundan ona müəllim çıxmaz. Gəlsin bura, özüm dərsini verim.

O gün doktor Abasəliyev telefonda Əylisin barəsində qızına az qala bir saat mühazirə oxumuşdu. Və o telefon söhbətindən sonra toxtayib-sakitləşmək əvəzinə Azadə xanım bir az da artıq dərəcədə bədbinləşib, büsbütün məyus olmuşdu: ona elə gəlmişdi ki, məmləkətin bütün kişiləri bir ucdan dəli olmağa başlayır.

“Bizim bu Vang kilsəsi ki var, Eçmiədzindəki kilsənin eynilə kopyasıdır”.

Bu sözləri doktor Abasəliyev öz gələcək kürəkəninə bir vaxt elə o kilsənin həyətində demişdi. Bəs Eçmiədzinə gedən o uzun, uzaq yollardan birinin də məhz Əylisin Vang kilsəsindən keçdiyini görən artist hardan və nədən bilirdi?..

Hər halda, onun min bir müsibətlə, santim-santim, qarış-qarış üzüyuxarı dırmaşdığı Vurağırda bənzər o səkili-pilləkənli daş dünya artıq arxada qalmışdı.

Bu ki Vang kilsəsiydi, Allah…

Günəşin sarımtıl-çəhrayı işığı – qələmə kimi dikinə uzanıb gedən – uca gilas ağacının baş budaqlarının arasından o kilsənin daş günbəzinin düz ortasına düşmüşdü və günbəzdən xeyli o yandakı dağın təpəsində də eynən o rəngdə, o biçimdə sarımtıl-çəhrayı işıq görünürdü. O gümbəzin üstündə və o dağın təpəsində hərdənbir peyda olub, sonra yavaş-yavaş sönüb gedən o işığı, günlərin bir xoş günü, Saday Sadıqlı ALLAHIN TƏBƏSSÜMÜNƏ, Tanrının gözünün işığına bənzətmişdi. Bunu Allahın özü də çoxdan bilirdi. Və əgər Allahın rizası olmasaydı, indi Bakıda xəstəxana koykasında huşsuz uzanmış Saday Sadıqlı Əylisin o Vang kilsəsini, kilsənin günbəzindəki sarımtıl-çəhrayı işığı, o həyəti, bağ-bağçanı və qələmə kimi dikinə uzanıb gedən o uca gilas ağacını bu qədər yaxından, bu qədər diri və canlı şəkildə necə görə bilərdi!..

Yay idi, yayn əvvəlləriydi. 1952-ci ilin iyun ayı.

Pişpişələr çoxdan sovuşmuşdu. İydənin, yasəmənin, akasiyanın salxım-salxım çiçəyi hələ ağacların üstündəydi. Bir də Əylisdə hamının“ Anıx” dediyi Aniko arvadın o kilsənin qabağındakı uzun xiyaban boyunca əkdiyi rəngbərəng, cürbəcür çiçəklər… Bir də – o kilsənin yaxınlığında yaşayan (kilsəyə ot yığan, saman yığan, odun yığan) Mirəli kişinin kilsə həyətində əkdiyi, hələ təzə-təzə gül açan günəbaxanlarn ürəyə işıq salan sarısı. Hələ dən tutmamış noxudunun, lobyasının, qağıdalısının ürəyi yerindən oynadan tərtəmiz, səpsərin yaşıllığı…

Bir uca kilsənin günbəzindəki o sarımtıl-çəhrayı işıq özü kimi uca dağlara yenə bu dünyanın bir zamankı təmizliyindən və gözəlliyindən danışırdı. O gün o Lüsik də yenə orda – kilsələr gözəli Vang kilsəsinin həyətindəydi. Haykanuşun nəvəsi 13–14 yaşlı rəssam Lüsik. O Lüsik o yay birinci dəfəydi ki, özünün yay tətilini keçirmək üçün Yerevandan Əylisə gəlmişdi və elə gəldiyi ilk gündəcə kilsənin həyətindən çııxmaq bilmirdi. Bir kilsənin şəklini axı neçə dəfə çəkmək olardı?.. Bəlkə, kilsə bəhanəydi. Kilsənin uca günbəzində və qarşıdakı uca dağın döşündə səhərdən-səhərə, axşamdan-axşama peyda olan o çəhrayı işığı elə o Lüsik də bəlkə Allahın təbəssümünə bənzədirdi və Allahın təbəssümünün də şəklini çəkməyin mümkün olduğuna inandığına görə kilsənin həyətində lövbər salıb bütün günü şəkil çəkirdi?.. O kilsənin Eçmiədzin kilsəsinin “eynilə kopyası” olduğunu bəlkə Lüsik elə o vaxtlar da bilirdi. Ancaq Sadayın bunu bilməyinə hələ çox qalırdı.

Onda Saday öz gələcək qayınatasının heç adını da eşitməmişdi.

Doktor Abasəliyevin – uzun illərdən sonra – bir yay qızı Azadə ilə Əylisdə görünməyi kənddə böyük hadisə oldu. 60-cı illərin əvvəliydi, Saday institutda oxuyurdu.

Zülfü Abasəliyevin atası Hacı Həsən İranda, İraqda, Anadoluda neçə illər tacirlik eləmişdi və onun Əylisdə də özünə görə torpağı, təsərrüfatı, mal-mülkü olmuşdu.

Əylisdəki erməni-müsəlman davasından, deyilənə görə, Hacı Həsən İsfahanda xəbər tutmuşdu və elə o İsfahandan qayıdan kimi də evinin ən dəyərli əşyalarını götürüb, ailəliklə həmişəlik Bakıya köçmüşdü.

Doktor Abasəliyev Əylisə gələndə onların müsəlman məhəlləsindəki ikimərtəbəli evlərinin üst mərtəbəsi, demək olar ki, tamam uçub-dağılmışdı. Alt mərtəbədə bir-iki nisbətən salamat otaq qalmışdı. Zülfü Abasəliyev o otaqların birini sahmana salıb, orada qızı ilə otura-otura o həyətin başqa bir yerində özünə – birotaqlı, birdəhlizli – xırdaca bir təzə ev də tikdirməyə başladı və kənd camaatının fəal köməyilə bəlkə heç bir ay da keçməmiş tikintini başa çatdırıb, hələ evin damına (o vaxt Əylisin heç bir damında olmayan) şifer də saldıra bildi.

Elə o evi tikdirə-tikdirə doktor Abasəliyev gəzməyindən, istirahətindən də qalmırdı. Hər səhər hələ gün çıxmamış evindən Vang kilsəsinəcən uzun bir yol gedirdi. Gedib orda kilsənin həyətindəki çeşmənin göz giləsi kimi dumduru sərin suyunda əl-üzünü yuyurdu, o sudan acqarına bir stəkan içirdi və Bakıdan gətirdiyi termosuna da su doldurub, evdə də içməyə aparırdı.

Abasəliyevlərin Əylisdə nəsilliklə böyük hörməti vardı. Bu hörməti doktor Abasəliyev hər an, hər addımda görürdü. Buna, söz yox ki, çox sevinirdi. Və bu hörmət və ehtiram o yay onun kənddə keçirdiyi günlərin ləzzətini bir az da artırırdı, kənddəki rahatlığına, sərbəstliyinə geniş şərait yaradırdı və üstəlik, məşhur həkimin kəndin camaatı ilə ünsiyyətini sadələşdirir və asanlaşdırırdı.

Doktor Abasəliyev istədiyi evin qapısını açıb ev yiyəsilə rahatca söhbət edə bilirdi. Darvazasının ağzını süpürməyən və çayın qırağına zibil tökən arvadları ərklə danlayırdı. Xəstələrə ürək-dirək verirdi. Kasıb-kusuba imkanı daxilində əl tuturdu… Vang kilsəsini özü üçün anbara döndərən Mirəli kişiyə bircə dəfə təpinməklə doktor Abasəliyev erməni Anikonun həmin o Mirəli kişi ilə illərdən bəri döydüyü davaya da, nəhayət, son qoya bilmişdi: Mirəli kişi bircə günün içində həm o kilsəni boşaltmışdı, həm də onu yaxşıca sildirib-süpürtdürüb, açarını öz əlilə Anikoya təhvil vermişdi.

Doktor Abasəliyevin dediyinə görə, Əylisdə bir zamanlar 12 kilsə olmuşdu.

Saday Sadıqlı o kilsələrin 8-nin yerini tanıyırdı. O biri 4 kilsənin yeri-yurdu heç doktor Abasəliyevin özünə də məlum deyildi. Və əslinə qalsa, o 8 kilsənin də hamısına kilsə demək mümkün deyildi, çünki o kilsələrin indi yalnız uçuq divarları qalmışdı.

O uçuq kilsələrin ən qədiminin adına Əylisin müsəlman camaatı “İstazın” deyirdi. (Elə indinin özündə də Əylisdə az adamı inandırmaq olar ki, o sözün əsil adı “İstazın” deyil, “Astvasadun”dur, yəni ermənicə Allah Evi deməkdir və indi bir-iki zirzəmisi və bir-iki divarı salamat qalmış bu xarabazar bir vaxt bütün erməni millətinin Məkkəsi-Mədinəsi olub.)

Kənddən xeyli aralıda – ağacsız, kölgəsiz çöl-biyabanda isti yay günləri torpağı, daşı-çınqılı təndir içi kimi qızarıb ətrafa od-alov püskürən o “erməni Məkkəsi”nin salamat qalmış zirzəmiləri indi mal-davarın yataq yeriydi və o zirzəmilərin üstündəki uzun-uzun uçuq divarlarınsa bu saat, olsa-olsa, Allahın öz evinin də puç və fani bir şey olduğunu insanlara anlatmaq qədərində mənası, məzmunu vardı.

Uçmağının vaxt-vədəsi Əylisdə heç kimə məlum olmayan digər 3 kilsə – “Ağ kilsə”, “Yetim kilsə” və “Meydan kilsəsi” idi. Abad qalan “Vurağırd”, “Vang”, “Daş kilsə” və “Dop” kilsələri isə özlərinin möhtəşəm daş varlığını, allahsız, yiyəsiz də olsa, hələ ki yaşatmaqdaydı. Hər birinin arxasında, sözün hərfi mənasında, bir uca dağ dayanan bu 4 abad kilsənin hansının haçan tikildiyni Əylisin müsəlman camaatı, söz yox ki, görməmişdi. Ancaq bu kilsələrin hər birinin özünə yaxın olan bir dağla harmonik vəhdət təşkil etdiyni görmək üçün nə erməni olmağa, nə də tarixi bilməyə ehtiyac vardı. Çünki hər kilsənin rəngi eynilə ona yaxın olan dağın rəngindəydi. O kilsələri yaxındakı dağların sanki özündəncə qoparıb, yaxşıca yonub-yonqarlayıb, gətirib o dağın yaxınlığında (münasib bildikləri yerdə) necə deyərlər, Allahın düz gözünün qabağına qoymuşdular. Və o kilsələrə bir az uzaqdan baxanda adama elə gəlirdi ki, onların hər biri bir dağın əziz balası, doğmaca övladıdır.

“Vang” sözünün ermənicə “monastır” demək olduğunu da o yay Saday Sadıqlıya doktor Abasəliyev demişdi. Öz gələcək qayınatasını da Saday ilk dəfə məhz o Vang kilsəsinin həyətində görmüşdü. Sözləri tutmuşdu, söhbətləri alınmışdı. Və elə o gündən bir-birinə mehr salıb tədricən dostlaşmışdılar.

O yay onlar (hərdən ikilikdə, hərdən Azadə də onlara qoşulanda) hər üçü bir yerdə Əylisi bağ-bağ, çeşmə-çeşmə, kilsə-kilsə gəzib dolanmışdılar. Dağlara, təpələrə çıxmışdılar. Hətta hərdən, havalar nisbətən sərin olanda, yaxın dağları aşıb, qonşu kəndlərə də birlikdə gəzməyə getmişdilər.

Çox vaxt axşamdan şərtləşib, etəsi gün təyin etdikləri yerdə görüşürdülər. Hərdən doktor Abasəliyevin özü sübh tezdən Sadaygilin qapısını kəsdirib, yola çıxmağa tələsdirirdi: “Tez ol, növcavan, günün çıxmağına az qalır”, “Sabahın xeyir, növcavan, başmaqseyrinə hazırsan?..”, “Toqqanın altın yaxşı bərkit, növcavan, bu gün uzağa gedəcəyik…” (Doktor Abasəliyev o zamandan bəri Sadaya həmişə “növcavan” deyirdi).

O yay doktor Abasəliyevlə Əylisdə keçirdiyi günlərin hər birini sonralar Saday Sadıqlı illərboyu əsil bayram kimi xatırlamışdı. O günlər təkcə doktor Abasəliyevin Əylis barədəki biri-birindən maraqlı söhbətlərilə deyil, həm də havasının ləzzətli, qupquru istisi, otunun-yarpağının rəngi, suyunun sərinliyi və insanlarının xüsusi mehribanlığı ilə Sadayın yaddaşına həmişəlik həkk olunmuşdu.

Bir dəfə yenə axşamdan şərtləşib, Əylisin ən uzaq məhəlləsi Vurağırddan da çox-çox uzaqdakı çoban obalarına ikilikdə pay-piyada getməyi qərarlaşdırmışdılar. O çoban yaylaqlarını heç olmasa bircə dəfə görməyi elə əvvəllər də Saday, kəndə yay tətilinə gələndə, həmişə arzulamışdı. (Sadayın uşaqlıq dostu, onunla 7 il bir sinifdə oxuyan Camal, elə o 7-ci sinfi bitirdiyi il, bir yaşlı çobana qoşulub, dağlarda kolxozun davarını otarırdı. Camal yay vədəsi heç vaxt kənddə tapılmırdı. Gedib onu o dağlarda axtarmaq isə tək adamın işi deyildi).

Onlar Vang kilsəsinin yanınacan rahat yolla gedib, oradan çaya enib üzüyuxarı yola düzəldilər. Əylisin xırdaca dağ çayında, ilin o vədələri, olsa-olsa bir çeşmənin suyu qədər su olurdu. O su çeşmə suyu qədər sərin olmasa da, çeşmə suyu kimi dumduruydu. Və o uzaq yolda o su, yorulub heydən düşəndə, onların dadına çatırdı. Buna baxmayaraq, onlar yalnız çayın dəhnəsinəcən gedib çıxa bildilər. O yolu bələdçisiz, atsız-ulaqsız ordan o yana getməyin mümkün olmadığını görüb, dağlarda çobanların saldığı dar cığırlarla birtəhər geri dönüb, günortaya bir az qalmış gəlib Əylisin ən uca yerində – dağın döşündə salınmış Vurağırd kilsəsinin yanına yetişdilər.

O kilsəni Saday əvvəllər də çox görmüşdü, çox gəzmişdi. İçində saysız-hesabsız göyərçin yaşayan o kilsənin bir adı da “Göyərçin bazarı”ydı. Ancaq onlar o kilsəyə girəndə göyərçinlər çöl-bayırda, bağ-bağçada, dəni-suyu bol olan yerlərdəydilər. Və o kilsənin qalın, uca divarlarının arasında bu dünyaya heç bir dəxli olmayan ayrıca bir dünya özünün səssiz, sakit, kimsəsiz və zamansız həyatını yaşayırdı.

O kilsənin içindəki hava dünyadakı havaya bənzəmirdi. Günbəzdəki 4 bacadan içəriyə düşən uzunsov, kvadratşəkilli işıq da sanki Əylisin çöldəki işığı deyildi, hansısa uzaq və məchul bir dünyanın işığıydı. Və o günbəzdən azca aşağıda – kilsənin divarında təzəlikcə əmələ gəlmiş çatdan süzülən işıq da içəridə nəsə özgə bir dünyaya məxsus mistik və vahiməli ovqat yaradırdı.

Aşağıdan – çayın yatağından üzü yuxarı o kilsəyə tərəf uzanıb gedən daş pillələr, o pillələrin altındakı daşdöşəli meydan və oradan üzüaşağı çayın dikinəcən uzanan daşdöşəli dar küçə hələ lap kiçik yaşlarında da Sadayın tez-tez yuxusuna girmişdi. Ancaq doktor Abasəliyevlə uzaq gəzintiyə çıxdığı o gün o kilsəni də, o kilsəyə qalxan daş yolları, daş divarları da, Vurağırd məhəlləsinin yeganə küçəsi olan o qədim, qəribə küçəni də sanki Saday ömründə ilk dəfə görürdü. Əylisin o ucqar Vurağırd məhəlləsində o gün Sadayın o vaxtacan heç vaxt görmədiyi yuxuvari, nağılvari bir mənzərə vardı və Vurağırdın məşhur sakini Pesmis (pessimist) Qulunun öz qapısının qabağında öz-özünə ucadan danışa-danışa, gəzinməyi o mistik ab-havanı bir az da qatılaşdırırdı.

O Qulu həmişə beləydi.

İldə bir neçə dəfə tutması tuturdu və hər dəfə tutması tutanda evindən çıxıb küçədə – öz qapısının qabağında fırfıra kimi fırlanırdı və bir ucdan, ağzı köpüklənə-köpüklənə səhərdən axşamacan dayanmadan danışırdı. Pesmis Qulunun həyətinə gedən arx suyuna guya kimsə hər gün zəhərli dərman tökürdü. Və o “ziyanxor” adamları Qulu söyüb-yamanlayırdı. Həyətinə daş atan, damına-divarına dırmaşan uşaqları pis-pis qarğıyırdı. Evindəki qozbel arvadını və qarımış xəstə qızlarını guya pis yola çəkmək istəyən cavanları, kişiləri uzaqdan-uzağa bərk-bərk hədələyirdi…

Doktor Abasəliyev cibindən pul çıxardıb, Qulunun cibinə qoydu və Qulu səsini kəsib, bir müddət heyrət içində doktor Abasəliyevin üzünə baxdı.

–Ə, Qulu, məni tanımadın? – Doktor Abasəliyev soruşdu.

Pesmis Qulu bir az fikirləşdi və birdən əlini doktorun çiyninə vurub:

– Zülfüsən də, Zülfü deyilsən? – dedi. – Yanındakını da yaxşı tanıyıram. Uşaq vaxtı avara-avara sülənərdi buralarda. – Sonra doktorun çiynini bərk-bərk silkələdi.

–Ə, Zülfü, sən buralarda nə gəzirsən?

– Gəldim, görüm, sən burda cinnərnən necə yola gedirsən. – Doktor Abasəliyev Sadaya altdan-altdan göz vurdu. – Ə, Pesmis, o cinnər yenə nə deyir ki, sənə? Elə gecələr gəlirlər, yoxsa gündüzlər də gəlib səni incidirlər?

– Sən də söz tapdın danışmağa! – Pesmis Qulu hirsli-hirsi dedi. – Adını doxtur qoymusan. Ancaq iki kor eşşəyin arpasını böləmmirsən.

– Demək, cinnərnən haqq-hesabı çürütmüsən. Bəs bu həyətdə-zadda bir şey əkmisən bu il?

–Əkmişəm, niyə əkmirəm! – Pesmis Qulu ürəkli-ürəkli bəyan elədi. Ancaq tez də sözünü dəyişdi. – Əclaflar qoyur ki, həyətdə bir şey əkəsən.

– Bəs deyirsən cinnərin day sənnən işi yoxdu.

– Var, niyə yoxdu! Ancaq bu məhlənin adamı cinnən də beşbetərdi. – Pesmis Qulu həyətinin qapısını təpiklə vurub açdı. – Bax da, özün bax. Gör, əclaflar suyuma zəhər qatıb, ağac-budağımı necə qurudub.

Saday boylanıb həyətə baxdı: beş-altı ərik, dörd-beş alma-armud, bir neçə badam və şaftalı ağacıydı. Əmcəkləri dizindən aşağı sallanan bir keçini gilas ağacının gövdəsinə bağlamışdılar. Divarın dibindəki fındıq kollarının arasında beş-altı toyuq-cücə eşələnirdi. Həyətdə heç nə əkilməmişdi. Ancaq ağac-budağın da heç biri quruyana oxşamırdı.

– Bilirsən də, köhnə psixlərdəndi.

Doktor Abasəliyev Qulunun qapısından azca aralanandan sonra dedi. Və ətrafdakı ev-eşikdən, həyət-bacadan gözünü çəkmədən o daşdöşəli qədim küçə ilə üzüaşağı gedə-gedə, Saday üçün son dərəcə gözlənilməz, bir qorxunc və qəribə söhbət başladı.

– Sənə bir şey deyəcəm, növcavan, ancaq qorxuram ki, məni də psix hesab eləyəsən. Bu Əylisdə, həqiqətən, cin çoxdu. “Cin” deyəndə mən ruhları nəzərdə tuturam. O Qulunun olduğu ev bilirsən, kimin evidi? Minas adlı bir daşyonan çəpgöz erməni vardı. Elə dədə-babası da əyyami-qədimdən daşyonan olmuşdu. Bax, o kilsədə də indi nə qədər daş görürsən, hamısı o Minasın ulu dədə-babasının işidi. O çəpgöz Minas da gözünü açandan daş yonurdu – qəbir daşı, dübək daşı, dəyirman, dəstar daşı… O psix Qulunun dədəsi Abdulla da elə özü kimi avaranın, heyvərənin biriydi. Bazarda ona-buna hamballıq eləyib, çeşmədən çayçı dükanına su daşıyıb, qəpikdən-quruşdan qazanıb birtəhər başını girləyirdi. Sən şeytanın kələyinə bax ki, Ədif bəy Əylisdə erməni qırğınına fərman verəndə o çaqqal Abdulla da birdən qeyrətə gəlir. Gedib öz evindən bir balta da götürüb Minasın evinə hücum çəkir. Oturub daş yonduğu yerdəcə Minasın başını bədənindən ayırıb, yazığın arvad-uşağını da qanına qəltan eləyir. İndi sən de: belə şeydən sonra o Minasın evində insan necə rahat yaşaya bilər? Yaşayammaz, vallah, yaşayammaz! Zülmlə öldürülən o adamların ruhu o evlərdə heç kəsi rahat yaşamağa qoymaz, növcavan. Sən Allahı o qədər də avam hesab eləmə.

“Vurağırd”ın o mistik mənzərəsi, deyəsən, doktor Abasəliyevi də o gün, həqiqətən, tutmuşdu.

Getdiy yerdə birdən dayanırdı, ayağının altındakı yola döşənmiş minillik hamar çay daşlarına heyran-heyran tamaşa eləyirdi. Dağılmış və dağılmaqda olan köhnə evlərə hədsiz heyrətlə baxırdı, ətrafdakı həyət-bacadan, ağac-budaqdan bir an da gözünü çəkə bilmirdi. Və bəlkə də elə o gün və elə o Pesmis Qulu ilə söhbət əsnasında birdən-birə beyninə yerləşmiş son dərəcə qəliz bir məsələni – ola bilər ki, – elə özü üçün də – o gün ilk dəfə və əsil psixoloq ehtirası ilə araşdırıb, əsaslandırmağa çalışırdı:

– Bu Əylisdə qan töküb, eməni evi tutan adamların hər birinin ailəsində ruhi xəstələr var. Mən bunu sənə həkim kimi deyirəm. O evlərin hansında rahatlıq görmüsən? Bircə ev göstərə bilərsən? İnanmırsan, gəl, bu Vurağırddan aşağı bir-bir sayaq evləri. Bax, elə o Daş kilsənin yanındakı evdən başlayaq – Mırıq Müzəffərin⁴ evindən. Onun nə özündə psixi xəstəlik vardı, nə arvadında. Çünki onlar orda – erməninin evində doğulmamışdılar. İndi Mırıq Müzəffərin orda doğulan övlad-uşağına bax: hamısında bu və ya digər dərəcədə psixi anormallıq var. Özü də klassik şizofreniya formasında. O Müzəffərin iki qızını mən o vaxt xəstəxanaya götürmüşdüm. Müalicəni də, necə lazımdı, eləmişdik. İndi çeşmədə, küçədə-zadda sən də görürsən o qızları. Qızdırmalı qoyun kimi gəzirlər. Nə bir adama salam verirlər, nə bir adamın salamını alırlar. Çünki bu xəstəlik keçəri xəstəlik deyil. Buna bəlkə xəstəlik də demək düz deyil. Ruhi xəstəlik Allahın insana verdiyi cəzaların bəlkə də ən ağırıdır…Mırıq Müzəffərin evindən bir az aşağıdakı Qaban Qulamın evidi. O Qulamın bir nəvəsi görürsən də nə gündədi. Daun xəstəsidir, əməli ağlına tabe deyil. Həyətin divarına dırmaşıb, küçədən gəlib-gedəni daşa basır. Ondan aşağıdakı evləri də bir-bir gözünün qabağına gətir. O Bəyazın oğlu Qafil üzdən baxanda normal adama oxşayır. Amma o da şizikdi. Vallah, şizikdi. O gün küçədə qabağımı kəsib, Məhəmmədin bir qara ata minib Sinay dağında Allahla görüşə getməyindən düz bir saat mənə nağıl danışdı. Rəhmətlik Cəlil “Dəli yığıncağı” pyesini⁵ nahaq yerə yazmayıb. O kişi bu dəlixananı hamıdan yaxşı görüb. Ancaq ruhi xəstələri qoyaq bir tərəfə. Erməniyə zülm eləyib özünə gün ağlayan Əylis adamının heç birinin evində rahatlıq deyilən şey yoxdur. Özün də görürsən, bilirsən. Muqdisi⁶ Əlehsanın evinə yiyələnən Qəzənfərin o iki gədəsinin çığır-bağırını da hər gecə eşidirsən. İki qardaş, az qalır, bir-birinin qanını içsin.Erməniyə zülm edənin cəzasını övladı-uşağı çəkir. Bizdən əzab görənlərin ruhu bizi əzabsız yaşamağa qoymur. Eşitmiş olarsan, burda Məmmədağa adlı bir qəssab vardı. O Məmmədağa keşiş Mkrtıçın 3 yaşlı körpəcə qız balasını küçədə xəncərinən şaqqalamışdı. Mən onun qocalığın görməmişdim. Amma Bakıya gələnlərdən eşitmişdim ki, öləndə it kimi ölüb. Əvvəl gözləri kor olubmuş, sonra insultdan ağzı gedib qulağının dibinəcən çatıbmış. Üstəlik, qarnının zaporundan da hər gün əzab çəkirmiş. Ayaqyolunda oturub gücənəndə zarıltısı gedib Zəngəzura çıxırmış. Lap bu saat get o Məmmədağanı kimdən soruşursan, soruş, ağzın açan o əclafın cəmdəyinə tüpürəcək. Bir sözlə, növcavan, bu kəndin yaxşı günü olacağına mən heç inana bilmirəm. Heç burda yaşayanların özü də buna inanmır, görürəm.

Qulunun qapısından bir az aralanandan sonra doktor Abasəliyev qabağına çıxan birinci evin qapısını açıb həyətə girdi.

Ev sahibi Nubar qarı eyvanda oturub, yun didə-didə kifayət qədər uca səslə öz-özünə danışırdı. Gələnləri ürəkdən sevinə-sevinə qarşıladı.

– Gəlin, gəlin, – dedi, – xoş gəlmisiz! Nə əcəb məni də yada salmısan, doxtur. Deyirlər, bir aydı burdasan, üzünü indi görürəm.

– Günah səndədi də, məndə deyil ki. Evindən çıxırsan ki, adam-zad da görəsən. – Doktor həyətə göz gəzdirdi. – Maşallah, həyət-bacan çox qəşəngdi. Suyun-zadın da boldu, deyəsən.

– Qəşəng günün olsun, Zülfü qardaş. Nə qədər gücüm çatır, baxıram həyət-bacaya. Su da, sənin baxtından, boldu bu il. Özgə illərdəkindən şox yaxşıdı… Gətirim, samovarı salım, bir çay verim sizə.

– Yox, əziyyət çəkmə, gedirik. Girdim, sənnən atüstü hal-əhval tutum. Elə təksən bu evdə?

– Təkəm, doxtur, təkəm. – Nubar qarı çox yanıqlı-yanıqlı dedi. – Qızlarımın biri qız ikən getdi əlimdən. Bilmədim, hansı tünbətünün uşağına aşıq oldu. Eşqindən neft töküb yandırdı özün. Qızlarımın ikisi yuxarı kətdə ərdədi. Oğlum da gedib rus qız alıb, day gəlmir buralara.

– Bu evin ermənisi yadındadı?

Nubar qarı əməllicə təəccübləndi:

– Arakel idi də, məndən yaxşı bilirsən. Arvadı Esxinin özünü dağdan atmağı da, elə bilirəm, lap dünən idi. Çox qəşəng gəlin idi. Yadındadı da, toylarda gözəl mahnılar oxuyardı. Öz toylarında da, bizim müsəlman toylarında da… Allah o Ədif bəyin, görüm, tifağını dağıtsın. Onun qoşunu Əylisə girəndə yazıq Esxinin, bircə günün içində başına hava gəldi. Yadındadı da, hər axşam gün batan kimi gedib Xışkeşində qayanın başına çıxıb, ağlaya-ağlaya oxuyurdu:

“Amandı, Ədif bəy, öldümə bizi,

Əylisin gülüyux, soldurma bizi.”

– Arakeli bu evdə kim öldürdü? – Doktor Abasəliyev inamsız, qətiyyətsiz səslə soruşdu.

Həkimin bu sözləri Nubar qarını daha çox təəccübləndirdi.

– Arakeli evdə öldürmədilər axı, doxtur. Arakeli çaylaqdakı bağında ilantutan Əbdüləlinin oğlu Cəmşid öldürdü. Mən bilirəm, sən sözü hara çəkirsən. Bu evdə qan tökülməyib, Zülfü qardaş.

Doktor xeyli fikirləşəndən sonra:

– Ola bilər, – dedi. – Ola bilər ki, mənim yadımda ayrı cür qalıb… İndi biz həyətə girəndə sən orda kimnən danışırdın?

– Mənim kimim var ki, danışam! – Nubar qarının gözləri yaşla doldu. – Danışanda elə özümnən danışıram.

Nubar qarının ağlamağı doktor Abasəliyevi də açıq-aşkar qəhərləndirdi.

– Ruha inanırsan, Nubar? – Doktor Abasəliyev ağlamsınan, titrək səslə soruşdu.

– İnanıram, doxtur, necə ki, Allaha, Peyğəmbərə inanıram! Bizi bu günə qoyan elə o ruhlardı da, dərdin mənə gəlsin, a Zülfü. O marağalı iranlı yadındadı? Hələ erməni-müsəlman davasından qabaq gətirib buralarda xurma, saqqız, zəncəfil-zad satırdı. O kişi bura axır gəlişində nə demişdi?.. Demişdi ki, hələ ki gec deyil, bu kənddən çıxın gedin. Bir yerdə ki, bu qədər qəbiristanlıq ola, orda insan yaşayışı olmaz. – Nubar qarı yaşlı gözlərilə yazıq-yazıq gülümsədi və birdən elə bir ah çəkdi ki, sinəsi xır-xır xırıldadı. – Ancaq, vallah, Zülfü qadaş, Əylisin müsəlmanı, min il qala, erməniyə o zülmü eləməzdi. O şümür Ədif bəyin fitvasından sonra bizimkiləri tamah güclədi. Dədən Hacı Həsən o vaxtlar bu kənddə olsaydı, bəlkə, ondan həya eləyib, heç o talana da gedən olmazdı. Erməninin mal-mülkündə çoxdan gözü olan beş-altı acgöz bimürvət o var-dövlətdən yana burdakı müsəlmanın da əlini erməninin qanına batırdı. Sən özün hamıdan yaxşı bilirsən, hələ Ədif bəyin qoşunu Əylisə girməmişdən general Andronik gəlib öz qoşunuynan Əylis düzündə durmuşdu. Əylisin başbilən ermənilərini – Stepanı, Hovanesi, usta Minası, keşiş Firumu – hamısını yanına çağırıb demişdi ki, mən Allahımdan keçib Əylisdə güllə ata bilmərəm. Əgər Əylisin də müsəlmanı burda şələşurluğa başlasa, gərək bu işə özünüz əncam çəkəsiz. O başbilən ermənilər də hamısı bir ağızdan Andronikə demişdilər ki, sən bizdən nigaran olma, rahatca çıx-get yolunu, Əylisin müsəlmanı bizə əl qaldırmağa cürət eləməz. O Andronik də qoşununu çəkib qalxmışdı Qafan tərəfə. Elə Əylisdəki qırğından da, deyirlər, orda xəbər tutmuşdu. O da orda Qafanın, Qacaranın müsəlman əhalisinə qan uddurmuşdu. Qırdığını qırmışdı, qırmadığını da qovub, yer-yurdundan didərgin salmışdı.

Doktor Abasəliyev Nubar qarının dediklərinə elə diqqətlə qulaq asırdı ki, elə bil o söhbəti ömründə birinci dəfə eşidirdi. Halbuki Andronik əhvalatını cəmi bir neçə gün əvvəl elə o Nubar arvadın danışdığı kimi özü Sadaya danışmışdı.

Nubar qarı Əylisin köhnə adamlarından idi. Ancaq Osmanlı ordusunun Əylis ermənilərinin başına açdığı müsibəti öz gözülə görən ortayaşlı adamlar da o zaman Əylisdə nə qədər desən, vardı.

O qırğının barəsində hər kəs öz insafına və insanlığına uyğun şəkildə danışırdı. Ancaq o qırğının canlı şahidi olmuş adamların heç biri gördüyünü danmırdı. O müsibətin necə başlanıb, necə qurtarmağı barədə, demək olar ki, hamı faktik və obyektiv təsəvvürə malik idi.

Hadisə, deyilənə görə, 1918-ci ilin axırlarında olmuşdu. Əylisin erməni əhalisini əvvəldən duyuq salmamağı lazım bilən Ədif bəyin 30–40 əsgəri bir səhər sübh tezdən Əylisi at belində qapı-qapı gəzib, ermənili-müsəlmanlı bütün əhaliyə xəbər vermişdi ki, bəs bu gün barışıq elan olunacaq və bu münasibətlə hamı təcili filan yerə, filan erməninin həyətinə toplaşmalıdır. Camaat ora yığışandan sonra türk əsgərləri həyətin bir tərəfində müsəlmanları, başqa tərəfində erməniləri cərgəyə düzmüşdü. Birdən kimsə hardasa “Atəş!” deyib ucadan komanda vermişdi və o həyəti dörd bir yandan dövrəyə almış türk əsgərləri gülləni yağış kimi ermənilərin başına yağdırmışdı. Qırılanlar qırılmışdı, sağ qalanlar son nəfərəcən xəncərdən, süngüdən keçirilmişdi. Basdıra bildiklərini elə yerindəcə – həyət-bacada xəndək qazıb basdırmışdılar. Basdıra bilmədiklərini yaxındakı evlərin tövlələrinə, zirzəmilərinə doldurub ağlasığmaz vəhşiliklə yandırmışdılar. Və o gün heç evdən eşiyə çıxmağa cürət eləməyən müsəlman arvadları da o qırğını bir qədər obrazlı şəkildə, demək olar ki, eyni sözlərlə təsvir eləyirdi:

“Bütün çeşmələrin suyu bir həftə qan kimi qıpqırmızı axdı”.

“Ədif bəyin bir zilqara atı vardı. Atın belində küçədə, qapının ağzında durmuşdu. Birdən “atəş” deyib, ata qamçı vurub, çapıb getdi. Birdən elə bir güllə yağışı başlandı ki, görən deyərdi ki, göydən yerə od tökülür, köz ələnir. O həyətdə bir vay-şivən qopdu ki, o cür vay-şivəni yerüzü xəlq olunandan heç kəs eşitməmişdi. Bütün itlər həyətlərdə səs-səs verib hürüşürdü. Qarğalar ağaclarn başında qarhaqar qarıldayırdı. Sağsağanlar, göyərçinlər qorxudan qaçıb dağların dalına doluşmuşdu. Elə bir cəhənnəm müsibətiydi ki, deyərdin, günəş göydən qopub, indicə yerə düşəcək…”

O müsibəti Saday Sadıqlının anası da gözlərilə görmüşdü.

Və o “barışığa” uşaqla gələn qız-gəlindən danışanda heç vaxt gözlərinin yaşını saxlaya bilmirdi:

“Əlehsanın qızı Hayranik bir cüt Ay parçası kimi balasının birinin əlindən yapışıb, o birini qucağına almışdı. Özgə vaxtlarAllah adı dilindən düşməyən Mustafa çovuş bircə dəyqənin içində elə bil cəllada döndü. Hayranikin körpəcə balaların əlindən alıb, Allah, Allah, necə yerə çırpdı!.. İnsafsızlar 100 yaşlı qoca-qarıya da rəhm eləmədi. Hamısın qanına qəltan eləyib, sonra tökülüşüb ev-eşiklərin də nə ki var, talan elədilər. Sonra Nügədehin, Qafanın, Qacaranın müsəlmanları qarğa-quzğun kimi hər yerdən bura axışdı. Əylisin padişah sarayı kimi imarətlərinin divarına mal təzəyi yapdılar. Ayna kimi tərtəmiz küçələri küllüyə, zibilliyə döndərdilər. Erməninin təndirin, ambarın özlərinə tövlə elədilər…”

Saday Sadıqlı Əylisdə o qırğın barəsində kiminsə yaxşı bir söz dediyni heç vaxt eşitməmişdi.

Abadlığına, insanı heyran qoyan təmizliyinə, səliqə-sahmanına görə bir zaman “Bala Paris”, “Bala İstanbul” deyilən Əylisin böyük tarixi keçmişi və bu xırdaca coğrafi məkanda insanın öz ağlı və əməyilə yaratdığı bənzərsiz sivilizasiyanın həqiqi dəyərini artist doktor Abasəliyevlə tanışlıqdan sonra həqiqətən anlamağa başlamışdı… Doktor Abasəliyev, elə özü demişkən, təkcə “Əylis dəlisi” deyildi. O, Əylisin həm tarixçisi, həm psixoloqu, həm də özünəməxsus filosofuydu. Erməni əlifbasını yaradan keşiş Mesrop Maştosun Əylisdə olduğunu da, məşhur yazıçı Raffinin bir vaxt Əylis məktəbində müəllimlik elədiyini də Saday Sadıqlı məhz doktor Abasəliyevin sayəsində bilmişdi.

Doktor Abasəliyevin dediyinə görə, 18-19-cu illərin qlobal qırğınından canın qurtara bilmiş bir erməni qızı Fransada təzə bir gül yetişdirib, adını Aqulis (Əylis) qoymuşdu. Tiflisdə indi də yaşayan Hayane Xaçatiryan adlı bir erməni rəssam qadın, hələ 9-10 yaşından başlayaraq, bütün ömrü boyu yalnız Əylis kilsələrinin şəklini çəkirdi… Bir sözlə, doktor Abasəliyevdən ötrü elə “Əylis” sözünün özü sanki Allahın 1001 adının biriydi. Onun Əylisə vurğunluğunun, bəlkə də, nə erməniyə, nə müsəlmana dəxli vardı. İnsanın haqqa-həqiqətə sadiqliyinin bu da belə bir ali – və ağayana – təzahürüydü.

“O Nubar elə qızlığında da çox ağıllıydı, hələ gedib İstanbulda dərs oxumuş Mirzə Vahabdan ərəb əlifbası ilə yazıb-oxumaq da öyrənirdi”.

Doktor Abasəliyev bu sözləri Nubarın evindən çıxandan bir xeyli sonra, olduqca kədərli bir səslə, sanki öz-özünə dedi. Nubarın həyətinə girməyinə, deyəsən, peşman olmuşdu. Onun hədsiz səmimiyyətindən, ya nədənsə möhkəmcə sarsılmışdı. Əgər onlar az sonra Zöhrə arvadla görüşməsəydilər, yəqin ki, doktor Abasəliyev elə o ovqatda da evinə gedəcəkdi.

Zöhrə arvad, görünür, küçədən keçənləri görmək üçün ikitaylı darvaza qapısının bir tayını açıq qoyub, həyətdən eyvana qalxan pilləkənlərin üstündə kəmali-səliqə ilə əyləşib, buğlana-buğlana çay içirdi. Darvazanın ağzından ta o pilləkənlərin yanınacan həyətin qabağı tərtəmiz sulanıb süpürülmüşdü. Uzun xiyaban boyunca əkilmiş növbənöv gül-çiçəyin dibinə həyətdən keçən arxdan azca su gedirdi. Zöhrə arvadın həyəti hər cəhətdən göz oxşayırdı. Üstəlik, eyvanın qabağında arxın qırağına düzülmüş – bir-birindən gözəl – limon ağacları da həyətə xüsusi yaraşıq verirdi.

O limon ağacları Haykanuşun ağaclarıydı, o ağacları Saday çoxdan və yaxşı tanıyırdı. Ancaq qəribə burasındadır ki, o dibçək limonlarının Haykanuşun limonları olduğunu doktor Abasəliyev də tanıya bilmişdi.

– Haykanuşun limonların bura niyə yığmısan, ay qız? – Doktor Abasəliyev hələ içəri keçməmiş darvazanın yanında dedi və sonra içəri keçib, o limon ağaclarına heyran-heyran tamaşa eləməyə başladı.

– Nooldu? Lumunu görən kimi ağzın əyildi. Gözün mən boyda gözəli yenə görmədi?

– Gözəlliyin qalıb ki, görələr? Tamam haphaplamısan, canım Zöhrə.

Onların arasında, görünür, əvvəldən də çox məhrəm münasibət olmuşdu. Elə görüşən kimi ərklə zarafata başladılar.

– Sənə nə olub ki? Qanfet kimi oğlansan. – Zöhrə arvad eyvandan üç dənə köhnə kətil gətirib, arxın qırağında limon ağaclarının yanına qoydu. – Gəlin, oturun. Sizə yaxşı çay verəcəyəm – indeyski. Bu istidə belə hardan gəlirsiz? – Zöhrə arvad iki stəkan çay gətirib, kətillərdən birinin üstünə qoydu. Əlini uzadıb, ağacdan bir saz limon dərdi və limonu bıçaqla doğraya-doğraya soruşdu: – Arvadını niyə gətirməmisən?

–Özü gəlmədi. – Doktor Abasəliyev çayı nəlbəkiyə töküb üfürə-üfürə ləzzətlə içirdi. – Arvadın ürəyində bir az nasazlıq var, Zöhrə. Uzaq yol getməkdən ehtiyat eləyir.

– Qızın da, deyirlər, diş həkimi olacaq. Olsun, olsun. Sənin həkimliyindən bizə fayda olmadı. Bəlkə, qızın təzə diş salar ağzımıza. – Zöhrə arvad dişsiz damaqlarını üstdən aşağı sığallaya-sığallaya dedi.

Doktor Abasəliyevin kefi yavaş-yavaş düzəlirdi.

– Bəs o Xankişini neylədin? Çərlədib öldürdün yazığı?

– Görüm, o Xankişini elə yazıq ilan vuraydı, a Zülfü! Məni saxladı ki, köpəyoğlu! Üç il kef elədi mənnən, görmədiyi günnər gördü.Sonra boşadı məni. Dedi ki, uşaq doğmayan arvad mənə lazım deyil. Mənnən sonra ikisini də aldı, mürtəd oğlu mürtəd, heç birindən uşaq olmadı. Bilindi ki, elə öz toxumu zay toxummuş. – Zöhrə arvad doktor Abasəliyevin kürəyini ərklə sığalladı. —Neynim, almadın da məni. Getdin, bakılı qızı aldın.

Hazırcavablıqda ad çıxardan doktor Abasəliyev bu yerdə nədənsə birdən-birə pul kimi qızardı və düşdüyü vəziyyətdən çıxmaq üçün söhbəti tezcə dəyişdi:

– Axı padruqan da, deyəsən, atıb gedib səni, ay gözəllər gözəli? Bu limonlar axı tanış gəlir mənə.

– Haykanuşundu da, kənddə belə limon kimdə olub ki! – Zöhrə arvad stəkanlara çay süzə-süzə dedi. – Hə, doxtur, getdi Haykanuş. Elə ötən payız yığışıb oğlu Joranın yanına getdi. Haykanuşun özünə qalsaydı, min il qala burdan heç yana getməzdi. Oğlu Jora çox bənd oldu. Burdan gedəndə elə bil havalanmışdı Haykanuş. Həyət-bacasından ayrılammırdı. Dəli kimi ağac-budağının başına dolanırdı. Eyvanın çürümüş dirəklərin də qucaqlayıb marçamarç öpürdü. Yola çıxanda gəlib burda lumularının qabağında bir ağladı ki, görən deyərdi, bu adam bu həyətdə lumu-zad qoyub getmir, yeddicə əziz balasın qoyub gedir. Dam-daşına da o vaxtdan mən baxıram. Lumuları bu il yaxşı gətirmişdi. Bir yekəcə vedrə dərib göndərdim özünə. Yerevana burdan ilboyu alverə gedənlər olur, verdim, aparıb verdilər. – Zöhrə arvad limon ağaclarının yamyaşıl yarpaqlarının arasında orda-burda sapsarı saralan limonlardan ikisini də dərib, kətilin üstünə qoydu. – Hərənizə biri düşür. Evdə çay içərsiz. Hər ağacda 3–4 dənəsin elə sizin kimi əziz qonaqlar üçün saxlamışam.

Çay içib rahatlanmış doktor Abasəliyev gözünü limon ağaclarından ayırmadan oturub öz-özünə hallı-hallı gülümsəyirdi.

Elə-belə sözgəlişi “Bəs Haykanuşu səni Yerevana qonaq çağırmır?” dedi.

– Çağırır. Orda bazarda oturan Əylis adamlarıynan neçə dəfə sifariş göndərib ki, bacıma deyin, gəlsin burda 5-10 gün qalsın yanımda. – Zöhrə arvad gülə-gülə həkimə göz vurdu. – Deyirsən, gedim, bu kaftar vaxtımda olan-qalan müsəlmançılığımı da batırım erməni evində?

– Oturduğun ev nədi ki, bəyəm erməni evi deyil?

Zöhrə arvad üzünü Sadaya tutub:

– Bu köhnə kələkbazı görüsən də? – dedi.– Dəli doxturunda bundan artıq ağıl olmaz ki! – Sonra yarızarafat, yarıciddi barmağını doktor Abasəliyevin üstünə silkələdi. – Bu evi dədəm Məşdəli Hərtünün əmisi Samveldən 15 tümən qızıl pula alıb.Guya sən bilmirsən bunu?

– Bilirəm. Mən o mənada demədim axı.

Zöhrə arvad bir müddət ürəyində nəyisə götür-qoy elədi və birdən tam ciddiləşib pıçıltılı-həyəcanlı səslə dilləndi:

– Sən mənim dədəmi də söysən, incimərəm. Ancaq sən o Azadənin canı, Zülfü, o qəssab Məmmədağanın adın bir də heç yerdə hallandırma. Onun o vələdüzna törəməsi özündən də betər əzazildi. Cingöz Şabanı deyirəm, Zülfü. O günlərdə sənə də, deyirlər, bərk sataşıb. Baş qoşma, o nəsildən nə desən, çıxar.

Doktor Abasəliyev qəflətən sarsıldı elə bil. Nəhayətsiz təəccüblə: – Bunu sən hardan bilirsən? – dedi və pərt halda başını aşağı saldı.

– Yəni, deyirsən, bu kənddə sirr saxlamaq da olar?.. Sizin məhlənin arvadları o gün çeşmədə danışırdılar. Deyir, bir köhnə kəllə tapıb, aparıb divarın dalından atıb sizin həyətə. Kəllənin içinə qoyduğu kağızda da yazıb ki, “Erməni şpionu Zülfü Abasəliyevin keşiş Mkırtıç dayısı”. – Zöhrə arvad həkimin pərt olduğunu görüb söhbəti xırpadan kəsdi.

O kəllə əhvalatını Saday elə o gün ilk dəfə Zöhrə arvaddan eşidirdi. Ancaq kənddə o Cingöz Şaban qədər xatakar və əzazil ikinci bir adamın olmamağı Sadaya çoxdan məlum idi. Aralarındakı yaş fərqi bir elə çox deyildi. Cingöz Şaban Sadaydan, çox olsa, 5–6 yaş böyük olardı. Və hələ 10–11 yaşından cibində qəssab bıçağı, çiynində ov tüfəngi gəzdirən o Şabanın bir yaz haradansa gəlib Əylisə çıxmış bir körpəcə tülkü balasını Daş – kilsənin çeşməsinin qabağındakı divarın üstündə tüfənglə vurmağın o zaman 4, ya 5 yaşı olan – Saday sonralar illər boyunca dönə-dönə yuxusunda görmüşdü və Şabanın tüfəngindən açılan o güllənin səsinə dəfələrlə diksinib yuxudan ayılmışdı. O körpəcə tülkü balasının o divardan axan alqırmızı qanını dünyanın qar-yağışı çoxdan yuyub aparsa da, Saday Sadıqlıdan ötrü o qanın alqırmızı ləkəsi orada həmişəlik qalmışdı.

İndi o kəlləni o həyətə atmağını da, o kağızda hansı sözləri yazdığını da, çox güman ki, kənd içində elə o vələdüzna Şabanın özü yaymışdı. Ancaq doktor Abasəliyev Məmmədağa törəməsinin bu iyrənc əməlini sonralar da heç vaxt dilinə gətirmədi.

Haykanuş Sadayın uşaqlıqda tez-tez gördüyü və az-çox yaxından tanıdğı iki erməninin biriydi.

Əylisdə erməni millətindən olan 3–4 nəfər digər qadın da vardı. Ancaq o qadınların heç biri Əylisin müsəlman arvadlarından heç nə ilə seçilmirdi və məhz buna görə Sadayın uşaqlıq yaddaşında onlardan heç bir əsaslı iz-soraq qalmamışdı.

Sadayın Bakıda oxudğu və yayda kəndə gəldiyi ilk illər o Haykanuş hələ Əylisdəydi. Qocalıqdan və öz həyət-bacasında günuzunu əlləşməkdən bel-buxunu tamam bükülsə də, hələ özü öz həyatını təmin eləyə bilirdi. Çayın qırağındakı xırdaca həyətini özü belləyib orada, özü üçün lobya, kartof, xiyar, pomidor, göy-göyərti becərirdi. Özünün bütün kənddə adla deyilən 7 dibçək limonuna qulluq eləyirdi. Həyətinin meyvəsindən – armudundan, şaftalısından, cevizindən – alana, miyampur, sucuq düzəldib Yerevana – Joranın evinə göndərirdi. Erməninin müqəddəs saydığı günlərdə gedib Vang kilsəsinin başına dolanıb, saatlarla dua edib xaç çevirirdi. Və yorulub əldən düşəndə çıxıb küçə qapısının qabağında oturub, yaxın qonşusu və köhnə dostu Zöhrə arvadla söhbət eləyirdi.

Haykanuşun evi Vang kilsəsindən xeyli aşağıda – Əylisin müsəlman məhəlləsinə yaxın olan çuxur yerdə – çayın qırağındaydı. Ancaq o Vang kilsəsi Haykanuş qarının sanki ikinci eviydi. Vang kilsəsinin topdağıtmaz uca darvazasından içəri girib, o kilsəni hər dəfə görəndə Haykanuş sanki havalanırdı. Bir müddət dəli kimi dörd bir yandan kilsənin başına dolanırdı. Sonra o bucaqdan bu bucağa kilsənin daş divarlarını öpdükcə öpürdü və öpdüyü hər daşın qabağında dayanıb xaç çevirirdi. Axırda Haykanuş qarı qayıdıb, kilsənin qapısının qabağında dururdu. O qapının başındakı Əylisin müsəlman camaatının “çalmalı arvad” dediyi qucağıuşaqlı daş şəklin qarşısında da 3–4 dəfə xaç çevirib, özünün bütöv bir tamaşa təsiri bağışlayan ibadətini axır ki bitirirdi.

Hələ lap kiçik yaşlarında Saday Haykanuşun Yerevanda olan oğlu Joranı Əylisdə bir neçə dəfə görmüşdü. O Joranın qızı – Lüsik bir yay Yerevandan Əylisə yay tətilinə gələndə isə Sadayın artıq 11–12 yaşı və həmişə bir yerdə gəzib-dolandığı yaxın dostları, yoldaşları vardı —bir sinifdə oxuyan, bir küçədə yaşayan 3 dost:

Sarı Saday.

Bomba Babaş.

Cambul Camal.

Taxılı biçilmiş kolxoz zəmilərində sünbül yığmağa da, dağı-daşı əldən-ayaqdan salıb, sıldırım qayaların arasında kəklik balası, kəklik yumurtası axtarmağa da o 3 dost həmişə bir yerdə gedərdi. Məktəbdə dərs, xırmanda iş olmayanda, küçədə aşıq oynamaqdan, dağlarda kəklik qovmaqdan bezəndə onlar kənddəki kilsələrin canına daraşardılar. Daş Kilsənin həyətindəki mərmər heykəllərin burnunu, qulağını – sirimsəmiş çay daşı ilə – qırıb-qopartmağa çalışardılar. Vang kilsəsinin divarlarındakı xaç nişanlarını sındırıb dağıtmaq üçün heydən düşənəcən əlləşərdilər. Vurağırd kilsəsinin hündür damına çıxıb, kəndi yuxarıdan aşağı, fitə basardılar. Mirəli kişinin Vang kilsəsinin həyətində becərdiyi noxuda, paxlaya, qarğıdalıya və Anığın (Anikonun) əkdiyi rəngbərəng gül-çiçəyə amansız divan tutardılar. Və çayın yatağından tapıb həmişə ciblərində gəzdirdikləri ucubiz, iti daşlarla kənddəki kilsələrin hər birinin divarında öz adlarını həkk etmək üçün bəzən saatlarla dəridən-qabıqdan çıxardılar:

“Sarı Saday!”

“Bomba Babaş!”

“Cambul Camal!”

Sarışınlıq Sadayın ata nəslində hələ əyyami-qədimdən həmişə olmuşdu. Babaşa “Bomba” ləqəbini ötkəmliyinə, çevikliyinə, bir də, yəqin ki, buz baltası kimi sağlam və güclü olduğuna görə vermişdilər. Amma Camalın o “Cambul” ləqəbinin xüsusi mənası və çox qəmli tarixçəsi vardı.

Onların hər üçü müharibənin başlanmağından bir-iki il əvvəl doğulub, müharibə qurtarandan sonra atasız qalan uşaqlardılar. Ancaq müharibənin qurtarmağından 3–4 il keçmiş bir gün xəbər çıxdı ki, bəs Camalın atası Sümük Səfi sağdır. Özü də arvadı Dilrubaya məktub yazıb göndərib ki, Qazağıstan adlı bir mahalın Cambul deyilən şəhərində yaşayıram. Özüm də burda evlənmişəm, hələ təzə arvadımdan uşağım da var. Yazıb ki, daha mən heç vaxt o Əylisə gələn deyiləm, əgər istəyirsə, qoy oğlum Camal mənim yanıma gəlsin.

O məktubun gəldiyi gün, gecənin bir aləmində, Camalın ana nənəsi Əzra qarının vay-şivəninə Əylisin arvad-uşağı nə ki var, Camalgilin həyətinə doluşdu. Məlum oldu ki, Dilruba bir banka kerosini başına töküb, özünü yandırmaq istəyirmiş.

Bu hadisədən sonra Camalın anası bir də özünə gələ bilmədi.

Nə bir tikə çörək yeyirdi, nə bir damcı su içirdi, nə bir işdən yapışırdı, nə ev-eşik tanıyırdı. Elə hey yola düzəlib, dünyanın “Cambul” deyilən o xaraba qalmışında guya əri Səfini tapıb tənbeh eləməyə gedirdi. Və Camalın anasının meyidi günlərin bir günündə Əylisdən 30–40 kilometr aralıdakı bir maşın yolunun qırağında tapıldı. Və atasının o məktubu göndərdiyi yerin adı – elə o zamandan – Camalın ləqəbi oldu.

O Camalı Saday Sadıqlı, Bakıda olduğu uzun illər boyunca, həmişə xatırlamışdı. Və onu hər dəfə yadına salanda artist eyni vaxtda həmin o Vang kilsəsini, o kilsənin həyətini, o həyətdə qələmə kimi dikinə uzanıb gedən gilası, bir də belinə şal bağlamış Haykanuşun, qollarını dirsəkdən yuxarı çırmalayıb, heyrətindən az qala ağlaya-ağlaya Camalın bit basmış başını necə bir ürək yanğısı ilə sabunlayıb yumağını gözünün qabağına gətirmişdi. Onların hər üçü o səhər kilsənin həyətindəki uca gilas ağacının başına dırmaşmışdı. Yay idi. Gilas yetişmişdi. İstilər çoxdan düşmüşdü. Ancaq Camalın kirli kepkası hələ də başındaydı. O kepkaya görə Camal məktəbdə bütün qışı axırıncı partada oturmalı olmuşdu. Onların sinif rəhbəri Müleyli müəllimə – o ilin yay tətili başlananacan – öz dərslərinin çoxunu o kepkanın müzakirəsinə həsr eləmişdi. O qış, nənəsi Əzranın gözləri tutulandan sonra Camaln başına su dəymədiyini, görəsən, Müleyli müəllimə bilmirdimi?

Amma bunu Haykanuş qarı, sən demə, hamıdan yaxşı bilirmiş. Üstəlik, o səhər Cambul Camalın məhz o kilsənin həyətində və o uca gilas ağacının başında olmağı da, deməli, o Haykanuş qarıya haradansa məlum imiş.

Hələ onlar ağacda ikən, Haykanuş o ağacın dibindəcə ocaq çatıb, bir böyük mis qazanda su qızdırırdı. Evindən sabun, dəsmal, dolça gətirmişdi. Və bir yarımkiloluq bankada – qətran kimi qapqara – palçıqfason bir şey də gətirmişdi ki, onu Haykanuş qarı bir azdan Camalın başına yaxacaqdı.

Haykanuş qarının o kepkanı Camalın başından çıxarmağı ilə Babaşın bayaqdan qarnına doldurduğu gilası elə o ağacın yanındaca nə ki var, qusub-qaytarmağı bir oldu. Saday gözlərini yumub, üzünü yana çevirdi. Haykanuş ilan vurmuş adam kimi “vay” deyib, ikiəlli başını tutdu… Camalın başının hər yerinə elə bil kərmə yaxmışdılar və o kərmənin içindəki bitin sayı qarışqa yuvasındakı qarışqanın sayından, bəlkə, çox idi ki, az deyildi.

Haykanuş qarı Camalı ocağın qırağında bir yastı daşın üstündə oturtmuşdu. Saday qazan dolusu isti sudan dolça-dolça doldurub tökürdü və Haykanuş Camalın başına suvanmış o bitli kərməni sabunlayırdı, dırnağıyla qaşıyıb qanadırdı, qanadıb bir də sabunlayıb, bir də yuyurdu.

– Can bala. Yazıq bala. Yetim bala!.. – Əylisdəki o kilsənin həyətində Haykanuş naləli-sızıltılı səslə elə bircə bu sözləri deyirdi.Və Bakıda xəstəxana koykasında huşsuz uzanmış Saday Sadıqlı Haykanuşun səsini o qədər yaxından, o qədər aydın və səlis eşidirdi ki, əgər Haykanuş qarı o sözləri indi bu xəstəxana palatasında, artistn lap yanındaca desəydi, qarının səsindəki sızıltını artist bu qədər aydın və olduğu kimi eşidə bilməzdi.

(Bizə bu dünyada huşsuz görünənlərin Allahın başqa bir dünyasında hər şeyi bizdən yaxşı görüb-eşitməyinə heç vaxt şübhəniz olmasın.)

Haykanuş qarı Camalın başını yuyub dərmanlayıb, tənziflə sarıyandan sonra – yaxındakı evlərdən – birdən-birə vay-şivənlə kilsənin həyətinə doluşan arvadların səsini də indi Saday Sadıqlı çox yaxından və lap aydınca eşidirdi:

“-Kül bizim müsəlman başımıza, bir yetimin başın yumağa da qeyrətimiz çatmadı.

– Yuyub da, erməni olanda nə olar. Haykanuş göydən gəlməyib ki! O da bu kəndin adamıdı.

– Səni Allah heç vaxt darda qoymasın, Hayqanuş bacı! Elə sən biz müsəlmana həmişə yaxşı olmusan.

– Bilsəydk, bz də yuyardıq da! Biz hardan biləydik ki, yazıq uşağın başına keçəl düşüb.

– Bəyəm görmürdün ki, papağın başından çıxartmır. Başının keçəli olmasaydı, bu havada kim papaqlı gəzərdi?

– Allah sənin Yerevandakı o bircə oğlunu saxlasın, a Hayqanuş. Sən bizim hamımızdan insaflısan.

– Sən, Hayqanuş, Allah adamısan, erməni olanda nə olar…”

Əllərini-qollarını sabunlayıb, yaxşı-yaxşı yuyandan sonra Haykanuş çoxdan bükülmüş belini ovxalayıb sığallaya-sığallaya azca dikələ bildi. Arvadlar yavaş-yavaş dağılışıb getdi. Və o arvadların haray-həşiri kəsilən kimi Haykanuş qollarını açıb, yenə o kilsənin üstünə elə bir şövqlə yeridi ki, elə bil o xırdaca, arıq canıyla o boyda kilsəni, bir körpə uşaq kimi qucaqlayıb, bağrına basacaqdı.

O gün o Haykanuş qarı o qucağıuşaqlı “çalmalı arvadın” qarşısında xaç çevirəndə başına ağappaq tənzif sarınmış Camal kilsə qapısının divarı dibində dinməz-söyləməz oturmuşdu.

Bayaqdan kilsə qapısının bir küncünə qısılıb, nənəsinin baş yumağına qorxu-vahimə içində tamaşa eləyən Lüsik indi kilsə qapısından xeyli o yandakı, qələmə kimi dikinə uzanıb gedən o gilas ağacının gövdəsinə söykənib, elə bil xəlvətcə ağlayırdı. Başının biti, sirkəsi tərtəmiz yuyulandan sonra Camalın gözlərinin içi də dumduru durulmuşdu. Və Camal o dumduru gözlərini gen-gen açıb, sanki indiyəcən görmədiyi təzə bir dünyaya heyranlıqla tamaşa eləyirdi. Babaş Camalın yanında başını aşağı salıb, hərəkətsiz dayanmışdı və bayaq, özünü saxlaya bilməyib, o təhər öyüyüb-qusmağının xəcalətini, deyəsən, indi çəkirdi.

O gün Haykanuş da elə – qocalmış, beli bükümüş – həmişəki Haykanuş idi: kilsənin qapısı qabağında həmişə durduğu yerdə durub, həmişəki kimi duasını eləyib, xaçını çevirirdi. Bəs o gün, görəsən, bu dünyada birdən-birə hansı möcüzə baş vermişdi ki, ermənicə bir kəlmə bilməyən Saday – Haykanuşun kilsə qapısının üstündəki o – “çalmalı arvad”a lap astadan, az qala, ürəyində dediyi sözlərin hər birini aydınca eşidirdi və yüz faiz başa düşürdü?.. Bəlkə, yuxuydu bu?.. Yaratdığı və adını insan qoyduğu hər kəsə bir ömürdə heç olmasa bircə dəfə möcüzə göstərməyi lazım bilən uca Allahın Sadayın qismətinə yazdığı mistik ruhi-səmavi pay idi?.. Görəsən, o kilsənin qapısı başından bu dünyaya həmişə ölü, daş gözlərilə baxan o “çalmalı” daş arvad özünün daş olduğunu unudub, o gün, doğrudanmı Sadayın üzünə o təhər mehribanca gülümsəmişdi?.. O arvadın qucağnda tutduğu o uşaq da birdən-birə canlanmışdı – boynunu, başını, əlini, ayağını tərpətmişdi. Üstəlik, o uşağın gözlərini açıb, kiməsə gülə-gülə göz vurduğunu da o gün Saday öz gözlərilə görmüşdü. Bəs bu necə sirr idi ki, Pərvərdigara, o uşağın göz vuran gözləri eynilə Cambul Camalın gözləriydi?.. Və tutaq ki, bütün bunlar hallüsinasiya idi – yuxu, ya qarabasmaydı. Onda bəs o səs nə səs idi? Evi kilsənin lap yanında olan Cinni Səkinənin ortancıl qızı Çolaq Çimnazın bədheybət səsi:

“ORA BAX, E!.. ONA BAX, SARI SADAY ERMƏNİ KİMİ XAÇ ÇEVİRİR!”

Və o başdanxarab Çimnazın bu sözlərin dalınca ucadan və avazla oxuduğu “folklor nümunəsi”:

 
“Erməni hay, erməni,
Dağda döyər xərməni.
Bir oğlu var, bir qızı,
Götünə dana buynuzu”.
 

Hələ o işıq!

Sadayın Haykanuş qarının o dualı sözlərini anlayıb başa düşdüyü və ömründə ilk dəfə sanki özündən də xəbərsiz xaç çevirdiyi o gün özgə vaxtlar yalnız o kilsənin günbəzində və o günbəzdən xeyli o yandakı dağın təpəsində, Allahın gözünün işığı kimi, xəfifcə parıldayan o sarımtıl-çəhrayı işıq axı necə olmuşdu ki, birdən-birə hər tərəfə yayılıb, düzü-dünyanı ağzına almışdı?.. Bu dünyanın o cür inanılmaz dərəcədə gur işığa qərq olduğunu sonralar Saday Sadıqlı heç vaxt görməmişdi. O işığın az və ya çox miqdarda Əylisdə həmişə olmağı isə Saday Sadıqlıdan ötrü adi reallıq, sadə bir həqiqət idi. (Axı Yuxarı Əylisin eniylə uzunu vur-tut 6–7 kilometrdən çox deyildi. Üç yandan qupquru boz dağlarla əhatə olunmuş bu daşlı-çınqıllı xırdaca ərazidə 12 kilsə ucaldıb, hər kilsənin ətrafında bir böyük cənnət yaradan insanlardan əgər burada işıq da qalmasaydı, onda Allahın olub, ya olmamağı kimə və nəyə lazım idi?)

Ancaq özgə vaxtlar yalnız kilsənin günbəzndə və qarşıdakı uca dağın təpəsində ara-sıra peyda olub, sonra sönüb gedən o sarımtıl-çəhrayı işığın o gün birdən-birə çoxalıb, Əylisin hər yerinə yayıldığını, görəsən, Sadaydan savayı da kimsə görmüşdümü?.. Və bunu elə o gün, o kilsənin həyətindəcə kimsədən soruşmağa görən Saday niyə cəsarət eləməmişdi?.. İndi bunu Saday Sadıqlı bu Bakı şəhərində yalnız Babaşdan soruşa bilərdi. Ancaq necə? Hansı Babaşdan?.. İndiki Babaş Ziyadovdan o işığın barəsində söz soruşmaq elə, bir növ, gedib JEK-in müdirindən Allahın ünvanını soruşmaq qədərində gülünc və mənasız iş olardı.

O yay Bomba Babaş özünü Məcnunluğa vurub, Haykanuşun Yerevandan gəlmiş nəvəsi Lüsikin başına min cür oyun açdı.

Gah kilsənin həyətindəki ən uca ağacların təpəsinə dırmaşıb, xoruz kimi banlayıb, qarğa kimi qarıldayırdı. Gah kolların içində gizlənib, kəklik, turac səsi çıxarırdı. O kilsənin yan-yörəsində Babaş qoyun kimi mələyirdi, qurd kimi ulayırdı. Ayaqlarını yuxarı qaldırıb, ikicə əlinin üstündə, gündə bir neçə dəfə kilsənin başına dolanırdı. “Es kes sürümem!”, “Es kes sürümem!” deyə-deyə gah divarın dalından, gah kilsənin damından guya ermənicə Lüsikə eşq elan eləyirdi.

Ancaq bir suyumu elə o Haykanuşun özünə bənzəyən arıq, qarabəniz, balacaboy Lüsikdə doğrudan da böyük hövsələ vardı: Babaşı saymırdı, adam yerinə qoymurdu, onun cürbəcür hoqqalarını guya heç görmürdü də. Lüsik – heç nəyi və heç kəsi saya salmadan – o kilsənin həyətində bütün günü cani-dildən öz fırçası, boyası ilə əlləşirdi.

O il birinci dəfə yay tətilini Əylisdə keçirməyə gələn 13–14 yaşlı qız nəvəsinin kənddə keçən hər gününə görə Haykanuş qarı, əlbəttə, cavabdeh idi. Buna görə də Haykanuş gündə, heç olmasa, bir dəfə o kilsənin həyətində Lüsikə baş çəkirdi. Nəvəsinə termosda çay gətirirdi, çölməkdə isti xörək gətirirdi. Amma o Lüsik Babaşın əməlləri barədə Haykanuş qarıya nədənsə heç nə demək istəmirdi.

Bir gün Haykanuş qarının özü Babaşın əməllərindən xəbər tutdu. Bir gecə Babaşgilin evinə gedib, onun ata babası çayçı Ziyada nəvəsininn “şuluq elədiyini” xəbər verdi. Bundan sonra Babaş bir müddət Lüsikdən əl çəkdi. Ancaq əsas həngamə, sən demə, qabaqdaymış.

Hələ o yay tətili qurtarmamış bir gün kənddə xəbər yayıldı ki, gecənin bir vədəsində bir adam Haykanuşun həyətinə girib, onun dibçəkdə becərdiyi 7 limon ağacının hərəsindən düz bir dənə limon qoparıb. Bu, əlbəttə, elə bir ciddi oğurluq deyildi, adama sataşmaq idi. Bu işdə hamıdan çox Babaşdan şübhələnsə də, Haykanuş heç yerə şikayətə getmədi. Bundan bir-iki gün sonra yenə Babaş gecəynən Haykanuşun həyətinə girib, bu dəfə Lüsikin şəriddən asılmış trusikini götürdü. Və o gecənin səhəri onların neçə illik ayrılmaz dostluğunun son səhəri və bəlkə də, o işıqlı-günəşli uşaqlığın son günü oldu.

Məscidin qabağındakı meydançada – Əylis uşaqlarının ən çox toplaşdığı yerdə- o gün Saday hamıdan güclü, hamıdan zorba Babaşı, heç özü də bilmədi ki, bircə yumruqla necə vurub yerə sərdi. Babaşın əlində yellədə-yellədə uşaqlara göstərdiyi trusiki onun əlindən alıb, bir dəli ehtirasla bar-bar bağıra-bağıra:

– Bu, Lüsikin trusiki deyil! – dedi. – Babaşın bacısı Rasimənin trusikidi… Ay alan, trusik satıram, – deyib var səsilə aləmə car çəkdi.

O hadisədən sonra bir sinifdə otura-otura, bir il, ilyarım onlar bir-birinə heç salam da vermədi.Sonra guya barışdılar. Ancaq o soyuqluq getmədi, qurtarmadı. Bakıda institutda oxuyanda bir-birlərini axtarıb tapmağa heç vaxt cəhd göstərmədilər. Və hələ institutda oxuya-oxuya Komsomolun Mərkəzi Komitəsndə işə düzələn Babaşın sonralar vəzifə pillələrilə yavaş-yavaş yuxarı dırmaşdığını hər dəfə eşitdikcə Saday Sadıqlı o kilsəni, o Lüski, məscidin qabağındakı o meydançanı və orada Lüsikin trusikini əlində bayraq kimi yellədən Babaşı yadına saldı. Və onun vəzifə hərisliyinin o Lüsiklə, o trusiklə və məscidin qabağındakı o gözlənilməz məğlubiyyətlə nəsə mistik və müəmmalı bir əlaqəsi olduğunu düşündü.

O “trusik” əhvalatının elə ertəsi günü Haykanuş qarı Lüsiki Ordubadın dəmiryol vağzalında qatara mindirib Yerevana göndərdi.

Və Haykanuşun nəvəsi Lüsik ondan sonra bir də heç vaxt Əylisə gəlmədi.

Əylisin ikinci gözəgəlimli ermənisi hamının “Anıx” dediyi Anikoydu.

O Aniko Saday Sadıqlının yaddaşında insan hünərinin və insan iradəsinin canlı heykəli kimi qalmışdı. İşbilən, hər şeydən baş çıxaran, arı saxlayanlara arıçılıqdan, barama qurdu bəsləyənlərə baramaçılıqdan ağıllı məsləhətlər verən və heç bir tibbi təhsili olmaya-olmaya kənddə uşağın-böyüyün yüz cür azar-bezarına əlac tapan Anikoda bu qədər həyat eşqi, bircə Allah bilir ki, hardan idi!.. Aniko 1918-ci ilin bir qara payız günü Əylisin evli-eşikli və uşaqlı-böyüklü bir böyük qan gölünün içində necə çimizdirildiyini də, hətta, bəlkə, öz ata-anasının, bacı-qardaşının türk əsgərinin qılıncı ilə necə doğram-doğram doğrandığını da öz gözlərilə görmüşdü. Əylisdə hamı bilirdi ki, o vaxt 10 yaşlı Aniko evlərinin təndirində gizlənib, təsadüfən sağ qalmışdı. O təndirin içində 3–4 gün ac-susuz oturan Anikonu bir gün oradan Mirzə Vahabın anası Şeyda arvad tapıb çıxarmışdı. O dövrdə Əylisin ən savadlı müsəlmanı sayılan, İstanbulda təhsil almış və doktor Abasəliyevin dediyinə görə, o vaxt 30-a yaxın yaşı olan Mirzə Vahab 10 yaşlı Anikonu evində gizlədib saxlamışdı. Böyüdüb özünə arvad eləmişdi. Ancaq Anikonun özündən 20 yaş böyük olan o Mirzə Vahaba göstərdiyi qayğı və nəvazişin, hörmət və ehtiramın özü də bu dünyanın ən böyük möcüzəsi deyildisə, bəs nə idi!.. Aniko ərindən həmişə böyük fəxrlə danışırdı, onun elmi, savadı və alicənablığı ilə hər yerdə öyünürdü. Mirzə Vahaba iki oğul və bir qız doğmuş Anikonun “Mirzə Vahab” sözü heç vaxt dilindən düşmürdü.

Özünün müsəlman dinini qəbul etdiyini də Aniko hər yerdə atəşin bir ehtirasla ucadan bəyan eləyirdi.

Və həmin atəşin ehtirasla da o, Əylisin bir vaxt yenə ermənilərin olacağını və bir də cənnətə dönəcəyini, heç kəsdən qorxub-çəkinmədən, küçədə, toyda-yasda – hər yerdə ucadan və inamla deyirdi.

Müsəlman olduğunu deyən və hətta imamların təziyəsində axşamlar kiminsə evinə yığışıb ağlaşma quran çadralı arvadlarla bir yerdə oturmağı da özü üçün həqarət saymayan Aniko ya hər gün, ya bir gün ara hər səhər sübh tezdən öz evindən Vang kilsəsinə yol döyürdü. Gedib orda kilsənin həyətini süpürürdü, o həyətdə əkdiyi cürbəcür, rəngbərəng gülə, çiçəyə qulluq eləyirdi və kilsənin içərisinə ot yığıb, odun yığıb, qapısına qıfıl vuran Mirəli kişinin dədə-babasının goruna bol-bol lənət və söyüş yağdırmaqdan da heç vaxt qorxub-çəkinmirdi.

Anikonun öz ev-eşiyinin də dörd bir yanı – Əylisdə heç kəsdə olmayan – növbənöv, təzətər gül-çiçəyin sanki heç vaxt solmayan bayram sərgisiydi. O ev-eşiyə Mirzə Vahab 1918-ci ilin Əylisdəki erməni qırğınından sonra yiyələnmişdi. Hətta, deyilənə görə, Əylisdə barmaqla sayılan 4–5 ən yaxşı evin biri olan o evi İstanbulda təhsil almış Mİrzə Vahaba o vaxt Əylisi tutan türk ordusunun başçısı Ədif bəyin şəxsən özü bağışlamışdı. İndi sən Anikonun bütün əməllərinin xalis möcüzə olduğuna necə inanmayasan ki, onun dörd yanına gül əkib əsil gülüstana döndərdiyi və hələ eyvanının da küçəyə sarı divarlarının üstünə (küçədən keçənlər görsün deyə) boyaboy dibçək çiçəyi düzdüyü o evin həyəti Ədif bəyin Əylisdə yaratdığı neçə-neçə qan gölünün ən böyüyü və ən dəhşətlisiydi və bundan Anikonun da, söz yox ki, xəbəri olmaya bilməzdi. O gülü-çiçəyi o miqdarda əkib-becərməklə bəlkə onun düşünülmüş, ölçülüb-biçilmiş məqsədi vardı, yəni bu yolla Aniko o həyətdə qanı tökülən soydaşlarının hər birinin xatirəsini əbədiləşdirmək istəyirdi. Bəlkə o gül-çiçəyin dililə Aniko hər ölən ermənidən bu dünyada bir gül, bir çiçək qaldığını dolayısı ilə Əylisin müsəlman camaatının nəzərinə çatdırmaq istəyirdi. Bir vaxt o həyətdə axıdılan insan qanı bəlkə Anikonun yaddaşında hələ də axmaqdaydı və bu “yaddaş qanaxmasının” qarşısını almağın yeganə yolunu Aniko öz evini-eyvanını və o Vang kilsəsinin hər yerini gül-çiçəyə qərq etməkdə görürdü.

Aniko Sadayın xatirində təkcə insan və qadın kimi yox, həm də bir – şən və ötkəm – səs kimi qalmışdı. Elə bir səs kimi qalmışdı ki, bu səsdə evi-eşiyi, dağı-daşı, yolu-yolağıyla birgə bütöv bir Əylis vardı. Hələ uşaq ikən Saday səhərin açıldığını çox vaxt Anikonun səsindən bilmişdi. Çünki Aniko həmişə yuxudan sübh tezdən dururdu və öz evinin uca eyvanından uca səslə danışmaqla elə bil Əylisdən hələ də erməni səsi gəldiyini – hələ səhər ikən – müsəlman camaatının yadına salmaq istəyirdi. Haykanuşdan fərqli olaraq, səhərlər öz evindən o Vang kilsəsinə də Aniko hay-küylə, haray-həşirlə gedirdi. Xışkeşin dağının döşündəki qədim fayton yolu ilə üzüyuxarı kilsəyə tərəf gedə-gedə yolboyu ucadan danışırdı. Özünü qayadan atan Esxini yada salıb, Ədif bəyi qarğıyırdı, lənətləyirdi. Erməninin ən gözəl kilsəsini ambara, samanlığa döndərən Mirəli kişini uzaqdan-uzağa söyüb-yamanlayırdı. Müsəlman dinini qəbul elədiyini və Mirzə Vahab kimi alicənab və alim adamın arvadı olduğunu da hər yerdə car çəkməyi heç vaxt unutmayan Anikonun səsi, hər halda, Osmanlı əsgərinin gülləsindən, süngüsündən təsadüfən can qurtaran bir yetim və kimsəsiz erməni qızının səsi deyildi. Bu səs, heç şübhəsiz, Əylisin həqiqi sahibinin – uzaq illərin, əsrlərin o tayından gələn – səsiydi. İrsi, üzvi, gentik bir səs!… Bir sözlə, Əylisin səhər səsi!..

Bakıda yaşadığı uzun illər boyunca özünün saysız-hesabsız Əylis yuxularında o səsi Saday Sadıqlı çox eşitmişdi və Bakının neçə-neçə səhəri artistin gözləri önündə Anikonun səsiylə açılmışdı.

Ermənilə müsəlmanın növbəti tarixi toqquşmasının lap ilkin əlamətləri bu fahişə dünyanın sifətində hələ təzə-təzə peyda olmağa başlayanda yuxuda Saday Sadıqlı bir qəribə kilsə gördü.

Qəribəlik burasındaydı ki, o kilsə Əylisdəki kilsələrin heç birinin tam eyni deyildi. Ancaq o kilsənin vahiməli, mistik görkəmində Əylisin kilsələrinin hər birindən nəsə vardı.

Saday Sadıqlının Bakıda qışda gördüyü o yuxuda Əylisdə ilin fəsli-vədəsi bilinmirdi. Səhər idi, sübhün gözü təzəcə açılırdı. Kənd gecənin zülmətindən sanki lap indicə, güc-bəla sivrilib çıxırdı. Dağlarda – parça-parça bəyaz quzey qarı. Göyüzündə – eynən o qarın rəngində əlçim-əlçim seyrək buludlar. Bir də kosmik, mistik bir işıq: həm yad, həm son dərəcə doğma və tanış!..

Sadayın yuxuda gördüyü o kilsənin uca, ağ divarları içəridən çat verib cadar-cadar olmuşdu və o qəribə mistik işıq o çatın-cadarın arasından qorxulu-vahiməli bir səslə arı pöhrəsi kimi durmadan kilsənin içərisinə dolurdu. O qəribə səsli işıq həm də, arı pöhrəsi kimi, çevik və canlı idi. Elə bil hansısa tamam başqa bir dünyadan o kilsəyə birbaşa yol salmışdı və oradan özüylə gətirdiyi bəd xəbəri o çat vermiş divarların arasından – bir qəribə, şeytani ehtirasla – bu dünyaya ötürməyə tələsirdi.

O yuxunu görəndən bəri o səs Sadayın qulaqlarında elə bil özünə həmişəlik yer tapmışdı, yuva salmışdı. Radiodan, televizordan, orda-burda divarlara, dirəklərə yapışdırılan inqilabi, dini, patriotik məzmunlu vərəqələrdən, qəzetlərin, jurnalların ilk səhifələrində iri hərflərlə çap olunan məqalə başlıqlarından – hər yerdən və hər şeydən artistn qulağına hansısa bəd xəbəri dünyaya yaymağa tələsən o yuxu işığının vahiməli səsi gəlirdi. Küçələrə axışan, meydanlara tökülüşən minlərlə, onminlərlə insanın qulaqbatıran bağırtısında da, bir evin qabağında, bir yolun qırağında dayanıb, xəlvəti, xısın-xısın söhbət eləyən iki adamın adi pıçıltısında da artist dünyaya durmadan qorxu səpən o müdhiş səs pöhrəsinin uğultulu-vahiməli əksi-sədasını eşidirdi.

Hərdən artist özünüb bu halı ilə barışıb, bu təhər qorxu və sarsıntılar içində də yaşamağın mümkün olduğuna inanırdı. Hətta bunu özünün daimi və davamlı həyat tərzi kimi qəbul eləyib, bir müddət sakitləşirdi. Ancaq artistin istəyindən və iradəsindən asılı olmayaraq, həyat onun qarşısına cürbəcür suallar çıxarırdı ki, onlara cavab axtarmağa sanki atist kiminsə amansız hökmü ilə qəddarcasına məhkum edilmişdi.

Məsələn, məhz indiki – heç kəsin heç nədən qorxmadığı bir zamanda – özünün nəyə görə belə bir qorxu içində yaşamağının səbəbini anlamaq onun üçün çox çətin idi. Axı niyə, görəsən, qəzetdə oxuduğu, radiodan, televizordan, meydan natiqlərinin və küçə arvadlarının dilindən eşitdiyi hər söz indi Saday Sadıqlıya hansısa böyük bir fəlakətin başlanğıcından xəbər verirdi? Küçədə, parkda, bulvarda hamilə qadınlara və hələ təzəcə qol-qola gəzməyə başlayan sütül qız və oğlanlara rast gələndə niyə onun ürəyindən həmişə qara qanlar axırdı: insanların gələcək aqibətinə görə indidən qorxuya düşmək elə təkcə Saday Sadıqlıyamı qalmışdı? Görəsən, artist bir vaxt o Heydər Əliyev hakimiyyətinin nəyindən o dərəcədə qorxmuşdu ki, indi bütün bu küçə və meydan hay-harayının bir gün Heydər Əliyevi yenidən hakimiyyətə gətirəcəyini düşünəndə artisti durduğu yerdə qara basırdı… Və əgər erməniylə müsəlmanın bu dəfəki davasında da yenə qan dizə çıxacaqdısa, o davada qanı töküləcək insanların ağrı və əzabını çəkmək indidən Saday Sadıqlının alnınamı yazılmışdı?

Artist bu sualların heç birinə cavab tapa bilmirdi. Bu suallara cavab tapmağın mümkünsüzlüyü onu sıxırdı, sarsıdırdı.

Və bu suallara cavab axtara-axtara nə zamandan bəriydi ki, Saday Sadıqlı Əylisi hər gecə yuxuda görürdü. Çünki onun ürəyinin başında bir sağalmaz Əylis yarası vardı.

Depressiv-melanxolik sarsıntılara elə əvvələr də meylli olan Saday Sadıqlı indi günbəgün daha artıq dərəcədə dünyadan və insanlardan qorxmağa başlamışdı. Yuxusunda hər gecə sayıqlayırdı, zarıyıb-sızıldayırdı. Bir ucdan üyüdüb-tökdüyü rabitəsiz monoloqlarda Haykanuşun, Anikonun, Camalın, Lüsikin, Babaşın – Azadə xanımın tanıdığı və tanımadığı cürbəcür adamların adlarını deyirdi. Sadayın, gecənin bir aləmində, qəflətən yuxudan oyanıb, bir dəli ehtirasla xaç çevirdiyini görəndə Azadə xanım günlərlə özünə gələ bilmirdi.

Artistin fasiləsiz, rabitəsiz monoloqlarında bir gecə bir tülkü balası da peyda oldu. O tülkü əhvalatını Saday arvadına da, qayınatasına da və elə indi ayda-ildə bir dəfə ayaq basdığı iş yerində də hamıya dönə-dönə danışmışdı. Ancaq Sadayın o gecəki dəhşətli sayaqlamağını Azadə xanım o çağacan heç vaxt görməmişdi. Atasına ərinin barəsində çox nadir hallarda söz deyən Azadə xanım o günki telefon söhbətindən sonra bu əhvalatı doktor Abasəliyevdən gizlədə bilmədi:

– Bəlkə, bunu bir yaxşı-yaxşı danışdırasan, papa, – dedi. – Dərdin-azarın öyrənəsən. İndi də Əylisdəki o tülkü balası yadına düşüb. Şabanın o tülkünü öldürməyin təzədən dərd eləyib özünə. Bu gecə o tülkünü yenə yuxuda görmüşdü. Yaman sayıqlayırdı, papa, ağlayıb zarıyırıdı.

Bu sayaq psixi sapdırmaların həkimlik iş olmadığını hamıdan yaxşı bilən doktor Abasəliyev qızını sakitləşdirməyə çalışdı:

– Kriptomneziyadı, qızım, – dedi – yaddaşın bir balaca sarsaqlamağıdı. Emosional adamların çoxusunda olur belə şey: yaşlandıqca daha çox uşaqlaşırlar. Narahat olma. Dünyadı da, qızım, hər kəs öz həyatını yaşayır.

Ancaq məsələ burasındaydı ki, indi Saday Sadıqlı öz həyatını yaşamırdı.

Qəribəydi bəlkə lap ağlasığmaz dərəcədə qəribəydi: zatında bir zərrə də erməni qanı olmayan, bir babası Kərbəla, bir babası Məkkə ziyarətinə getmiş Saday Sadıqlı artıq nə zamandan bəriydi ki, içində bir erməni gəzdirirdi. Daha doğrusu, gəzdirmirdi, gizlədirdi. Və bu böyük şəhərdə döyülən, öldürülən, təhqir edilən hər ermənilə birgə sanki o da öz içində döyülürdü, öldürülürdü, təhqir edilirdi.Payızın əvvəllərindən başlayaraq artistin heç vaxt üzü gülmürdü, qırışığı açılmırdı. Əvvəllər heç olmasa həftədə bir-iki dəfə gedib baş çəkdiyi teatrdan sanki birdəfəlik əlini üzmüşdü. Bir müddət hər gün həvəslə getdiyi mitinqlərə indi heç ayaq basmaq da istəmirdi. Nə şəhərdə özünə yer tapırdı, nə evdə-eşikdə qərar tuturdu.

Noyabrın küləkli-yağışlı günlərinin birində bir gün axşamtərəfi artist elə bir vəziyyətdə qapını açıb içəri girdi ki, onun bu halını görən Azadə xanımın heyrətindən az qala haray çəkməyi gəldi. Artisti sanki paltarlıca suya basıb-çıxarmışdılar: saçından, çənəsindən, hətta plaşının ciblərindən də damcı-damcı su süzürdü. Şalvarı palçığa batmışdı, pencəyinin düymələri qopmuşdu, köynəyinin yaxası cırılmışdı.

Azadə xanım ağlaya-ağlaya ərini soyundurub, vannada isti suya saldı. Bir azca konyak verdi, çay verdi. Və əri rahatlanıb özünə gələndən sonra onu sorğu-suala tutmağa başladı:

– Harda dalaşmısan?

– Dalaşmamışam.

– Bəs səni kim bu günə qoyub?

Saday dinmədi. Susb-susub qəfildən elə bir hönkürmək hönkürdü ki, Azadə xanım ondan söz soruşmağına peşman oldu.

– Vağzalda bir cavan arvadı yandırdılar, Asya! Üstünə benzin töküb, kibrit çəkib, diri-diri yandırdılar! – Artistin nəfəsi təngidi, sözünü axıracan deyə bilmədi.

– Kim yandırdı? – Azadə xanım yaşlı gözlərini silə-silə soruşdu.

– Arvadlar, Asya. Bir sürü alverçi küçə arvadı. Elə bil adam deyildilər, cin-şeytan sürüsüydülər. Birdən zühr eləyib arvadı yandıran kimi, birdən də qeybə çəkilib, yoxa çıxdılar.

– Səni o arvadlar bu günə salıb?

Artist təəccübləndi, çünki özünün evə nə gündə gəlməyindən onun, həqiqətən, xəbəri yox idi.

– Nə bilim? Heç baş aça bildim ki? O erməni arvadı yandıran cin-şeytan qeybə çəkiləndən sonra bir də gördüm ki, vağzalda tək qalmışam.

Ərinin dəlilik həddinə çatdığını hiss eləyən Azadə xanım bu dəfə ürəyində ağladı.

– Sən o vağzalda neynirdin ki?

Möhkəm özünə qapılmış Saday Sadıqlı Azadə xanımın sözlərini, deyəsən, eşitmədi. Və Sadayın o vağzala nəyə görə getdiyini də Azadə xanım məhz onun birdən-birə özünə qapılmağından bilib, o vağzala və o vağzaldan Naxçıvan, Yerevan tərəfə gedən qatarlara ürəyində lənət yağdırdı. Bir gün hökmən Eçmiədzinə gedib, xristianlığı qəbul eləməyə çoxdan hazırlaşan ərinin gözlərində indi Azadə xanım o Eçmiədzini açıq-aşkar bir də gördü. Və ərinin məhz o Eçmiədzin havasıyla hər gün o vağzala – Naxçıvan, Yerevan qatarlarına tamaşa etməyə getdiyinə daha Azadə xanımın heç bir şəkk-şübhəsi qalmadı.

Üçüncü fəsil

“Cəhənnəmə cənnət dedik”

Saday Sadıqlının heç vaxt oynamayacağı bu yeni səhnə əsərinin gənc müəllifi ölkənin keçmiş Rəhbərinə qarşı amansız ittihamlar irəli sürür.

Ola bilər ki, Saday Sadıqlı doktor Abasəliyevlə bir vaxt Əylisdə keçirdiyi gözəl yay günlərindən birini yenə yuxuda görmüşdü.

Və ola da bilər ki, qayınatasının elə dünən axşam telefonda Mərdəkandan gələn səsi artistin hələ də qulağındaydı. Hər halda, o səhər yuxudan ayılanda Saday Sadıqlının qulağına elə bil dünyanın hər yerindən yalnız doktor Abasəliyevin gur və gümrah səsi gəlirdi. Və o səslə dolu olan dünyada yaşamağın əzabına və ağırlığına dözmək artist üçün nisbətən asan idi.

1989-cu ilin axırları, şənbə günüydü. Təxminən bir saat olardı ki, Azadə xanım işə getmişdi və hələ o, evdən çıxar-çıxmaz telefon zəng çalmağa başlamışdı. Və o telefon 5-10 dəqiqəlik fasilələrlə, az qala bir saat olardı ki, elə hey zəng çalırdı. Saday Sadıqlı dəstəyi götürmürdü. Telefon zəngi hər dəfə fasilə verdikcə artistn çoxdan ayaq basmadığı teatrın direktoru Mopassan Mirələmovun yağlı-şəkərli səsi və tanış vücudu Saday Sadıqlının qulağına və gözləri önünə gəlirdi və bu zaman artist millətin ən məşhur şairinin bir cüt əttökən misrasını öz direktorunun dilindən bir daha və bəlkə mininci dəfə eşitmək məcburiyyətində qalırdı:

“Böyük sənətkara salamlar olsun,

Bu dünya durduqca o da var olsun!”

Bir həftədən çox olardı ki, direktor Saday Sadıqlıya hər gün zəng eləyirdi və artistin, sözün hərfi mənasında, ürəyini bulandıran bu iki misranı salam-kəlam yerinə, telefonda hər dəfə yağlı-yağlı təkrar eləməkdən doymurdu.

Saday Sadıqlı telefonun dəstəyini, axır ki, götürməli oldu.

Zəng eləyən bu dəfə Mopassan Mirələmov deyildi, Nüvariş Qarabağlıydı. Həmişəki həlim, xırıltılı səs ilə danışırdı:

– Telefonu niyə götürmürsən, a qardaş? Bayaqdan əlli dəfə zəng vurmuşam. Deyirəm, görəsən, nə olub buna? Ürək-göbəyimi yemişəm. Yerlin gəlib e, kətdin gəlib…Uşaqlıq dostun Camal!

– Hara gəlib? – Saday Sadıqlı elə bir qorxunc heyrətlə soruşdu ki, özü öz səsindən xoflandı.

– Burdadı – teatrda. Dur gəl, gözləyir səni. – Bir azca fasilə verdi. – Mopassan müəllimin kabinetində.

“Mopassan müəllim”. Demək, Nüvariş Qarabağlı, həqiqətən, direktorun kabinetindən danışırdı. Ayrı yerdən danışsaydı, direktorun adını da ayrı cür deyərdi: özü olmayan yerdə direktora hamı “Mopoş dayday” deyirdi. Özü olan yerdə ona “Mopoş” deməyə tək-tük adam cəsarət eləyirdi.

Artist:

– Gəlirəm, – dedi. Ancaq heç yerindən durmağa da ərdəmi gəlmədi.

Məktəbin 7-ci sinfini bitirib, elə o zamandan da qoyuna gedən Camalı sonralar Saday Sadıqlı bir dəfə də görməmişdi. Amma o Camal artistin yadından heç vaxt çıxmamışdı. Hətta bir gün kəndə gedib, Camalı dağda-daşda mütləq tapıb, bir vaxt düzü-dünyanı ağzına alan o sarımtıl-çəhrayı işığı onun da görüb-görmədiyini Camaldan hökmən soruşmağı son vaxtlar Saday Sadıqlı, bircə Allah bilir ki, neçə dəfə və necə arzulamışdı. İndi isə gedib o Camalla adicə görüşmək də Saday üçün çarəsiz bir əzaba, ağrıya çevrilmişdi. (Görünür, uşaqlığın “Sirrlər xəzinəsi”nin açarını kiməsə etibar eləmək yalnız xəyalda mümkün idi. Belə şey həyatda mümkün deyildi.)

Evdən çıxıb, küçədə taksiyə minəndə ağlına yerləşdi ki, Camalın Bakıya gəlməyi bəlkə də yalandır, Mopassan Mirələmovun kələyidir, hoqqasıdır. Direktorun məqsədi onu, nə yolla olur-olsun, teatra çağırtdırıb neçə vaxtdan bəri hər gün zəng eləyib, tərifini göylərə qaldırdığı pyesi Sadaya hökmən oxutdurmaqdır. O pyesin baş rolunun məhz Sadaydan ötrü yazıldığını da Mopoş, çox güman ki, özündən uydurmamışdı, o rolu pyesin müəllifi, ola bilər ki, elə həqiqətən Saday Sadıqlı üçün yazmışdı. Və nikbinliyindən heç vaxt qalmayan diribaş Mopassan Mirələmov bu pyesdə Sadayın baş rolu oynamağı ilə, çox güman ki, ölmüş teatrı diriltmək niyyətindəydi. Bir də onun xasiyyəti beləydi: tutduğunu buraxan deyildi, bir işə əl qatdısa, o işi hökmən axıra çatdırmalıydı. Sadayın haçansa Camal adlı bir uşaqlıq dostunun olduğunu bilmək isə Mopoş üçün elə bir çətin məsələ deyildi – bunu Mopoş bir vaxt onun elə öz dilindən də eşidb, yadında saxlaya bilərdi. Hər halda, həqiqət buydu ki, taksidə teatra gedəndə artist Camalı orda görməyin əsla həvəsində deyildi.

Ancaq Camal, doğrudan da, gəlmişdi.

Ağıllı, ağayana bir görkəmdə Mopassan Mirələmovun isti və rahat kabinetində əyləşmişdi: əynində təzə, ucuz kostyum, başında bahalı buxara papaq. Camalın dağ havasından qaralmış tunc rəngli sifəti və iri, qonur gözləri həvəsdən və həyəcandan par-par parıldayırdı.

Saday Nüvariş Qarabağlını kabinetdə görmədi. Fikirləşdi ki, Nüvariş ya məşqdədir, ya da haradasa televizorda-zadda çəkilişdədir. (Şahqacar Ərməğanovun qorxusundan gündə bir neçə vəzifəli adamın kabinetinin qapısı ağzında boş yerə vaxt itirən Nüvarişin “tapança sərgüzəştlərindən” Sadayın xəbəri yox idi.)

Mirələmov yaşına yaraşmayan bir cəldliklə yerindən sıçrayıb, Saday Sadıqlının üstünə cumdu, artisti kabinetin qapısı ağzındaca qucaqlayıb, bərk-bərk bağrına basdı. Hətta Sadayla görüşməkdən hədsiz dərəcədə mütəəssir olduğnu da nəmli gözlərinin köməyilə lazımi səviyyədə nümayiş etdirə bildi.

Camal ağzını uşaq ədası ilə qabağa uzadıb, Sadayla öpüşməyə hazırlaşırdı. Saday dostunun başını papaqlıca qucaqlayıb döşünə sıxdı. Onlar bir müddət səssiz-səmirsiz baxışdılar. Və bu azca vaxt Camalın ürəyində nəyisə ölçüb-biçməyi, yumşalıb-kövrəlməyi və birdən-birə hıçqırıb için-için ağlamağı üçün tamamilə kifayət elədi.

– Yaman ilişmişəm, qardaş! – dedi. – Gəlmişəm, dadıma çatasan. Uşağımı tutub, zindana salıblar. Rayonda açmamış qapı qoymamışam. Sözümü eşidən yoxdu. Durub gəlmişəm bura ki, bəlkə, burda bu işə əncam çəkən tapıla.

– Uşağını niyə tutublar? – Camalın o təhər ağlamağından heç xoşu gəlməyən artist bir qədər hirsli-hirsli soruşdu. Camal Sadayın sualına cavab vermədi. Cibindən çıxartdığı iri, ağ dəsmalla üz-gözünün yaşını tələsmədən silib təmizlədi və toxdayıb tam rahatlanandan sonra bu dəfə ayrı səslə, ahəstə və astadan danışmağa başladı:

–Özüm öz axmaqlığımın zülmünü çəkirəm, dərdin mənə gəlsin, a Saday. Elə bil, ağlımı Allah almışdı: o tünbətün qəssab Məmmədağanın nəvəsini evimə gəlin gətirdim. Gözüm baxa-baxa qanımı it qanına caladım, Sarı. İndi bir zülmə düşmüşəm ki, Allah heç kəsə göstərməsin. Nə məni adam yerinə qoyur, nə qayınanasının bir kəlmə sözün eşidir. Ağzından çıxan da elə söyüşdü, qarğışdı, vay-şivəndi. Bizi bütün kənddə rüsvay eləyib. O gün də günün günorta çağı, götürüb dəhrəni, özü öz əliynən çəkib başına: sən adamda hikkəyə bax!.. Burdan da dədəsi Cingöz Şabanın fitvasıynan gedib özün dürtüb şəhərin balinsəsinə ki, bəs, ay haray, ərim məni öldürürdü, qaçıb, əlindən qurtarmışam!.. Şərləyib, tutdurub uşağı. İndi mən yazıq 20 gündən çoxdu ki, qapılarda yesir olmuşam. Rayonda kimin yanına getmişəm, hamısı ağzın büzüb. Əlacım kəsildi, durdum, gəldim bura. Umudum sənədi, Saday. Bir yol tap, bu zülümdən qurtar məni. Necə olsa, adlı-sanlı adamsan. Sənin sözünü eşidən olar. – Camal sözünü deyib, məzlum, mehriban gözlərini Sadayın üzünə zilləyib durdu. Sadayın Camala yazığı gəldi.Elə özünə də, Əylisə də, hətta Cingöz Şabanın o dəli, davakar qızına da artistin birdən-birə yaman yazığı gəldi… Əylisin ilin bu vədəsindəki boz sifəti, boz dağları… Soyuqdan nəfəsini içinə çəkib, üşüyə-üşüyə yazın gəlməyini gözləyən damı-daşı, evi-eşiyi. Daş kilsə. Daş kilsənin altındakı daş ovdandan indi, soyuq arxlar boyunca, başına axıb gedən o su… Bir də – Cingöz Şabanın gülləsindən yaralanmış bir körpəcə tülkü balasının bir daş divarın üstünə əbədi həkk olunmuş alqırmızı qanı… Və Əylisin boz və yazıq sifətinə baxa-baxa artist o sarımtıl-çəhrayı işığın barəsində bu Camaldan bir vaxt nəsə soruşmaq istədiyinə görə indi birdən-birə ürəkdolusu xəcalət çəkdi.

– Baxarıq. Bir şey fikirləşərik. – Artist inamsız-ümidsiz səslə, bir növ, öz-özünə dedivə sonra azca ucadan əlavə elədi: – Hələ bir danış görək, Əylisdə nə var, nə yox.

–Əylisdi də. Elə gördüyün həmin Əylisdi. – Camal olduqca könülsüz cavab verdi.

– Mən Əylisdə, gör, nə vaxtdan olmamışam.

– Orda lap yüz il olmasan da, Əylis elə həmin Əylisdi. – Camal belə deyib, yazıq-yazıq Mopassanın üzünə gülümsədi. Və yəqin ki, Əylisin barəsində Sadaya, heç olmasa bir-iki söz deməyə borclu olduğunu fikirləşib, könülsüz davam elədi: – Bu il yazqabağı Mirəli kişi rəhmətə getdi bəlkə eşitmiş olarsan. Bu günlərdə Anıx da qırağın qatdadı. Kaftarda hikkəyə bax ki, öləndə də erməniliyin yerə qoymamışdı. Yanına gələn arvad-uşağın bir-bir hamısına demişdi ki, mən dinimi-zadımı dəyişməmişəm, öz Allahımdan da heç vaxt üz döndərməmişəm. Yəni mən sizi indiyəcən, ayıb olmasın, o yerimə dolamışam… Erməninin əclaflığın görürsən də! – Bu dəfə Camal üz-gözünü gülməli bir şəkildə turşudub, yenə altdan-altdan Mopassan Mirələmova nəzər yetirdi. Sonra ehtiyatla Sadaya baxıb, nədənsə, bir qəribə çaşqınlıq içində başını aşağı saldı.

– Erməniyə hədyan demək indi Əylisdə də dəb düşüb? – Saday Sadıqlı zorla eşidiləcək boğuq səslə dedi. Əylisin müsəlman arvadlarının əhatəsində can verən sonuncu Əylis ermənisi Anikonu, ölüm yatağında, təsəvvürünə gətirməyə çalışdı. Ancaq artistin gözünün qabağına ölüm səhnəsi gəlmədi. Anikonun – Əylisdə misli-bərabəri olmayan – güllü-çiçəkli eyvanı, o eyvana qalxan saldöşəli pilləkənlərin həmişəki gözoxşayan təmizliyi, səliqə-sahmanı gəldi. Anikonun Vang kilsəsinin həyətində əkib-becərib, ilboyu nazını çəkdiyi rəngbərəng gül-çiçəyin sarılı, ağlı, qırmızılı işığından dünya Sadayın nəzərində bir azca işıqlandı. Camalın buxara papağına zəndlə baxa-baxa Saday Haykanuşun bir vaxt onun başından çıxartdığı bit basmış, kirli kepkanı xatırladı:

-Əgər Allahın olsaydı, heç sən də onnan üz döndərməzdin!

Hirsini içində boğmağa nə qədər çalışsa da, artist ucadan və amansızcasına belə dedi. Və bu sözləri Camala deməyinin peşmançılığından, ya nədənsə Saday öz içində bir qəribə boşluq, bir – əvvəli-axırı bilinməyən havasızlıq – və eni-uzunu görünməyən xarabazarlıq hiss elədi. Dediyi sözün yaratdığı bir anlıq sükutda Saday Mopassan Mirələmovun gözlərində şübhəli-kinayəli soyuq təbəssüm gördü, onun həmişə qırmızıya çalan tərtəmiz, tox sifətinin birdən bozarmağının şahidi oldu. Ancaq, sən işə bax ki, Sadayın o amansız sözləri Camalın halına bir zərrə də təsir eləmədi.

– Düz deyirsən, ağıllı söz deyirsən, – dedi. – Erməni Allahın tanıyandı.

Və Camalın bu sözləri Sadaya yaman tanış gəldi. Özü də təkcə söz kimi yox, bir dopdoğma səs kimi, bir itmiş işıq kimi tanış gəldi. Bu sözləri bundan əvvəl haçan, harda və kimdən eşitdiyini yadına salmaq üçün Saday Sadıqlı həmişə ürəyində gəzdirdiyi bir dünya Əylisi bir xudmani ev kimi görmək, bir xırda ağac kimi dibindən silkələmək, bir ovuc su kimi ovcuna doldurub içmək istədi. Ancaq olmadı. Alınmadı. Bu sözləri ilk dəfə kimdən eşitdiyini Saday Sadıqlı heç cür yadına sala bilmədi… Amma, kim bilir, o sözləri ilk dəfə Saday bəlkə elə o Əylisin özününcə dilindən eşitmişdi: axı o Əylisin dağlarının hər qayası, yollarının hər qarışı, kilsələrinin hər daşı, kəhrizlərinin, çeşmələrinin hər damcı suyu da bilirdi və həmişə bilmişdi ki:

Erməni Allahını tanıyandı.

Saday Sadıqlı sadəlövh bir sevinclə qolunu Camalın boynuna saldı.

– Cambulsan ki, var, – dedi. – Kişi adamsan, sözümdən incimədin.

– Düz adam düz sözdən inciməz! – Camal hər sözü möhürləyə-möhürləyə mötəbər ahənglə dedi. – Deyərlər, düz sözün nökəri ol, yalan sözün ağası olma.

– Bakıya birinci dəfə gəlirsən?

– Yox, gəlmişəm bir-iki dəfə. Bir qızım burda ərdədi.

– Bəs gələndə dağları kimə tapşırırsan?

– Dağların yiyəsinə nə olub ki? – Camal, söz yox ki, Allahı deyirdi.

– Day qoyuna getmirsən?

– Gedirəm, niyə getmirəm. Bir sürü nəvəm var Əylisdə. Mal-davarı mənsiz də yola verirlər.

Saday yerindən durub, stolun yanında gəzinməyə başladı.

– Bəs neyniyək deyirsən?

– Nəyi neyniyək?

– Türməni də, türmə məsələsin.

Mopassan Mirələmov elə bu məqaml gözləyirmiş kimi, kreslodan dik ayağa qalxdı.

– Burda nə çətin iş var ki? Sən o prokurorun adına bir yaxşı məktub yaz. Verək, qardaşımız aparsın.Rayonda sənin sözüvü yerə salmazlar. Bunun da oğlunu azad eləyərlər, qurtarar gedər. – Direktor SadaySadıqlıya bic-bic göz eləyib, əlində hazır tutduğu qələm-kağızı ona tərəf uzatdı. – O prokurorun nə haqqı var ki, sənin kimi xalq artistinin sözün eşitməsin. (Məsuliyyət hiss etmədiyi hallarda o, həmişə Saday Sadıqlıya “xalq artisti” deyirdi.) – Bir də, axı ortada nə ölən var, nə öldürən. İşdi, olub. Barışacaqlar, qurtarıb gedəcək.

Direktor xəlvətə salıb Sadaya bir də göz vurdu və bu dəfə artist başa düşdü ki, Mopoşun məqsədi Camalı aldadıb, tələm-tələsik başdan eləməkdir.

– Prokuror puldan keçib, mənim sözümnən iş düzəldən deyil. – Artist direktorun verdiyi kağızı əlində bərk-bərk əzişdirməklə onun cüvəllağı təklifinə qəti etirazını bildirdi. İndicə birdən-birə dərin fikrə getmiş Camalın qüssəli, qayğılı gözlərinə baxa-baxa yenə Saday Sadıqlı ürəyinin içində günəşsiz, işıqsız, sevincsiz, fərəhsiz ölü, cansıxıcı bir Əylis gördü. O Əylisin dağları əzəmətini itirmişdi, kilsələri kilsə olduğunu unutmuşdu. O Əylisdə küçələr adamsız, dağlar davarsız, eyvanlar gülsüz-çiçəksiz, ağaclar yarpaqsız idi. O Əylisdəki müsəlman qəbiristanlığının ölü səmasında bir kimsəsiz ana məzarından yuxarıda boz qarğalar uçuşurdu. Və özünü belə bir zay ovqatda hiss eləyən Saday xeyli fikirləşəndən sonra, axır ki, dillənə bildi:

– Bəlkə, Babaşı tapaq?

Artistin bu sözlərini Camal, necə deyərlər, alıcı quş kimi göydə qamarladı.

– Hə, – dedi, – tapaq Babaşı! Vəzifəsi, ad-sanı, xətir-hörməti… Babaş düzəldər bu işi. – Sevinə-sevinə stolun dalından qalxdı. —Sən məni Babaşın yanına sal. Day sənnik heç bir işim yoxdu.

Babaş Ziyadovun komsomoldan başlanan uğurlu vəzifə karyerasından Saday Sadıqlının da az-çox xəbəri vardı. Babaş Bakının bir neçə rayonunda RİK sədri, raykomun birinci katibi kimi sanballı vəzifələrdə işləmişdi. Bir müddət nazir olmuşdu. Lap bu son vaxtlaracan Babaş Mərkəzi Komitədə şöbə müdiri vəzifəsindəydi və cəmi bir-iki ay olardı ki, ELSEVƏRLƏR CƏMİYYƏTİ adlı təzə bir idarə yaradıb, Babaş Ziyadovu o idarəyə sədr təyin eləmişdilər.

Babaşla uzun illər boyu heç bir ünsiyyəti olmasa da, o gün Saday Camalın xatirinə hər şeyə hazır idi. O, Babaşın indiki iş yerinin harda olduğunu da dəqiq bilmirdi. Buna baxmayaraq, Saday Camalı Babaşla görüşdürmək üçün tərəddüdsüz yola düzəlməkdəydi. Bundan bərk narahat olmuş direktor birdən əl-ayağa düşüb, onu kabinetdən çıxmağa qoymadı.

–Ə, hara? – Mopoş qapının ağzını kəsdirdi. – Kətdiniz Babaş Ziyadovu demirsiz? Bir az səbr eləyin də. Qoyun, bir zəng eləyək, soruşaq. Bəlkə, heç yoxdu yerində.

Direktorun stolunun üstündə biri-birindən çox da fərqlənməyən 3 telefon aparatı vardı: daxili, şəhər və üçnömrəli hökumət telefonu. Mopoşun məhz hökumət telefonunun dəstəyini götürməyi onun birdən-birə dəyişən sifətinin əlahiddə ciddiliyindən də aşkar hiss olundu. O üç rəqəmi direktor nümayişkaranə bir ağayanalıqla yığdı. Ancaq telefonda katibənin yox, rəisin öz səsini eşidəndə çaşdığını, özünü itirdiyini gizlədə bilmədi:

– Salamməleyküm, Babaş Bilaloviç! Mirələmovdu. Teatrdandı, bəli. Var olasız. Hədsiz minnətdaram. Olacaq. Yaxşı əsər var əlimizdə. Kişi? Bəli, bilir. Xəbərdardı. Şəxsən özü oxuyub təzə əsəri. Bəyənib. Çox bəyənib. Bəli, çox aktual mövzudu. Onun obrazı? Var, var. Elə bütün pyes onun 13 ildə törətdiyi alçaq işlərə həsr olunub. Baş rolda?.. Bəli, özüdür ki, var. Sizin kəndliniz, bizim fəxrimiz. Elə müəllif də bu rolu Saday müəllim üçün nəzərdə tutub. Kişinin özü də deyib ki, o rolda şəxsən Saday Sadıqlını görmək istəyir. Bəli, özü.

Yeni rəhbərin Bakıya gəlişilə köhnə Rəhbərə qarşı hər yerdə ifşa kampaniyası aparıldığını Saday Sadıqlı yaxşı bilirdi.

Mopoşun birdən yerindən qalxıb, Babaşa ayaqüstə dönə-dönə təşəkkür eləməyindən isə artist başa düşdü ki, Babaş Ziyadov teatra nəsə vəd elədi. Sadayın direktorun kabinetində olduğunu Babaş, söz yox ki, bilirdi. Ancaq Mopassan, məmur etikasına tam riayət edib, Sadayla danışmaq təklifinin Ziyadovun öz dilindən çıxmasını səbirlə gözləyirdi. Və onun gözlədiyi məqam gəlib çatdı:

– Bəli, burdadı, yanımdadı. Hüzurunuza salam vermək istəyir.

Və Mopoş, az qala, oynaya-oynaya telefonun dəstəyini Saday Sadıqlıya verdi.

Babaşla ötəri salam-kəlamdan sonra artist birbaşa mətləbə keçdi:

– Camal gəlib, – dedi. – Sənə işi düşüb.

– Yəni elə çətin işdi? – Babaş məzələnməyə başlayırdı.

– Sənin üçün çətin olmaz.

– Bəs sənin üçün niyə çətin olur, böyük sənətkar? Bəlkə, xalq səni bizdən az tanıyır?

– Mənnik iş olsaydı, sənə zəng eləməzdim. – Artist mümkün qədər mehriban danışmağa çalışırdı. – Yaxşı, necə deyirsən? Qəbul eləyirsən Camalı?

Sadayla məzələnməkdən xeyir görməyəcəyini Babaş Ziyadov, görünür, tez başa düşdü. Səsini içinə salıb, bir qədər gözləyəndən sonra:

– Yaxşı, gəlsin, – dedi, – qəbul eləyərəm. – Və yenə bir azca susub, bu dəfə daha rəsmi və hiss olunacaq qədər incik səslə əlavə elədi:

– Elə bilirdim ki, məni təbrik eləmək üçün zəng vurmusan…

Babaş bunu deyib, dəstəyi asdı. Və artist,dəstək əlində, Mopassan Mirələmovun üzünə baxa-baxa qaldı:

– Eşitdin, deyir, məni niyə təbrik eləmədin? Mən bunu, görəsən, nəyə görə təbrik eləməliydim?

– Nə bilim?.. – Direktor gözlərini telefon aparatına zilləyib xeyli fikirləşdi. – Dünənki “Kommunist” qəzetində bir yekə məqaləsi çıxmışdı. Yəqin, onu deyir.

– Bah, bu da yazır?! – Artist sözgəlişi dedi və otaqdan çıxmağa hazırlaşan Camalın arxasınca qapıya tərəf yeridi.

–Ə, sən hara? – Mopassan özünə yaraşmayan kobud səslə bağırdı.

– Aparım, ötürüm də, özü gedəmməz axı.

– Sən otur. Mənim şoferim aparacaq. – Mirələmov Camalı az qala itələyə-itələyə kabinetdən çıxarıb, Sadayın qolundan yapışıb, onu öz əlilə otağın yuxarı başındakı kresloya əyləşdirdi.

–Ə, sən niyə belə olmusan? – Mopassan təəssüflü, yanıqlı səslə dedi.

– Nə olub ki?

– Bundan artıq day nə olmalıydı? Düz, bir aydı, mən səni evdən çıxara bilmirəm.

Saday Sadıqlı:

– Bir ay olmaz, – dedi. – Gop eləmə.

– Burda axırıncı dəfə nə vaxt olmusan? Əgər yadına sala bilsən, məndən sənə bir yaxşı xaş qonaqlığı.

Artist kəsəsinə və səmimiyyətlə:

– Valah, bezmişəm, Mopoş, – dedi. – Hər şeydən iyrənmişəm.

– Kimdən bezmisən? Nədən iyrənmisən? Burda sənə nə vaxt pis münasibət olub? Qapı-bacanı bağlayıb, oturmusan evdə. Başa düşmürəm, sən o evdə neynirsən bütün günü?

Mirələmov teatrda “Mopoşun sehrli sandıqçası” adı ilə çoxdan məşhur olan seyfşəkilli dolabçanı pencəyinin cibindən çıxardığı açarla tələsmədən açdı. Özünün ən mötəbər qonaqları üçün həmişə ehtiyatda saxladığı bir şüşə fransız konyakını və bir qutu Moskva konfetini, iki büllur qədəhlə birgə, stolun üstünə qoydu. Qədəhlərə konyak süzüb:

– Gəl, görək, – dedi. – Oturaq, beynimizi açaq bir az.

2–3 ay olardı ki, Saday Sadıqlının dilinə bir dəfə də spirtli içki dəyməmişdi.

Haradansa ağlına yerləşmişdi ki, əgər içsə, əlindən hökmən xata çıxacaq. Özü də çox dəhşətli bir xata. Ancaq artist bu dəhşətli xatanın nədən ibarət olacağını bilmirdi. Ancaq o mücərrəd xatanın naməlum qorxusunu nə zamandan bəriydi ki, həmişə ürəyində gəzdirirdi. İndi konyakı içən kimi artistin, həqiqətən, beyni açıldı. Bir şirin, ləzzətli istilik bir zərrə dumduru günəş şüasi kimi, onun içinə düşdü, canına, qanına hopdu. Artistin beyninin içində bayaqdan köhnə araba çarxı kimi cırhacır cırıldayan yorğunluq, bədbinlik havası qəflətən çəkilib getdi.

Dünyadan təzəlikcə köçüb getmiş Anikonun gümrah səsi Əylisin bir uzaq səhərindən süzülüb, Sadayın qulağına doldu. Öz kəndinin təmizkar və zəhmətsevər erməni əhalisinin barəsində artistin Mopassan Mirələmova nəsə deməyi gəldi. Ancaq demədi. Anladı ki, Əylisdə doğulmayan, bir zamanlar onun 12 kilsəsində eyni zamanda çalınan kilsə zənglərinin səsini təsəvvürünə gətirə bilməyən, Ədif bəyin qara atı və qəssab Məmmədağanın iti qılıncı barədə heç nə eşitməyən və bu dünyanın bir uca kilsənin günbəzində ara-sıra peyda olub, sonra qeybə çəkilən bir sarımtıl-çəhrayı işığı heç vaxt görməyən adama hər hansı bir Əylis ermənisi barədə söz deməyin heç bir mənası yoxdur.

O, Mopoşun konyakını təriflədi, konfetinin barəsində yaxşı sözlər dedi. Və ürəyində fikirləşdi ki, insanlardan qaçmaq lazım deyil. Düşündü ki, təklik ən pis xəstəlikdir, bir növ ölmək kimi şeydir. Və onu da düşündü ki, bu spirtli içkini, heç olmasa, hərdənbir içmək lazımdır.

O bir qədəh fransız konyakından sonra Mopassan Mirələmovun da qırışığı açılmışdı.

Sifəti durulmuş, gözləri işıqlanmışdı. Və o təzə pyesin söhbətini başlamağa bayaqdan bərk tələsən “Mopoş dayday” indi mətləbə keçməyə daha tələsmirdi. Ola bilər ki, artisti bişirib yola gətirmək üçün əvvəlcə (planlı şəkildə) onun kefini açmaq istəyirdi. Ola bilər ki, xasiyyətinə yaxşı bələd olduğu Saday Sadıqlıdan eşidə biləcəyi “yox” cavabından qorxduğuna görə vaxtı qəsdən uzadırdı. Hətta ola da bilər ki, teatra Mərkəzi Komitənin xəttilə gələn o pyesin bədii kamilliyinə direktorun özü də tam arxayın deyildi və indi artistlə yaxın ünsiyyətdə ikən pyesi əvvəlki şövqlə tərifləmək ona artıq dərəcədə çətin gəlirdi.

Mopassan Mirələmov qədəhlərə bir də konyak süzdü. Qədəhindəki konyakı qurtum-qurtum içib, qəribə bir xoş təbəssümlə, üzdolusu, gözdolusu gülümsədi.

– Mən də Allah adamıyam, sənətkar, gördün də, nələr oldu! – Mopassan kefli adam kimi coşqun həvəslə dedi. – Mənim hər işimi Allah düzəldir. O çoban kənddən gəlməsəydi, mən səni hələ bundan sonra da bir ay evdən çıxara bilməyəcəkdim. Elə o Ziyadov da xalis Allahın işiydi. Eşitdin? Kişinin adın çəkən kimi 3–4 tamaşanın haqq-hesabın özü öz diliynən öhdəsinə götürdü. Fikir verdin, mən ondan kömək-zad istəmirdim. Baxarsan, yaxşı kömək eləyəcək bizə. Bu saat onun qılıncının dalı da kəsir, qabağı da. Bunlar kişiynən hələ komsomoldan dost olublar.

– Bəs o Babaş bundan qabaqkının adamı deyildi?

Fikri-zikri Camalın yanında olan Saday Sadıqlı sadəlövhcəsinə soruşdu. Direktor artistin qabağındakı dolu qədəhi göstərib:

– Vur getsin, – dedi, – can dərmanıdı. Əla çayım da var, dəmləyərik. – Durub elektrik samovarına su töküb şnuru toka taxdı. – Əşşi, qoy görək, sən Allah! Bundan qabaqkının özü adamıydı ki, hələ bir adamı-zadı da olaydı. O olan yerdə kim cürət eləyib deyə bilərdi ki, mən də adamam, bir kişinin oğluyam, ya bir arvadın əriyəm. Bir balaca adamlığı olanı da hərlədib-fırladıb axırda adamlıqdan çıxardırdı. Yanına yığdığı adamların hamısın tüləmiş cücəyə döndərmişdi! İndi necə demək olar ki, onların hansı onun adamıydı, hansı onun adamı deyildi.

Saday Sadıqlı Mopoşun vur-tut 10 il əvvəl elə bu otaqdaca köhnə rəhbərin qabağında hansı əndazədə, hansı sifətdə oturduğunu gözünün qabağına gətirib, bir yağlı söyüş söyməkdən özünü zorla saxlaya bildi. Konyakı bir qurtum içib qədəhi yerə qoydu.

– Ay allahsız, ay imansız! – dedi. – Sən indi bu sözləri mənə deyirsən?

Artistin hirslənməyindən özünü itirən Mopassan yazıqlaşıb, ölüvay görkəm aldı:

– Mən yetim indi bu sözləri sənə də deməsəm, gedim, kimə deyim? Düz deyirəm də, nəyi düz demirəm? Əgər bu adamlar həqiqətən onun adamları olsaydı heç olmasa bir-ikisi indi də gedib salam verərdi ona. Deyirlər, qapısın açan yoxdu. Oturub, təkliyinnən ulayır yalquzaq kimi.

– Ulayar da, sən olsan, ulamazsan? – Artist oturduğu yerdən qalxıb, otaqda gəzinə-gəzinə dedi. – Onun, üzünə tüpürdüyü adamlar – hələ heç üzlərinin tüpürcəyi qurumamış – indi təzə gələnin dal-qabağın yalamaq üçün növbəyə düzülüb.

Mopassan pərtliyini gizlədə bilməsə də, özünü ələ alıb, deməyə söz tapa bildi:

– Elədi. Tamam düz deyirsən. Biz də onlardanıq: mən də, indicə telefonda danışdığın Babaş Ziyadov da. Ancaq bu da, a qardaş, ondan qalıb da bizə. Yaltaqlığı, gözümüz baxa-baxa, hamının gündəlik həyat tərzinə çevirmişdi… İndi təzə gələn 2 ildə bunun qabağln necə alsın? – Utandığından, ya nədənsə Mopoşun sifətində qızartı əmələ gəldi. – Amma düzələcək, görərsən, hər şey yavaş-yavaş yoluna düşəcək. – Axırıncı sözləri Mopoş açıq-aşkar əlacsızlıqdan dedi.

Saday Sadıqlı getdikcə daha artıq yorulduğunu və yorulduqca daha çox əsəbiləşməkdə olduğunu hiss eləyirdi. Ancaq nə qədər qəribə olsa da, bu halının ötüb-keçməyini də qətiyyən istəmirdi. Əksinə, indi artistin – çılğın uşaq kimi – var səsilə qışqırıb-bağırmağı, nəyisə qırıb-tökməyi, vurub-dağıtmağı gəlirdi.

– Düzələcək, hökmən düzələcək! – Hirsindən, az qala, ağlamaq həddinə çatmış Saday Sadıqlı qəhərli səslə dedi. – Dediyin o yalquzaq kimi ulayan bir gün gəlib, hər şeyi yoluna qoyacaq. Bu millətin həqiqi sifətin bir də göstərəcək özünə. Çünki özü burda olmasa da, əkdiyi toxumlar artıq cücərib. O meydanda qan-qan deyən kal gədələr Rəhbər üçün əvvəl bağlı olan qapıları indi bala-bala açırlar. Hələ ki məşq gedir. Sonra tamaşasın da, inşallah, görəcəyik.

Direktorun sifətində şübhə və inamsızlıqla dolu soyuq təbəssüm vardı:

–Ə, yox e, nə danışırsan! – dedi. – O meydandakıların yarıdan çoxu təzənin adamlarıdı.

– Yarıdan azı da, demək, köhnənin adamlarıdı. Yaxşı da, vaxt gələr, görərik. O adam burda hakimiyyət başına bir də gəlməsə, mən adımı dəyşib, ya Mopoş, ya da Babaş qoyacağam.

Artistin bu qədər inamla danışmağı Mopassan Mirələmovu xeyli şübhələndirmişdi.

– Köhnənin o meydanda 5-10 adamı var, – dedi. – Hamısın da hamı tanıyır.

– Qurtar, sən Allahın, Mopoş! Elə məsələ də burasındadır ki, orda heç kəs heç kəsi tanımır. Sənin təzə gələnini də yıxacaqlar bu gün-sabah. O köhnə qurd gəlib öz yerində əyləşəcək. Bu millətin taleyinə Allah yazılmayıb, Rəhbər yazılıb. Allahı olmayan millətin başının üstündə bir Rəhbər mütləq olmalıdır. İndi hər yerindən duran erməniyə hədyan deyir. Ancaq hələ bir adamın ağlına gəlmir ki, erməninin bizdən üz döndərməyinin səbəbi də o köhnə və riyakar siyasətdən törəyib.

Artistin bu sayaq odlu-alovlu sözlərini elə əvvəllər də çox eşitmiş Mopassan Mirələmov onun indi dediklərindən, həqiqətən, təsirlənmişdi. Artist sözünü qurtarandan sonra da bir müddət ağzıaçıla qalmış direktor bu dəfə Saday Sadıqlıya tamam başqa məzmunda səmimi və təsirli söz demək istəsə də, öyrəşdiyi bəlağətli köhnə üslub buna imkan vermədi.

– Qardaş, dahisən, – dedi, – and olsun Allaha! Əla monoloq dedin. Elə bildim, Hamletin monoloqun böyük artist Saday Sadıqlının dilindən bir də eşitdim: “Olum, ya ölüm, budur məsələ!” Ancaq, əzizim, canım-gözüm, bəs mən nə deyirəm ki? Elə mən də sən deyəni deyirəm də.

– Xeyir, sən deyirsən ki, gəlin, bu təzədən də bir təzə Rəhbər düzəldək. O da bekarlayanda gəlsin, burda düşük-düşük məzələnsin bizinən. Bizə dərs versin, yol göstərsin. Çünki o adamın boş yerini sən də görürsən. Bunu şüurunla dərk eləyə bilməsən də, o boşluğa nəsə dürtmək üçün ürəyin sino gedir. Bu saat bütün millət gözünü o boş yerə zilləyib, ürəyində iblisanə bir nigaranlıqla Rəhbərin xəlvətcə həsrətin çəkir. Elə onun gücü də bundadı. O özündən sonra elə bir boş yer qoyub gedib ki, o boş yeri yalnız onun özü doldura bilər.

Özünü çoxdan bəri susmağa məhkum eləyən Saday Sadıqlı danışıb ürəyini boşaltmaqdan get-gedə daha çox həzz alırdı, məmnunluq, rahatlıq duyurdu. Artist stola yaxınlaşıb, konyak şüşəsini götürdü. Bu dəfə, qədəhlərə əlləri əsə-əsə, özü konyak süzdü. Və elə o konyakı içən kimi beyninin bir yerində bayaqdan gəzdirdiyi naməlum narahatlığın məlum səbəbi artistin qəflətən yadına düşdü.

– Bayaqdan soruşmaq istəyirəm, yadımdan çıxır. Deyirdin, Babaş Ziyadov məqalə yazıb. O Babaş nə yazıb ki, o məqalədə? Olmaya Rəhbəri ifşa eləyib? – Artist aşkar kinayə ilə soruşdu.

– Yox, orda rəhbər söhbəti yoxdu deyəsən. Ancaq yerlin ermənilərə bərk sataşıb. – Mopassan zorla gülümsəməyə çalışdı. – Qoy görüm, axı məndə olmalıydı o qəzet. – Durub, bir topa qəzetin arasından o qəzeti asanca tapıb gətirdi.

“Kommunist” qəzetinin bütöv bir səhifəsini tutan böyük məqaləydi. Məqalənin adı səhifənin ortasında iri hərflərlə yığılmışdı:

“ERMƏNİ XİSLƏTİ”

Müəllifin imzası məqalənin axırındaydı: “BABAXAN ZİYADXANLI”.

Yazının içində orda-burda qara şriftlə seçilən “nankor”, “xəbis”, “qəvi düşmən” sözlərini Saday Sadıqlı eynəksiz də oxuya bildi. Qəzeti kənara qoymaq istəyəndə birdən “İSTAZIN” sözü diqqətini çəkdi və eynəyini gözünə taxıb, məqaləni oxumağa başladı.

Sarsaqlamağın bu dərəcədə primitiv formasını artist bundan əvvəl bir-iki xəstə romançının populist cızma-qarasında görmüşdü və Babaşın öz məqaləsində həmin müəlliflərin yazdıqlarından bol-bol bəhrələnməyi açıq-aşkar göz qabağındaydı.

Babaş Ziyadovun iddiasına görə, “İstazın” sözünün ilkin mənası “usta ozan” olmuşdu və bu torpağın qədim sakinlərinin izini tarixdən silmək məqsədilə ermənilər bu sözü qəsdən təhrif edib, öz dillərinə uyğunlaşdırmışdılar…

Həmin o “usta ozanlar” eramızdan hələ 3 min il əvəl Əylisdən – “dağ yerindən” Dəclə-Fərat çayları vadisindəki “şum yerə”, yəni düz yerə köçüb, orada yaratdıqları dövlətin adını da öz dillərində “şum yer” qoymuş və beləliklə də, orada indi “ŞUMER” adı daşıyan qədim sivilizasiyanı yaratmışdılar.

Babaxan Ziyadxanlının məqaləsində “Əylis” sözü – oturaq yer mənasında – “Əyləc” sözündən törəmişdi. Burada, yəni Əylisdə “erməni” deyilən xalq heç vaxt yaşamamışdı və Əylisdəki bütün kilsə və qəbiristanlıqlar əvvəl “Odər” dilində Elvanod – gurod adlandırılan və sonralar “alban” adı ilə tanınan qədim türklərin tarixi torpaqlarıydı. Məqalə müəllifinin qəti qənaətinə görə, “nankor qonşularımız” tarix boyu Azərbaycan ərazisindəki yer adlarını saxtalaşdırıb, öz adlarına çıxmaqla məşğul olmuşdular. Məsələn, “Odərməni” Girdman, “Gursu”nu Qoris, “Gurbağ”ı Qarabağ, “Elvəndi” İrəvan adlandırıb, özlərinin tarixi torpağı kimi qələmə vermişdilər. Odərcə adı “Qapuağız” (yəni qapı ağzı, darvaza qapısı) olan, sonra ruslaşdırılıb “Qafqaz” adlandırılan ərazi də bütövlükdə “ərmənlərin” – igid türk ərlərinin qədim məskəniydi, ancaq “tarixən qanımıza susayan bədxah qonşularımız” bu “ərmənlər” sözünü özlərinə ad götürüb, Qafqazda “ermənilər” adında qondarma millət yaratmışdılar. “Herakl” sözünün “Koroğlu” sözündən, “İsus” sözünün “Eysar” sözündən yarandığını israrla iddia edən Bomba Babaş axırda cuşa gəlib, hətta Otello adının da öz ilkin mənasında “ODELLİ” olduğunu və Şekspirin bu məsələdə “bağışlanmaz yanlışlığa” yol verdiyini – ağayana və alimanə bir şəkildə – “sübuta yetirirdi”… Və özünün bir səhifəlik məqaləsini Babaş şair Qulaməli Qasımovun çoxdan dillər əzbəri olan misraları ilə bitirirdi:

“Azərbaycan qandan əziz, candan əziz bir nemətdir,

Ondan ötrü qan verməyən, can verməyən binamusdur, biqeyrətdir”.

Məqaləni oxuya-oxuya artist xəyalında İstazından (Astvasdundan) Vurağırda – Vardakertəcən Əylisi küçə-küçə, eyvan-eyvan, ev-ev gəzirdi. Məqaləni oxuyub qurtaran kimi nədənsə birdən-birə ona elə gəldi ki, bundan sonra Əylisi bir də heç vaxt görməyəcək…

Anasının Əylisin müsəlman qəbiristanlığındakı kimsəsiz məzarı gözünün qabağına gəldi… Bəlkə, bir həftə olardı ki, Saday anasını hər gecə yuxuda görürdü. Ana gəlib Sadayın yatdığı çarpayının yanında sözlü-sözlü oturub, sonra dinməz-söyləməz durub gedirdi. Görəsən, niyə dinmirdi, nədən narazıydı?.. Bunu anasından soruşmağa Sadayın dili gəlmirdi. Daha doğrusu, Sadayın anasının yanında dili quruyurdu. Və artist yuxudan ayılanda hər dəfə fikirləşirdi ki, bəlkə onun o Eçmiədzin sövdasına düşməyindən anası narazıdır, narahatdır. Anasının bundan savayı nədənsə narazı ola biləcəyini artist heç vaxt ağlına gətirmirdi.

Və ona birdən-birə elə gəldi ki, Əylis heç vaxt olmayıb…

Nə o Babaş, nə o Camal, nə o Lüsik… Nə o kilsə, nə də o kilsənin günbəzindəki – Allahın gözünün işığına bənzəyən – sarımtıl-çəhrayı işıq olub. İçinin gözyaşı tamı verən qəhərini uda-uda düşündü ki, bəlkə Allah da yalandır, uydurmadır. Allah yoxdur və heç vaxt olmayıb. Və bu qəribə duyğudan artist özünün də gözləmədiyi bir xoş rahatlıq, bir qəribə yüngüllük hiss elədi… Babaşın məqaləsi barədə Mopassan Mirələmova hər hansı bir söz deməyin mənasız və faydasız olduğunu düşündü. Elə-belə nəsə bir söz demək xatirinə:

– Bizim o Babaş Ziyadov nə vaxtdan Babaxan Ziyadxanlı olub? – dedi. – Əylisdə onun bir babası bisavad molla, o biri babası düşük çayçı idi.

Bayaqdan kresloda mürgüləyə-mürgüləyə artistin qəzet oxumağına səbrlə tab gətirən Mopassan, Sadayın səsini eşidən kimi, deyəsən, yuxunu canından çıxarmaq üçün dik qalxdı.

– Nə deyim? Yəqin ki, məsləhət belə olub. Lazım biliblər ki, Babaş müəllimin imzası qəzetdə elə yazılsın.

– Bunu kim lazım bilib?

– Yuxarıdan da. Yəqin, orda oturanlar belə məsləhət görüb.

– O yuxarıda oturanlar bəyəm müharibə qızışdırır? Əgər Ziyadov onların adamıdırsa, niyə bu məqalədə qonşu qırğınına fitva verir?

Özünün də sanballı dövlət adamı və siyasi zəka sahibi olduğunu artistin qarşısında nümayiş etdirmək üçün bu yerdə direktorun əlinə elə bil bir münasib fürsət düşdü.

– Səndəki bu sadəlövhlük məni öldürəcək, vallah! – dedi. – O cəbhəçi itoynadanlar “Qarabağ, Qarabağ” deyə-deyə, görmürsən, nə oyunlardan çıxır? Ancaq o Qarabağ onların heç vecinə də deyil. Məqsədləri bu hökuməti yıxıb, özlərinin hökumətini qurmaqdı. Bizim bu qara camaat da bu saat yalnız ermənini söyənin sözün eşidir. Belə olanda bəs neynəsin hökumət? Bunlar da məcburdu ki, erməni kartından öz məqsədləri üçün istifadə eləsinlər. Camaata bir yolunan çatdırsınlar ki, o erməni bizim də düşmənimizdi. Yəni siz də gəlin, bizə qoşulun. Gedib, mitinqlərdə bizi yıxmaq istəyənlərə əl çalmayın. Bu, siyasətdi, sənətkar. Siyasətin yüz cür sifəti var. – Mopassan öz ağlı ilə öyündüyünü gizlətmədən fəxr ilə artistin üzünə gülümsədi.

– Bəli, çox böyük siyasətdi. Maşallah, göz dəyməsin! Millətin baxtı gətirib demək: əksikliyin, alçaqlığın meydanı xeyli genişlənib. Bundan sonra kim nə qədər əclaflıq eləyir-eləsin, bunun günahkarı axırda erməni olacaq. – Artist ayağa durub, yaxından, lap yaxından birbaşa direktorun gözlərinin içinə baxdı. – İndi gəl, belə danışaq, Mopoş, əgər o pyesdə də mətləb budursa, məni bəribaşdan üzürlü bil. Yaşımın bu vaxtında mən durub tamaşaçı qarşısında belə sərsəm siyasəti təbliğ eləyə bilmərəm. Mən o səhnəyə bundan sonra heç çıxmasam da olar. Ancaq özün də bilirsən ki, bu iş mənlik iş deyil.

Əgər Mopassan Mirələmov uğuruna böyük ümidlər bəslədiyi yeni tamaşanın baş rolunda hər hansı bir başqa aktyor görə bilsəydi, bəlkə heç pyes müəllifinin xahişinə və yuxarıların istəyinə də məhəl qoymazdı və tərsliyi istedadından qalmayan bu vasvası artistlə elə bu yerdəcə haqq-hesabı birdəfəlik çürüdərdi. (Bu teatrda onun bir sözünü iki eləməyə kimin nə haqqı vardı). Ancaq elə məsələ də burasındaydı ki, bu rolda direktorun özü də yalnız Saday Sadıqlını görürdü. Üstəlik, son zamanlar hədsiz dərəcədə bədbinləşib, büsbütün özünə qapılmış artisti yenidən səhnəyə qaytarmaq niyyətində də direktor kifayət qədər səmimiydi.

– Qəribə söz deyirsən, – dedi. – Mənim harama yaraşır ki, belə şeydə sənə kələk gəlim. Sənə kələk gəlmək mümkündü ki? – Stolunun siyirməsindəki qovluğu çıxarıb, artistin qabağına qoydu. – Pyes budu:

“Cəhənnəmə cənnət dedik”

Elə adından da bilinir ki, bu əsərdə söhbət nədən gedir. Bunları bir vaxt sən bizə deyirdin, biz qanmırdıq, qana bilmirdik. İndi bir gənc müəllif götürüb bu barədə əsər yazıb. Yaxşı da yazıb, vallah, özün oxuyub görəcəksən. – Direktor sözünə ara verib, azca fikirləşdi. – Sən boyda sənətkara indiyəcən “xalq artisti” adı verilməyib. Nəyə görə? Ona görə ki, həmişə sözün düzün demisən. O mənfur Rəhbərin qabağında da heç vaxt özünü sındırmamısan. İndi, min şükür Allaha, vəziyyət dəyişir yavaş-yavaş. Təzə səni yaxşı tanıyır. Bilir ki, Rəhbərə ləbbeh deməyən 4–5 ziyalının birisən. Tamaşamızın birinci premyerası olan kimi çoxdan layiq olduğun adı alacaqsan. Bu da danışılıb. 100 faiz həll olunub. Yaşını da çox şişirtmə, hələ 50 yaşına 3 ay qalır. Qardaşın 3 aydan sonra, gör, sənə necə yubiley keçirəcək.

Mopassan Mirələmov Saday Sadıqlını sanki ovsunlamaq istəyirdi.

Və indi artisti kənardan görən hər kəs direktorun bu istəyə nail olduğuna bəlkə inana da bilərdi. Çünki artist Mopassanın dediklərinə – zahirən olduqca müti və məzlum bir sifətdə – lal-dinməz qulaq asırdı. Arabir gülümsəyirdi – elə bil sevinirdi. Ancaq, əslinə qalsa, Saday Sadıqlı, sadəcə, yorulmuşdu. Onun direktorun dediklərinə inanmağa da, inanmamağa da heç bir heyi-həvəsi qalmamışdı. Saday Sadıqlıdan ötrü bu saat təzə rəhbərin köhnədən, Mopoşun Babaşdan, Cambul Camalın Cingöz Şabandan, yalanın doğrudan və haqqın nahaqdan heç bir fərqi yox idi. Hətta özü ilə, bir vaxt Rəhbərə məddahlıq eləyənlərin arasında hər hansı bir fərq olduğuna da indi artist inanmırdı.

Hələ otağın havası bir yana dursun, sanki bayırdakı havanın özündən də artistin burnuna bir qəribə saxtalıq və satqınlıq iyi gəlirdi. Həm də bir anlaşılmaz, ağlasığmaz xəcalət hissi artisti casus kimi içindən gizlicə izləyirdi. Bu xəcalət, görəsən, nəyin xəcalətiydi?Bəlkə, Mopoşla ağız-ağıza verib Rəhbərin qeybətini eləməyin xəcalətiydi? Yəni artist özü üçün başqa bir məna və məzmun daşıyan o – ağrılı-acılı- köhnə və təzə rəhbər mövzusunda Mirələmovla söhbətə girişməyin elə öz-özlüyündə əskiklik, alçaqlıq olduğunu birdən dərk eləyib, ürəyində buna görə bu qədər sarsıntı keçirirdi. Sadayın birdən-birə bu hala düşməyinin əsas baiskarı bəlkə Cambul Camalın heçdən tapılıb çıxmağıydı. Həm yazıq, həm həddən ziyadə işgüzar. O sarımtıl-çəhrayı işıq hələ bir yana dursun, dünyada Camaldan ötrü sanki nə o kilsə, nə o kilsənin həyətindəki uzun-şivərək gilas ağacı olmuşdu, nə Lüsik olmuşdu, nə Hayqanuş…

Və bu sarsıntı bəlkə heç xəcalət sarsıntısı da deyildi: bu da xəcalət cildinə girmiş belə bir qorxu idi. Və bu qorxunun arxasında bu dəfə qosqoca Dünya Şərinin “Babaxan Ziyadxanlı” deyilən yeni adı, təzə sifəti dayanmışdı?

Bir sözlə, 1989-cu ilin dekabr ayının həmin o son günü, yəni Parapet bağının yanındakı o fəlakətin başına gəlməyindən bir gün əvvəl Mopassan Mirələmovdan ayrılanda Saday Sadıqlı bir adı-ünvanı bilinməyn təhqiramiz və alçaldıcı boşluğun içindəydi. Və dəhşət burasındaydı ki, o boşluqda Eçmiədzin kilsəsinin müqəddəs mehrabı da Saday Sadıqlıya teatr səhnəsi qədər maraqsız, cansıxıcı və darıxdırıcı görünürdü.

Dördüncü fəsil

Bu fəsildə doktor Abasəliyev deyir ki, dünyada günahsız məhv edilmiş gocaların, qadın və uşaqların hər birinə bircə şam yandırıb qoysaydılar, o şamların işığı göydəki Ayın işığından bir xeyli gur olardı.

Dünyanı, nə ki var,basıb-basmarlamış qatı bir duman.

Ancaq dünya yalnız dumandan ibarət ola bilməzdi. O dumanın altında mütləq nəsə vardı. Və o dumanın altındakı dünya bir azdan hökmən görünəcəkdi. Bunu Saday Sadıqlı bilirdi və öz huşsuz dünyasında – huşunu itirəndən bəri – yalnız bunu gözləyirdi.

Sonra o duman yavaş-yavaş çəkilib getdi. Ancaq artist özünün harda olduğunu yenə anlaya bilmədi. Birdən artist özünü hardasa bir soyuq daş səkinin üstündə oturan gördü. Və ona elə gəldi ki, Əylisdə çayın qırağından üzüyuxarı “Vurağırd” kilsəsinə gedən daşdöşəli küçənin tən ortasındadır.Ancaq oradan nə kilsə görünürdü, nə də o kilsənin arxasındakı uca dağ görünürdü və özünün harada olduğunu artist – şübhə və qorxu içində – təzədən anlamağa çalışırdı: əgər bu, doğrudan da, Əylisdəki o daşdöşəli “Vurağırd” küçəsiydisə, onda bəs o kilsə və o dağ axı niyə, görəsən, öz yerində deyildi?..

Sonra artist bir şirin ümidlə inandı ki, o dağ da, o kilsə də həmişəki yerindədir. O dağdan, o kilsədən və o daşdöşəli Vurağırd yolundan çoxdan uzaqlaşdığına və artıq Eçmiədzinə çatmaqda olduğuna artist, bir Allah bilir ki, necə sevindi. Və artistin ruhuna yağ kimi yayılan bu yeni ovqat onun cərrahiyyə otağından palataya köçürülməyi ilə eyni vaxtda baş verdi. Çünki başına gələnləri ağlı ilə dərk eləyə bilməsə də, özünün hansısa bir hissi orqanı ilə Saday Sadıqlı yerinin dəyişildiyini duya bilmişdi.

Xəstəxanaya düşməyinin yalnız 4-cü günü – axşama yaxın – xəstənin vəziyyəti yaxşılığa doğru nisbətən dəyişməyə başlamışdı.

Hələ özü danışa bilmirdi, ancaq ətrafdakı söz-söhbəti, deyəsən, eşidirdi və eşitdiklərinin bir qismini sanki anlayırdı da. Hər halda, xəstənin zahiri görkəmi onun səhhətinin pis olduğunu düşünməyə az qala heç bir əsas vermirdi.Azadə xanım 3 gün idi ki, gecəli-gündüzlü ərinin yanındaydı. Şəfqət bacısı Münəvvər xanım da gününün çoxusunu Saday Sadıqlının yatdığı palatada keçirirdi. Doktor Fərzani Azadə xanımın şəxsində sanki çoxdan itirdiyi əziz adamını tapmışdı. Başqa işi olmayanda o da saatlarla palatadan çıxmırdı. Azadə xanımla (gah rusca, gah azərbaycanca) müxtəlif mövzularda söhbət eləyirdi, xəstə üçün təyin etdiyi hər bir dərmanın barəsində hər dəfə Azadə xanımın da fikrini soruşurdu. Bir sözlə, doktor Fərzaninin cəmi 4 gün əvvəl artisti yerləşdirdiyi o palata indi sanki xəstəxana palatası deyildi, bir mehriban ailənin illərlə yaşadığı ev idi, ocaq idi.

Azadə xanım xəstənin nə dərəcədə ağır vəziyyətdə olduğunu atasına deməyə hələ də ürək eləmirdi. Üstəlik, doktor Fərzanidən də dönə-dönə xahiş eləmişdi ki, xəstə komadan çıxmamış, atasının ciddi narahatlığına səbəb ola biləcək məsələləri onunla telefonda danışanda, hələlik açıb-ağartmasın. Doktor Abasəliyev son 3 gündə doktor Fərzaniyə Mərdəkandan bir neçə dəfə zəng eləmişdi və Azadə xanımın xahişindən hələ keçə bilməyən həkim xəstənin travmatoloji komada olduğunu doktor Abasəliyevə deməmişdi. Ancaq bu məsələdə doktor Fərzani öz həkimliyinə də xəyanət eləmək istəməmişdi. “Travmatoloji şok hələ canından çıxmayıb, – demişdi, – narahat olmayın, keçib gdəcək”. Çünki “travmatoloji şokdan çıxmamaq” da elə, başqa sözlə, komada olmaq deməkdi.

Doktor Fərzani Nüvariş Qarabağlıdan savayı heç kəsi xəstənin yanına buraxmırdı.

Ancaq Münəvvər xanıma qalsaydı, heç o Nüvarişi də xəstənin yanına buraxmazdı. Çünki xəstəyə baş çəkməyə gələndə Nüvarişin hər dəfə palatadan ağlaya-ağlaya çıxmağından Münəvvər xanımın heç xoşu gəlmirdi. Münəvvər xanıma görə, Nüvariş xəstənin çarpayısının yanında da adam kimi dayanmırdı. Elə bir əndazədə dayanırdı ki, o çarpayıya baxanda adamın yadına tabut düşürdü.

Saday Sadıqlının xəstəxanaya düşməsinin o 4-cü günü də Nüvariş iki dəfə xəstəxanada olmuşdu: həm səhər, həm də günortadan bir az sonra. İndi isə axşama yaxın idi. Xəstənin vəziyyətindəki optimal dəyişiklik hələ təzə-təzə müşahidə olunmağa başlayırdı. Xəstə dilini tərpədib, dodaqlarını yalamağa çalışırdı. Onun sağ qolu da fasiləsiz hərəkətdə idi. Artist var gücüylə qolunu qaldırmağa can atırdı və ərinin bu hərəkətindən Azadə xanım yaman ehtiyat eləyirdi. Ona elə gəlirdi ki, Sadayın qolunu qaldırmaqda məqsədi, ilk növbədə, xaç çevirməkdir. Və ərinin həkimin, şəfqət bacısının gözü qabağında xaç çevirməyinin xəcaləti Azadə xanıma dözülməz dərəcədə ağır gəlirdi.

Münəvvər xanım, fürsətdən istifadə eləyib, mülayim ət suyunu qaşıq-qaşıq xəstənin boğazına tökürdü. Doktor Fərzani səssiz addımlarla palatada gəzinirdi və arabir ayaq saxlayıb, gözlərini televizordan ayırmadan, ürəyində nəyisə ciddi-cəhdlə götür-qoy eləyirdi. Səsi aşağı salınmış televizorda bir yekəpər, enlisifət, saqqallı kişi əl-qolunu ölçə-ölçə danışırdı. Və həkim son vaxtlar televizorda tez-tez gördüyü bu adamın kimliyini, nə dediyini və nə istədiyini elə bil məhz bu axşam və elə bu dəqiqə özü üçün müəyyənləşdirmək istəyirdi.

Əslində isə televizorda danışan o adam Partiyaya və Leninə həsr etdiyi şerlərlə məktəb dərsliklərində özünə 30 ildən bəri sanballı yer tutan tanınmış şair Qulaməli Qasımov idi.

Ancaq onun 30 illik böyük bir dövrdə hər il təzədən çap olunan o şerləri son bircə ilin içində insanların yaddaşından yerli-dibli silinmişdi, hətta adı-familiyası da. Şairın indiki adı Savalan Turanlı idi. Və onun “Uca dağım – Qarabağım” adlı poemasını indi nəinki Bakının Lenin meydanındakı izdihamlı mitinqlərdə, hətta Azərbaycanın ən ucqar kəndlərindəki toy və yas məclislərində də atəşin bir ilhamla əzbər deyən, bəlkə, yüz minlərlə adam tapılardı. Doktor Fərzaninin, söz yox ki, nə o Qulaməli Qasımovdan, nə də Savalan Turanlıdan xəbəri vardı. Doktor Fərzani bu adamdakı tükənməz enerjinin hansı mənbədən qaynaqlandığını bəlkə də həkim kimi bilmək, anlamaq istəyirdi. Ancaq doktor Fərzani axırda, deyəsən, bu qərara gəldi ki, burada bilməli və anlamalı heç nə yoxdur. Və həkimin belə bir qərara gəlməyinə, çox güman ki, şairin öz çıxışını bitirmək ərəfəsində daha ucadan və xüsusi əda ilə dediyi bu sözlər səbəb oldu:

“Yurduma göz dikmə, yağı,

Torpaqdan pay olmaz axı”.

Həkim əlini yelləyib:

– Ay bərəkallah! – dedi və televizordan aralanıb, yenə palatada gəzinməyə başladı. – Bu saqqallı uşağın deyəsən heç Əzrayıl da vecinə deyil. Elə bilir ki, bunun da torpaq payını bir gün ölçüb verməyəcəklər. Uzunluğu, vur-tut, 2 metr, eni, cəmi-cümlətanı, 50–60 santimetr. – Və həkim gülə-gülə əlavə elədi: – Amma bunun torpaq payı bir az çox olacaq, deyəsən. Çünki saqqalı çox yekədi.

Və eləcə gülə-gülə də həkim xəstəyə yaxınlaşdı. Onun hər iki gözünün qapağını ehmalca aralayıb, xəstənin göz bəbəklərini diqqətlə müayinə elədi.

– Dərmanların hələ dəyişməyəcəyik, – dedi. – Danışmağın, adam-zad tanımağın bir müddət gözləyək gərək. İnsulta qarşı nə mümkündü, eləmək lazımdı. Hələ bunun bəxti kəsib ki, başına vurulan zərbələrdən elə orda beyninə qan sızmayıb. Əvvəl mən də elə bilirdim ki, beyində anomaliya yoxdur. Amma var, görünür. Olmasaydı, indiyəcən dili açılmalıydı. Qansızma sonra da başlana bilir. Hərdən olur belə şey. İnsultun qabağını saxlaya bilsək, qalan azar-bezarına Allah özü əncam çəkəcək. Bu hələ görmür bizi. Çünki bizdən uzaqdadı. Bizi görmək istəsə, qayıdıb o uzaq yerdən gələcək. Görmək istəməsə? – Həkim ah çəkib gülümsədi. – Yox, inşallah, istəyəcək, – dedi.

Saday Sadıqlı, doğrudan da, uzaqdaydı.

Həkimdən, arvadından, yerləşdirildiyi palatadan, yatdığı çarpayıdan, hətta beyninin zədəsindən və canının ağrısından da çox-çox uzaqda idi. Ancaq o uzaqda olan, görəsən, doğrudanmı Saday Sadıqlıydı?..

Əylisdəydi, söz yox ki, Əylisdəydi. Ancaq o Əylisin özü də dünyadakı real Əylis deyildi, Sadayın (bir vaxt) 4, ya 5 yaşında yuxuda gördüyü Əylis idi.

O Saday 4, ya 5 yaşda ikən bir yazçağı Əylisdə bir xırdaca, qara, qəşəng tülkü balası peyda olmuşdu. O bala tülkünü cəmi bircə dəfə Saday öz həyətlərindəki divarın üstündə görmüşdü. O qara və qəşəng bala tülkü divardan ağaca atılmışdı, ağacda – yamyaşıl yarpaqların arasındaca – budaqdan-budağa tullanmışdı. Və elə o yamyaşıl budaqların arasındaca o bala tülkü Sadayın nəzərindən yayınıb, yoxa çıxmışdı. Və bundan bir neçə gün sonra Saday Cingöz Şabanın o tülkünü Daş Kilsənin yanındakı divarın üstündə tüfənglə vurub öldürdüyünü görmüşdü. Və o vaxtdan o bala tülkü az qala hər gecə Sadayın yuxusuna girmişdi.

Və indi o 4, ya 5 yaşlı uşağın gecələr yuxuda gördüyü o tülkü yenə sağ idi. Divarlardan ağaclara, ağaclardan divarlara tullana-tullana, Əylisin bir başından o biri başına tərəf yol gedirdi. Və o 4, ya 5 yaşlı uşaq da o qara və qəşəng bala tülkünün izinə düşüb, bircə Allah bilir ki, nə zamandan bəri yol gedirdi.

O uşaq heç vaxt o tülküdən gözəl heyvan görməmişdi. O yazdan gözəl bir yaz, o Əylisdən gözəl Əylis bu dünyada heç vaxt olmamışdı. İşıq. Hər yan işıq. Dağlarda günəşin işığı. Ağaclarda gilasın işığı. Təzəcə yarpaq açmış pişpişələr. Təzəcə çiçək açmış yasəmənlər. Bu yaz hansı ilin, hansı vaxtın yazıydı, görəsən? Axı yasəmənlər açanda gilas yetişmir.

O oynağan, sevincək tülkü balasının – üstündə gəzdiyi – divarların hamısı elə bil daşdan-torpaqdan hörülməmişdi, bir sarımtıl-çəhrayı işıqdan hörülmüşdü və o işıq daşlardan, divarlardan süzülüb, yollara, küçələrə axırdı.

4, ya 5 yaşlı Sadayın indi gördüyü Əylisdə bütün həyətlər səliqəli, güllü-çiçəkli, bütün küçələr şüşə kimi tərtəmiz, dumduruydu.

Kənarları bənövşəli, süsənli, şüşənnikli arxların hamısından işıqqarışıq mavi su axırdı. O qara və qəşəng tülkü balası divarların üstü ilə sevinə-sevinə, oynaya-oynaya üzüyuxarı – günbəzi günəşin işığından qızıl suyuna çəkilmiş Daş Kilsəyə tərəf getdikcə divarboyu arxların qırağındakı fındıq, ceviz, alça və ərik ağaclarının yamyaşıl yarpaqları da o tülkü balasıyla birgə sevinirdi. O tülkü balası o yamyaşıl yarpaqların arasında arabir uşağın gözündən itib, sonra o divarların üstündə yenidən peyda olurdu. Və məhz bu məqamlarda Saday özünün xəstəxana palatasındakı çarpayısında ağrılı, həyəcanlı, dərin sarsıntılar keçirirdi.

Bir sözlə, doktor Fərzaninin xəstənin bizdən uzaqda olmağı barədəki proqnozu dəqiq və dahiyanəydi. Onun bundan sonra yaşayıb-yaşamayacağının (hansısa böyük mənada) özündən asılı olduğunu da həkim doğru deyirdi: istəsə, gələcək, istəməsə, gəlməyəcək…

Və xəstə olduğu uzaqlıqlardan hələ ki qayıdıb gəlmək istəmirdi.

Onun üzünə baxan hər kəs bunu təsdiq edə bilərdi. Hələ o bala tülkünün dalınca Saday bir gözəl yol gedirdi. O Sadayın bütün arzu-istəyi o tülkünü tutmaq, onu bağrına basıb öpmək, dünyanın o gözəl heyvanının başını sığalladıqca sığallamaq, quyruğunu oxşadıqca oxşamaqdan ibarət idi. Və hələ ki o bala tülkü o işıqlı divarların üstündə sağ-salamat gəzib-dolanıb, o yaşıl yarpaqların arasında gizlənə bilirdi, Saday Sadıqlının da yaşamaqda olduğunu düşünməyə hər cür əsas vardı.

İlin axırıncı günü, elə işə gələn kimi, Münəvvər xanım xəstənin sarıqlarını bir-bir açmağa başladı.

Onun sağ əlinin iki barmağında, sol qolunun dirsəyində olan çıxıqların tamam bitişdiyini həkimə sevinə-sevinə xəbər verdi. Sonra iki qadın (Münəvvər xanım və Azadə xanım) köməkləşib, artistin bədənini spirtlə yaxşı-yaxşı yudular. İndi xəstənin üzdə olan yeganə fiziki problemi sağ qıçının gibsə salınmış sınığıydı. Artistin ruhi vəziyyətində elə bir əsaslı yenilik görünmürdü: hələ artist danışa bilmirdi və onun danışılana necə reaksiya verdiyini də anlamaq mümkün deyildi.

Yeni il axşamı palatada bayram süfrəsi açmağı Azadə xanım əvvəldən planlaşdırmışdı. Fikrində qoymuşdu ki, atasını da Mərdəkandan çağırsın, o axşamı hamılıqla bir yerdə keçirsinlər. Çünki doktor Fərzani ilə Münəvvər xanımın da təzə ili bir yerdə keçirməyə özgə kimsəsi yox idi. Ancaq doktor Abasəliyev axşam şəhərə gələcəyinə söz versə də, sonra fikrini dəyişdi. Hələ axşama xeyli qalmış zəng eləyib, gələ bilməyəcəyini xəbər verdi.– Belə gündə bağı başına buraxmağa qorxuram, – dedi. – Hər yeri banditxanaya döndəriblər. Daha mərdəkanlılara da etibar yoxdu.

O gün ömründə ilk dəfə Azadə xanım təzə il axşamını atasından ayrı keçirdi. Xəstəxananın yaxınlığında yaşayan Münəvvər xanım yeni ili Azadə xanımla bir yerdə qarşılayıb, gecəyarısı evinə getdi. Qızının Moskvadan zəng eləməyini gözləyən doktor Fərzani, Münəvvər xanımın getməyi ərəfəsində, 5-10 dəqiqəliyə palatada görsənib, sonra öz kabinetinə çəkildi. Palatada əri ilə tək qalmış Azadə xanım o gecə xəstəni danışdırmaq üçün illər boyu ürəyində gizlətdiyi sözləri ilk dəfə dilinə gətirdi, o sözlərlə ərini uşaq kimi oxşadı, əzizlədi. Ancaq Saday Sadıqlının dilindən o gecə də bir kəlmə söz çıxmadı. Artistin təkcə gözləri danışırdı. O gözlər həm ağlayırdı, həm gülürdü.

Saday Sadıqlının xəstəxanaya düşməyinin, düz 10-cu günü, hələ səhər erkən, doktor Abasəliyev kürəkəninin yatdığı palatanın qapısını açıb, qəflətən içəri girdi.

Onun xəstəxanaya gələcəyini heç kəs əvvəlcədən bilmirdi.

Uzunboğaz köynəyinin üstündən qalın gödəkçə geymiş qocaman psixiatr palatanın qapısından portfel əlində içəri girəndə doktor Fərzani xəstənin səhər müayinəsini təcəzə bitirib, otağın aşağı başında – pəncərənin böyründəki əlüzyuyanda əllərini yuyurdu. Münəvvər xanım pəncərədən bir azca aralıdakı dairəvi yemək stolunun üstündə həkim üçün çay-çörək hazırlamışdı. Həkimin gəlib oturmağını gözləyirdi. Azadə xanım pəncərənin qabağında dayanıb, həyətə baxa-baxa ötən həftə gedib baş çəkə bilmədiyi atasını fikirləşirdi. Xəstə isə elə əvvəlki vəziyyətində qalırdı: sifətində – 4–5 yaşlı uşağın bakirə təbəssümü, gözlərində – həsrətin və xəstəliyin həzin işığı…

Bayırda güclü külək əssə də, hava günəşli və aydın idi. Və bu saat o palatadakı adamlara kənardan baxan hər kəs ilk növbədə düşünə bilərdi ki, palatanın üçgözlü böyük pəncərəsindən içəriyə düşən gün işığına orada hamıdan çox xəstə sevinir.

Doktor Abasəliyev, hələ gödəkçəsini əynindən çıxarmamış, birbaşa kürəkəninin üstünə yüyürüb, onun üz-gözünü marçamarç öpdü. Sonra qayıdıb, doktor Fərzaninin əlini bərk-bərk sıxdı. Münəvvər xanımın ağ saçlarına ərklə sığal çəkdi. Gödəkçəsini əynindən çıxarıb, boş stulun üstünə atdı və qızının alnından öpüb, gedib xəstənin yanındakı kresloda əyləşdi.

Doktor Fərzanini heyrət bürümüşdü: ya çoxdan görmədiyi köhnə tanışının cavanlığına, çevikliyinə təəccüblənirdi, ya da qocaman psixiatrın həddən ziyadə impulsiv və ekspressiv hərəkətləri onun özünün də psixi cəhətdən nə dərəcədə normal olub-olmamağı barədə cərrahı şübhəyə salmışdı.

Doktor Abasəliyev nə həkimin bir kəlmə söz deməyinə imkan verdi, nə də qızının təşviş dolu gözlərindəki gizli mətləbi anlaya bildi. Dizinin üstünə qoyduğu portfelini həyəcandan əlləri əsə-əsə açdı. Portfelin içindəki yazılı vərəqlərdən birini götürüb, əlində bayraq kimi yellədə-yellədə, Əylisin böyük patriotu görünməmiş coşqun və atəşin bir ehtirasla öz söhbətinə belə başladı:

– Mən sənə 340 il bundan qabağın bir gözəl Əylisin gətirmişəm, növcavan. Ancaq elə bilmə ki, nağıl deyirəm. Burda hər nə var, hamısı 100 faiz olmuş şeydi. Bir Əylis tacirinin gündəlik yazmağın mən bir vaxt sənə Əylisdə danışmışdm. Yadında qalmış olar. Hələ türk ordusu Əylisi dağıtmamışdan, o gündəliyin ermənicəsini Mirzə Vabahda mən özüm görmüşdüm. 41-45-in müharibəsindən sonra o gündəliyin ruscasını bir dostum Yerevandan mənə göndərmişdi. Nə vaxtdan axtarırdım, bilmirdim ki, hara qoymuşam. Axır ki, özü tapılıb çıxdı – köhnə kitablarımın arasından. “Dnevnik Zakaria Akulisskoqo”⁷ – gündəliyin rusca adı belədi. «Дневник Закария Акулисского» – Ermənistan SSR Elmlər Akademiyası tərəfindən 1939-cu ildə Yerevanda nəşr edilib. Ancaq məncə, Akulis yox, Aqulis olmalıdı. Çünki bu söz köhnə kitabların çoxusnda “K” yox, “Q” səsiynən yazılıb. “Q” hərfini “K” hərfiynən, ola bilər ki, sonralar ruslar əvəz eləyiblər. Əylisdə də, bilirsən, bu adam indiyəcən Zəkəriyyə Əylisli adıynan qalıb. Bu adı Mirzə Vahab da həmişə belə deyirdi. O tacirin haqqında rəhmətlik dədəm də çox şey bilirdi. – Doktor Abasəliyev gözlərini artistdən ayırıb, Fərzaninin üzünə baxdı. – Gör necə hörmətli insanmış ki, Fərid, Əylisin müsəlman camaatı onun adın öz uşağına qoyur! – Üzünü yenə kürəkəninə tutdu. – Heç görmüsən ki, növcavan, başqa yerin müsəlmanı götürüb uşağına Zəkəriyyə adını qoya? Amma o Əylisdəki Zəkəriyyəni sən məndən də çox görmüsən. Yadındadı, o vaxt biz Əylisdə olanda gedib patefon almışdı özünə. Cəmi bir dənə də plastinkası vardı – Xan Şuşinskinin ifasında. Səhər açılandan gecənin yarısınacan o valı oxudurdu: “Kim nazın çəkər, ay qadası, Kim nazın çəkər, ay qadası?” – Doktor Fərzaninin palatadan çıxmaq istədiyni görüb, sözünə ara verdi. – Ə, hara? Otur, qulaq as! – dedi və cərrah yerində oturandan sonra sözünə davam elədi:

– Gündəliyində özü yazdığına görə, 1630-cu ildə anadan olub. Sən bu Əylis ermənisindəki nemes dəqiqliynə bax – lap günün, saatın da yazıb: “Bazar günü, Müqəddəs Gevorqun doğum günü, günün ikinci yarısında. – Portfelindən yeni vərəq çıxardı. – Ticarətə başlamağı belə olub: 1647-ci ilin mart ayının 5-də, 17 yaşında, bir tay ipək götürüb, Əylisdən yola düzəlib. “Mən Zakari bu gün Əylisdən yola çıxıram. O müqəddəs ruh köməyim olsun! Harada hansı bir maraqlı hadisə rastıma çıxsa, onu dəftərimə yazacağam. Və əgər yazdığımda kimsə yalan axtarsa, qoy o Müqəddəs Ruh onun zəkasına işıq salsın”.

Fikir verirsən də, ağıl versin demir, işıq salsın deyir. Gör, necə alicənab insanmış!.. İndi, səfərinin marşrutuna fikir ver: Yerevan, Qars, Ərzurum, Toqat, Bursa, İzmir, sonra Stambul. Stambulu hər yerdə “Stambol” yazır. Birinci səfəri on ay çəkir, dekabrın axırında Əylisə qayıdır. Sonra day hara qalır ki, bunun ayağı dəyməsin: Yunanıstan,Venetsiya, İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Almaniya, Polşa, Hollandiya… Hələ sən bu cavan oğlanda kəlləyə bax: təxminən 1 il sonra 1648-ci ilin oktyabr ayında yeniçərilərin Sultan İbrahimi taxtdan salmağını, gör, necə dəqiq yazır: “Stambolda su yerinə qan axırdı. Şəhər düz 20 gün qan içində üzdü. Axırda Sultan İbrahimi boğub öldürdülər. Onun böyük oğlu Məhəmmədi sultanlıq taxtına əyləşdirdilər. Sultan İbrahimin 45, Sultan Məhəmmədin 7 yaşı vardı”. Zakari, 38 il sonra, gündəliyində bu məsələyə bir də qayıdır: “Sultan Məhəmməd çox müharibələr eləmişdi, çox ölkələri, kənd-şəhərləri viran qoymuşdu. Bəlkə dənizdəki qumu saymaq bu müharibələrdə qırılan adamları saymaqdan asan olardı. Onun padişahlığı 1687-ci ilədək çəkdi. Sonra Sultan Məhəmmədi tutub, zindana saldılar. Qardaşı Süleymanı padişah elədilər. İndi Sultan Süleyman padişahdır, Sultan Məhəmməd zindandadır”.

Azadə xanım süzüb atasının qabağına qoyduğu soyumuş çayı götürüb təzələdi.

– Bir çay iç də, nə olar, – dedi. – Erməni taciri qaçmır ki.

–Çay içmişəm. Bilirsən ki, mən çayı gündə bir dəfə içirəm. – Doktor Abasəliyev bir qədər qəzəbli səslə dedi və həmin qəzəbli səslə də söhbətinə davam elədi: – Biləsən, İranın o şahları, xanları Əylisin başına nə oyunlar gətirib!.. Eşit, oxuyuram: “1653-cü il, 10 iyul, Əylis. Şah Abbasın göndərdiyi Ağa Lətif adlı xacə bu gün Əylisə gəldi. 16 nəfər azyaşlı oğlan və qızın adını kağıza yazdı, ancaq heç birin aparmadı. Allah bizə bu dəfə də rəhm elədi”.

Bu qəbildən başqa bir maraqlı məlumat: “1653, 26 iyul. Padişahın əmri ilə şərab çəkməyi qadağan elədilər. Xanın darğası Hümmət bəy bu gün Əylisə gəlib, dilimizdən iltizam aldı ki, bundan sonra Əylisdə şərab çəkilməyəcək. Bu qadağa 6–7 ay davam elədi. Sonra, Allahın köməkliyi ilə, hər şey yoluna düşdü”. İranın Şah Abbasdan sonrakı padişahı Süleymanın vaxtında da elə bir müsibət qalmayıb ki, o Əylisin başına gətirilməsin. “Səfiqulu xanın göstərişilə Qaqayız bəy deyilən birisi bu gün Yerevandan Əylisə gəldi. Özü ilə 30 atlı gətirmişdi. Onlar şahın fərmanı ilə Əylis camaatından 1000 tümən pul yığmalıydılar. Rüşvət, dərəbəylik, zülm ərşə qalxmışdı. 100-dən çox adama işgəncə verib, 35 adamı dar ağacından asdılar… Bütün bu zülmlərdən sonra camaatdan cəmi 350 tümən pul yığa bildilər”.

“Yanvar ayında çörək qıtlığı oldu”. Bunu Zəkəriyyə Əylisli 1673-cü ildə yazır. “Bu qıtlıq iyul ayında taxıl yetişənəcən davam etdi. Aclıq təkcə Qoxtan…” – Naxçıvanın cənub-şərqindən başlayıb, Ələngəz sıra dağlarınacan uzanıb gedən əraziyə o vaxt Qoxtan deyilirmiş – “…mahalında deyil, Təbrizdən Yerevana, Çarsudan Gəncəyəcən hər yeri bürümüşdü. Əylisə ordan-burdan o qədər dilənçi tökülüşüb gəlmişdi ki, onların üstündə xüsusi ordu nəzarəti qoyulmuşdu. Əylisə yaxın Vənənd, Truna…” – indi “Dırnıs” dediyimiz kənddi – “kəndləri, Əylisin monastırı talan edilmişdi. Quldurlar adamların əl-qolunu bağlayıb, mal-mülkünü, nə ki var, talayıb aparırdılar”.

Doktor Abasəliyev 340 il bundan qabaq Əylisdə yaşayıb, dünyanı gəzib-dolanan erməni tacirinin gündəliyini büsbütün əzbərləmişdi. Portfelindəki yazılı vərəqlərə gözünün ucu ilə baxan kimi, hər şey əlbəəl yadına düşürdü. Bəzən heç kağıza baxmadan da hansı sözün harda yazıldığını fəhmlə təyin eləyirdi. Yaşı səksəni keçmiş bu adamın qeyri-adi yaddaşı hamıdan çox doktor Fərzanini heyrətə gətirmişdi. Həmkarının bütün hərəkətlərini diqqətlə izləyən doktor Fərzani onun dediklərinə də get-gedə daha artıq maraqla qulaq asırdı.

Azadə xanım pəncərənin qabağında donub qalmışdı.

Atasının bir şeyə bərk aludə olanda, uşaq kimi hissə qapılıb, hər şeyi unutduğunu əvvəllər də çox görmüş Azadə xanıma onun bugünkü aludəçiliyi xüsusilə anormal təsir bağışlayırdı. Münəvvər xanım isə həm məşhur psixiatrın sözlərinə diqqətlə qulaq asırdı, həm də xəstənin sifətində donub qalmış heyrətqarışıq təbəssümdən gözünü çəkə bilmirdi. Çünki doktor Abasəliyevin gəlişilə palatada yaranmış tragikomik vəziyyətin məhz o təbəssümün başında olmağı Münəvvər xanıma məlum idi. Doktor Abasəliyevin bir huşsuz, dilsiz-ağızsız xəstə ilə belə cani-dildən söhbətə girişməyinin səbəbi, söz yox ki, məhz o təbəssüm idi.

Xəstənin gülümsəməyini doktor, yəqin ki, başladığı söhbətin artistdə oyatdığı müsbət emosiyanın nəticəsi kimi qəbul eləyirdi.

Bu söhbətlə artisti ürəkdən sevindirdiyini düşünürdü. Və bundan daha da ruhlanıb, kürəkənini 340 il bundan əvvəlin əhvalatları ilə get-gedə daha coşqun həvəslə məlumatlandırmağa çalışırdı: “1674-cü il, 24 iyun, Əylis. Bu gün çərşənbə günü Ədilbeycan vəziri” – tacir Azərbaycan sözünü hər yerdə belə yazır – Mirzə İbrahimin göndərdiyi Bəzzat bəy adlı darğa başının 10 nəfər atlısı ilə Əylisə gəldi. Bu adamların Əylisdə qalmağının hər günü bizə 3000 diana başa gəldi. Əylisdə 2 ay qalıb, 80 tümən və xeyli əşya toplayıb getdilər”.

“1679-cu il, 15 oktyabr, Əylis. Urduvarlı” – Ordubadın o vaxtkı adıdır – “Mirzə Yusifin oğlu Mirzə Əbülhüseyn İsfahanda məhkəmə işində işləyirdi. Orda Şeyxülislam rütbəsi alıb, gəlib Urduvarın qazisi oldu. Bu adam insana zülm etməkdən həzz alır. Hamını qorxudub rüşvət alır. Özü də hər gün araq içir”.

“Bu gün Xosrov ağa Əylisə varid olub, özünün Qoxtanın ağası təyin olunduğunu xalqa bəyan elədi. Meqridən, Şoruttdan, Leqramdan” – indiki Nehrəmdi— “xeyli adam gətirmişdi. Əylisin məliki Hovanesin başına min cür oyun açdılar. Yazığı eşşəyə mindirib, zurna çala-çala hər yerdə dolandırdılar. Sonra 100 tümən pul alıb yaxasından əl çəkdilər”.

Sonra doktor Abasəliyev portfelindəki vərəqləri bir müddət ora-bura çevirə-çevirə:

– Sən işə bax, – dedi, – növcavan, 1969-cu ilin iyul ayının 22-də Əylisə qar yağıb, təsəvvür eləyirsən?1677-ci ildə Əylisə, iyun ayının 3-dən ta avqustun axırınacan, bir damcı da yağış düşməyib. 1680-ci ilin may ayında Əylisə elə bir sel gəlib ki, çaya yaxın evlərin hamısı suyun altında qalıb. Sonra elə bir quraqlıq olub ki, Naxçıvandan Təbrizəcən heç yerdə içməyə də su tapılmayıb. 1667-ci ildə Əylisdə 200-dən çox uşaq çiçək xəstəliyindən tələf olub. 1679-cu ilin iyun ayında Yerevanda elə bir dəhşətli zəlzələ baş verib ki, hətta Əylisdə də bəzi evlərin, kilsələrin divarları çatlayıb. Zakari Aqulisinin gündəliyində Əylisdəki kilsələrin hamısı adbaad yazılıb. Vang kilsəsi müqəddəs Foma kilsəsidir. Bunu bilirsən. Vurağırt Vardakert sözünün təhrif olunmuşudur. Vurağırtdakı o vaxt bizim gəzdiyimiz kilsə müqəddəs Stepanos kilsəsidir. Bizim Daş Kilsə dediyimiz müqəddəs Hovanes kilsəsi, deyəsən, Zakari Aqulisinin elə öz sağlığında tikilib. Ya da o dövrdə təmir edilib, təzədən istifadəyə verilib.. 1665-ci il noyabrın 5-də Gündəlikdə belə göstərilib. – Doktor Abasəliyev yenə bir müddət portfelindəki kağız-kuğuzla əlləşdi. – “1668.4 yanvar. Bu gün Əylisdə zəlzələ oldu”.

“1668. 26 fevral. Bu gün Əylisdə göyün qərb tərəfində kometa göründü. O bizə günahlarımıza görə başımıza gələcək fəlakətlərdən xəbər verirdi”. “1668. 22 sentyabr. Bu gün Xormastundan” – Xormastun, yaxud Xorom rumların yaşadığı ölkə adıdır, XVI–XVII əsrlərin erməni və gürcü tarixçiləri indiki Türkiyə ərazisini belə adlandırıb- Əylisə gələn bir şəxs xəbər gətirdi ki, müqəddəs Məryəmin hüzur günü Toqatda, Nisrada, Bolidə, Bursada və Mirzəvanda elə bir dəhşətli zəlzələ baş verdi ki, yer çatlayıb cadar-cadar oldu”. “1668. 21 dekabr. Əylisin müqəddəs Foma monastrının baş keşişi arximandrit Petros monastırın dörd bir yanına uca hasar çəkdirir. Qüllə və günbəzlərin tikintisində gəcdən, çay daşından və bişmiş kərpicdən istfadə olunur. Kürdüstandan” – Türkiyədəki Van, Bitlis, Diyarbəkir vilayətlərinin ərazisinə o vaxt Kürdüstan deyilirmiş – “ustalar gəlib. İçəridəki divarlara daş üzlük vurulur. Monastıra su çəkilir. Allah cəmi işləyənlərin qoluna qüvvət versin”.

İndi doktor Abasəliyev daha heç xəstənin üzünə də baxmadan yazılı vərəqləri bir-birinin dalınca portfelindən çıxarıb, qəribə bir həvəslə sanki öz-özünə oxuyurdu.

Münəvvər xanım bu işin çox çəkəcəyini görüb, araya söz qatmağa çalışdı:

– Axı, doktor, hər yerdə yazırlar ki, o kilsələr erməni kilsəsi deyil, alban kilsəsidi. Deyirlər, ermənilər o kilsələri sonradan öz adlarına çıxıb. Elə o Zəkəriyyə də, nə bilirsiz, bəlkə heç erməni olmayıb, alban olub.

Doktor Abasəliyev başını qaldırıb Münəvvər xanımınn üzünə baxmağa da sanki vaxt sərf eləmək istəmədi. Gözlərini əlində tutduğu kağızdan ayırmadan:

–Çox biməzmun söz danışırsan, bacı! – dedi.– Əgər birisi özü özünə erməni deyirsə, mən gedib ona necə deyim ki, yox, sən erməni deyilsən. Albansan, ləzgisən, talışsan, moltanısan. Doğrudur, Əylis ermənilərinə zoq deyənlər də var. Bunların dilləri də Yerevan ermənilərinin dilindən bir az fərqli dildi. Elə yazılarında da xeyli fərq var. Ona qalsa, Bizim Ordubadın müsəlman əhalisinin də hər kənddə bir dili var. Şəkilini bakılıynan qarışdırammarsan. Dilində, xasiyyətində, adətində nə qədər desən fərq var. Erməni də belə. O albanlar kim olub, harda yaşayıb – deyəmmərəm. Amma bilirəm ki, Əylisdəkilər erməni olub. Özü də erməninin lap xalisindən.

Doktor Fərzani də fürsətdən istifadə edib, söhbətə qarışmağı lazım bildi.

Yarıciddi, yarızarafat:

– Bizim bu müsəlman dünyası, görəsən, erməniynən niyə yola getmir, ay Zülfü? – dedi. – Bəlkə, bunu elə Allahın özü belə məsləhət bilib.

Bu dəfə doktor Abasəliyev əlindəki vərəqi kənara qoyub tərs-tərs Fərzaninin üzünə baxdı.

– Bisavad-bisavad danışma, – dedi. – Sən guya bilmirsən ki, niyə biz hələ də özümüzə “qılınc müsəlmanı” deyirik. Çünki biz qılınc zoruna müsəlman olmuşuq. Dünyanın indiki müsəlman əhalisinin 99 % bir vaxt xəlifətin qılıncından keçib. Elə o Naxçıvanın özündə – hələ 7-ci əsrin əvəllərindən başlayaraq, – ərəblər 100 minlərlə dinc adamın qanın axıdıb. Ərab istilasından sonra- mongol-tatar işğalı. Səlcuklar, oğuzlar nə bilim nələr… O gəlir, qırır gedir, bu gəlir, qırır gedir. Elə tək xəlifət ordusunun məhv etdiyi insanların hər birinə bircə şam yandırıb qoysaydılar, o şamların işığı, Fərid, göydəki ayın işığından inan ki, gür olardı. İranın ən rəhmdil padişaxı güya birinci Şah Abbas olub. Ancaq onun elə tək o Əylisin başına gətirdiyi müsibətlər hələ heç bir dəftər-kitaba yazılmayıb. “Allahi Əkbər” sözu dilindən düşməyən bu şeytan törəməsi hər gür murdar əmələ qol qoyub. Hələ qız-gəlin bir yana dursun, ağzından süd iyi gələn oğlan uşaqlarını da kəndlərdən, şəhərlərdən seçdirib, yığıdırıb, aparıb İsfahanda, Ərdəbildə hərəmxanalara doldurub. Erməni hər şeyə dözməyə razı olub, bircə dinini dəyişməyə heç vaxt razı olmayıb. Erməni Məhəmməd ümməti olmağı özü üçün fəlakət hesab edib. Bu millət hər şeydən bezib, ancaq öz kilsəsini tikməkdən, kitabını yazmaqdan, üzünü göyə tutub, Allahını çağırmaqdan heç vaxt bezməyib. Başqa yerin ermənisin deyəmmərəm, Fərid. Ancaq bizim o Əylis erməniləri Allahın adına layiq insanlar olub.

– Torpaqdan əli üzüləndə insan bəs neynəsin, deyirsən? Onun da əlacı göyə baxmağa qalır da! – Doktor Fərzani bığaltı gülümsəyə-gülümsəyə dedi.

Doktor Abasəliyev kağızların arasından təzə vərəq çıxardı: – “1651-ci il. 7 oktyabr. Təbriz. Qardaşım Simonla Təbrizə gəldik. Təbriz xanı Əliqulu xan Simona Məhəmməd dinini qəbul etdirmək istəyirdi. Bizi bu böyük bəladan Allah özü hifz elədi”.

Xəstəyə dərman verməyin vaxtına hələ yarım saat qalırdı.

Ancaq atasının o gündəliyi səhifə-səhifə oxumağa təzədən girişdiyini görən Azadə xanım ərinə dərman vermək bəhanəsilə çarpayıya yaxınlaşıb, xəstəni azad buraxmağın vaxtı çatdığını yenə qaş-gözlə atasına başa salmağa çalışdı. Lakin doktor Abasəliyev qızının narahatlığına bu dəfə də heç bir əhəmiyyət vermədi. Portfelindən indi də ayrı bir vərəq çıxardıb, əlində yelləyə-yelləyə:

– Burda belə bir şey də var, növcavan, – dedi. – Zəkəriyyə Əylisli 1676-cı ilin noyabr ayının 10-da öz gündəliyndə yazır: “Mən Zakari müqəddəs Hovanes kilsəsinin həyətində bir saz, qollu-budaqlı çinar əkdim”. Mən bilən, o Daş Kilsə tərəfdə axı çinar ağacı olmayıb. Sən bilərsən bəlkə olub, mənim yadımdan çıxıb?

Gözləri elə bu andaca birdən-birə xeyli böyüyən Saday Sadıqlı dodağı əsə-əsə:

–Çeşməsədin! Eçma… eçmazza! – dedi. Döyülüb xəstəxanaya düşdüyü vaxtdan bəri bu onun dilindən çıxan yeganə sözəbənzər bir şey idi. Və bu sözəbənzər səs düzümünün məhz “Eçmiədzin” demək olduğunu yalnız Azadə xanım anlaya bildi. Anlayıb, özünü saxlaya bilmədi. Azadə xanım fəryad dolu bir səslə hönkürüb ağlamağa başladı:

– Papa! Papa!.. – Azadə xanım hönkürə-hönkürə deyirdi. – Bu hələ danışa bilmir, papa!.. Heç adam-zad da tanımır. Sən də bayaqdan elə deyirsən, deyirsən, sözünə bir dəqiqə ara vermək istəmirsən.

Doktor Abasəliyevin rəngi ağappaq ağardı.

Yuxudan təzəcə oyanıb, harada olduğunu anlamaq istəyən adam kimi əvvəl xəstənin, sonra isə növbə ilə Fərzaninin, Münəvvər xanımın və gözlərinin yaşını yığıb-yığışdıra bilməyən yeganə qız balasının üzünə baxdı.

– Bəs axı indicə bir söz dedi. – Doktor Abasəliyev, sual dolu, çaşqın gözlərilə yazıq-yazıq Fərzaninin üzünə baxdı.

– Hə, ağzından bir səs çıxdı, deyəsən. Bu gərək çoxdan danışaydı. Məsələ çox uzandı.

– Bəs bunu əvvəldən niyə demədiz?

Doktor Fərzani ərkyana məzəmmətlə:

– Heç ağzımızı açmağa qoydun ki!.. Bizlərdən 340 il o tərəfdə – o köhnə əyyamlarda Əylisdə özün üçün kef eləyirdin. Heç bizi görürdün ki! – Doktor Fərzani ürəkdən gülə-gülə ucadan dedi və sonra səsinin tonunu dəyişib, ciddi maraqla soruşdu: – O Əylisdə, doktor, doğrudan, elə adamlar olub?

– Olub, bəli! O Əylisdə bir vaxt Allah kimi insanlar yaşayıb. Su çəkiblər, bağ salıblar, daş yonublar. Gedib, min zülmünən orda-burda pul qazanıb, gətirib o Əylisin hər qarışın cənnətə döndəriblər. 18-19-cu illərdə türk ordusu Əylisi dağıdıb gedəndən sonra kəndin müsəlman camaatı erməni xarabalarında hələ də hər gün qızıl axtarır. Torpağı belləyəndə də hamı elə bilir ki, yerdən qızıl çıxacaq. Qəbirləri sökürlər, kilsələrin divarlarının dibini qazma ilə qazdıqca qazırlar. Əylisin müsəlmanı gecə yuxusunda da erməninin qızılını görür. O qızılnan ki, erməni yerin dibindən su çıxarıb – dağın-daşın arasından Əylisin hər yerinə fayton yolu çəkdirib. Dəhnə tikib. Çayın yatağı boyunca hər yerdə sal daşdan hörgü hörüb. Küçələrin hamısına seçmə çay daşı döşəyib. O qızılın hesabına Əylisdə 10-dan çox möhtəşəm kilsə tikilib. O kilsələrin hər biri bəlkə bir ton qızıla başa gəlib.

– O kilsələrin bir-ikisi bizim Urmiyədə də vardı. Ancaq o zonada ermənilərin ən böyük kilsəsi, deyəsən, Maku tərəfdəydi. Mən balaca uşağıdım, amma bizim Urmiyə ermənilərinin də yığışıb, ildə bir-iki dəfə o kilsəyə ibadətə getməyin görmüşdüm. O kilsənin adı, deyəsən, Qara kilsəydi. – Öz uşaqlıq vətənini birdən yada salmış doktor Fərzani az vaxtda xeyli kövrəlmişdi.

– Bildim, bildim! Makudakı monastırı deyirsən. – Sevimli mövzusuna qayıdan doktor Abasəliyevin marağı təzədən coşmağa başladı. – O monastır Makudan 30–40 kilometr aralıda, İranla Türkiyənin sərhədində olmalıdır. Çaldıran yamacının yaxınlığında. O dərədə İsmayıl şah türk ordusuna məğlub olub. Sonra nəşəni-tiryəki xorlaya-xorlaya, oturub ölənəcən şer yazıb. O monastır bir o qədər də qədim monastır deyil. Ermənilərin xristianlığı qəbul eləməyindən, təxminən 600 il sonra inşa olunub. O ətrafda başqa bir böyük monastır da olmalıdır – Keşiş Tatevosun monastırı. O Tatevos 71 il ömür yaşayıb. İsa Məsih dininin güclü təbliğatçılarından olub. Dini, tarixi mövzularda bir neçə kitab yazıb. Bizim Əylıisdə də olub, deyəsən. Ancaq onun Əylisdə nə vaxt olduğunu dəqiq bilmirəm.

İndi xəstə öz uzaq aləmindən doktor Abasəliyevə hədsiz heyrətlə baxırdı.

Bu dilli-dilavər gümrah qoca Saday Sadıqlıya tanış gəlirdi və artist haçansa, haradasa gördüyü bu adamın kim olduğunu sanki var gücü ilə yada salmağa çalışırdı. Qadınlar səbirsizliklə bu kilsə, keşiş, Əylis söhbətinin qurtarmağını gözləyirdi. Və xəstənin vəziyyəti barədə danışmağa bu dəfə Münəvvər xanım başladı:

– Yaraları tez sağaldı, doktor. – Şəfqət bacısı doktor Abasəliyevə deyirdi. – Qolunun birində çıxıq vardı, əlinin barmaqları da 3 yerdən çıxmışdı, 4–5 günün içində bitişdi hamısı. Sınığının da heç bir qorxusu yoxdu, barmaqların rahatca tərpədir. Bədən cavandı, möhkəmdi, sınığı da, inşallah, tez bitişəcək. Beyin silkələnməsinin fəsadları çox olur. Siz bunu hamıdan yaxşı bilirsiz. Ancaq, doktor, 10 gün az vaxt deyil. Xəstə indiyəcən, heç olmasa, danışmalıydı. Xəstəni, bəlkə, vaxt ikən Moskvaya aparmaq lazımdı? Fərid Qasanoviçlə Azadə xanım da bu fikirdədi.

– Anqioqrafiya eləmisən? – Doktor Abasəliyev Fərzanidən soruşdu.

– Dünən kraniqrafiya eləmişəm. Bizdə anqioqrafiya aparatı yoxdu.– Doktor Fərzani fikirləşdi. – Münəvvər xanım düz deyir, Moskvaya götümək məsləhətdi. Ancaq bunu yerindən tərpətmək də indi çox təhlükəlidi. Bir az da gözləyək, görək. Ancaq Moskvasız ağlım bir şey kəsmir. – Doktor Fərzani müqəssircəsinə Azadə xanımın üzünə baxdı və başını aşağı salıb durdu.

Bir müddət heç kəs cınqırını çıxarmadı.

Sonra doktor Abasəliyev başqa bir pis xəbərlə o hüznlü sükutu pozdu:

– O Nüvariş bildin də neynədi, Asya?

– Yox. Bəyəm nə olub ki, Nüvarişə?

– Deyirlər, evinin balkonundan özünü yerə atıb.

– Kim deyir? – Azadə pıçıltılı, titrək səslə soruşdu.

– Mərdəkanda çörək dükanında arvadlar danışırdılar. Ölməyin mən özüm də 3–4 gün bundan qabaq radioda eşitmişdim. Ancaq özün balkondan atmağın bilmirdim.

– Deyirəm axı, bu niyə görsənmir buralarda? – Doktor Fərzani dedi. – Ay zalım, ay zalım, bu da kəndirbazlıq eləməyə vaxt tapdı.

– Allah rəhmət eləsin! – Münəvvər xanım başını-bədənini dərdli-dərdli yırğalaya-yırğalaya dedi.

Və o gün səhər o palataya az qala uça-uça girən doktor Abasəliyev günortaya yaxın acza qalanda tamam başqa bir görkəmdə xəstəxanadan çıxıb, Mərdəkana yollandı.

Saday isə o dünyadan hələ qayıtmamışdı.

Bu dünyanın sarımtıl-çəhrayı işığından hörülmüş uca-uca divarlar boyunca, bir qara və qəşəng tülkü balasını pusa-pusa, nə zamandan bəri yol gedən o 4, ya 5 yaşlı uşaq indi kəndin aşağı məhəlləsini yuxarı məhəlləsindən ayıran dikin başında – rəngi günəşin işığında bir azca qırmızıya çalan – boz dağın döşünə sığınmış Daş Kilsənin lap yaxınlığındaydı. Havadan ceviz yarpağının acımtıl tünd qoxusu, həm də səpsərin su iyi gəlirdi. Çünki yolun qırağındakı bir uca ceviz ağacının yaşıl budaqları hər tərəfdən uşağın dayandığı o dikin üstünə sallanmışdı və Daş Kilsənin altındakı daş ovdandan axan gur suyun şırıltısı hər yeri ağzına götürmüşdü.

O qara və qəşəng tülkü balası indi o ceviz ağacının yarpaqları arasında, körpəcə uşaq kimi sevinə-sevinə, yenə atılıb düşürdü, gizlənib görünürdü və uşaq o tülkü balasını gözdən qoymaq istəmirdi. Ancaq uşaq həm də su içmək istəyirdi. Susuzluqdan uşağın başının-beyninin az qala içi də od tutub yanırdı. Və yaxındakı o daş ovdandan şırıltı ilə axıb, yolun ağzındakı xırdaca daş hovuza tökülən o sərin su uşağı maqnit kimi özünə çəkirdi. Ancaq o tülkü balasını gözdən itirməyin qorxusu onu suya yaxın düşməyə qoymurdu.

Sonra uşaq o bala tülkünün ceviz ağacından atılıb, yaxındakı daş divarın üstü ilə yenidən yol başladığını gördü. Sevinib, ürəklənib o şırhaşır axan suya, nəhayət, yaxınlaşa bildi. Ovcunu şırşırın altına tutdu. Ancaq o suyun bir damcısı da uşağın ovcuna düşmədi. Öz ovcunun içində uşaq bir zərrə sərinlik duymadı, əksinə, bir – ürəkbulandıran – isti hava duydu. O şırhaşır axan suda beyninin yanğısını söndürmək üçün uşaq başını ovdanın altına soxdu. Ancaq onun bu istəyi də alnmadı, o gur su uşağın beynindəki yanğını söndürə bilmədi. O qara və qəşəng tülkü balasını həmişəlik gözdən itirməyin bütün dəhşətini də uşaq məhz bu zaman hiss elədi. Haradasa tüfəng atıldı və açılan güllənin səsi, qaynar qurğuşun kimi, uşağın qulaqlarına doldu. Və o güllənin harda atıldığını bilmək üçün uşaq son gücünü toplayıb, başını qaldıranda əvvəlki uca və işıqlı daş divarların yerində Əylisin – palçıqdan hörülmüş – adicə bir boz divarını və o divardan üstdən-aşağı yağış suyu kimi süzülən alqırmızı qan gördü.

Və o qan o palçıq divardan hələ süzülüb axmaqda ikən haradasa bir uca Kilsənin çat verib cadar-cadar olmuş divarları arasında nə zamandan bəri, bir qara xəbər kimi dolaşan o səs də indi o tüfəngdən açılan güllənin səsinə qarışıb, bir qara bulud kimi göyün üzünə qalxdı. Və o güllənin harda açıldığını görmək üçün xəstə güc-bəla başını qaldırıb, göyə baxanda göyün nəhayətsiz ucalığında “Göyərçin bazarı” deyilən “Vurağırd” kilsəsinin çat vermiş divarını gördü.

1990-cı ilin yanvar ayının 12-si, cümə günü, axşamtərəfiydi.

Başının bir dəstə arvadı ilə şəhərin küçələrində bütün günü şüar deyib, xalqı azadlıq mücadiləsinə çağıran Savalan Turanlı indi, axşamtərəfi, Parapet bağının yanındakı erməni kilsəsinin qabağında növbəti mitinq keçirirdi. Qulaməli Qasımovun adamları bəlkə bir saatdan çox olardı ki, kilsəyə od vurmuşdu. Ancaq kilsə hələ də əməlli-başlı alışmaq bilmirdi və işin bu tərəfi şairin başına toplaşan bir neçə ərsiz, vətənpərvər arvadı xüsusilə hövsələdən çıxarırdı.

Azadə xanımla Münəvvər xanım Saday Sadıqlının cənazəsini, xəstəxananın maşınında, Göy məsciddə yudurtmağa aparırdı.

Xəstəni insultdan hifz edə bilməyən doktor Fərzani – yorğun və yazıq bir görkəmdə – öz kabinetində oturub, qızının Moskvadan zəng eləməyini o axşam xüsusi təlaş və nigarançılıqla gözləyirdi.

Parapet bağının yanındakı kilsənin pəncərələrindən çıxan qara tüstü, get-gedə arta-arta, 1990-cı ilin 13 yanvarının qara gecəsinin qan qoxulu havasına qarışırdı.

Doktor Abasəliyev Mərdəkanda hələ ki hər şeydən xəbərsiz idi.

Və o Əylisin kilsələrində gecələyən göyərçinlər hələ öz yuvalarında asudə yatırdılar.

Naşir tərəfindən

Vaxt gələcək ki, Azərbaycan və Türkiyə erməni xalqının soyqırımına görə cavab verməli olacaqlar. 20-ci əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyasında baş verən qətllərə, 1988-1989-cu illərdə Bakı və Sumqayıtda baş verən amansız qətllərə, birinci və ikinci Qarabağ müharibələrində həlak olanların hamısına görə. Ədalət qalib gəlməlidir.

Oxumağı da tövsiyə edirik:

Levon Zaven Surmelyanın" xanımlar və cənablar, sizə müraciət edirəm"

Avstriya-bohem yazıçısı Franz Tersanenin "Musa-dağın qırx günü"

Saday Şakarlinin "qurd ürəyi"