Читать книгу: «Le maccheronee»
Teofilo Folengo
Le maccheronee
Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata
Pubblicato da Good Press, 2022
EAN 4064066087395
Indice
I
II
LIBER PRIMUS
LIBER SECUNDUS
LIBER TERTIUS
LIBER QUARTUS
LIBER QUINTUS
LIBER SEXTUS
LIBER SEPTIMUS
LIBER OCTAVUS
LIBER NONUS
LIBER DECIMUS
LIBER UNDECIMUS
LIBER DUODECIMUS
LIBER TERTIUS DECIMUS
LIBER QUARTUS DECIMUS
LIBER QUINTUS DECIMUS
LIBER SEXTUS DECIMUS
LIBER DECIMUS SEPTIMUS
LIBER DECIMUS OCTAVUS
LIBER DECIMUS NONUS
LIBER VIGESIMUS
LIBER VIGESIMUS PRIMUS
LIBER VIGESIMUS SECUNDUS
LIBER VIGESIMUS TERTIUS
LIBER VIGESIMUS QUARTUS
LIBER VIGESIMUS QUINTUS
III
LIBER PRIMUS
LIBER SECUNDUS
LIBER TERTIUS
IV
APPENDICE
I
II
III
IV
I
Indice
ZANITONELLA
SIVE INNAMORAMENTUM ZANINAE ET TONELLI
TONELLUS
Forte caleffabit gens me citadina vilanum,
quod sic Zanninae brusor amore meae,
quod ve, bovum stallas usus nettare boazzis,
sforzor amorosas fora butare doias.
5 Heu semel in pania cuncti veschiamur amoris:
qui non puttus amat, credite, vecchius amat.
Nec minus urbanis mattescunt gentibus illi,
qui menant pastos ad beverare boves,
qui mungunt vaccas, pegoras qui forbice tosant,
10 qui pascunt asinos gramine, fronde capras,
quique sciunt magros ad giandas ducere porcos,
quique sciunt buschis grana cavare tridis.
Nemo super terram panem mangiare videtur,
cui non puntigera panza foretur acu.
15 Sit contadinus quisquam, sit natus in urbe,
trat semel in trapolam quemque Cupido suam.
Ille veretones tirat huc, tirat improbus illuc,
qui volat ut smerlus, caecus et absque braga.
Et quamvis mea sit qua scribo penna badilus,
20 zappaque callosas det celebrata manus,
et licet inchiostri mihi sit calumare botazzus,
quem sugo, dum cerebrum bella Zanina sugat,
non tamen, oyme, gravem potui scampare brusorem,
per quem sforzatur cedere vanga pivae.
AD ZANINAM
25 Tempus erat quando flores primavera galantos
spantegat, et freddam scolat Apollo brinam.
Sancta facit saltare foras Agnesa lusertas,
serpaque scorzato corpore laeta godit.
Capra petit caprum, chiamatque cavalla cavallum,
30 quaeque sibi charum cercat osella virum.
Invernata novas armenta biolcus ad herbas
menat, et ad torum calda vedella fugit.
Boschicolae frifolat Philomelae gorga per umbras,
datque suos primo rondina mane sonos.
35 Te tunc ante meos oculos desgratia duxit,
o Zannina, gulae corda gaiarda meae.
Vix et apena tuum vidi gregnare bochinum,
illico balestram discaricavit Amor.
Discaricavit Amor talem, mihi crede, sagittam,
40 ut pro te veluti pegola nigra bruser.
Sola, precor, mea sis, mea sis tu sola morosa,
sic tuus aeterno tempore drudus ero.
Omnibus in rebus contentor habere sodalem,
compagnum dulci non in amore volo.
45 Si nil gnecca tuo fueris, Zannina, Tonello,
non mitriam summi ferre bramabo papae.
Deh! per amore Dei, si te amo, dic mihi verum:
num migolam pro me dulcis amoris habes?
non ingannor, habes, quia sic natura comandat:
50 —O brigata, volo, quisquis amatur amet.
AD CUPIDINEM
Solus solettus stabam colegatus in umbra,
pascebamque meas virda per arva capras.
Nulla travaiabant vodam pensiria mentem,
nullaque cogebat cura gratare caput.
55 Cum mihi bolzoniger cor, oyme, Cupido, forasti,
nec tuus in fallum dardus alhora dedit.
Tota ruinasti rationis moenia, quae tum
circa coradellam bastio fortis erant.
Nonne disarmatam panzam peralhora catasti?
60 nonne fuit rocchae guarda neguna meae?
More valenthominis schenam deretro feristi:
o bellas provas quas, traditore, facis!
Crede mihi, pocum soldatus acquistat honorem,
bottinum poveras qui menat extra casas.
65 Oro sed almancum, si sic tractare Tonellum
te iuvat, angoscae cura sit una meae.
Nunquid habes in me solam solummodo frizzam?
Si bene per zuccam quaeris, un'altra latet.
Sentiat hanc etiam medio Zannina figato,
70 apta nec affanno sit medesina suo.
Scannasti poverum Tonnellum, scanna Zaninam,
pendeat ut nostrae iusta balanza somae.
Si caricas asinum, neque par sit utrique galono
sarcina, non illam bestia pigra feret.
75 Omnia sunt drittis semper iuxtanda misuris,
per versum sic res it cadauna suum.
DE ZANNINA
Nonne Diana mihi se monstrat stella politam,
cum tirat occhiadas bella Zanina suas?
nonne scaviatam mihi sol damatina palesat,
80 cum scoprit trezzas chara morosa suas?
nonne tuas aperis nobis, san Marche, tesoros,
cum ringit dentes dolza putina suos?
Tullius in pergol Ciceronus nonne ragionat,
cum parlat nymphae docta loquela meae?
85 gens citadina sonat chitarinos nonne tricordes,
cum cantat musae bocca basanda meae?
capra legera mihi saltando nonne someiat,
cum ballat divae gamba gaiarda meae?
Testa, manus, gambae, pes, venter, coppa Zaninae,
90 seu stet, seu sedeat, sive lavoret agros,
seu parlet, cantet, mangiet, faciat ve coellum,
sunt ea quae nisi sint nil patet esse bonum.
Sunt sol, luna, Venus, mundus, mediusque Milanus;
sunt (ut concludam) tota Cipada mihi.
AD ZANINAM
95 O Zannina meo plus stralusenta badilo,
cur sguardaduris me, traditora, feris?
Sunt mihi tot raschi medio ventrone ficati,
occhiadas quoties das mihi saepe tuas.
Quales barberii video splendere bacinos,
100 aut qualis multum vanga drovata nitet,
sberlusenta quidem talis tua fazza scoraiat,
quisquis mostazzum vult doniare tuum.
Quando tibi miror guanzas rossore galantas,
—O giandussa—crido,—stella Diana venit.—
105 Esse tuos digitos penso bis quinque cavecchios,
quos tibi de perlis fecit Apollo suis.
In teneram posses ferrum voltare povinam,
cum tortorellam, cum titalora canis.
Est verghetta mihi de fino facta piombo,
110 hanc tibi donabo, sis molesina tamen.
DE SE MEDESIMO
Phoebus abandonat terras cascatque sotacquam,
Vultque super lectum se colegare suum.
Zappator zappam, bovarus lassat aratrum,
cavaque fossator straccus a casa redit.
115 Cuncta repossatum redeunt, gallina polarum,
porcus porcillum, capra caprile petit.
Fabri martellos ponunt, pennamque nodari,
installatque asinos iam molinara suos.
Quisque aliquem busum cercat qualcumque ripossum,
120 solus ego tota nocte travaio miser.
ECLOGA
TONELLUS, GARILLUS, PETRALUS.
TO. Dum stravaccatae pegorae marezant,
dumque passutas coprit umbra vaccas,
ecce sub gianda locus umbriosus,
barba Garille.
125 GA. Cancar, est verum, reposemus ambo.
Quam bonus ventus sofiat sub istis
fraschibus, dum sol nimio boientat
rura calore.
TO. Sentin ut tantae cicigant cigalae?
130 sentin ut rumpunt cerebros cridore?
hoc aguzzatur (modo sit coellum)
voia bevendi.
Ergo taccatum quod habes galono
da mihi fiascum, sitio, Garille,
135 atque ganassas habeo brusatas,
spudo stopinos.
Tu prius buso remove coconem,
iam bibo, clo clo resonat botazzus;
est bonum vinum, sed habet saporem,
140 oibo, vaselli.
Sum refrescatus, mihi milza nodat;
sicca pro troppo coradella caldo
sorbuit vinum veluti quadrellus
toltus ab igne.
145 Sentio flatum stomachi gaiardum: vox mihi salda, quid erit, Garille, si meae versum facimus Zaninae? accipe pivam. GA. Canta, dum plenis sofio ganassis, 150 lilili blirum, male stoppo busos, lili brilirum, quid agis? comenza. Bliri lilirum. TO. Debeo grossum facere an sotilum? GA. Es refredatus, mihi fac sotilum. 155 Hor su lá, dic su. TO. Zoanina bella, scolta Tonellum. Oyme, li blirum, Zoanina blirum, huc veni, lirum, mea, berli lirum. Sed quid a longe video venire? 160 ecce Petralus. PE. O Toni, quare dubitas nientum? tu ne contradis retines in istis bestias, porcos, pegoras, caprettas, nec via scampas? 165 miror ut panzam tibi stas gratare, et facis cantu resonare boscum, et facit tecum reboare lu lu piva Garilli. Nos todescorum furiam scapamus, 170 qui greges robbant, casamenta brusant, foeminas sforzant, vacuant barillos, cuncta ruinant. Tu tamen cantas ab amore presus, tu tuam curas potius Zaninam, 175 quam spagnolorum veniente stolo perdere capras. TO. Mantuae noster duca, vel Cipadae, ocium nobis facit hoc, Pedrale, deque camporum stopiis suorum 180 pascolo vaccas. Semper huic servus, volo schiavus esse: tres ei dono pegoras ognannum, octo formaios, totidem recoctas, quinque cagiadas. 185 Sit meus semper duca, sit patronus, imperadorus, papa, rex, compadrus, quem canam, donec mihi vox carebit tempore vecchia. Quattuor nigras gerit ille osellas, 190 nomen illarum bene non recordor. GA. Sunt ne cornacchiae? tacolae ne? corvi? TO. Non ita, cancar! haec aves coelo pratigant in alto: seque reginas volucrum domandant, 195 haec polum crollant, baratrum spaventant tempore guerrae. PE. Non mihi migam tua sors noiosa, quam tibi fecit duca mantuanus, sed todescorum potius canaia 200 tanta recrescit. En meo scazzor proprio paeso, en viam charas scapolo caprettas, sum malavoiae, quia dulce retro lasso terenum. 205 En duos agnos modo parturitos vix guido mecum, pecoris speranzam. Hei mihi qualis codesella balzat nos pegoraros! Saepe cornacchiae faciendo cra cra, 210 saepe civettae faciendo gnao gnao, ante dixerunt mala tanta nobis supra caminos. Dic, Toni, tandem mihi iam rasonem, ut quid et quare tot in angonais, 215 et tot in rerum straniis bagordis Mantua saltat? TO. Mantua est totis melior citadis, Mantuae gens est bona, liberalis, Mantuam semper squaquarare sentis, 220 barba Pedrale. Ista primaios genuit poëtas, alter in Phoebi beveratur amne, alterum pleno gregus imbriagat saepe bigunzo. 225 Hinc cavallorum bona razza nascit, terra vaccarum nat in amne lactis, ricca formento, pegoris, olivis, piscibus, uvis. Semper in ballis godit et moreschis, 230 hic sonant pivas, cifolos, tiorbas, hic ve sampognas, pifaros, rubebas, cagaque cimblos. Factio non hic gibelina plus quam ghelfa guardatur, sed amant vicissim, 235 prandeunt, coenant, caciant, osellant, arma manezant. Non ibi cartae, tavolerus, atque non ibi tric trac, crica, sbarainus, cum quibus giochis iuvenes sedendo 240 corpora guastant. GA. Ut super montem male barca possat, utque barozzus male sulcat undas, hoc facit stessum giovenezza stando ludere cartis. 245 TO. Mantuae zugant cugolis rodondis, quas vocat Bressae populus borellas, quando per cerchi spatium balotta itque reditque. Gonfias ballas veluti vesigas 250 solis ad razzos agitant scanellis, hic batit primus, rebatit secundus, cazza notatur. Giostra, bagordus, scrimiaeque ludus sunt iuventutis godimenta nostrae: 255 vos simelmenter iuvenes de Bressa statis alegri. PE. Deh, Toni, quantum mihi das afannum, dum modo Bressam poveram recordas, quae patit nunc nunc mala tanta, quanta 260 portat un'altra. Nam quis hormaium Deus aut diavol huic dabit qualcum miserae solazzum? non, Toni, plus est ut erat sub alis Bressa Samarchi. 265 Qualis est inter Paduae vilanos gallus aut sguizzer, magis aut todescus, quum fracassatis ab utrinque squadris cascat in illos, quum tapinello rabidi lupazzi 270 dant feridazzas ruginente ferro, atque per panzam faciunt regattam figere forcas; talis est inter varias canaias nobilis Bressae poverusque nostrae: 275 inter et centum penitus busatur artelarias. Hanc avisavit bene tunc ruinam quando castelli Mirabella turris, tota de peso nebulis levata, 280 longe volavit. Illa bombardae stygium tenebat pulverem, dico stygium, quod ipsum, si Toni nescis, genuere mundo trenta diavoy. 285 Hanc focus coeli rapuit debottum. O puta, qualis crepitus sonavit! saxa de centum pesiis volarunt ad Colucuttum. Post eum casum sequiere tanta 290 bella cum Gallis, italis, spagnolis, cura Capellettis, sguiceris, todeschis, ac Brisighellis. Non eos Manto patitur malannos, non malapasquas in honore, vita, 295 rebus in nostris, at honore tolto robba cagatur. At diem iam nox tenebrare coepit: vado, sta sanus, pegorare felix; ac meis stallis, modo quas relinquo, 300 usa libenter. TO. Nocte tu noscum remanebis ista; sta, tibi dico, bone mi Pedrale, poma, castagnas habeo, casettum. PE. Nolo, valete.
DE SEIPSO
305 Vado per hunc boscum solus, chiamoque Zaninam,
ut chiamat vitulum vacca dolenta suum.
Cursitat huc illuc, nescit retrovare fiolum,
smergolat echisonis per nemus omne cridis.
Fert altam codam, se trigat, stendit orecchias,
310 an scoltet puttum forte boare suum.
Heu quia nil sentit, nec sentiet omnibus annis,
namque suum pignus dulce becarus habet.
Plangens tandem aliquo se firmat sola sub antro,
nulla dat nerba cibum, nulla dat unda bibum.
315 Me rursum trasportat amor de more cavalli,
quem smaniare facit vista cavalla procul.
Raspat et antrattum soghae retinacula spezzat,
longeque fameio retro cridante fugit.
It rognendo viam, sofiat per utrumque canalem,
320 cercat equam, sed non pazzus acattat equam.
Dicere nil zovat famulo:—Sta, bestia, pru, sta;—
nilque in crevello mostra biava trigat.
Sola tamen potis est illum firmare cavalla,
sic me, sic heu me sola Zanina potest.
325 Scorrozzata tamen stat semper gnecca Tonello,
nec causam sdegni vult mihi dire sui.
Me non ascoltat lachrymantem more putini,
cui perdonanzam sic peto, sic ve crido:
—Oyme, Zanina, tuum spresias ne ingrata Tonellum,
330 o plus calcagnis dura Zanina meis.
Qualem terrenum ghiazzarum tempore vango,
quum nil gasones vanga zelata forat,
talem surda tuam reputo rigidescere voiam,
non piat orecchias ulla preghera tuas.
335 Nocte levo susum, sono pivam, canto Rosinam,
cantoque: Para foras, belle Gianole, capras.
Tu matinadis incagas, tuque sonettis.
Heu libertatis venditor omnis amans!—
Quomodo supportas istud, fraschetta Cupido?
340 Est braga iam capiti facta beretta meo.
Ad corpus sanctae, volo blastemare, Nefissae,
nulla est affannis doia paranda meis.
Hanc amo poltronam, quid amo? magis immo botyri
more scolor, nec non sulphuris igne coquor.
345 Ipsa tamen vecchio plus ostinata muletto,
calcibus hinc chioccat, morsibus inde piat.
DE BOCCA ZANINAE
Bocca Zoanninae quum grignat, grignat Apollo;
labra Zoanninae sunt codesella mihi.
Bocca Zoanninae quum parlat, parlat Ulisses,
350 labra Zoanninae sunt malapasqua mihi.
Bocca Zoanninae quum cantat, cantat Arion,
labra Zoanninae sunt titalora mihi.
Bocca Zoanninae quum spudat, balsama spudat,
labra Zoanninae sunt aqua nampha mihi.
355 Bocca Zoanninae quum plangit, plangit azalum,
plangunt saxa, petrae duraque ferra colant.
Haec ea dum grignat, parlat, flet, cantat adunca,
grignant, flent, parlant cuncta, canuntque simul.
Atque ego dum grigno, parlo, fleo, canto, spudoque,
360 sic facio quoniam sic mea putta facit.
MATINADA
Quis meam casu reperit coradam? Olá, non audis, Zoannina surda? Dic meam quis nam rapuit coradam, ventre forato? 365 Sentio me me vomitare flatum, nam coradellam mihi sustulerunt, non coradellam bovis aut cavalli, dico nec asni, sed meam parlo propriam coradam 370 cum tuis guardis, oculisque ladris, o meae lusor Zoanina vitae, ventre cavasti. Cum piva multas venio fiatas, et matinadis cano te galantis, 375 nec tamen duram tibi, porca, testam rumpere possum. Nunc matarellum sono, nunc pavanam, nil meae curas sonimenta pivae, quae, schitarrinos superans et arpas, 380 pecora squaiat. Unus est princeps schitarae sonator Orpheus, cunctis celeber paësis, sic similmenter prior est Tonellus gloria pivae. 385 Orpheus seccas tirat ad budellas haspides surdos, basilisca, dragos, fraxinos, querzas, salices, onizzos, saxa, matones. Non ego mancum facio Tonellus: 390 vix pivae flatu repleo botazzum, et lili blirum digiti comenzant, omnia saltant. Per domum ballant tavolae, cadreghae, guindali, naspi, gramolae, buratti, 395 scamna, lettirae, simul huc et illuc mille zavattae. Saepe dum canto gelidis sub umbris, cum lupis agnae, canibus capellae, vulpibus galli pariter comenzant 400 fare morescam. Dura sed plus es, Zoanina, saxis: ac habes testam similem giarono, porto calcagnos ego plus tenellos quam tua voia. 405 Nunc super lectos alii repossant, solus intornum sine luce vado, non habes de me, traditora, doiam, immo caleffas. Ayme, cur tantas renui morosas? 410 nonne Bertazzam, Toniam, Simonam, nonne Gelminam? cagalocchius, ergo sis molesina. Nam bianchinam voco te superbis, teque bellinam nimis esse bravas; 415 quisquis est bellus putat esse bruttos quoslibet altros. Ne tuae credas, mea gioia, fazzae, quod biancuzzos habeat colores: bianca dat panem mihi terra pocum, 420 sed nigra massam. Ergo me nulla spresias rasone. Nonne sum riccus, bonus atque bellus? tresque porchettos habeo tetantes ubera scroiae? 425 Sunt mihi septem pegorae, novemque cum viro caprae, iuvenisque vacca: lacte nec maium carui novello atque polenta. Sum satis bellus, satis et politus, 430 vado stringatus simul octo stringhis, meque saltantem pedibus legeris nullus arivat. Porto de paia vitiae capellum, cuius in banda posui medaiam, 435 qua sub ut stringa rubea ligatur penna caponis. Sed viam butto quid ego parolas? cridat indarnum mea piva surdis, Non orecchiarum patitur tuarum 440 rogna gratari.
AD EANDEM
O Zannina mei sollazzum dulce figati,
dulcior est muso nulla recotta tuo.
Potta meae matris, quam sum modo cordis alegri,
me quoniam Stanam credis amare gosam.
445 An zelosa tui facta es, mea perla, Tonelli?
martellum nostri nunquid amoris habes?
Hei mihi quam tundus, quam sum lignamine grossus,
si credam chiachiaris fidere posse tuis.
Tu me bertezas, dubito, me, zaccara, burlas,
450 non est soiandi causa veruna tamen.
Siccine te fidum semper trapolare bonhomum?
siccine menchionus sum tibi, semper ero?
haec sunt poma, nuces, castagnae, gucchia piroli,
quas tibi ricchezzas munere, ladra, dedi?
455 talia num scordas? veniat tibi canchar in occhis.
Quid nimis indusias? me cito scanna, precor.
Me, lupa crudelis, spazzatamenter amazza,
te potes in trippis abotinare meis.
Sum tuus, ergo tuis de impresis fac ve refac ve
460 sicut cervelli me guidat orma tui.
Aut impastatum milii cum pane tracanna,
smaltitumque simul cum macarone caga.
Ah datur altandem marzam comprendere: non hoc
Tonnelli meritat longa leanza tui.
465 Nonne daparte mea specchiettum Dina rotondum
attulit et nitidi quinque dotonis acus?
nonne duas stringas? tamen es ingrata Tonello,
quoque magis dono, tu magis aspra venis.
Te Brothem et Stroppi, te nudus membra Pirazzus
470 fecit et in durum vertit azale caput.
Ferri pectus habes in me, sed pectus ofellae
in Bertolino, perfida vacca, tenes.
Tu Bertolinum mihi praefers? te ne Righettum?
cedere ne ingenium debet utrique meum?
475 Si nos doctrina paragonas, doctior illis
sum vanigare hortos, sumque menare boves.
Si signalatis gestis magnisque prodezzis,
me meritat regem Franza, Cipada papam.
Deh voias, Zannina, tuum cognoscere tortum,
480 et me quem stizzus brusat amoris ama.
AD EANDEM FUGIENTEM
ALPHABETUM
Ayme, quo longe scapolas Zanina? ayme, cur schenam, traditora, voltas? ayme, sta mecum soror et codognum accipe pomum. 485 Barbaros vincis feritate turcos, bistones, moros, sviceros, todescos, bestias, serpos, quot habet diablos Belzebub orco. Curre planinum, tibi saxa rumpunt 490 cuncta scarparum sparamenta, solas: cancar ortighis veniat, quod ipsae crura cruentant. Deh quid indarnum sequor hanc ribaldam? deh quid istius sub amore ladrae 495 ducor ad forcam? mihi troppa lazzum doia parecchiat. Ecce non longe video cavallam, est ei pro me misero cavezza; ergo cornacchis laqueo picatus 500 esca manebo. Forca sit nostrae medicina poenae, forca tot guaios penitus sconibit, forca me picchet, pariterque ladram forca Zaninam. 505 Gratias coelo, quia nunc trovavi gaudium, quo me fugient afanni; guardiani campis faciam seguram gutture pesus. Haec salix, aut haec erit apta quercus 510 hanc meae vitae satiare voiam. Heu quid expecto miser? est adessum hora picandi. Ito nunc ito, Zoanina cruda, ito, qui se met picat, est Tonellus, 515 ibis ad stuvam sine quo, nimisque indusiasti. Laude mancabis, mea namque stanca lingua non maium veniebat, ut te laeta cantaret, faciente piva 520 li li li blirum. Muta tu semper precibus fuisti, matta quapropter reputaris esse: mortus at postquam fuerit Tonellus, moesta crepabis. 525 Non dabo non plus tibi poma, figos, non rosas, mentam, ricolam, basecchiam, non dabo non plus lepores, columbos non dabo non plus. O mihi giornus maledictus ille, 530 ossa cum pro te mihi tota sensi obteri dardis ab Amore iactis! o furor, o mors! Possit ad terram rigolare coelum, possit ad centrum ruinare terra, 535 possit in flammas simul omnis ire pontus et aër: Quin simul cunctae pereant puellae, quin simul vacchae moriantur istae; quaeque donnarum meritat picari, 540 quaeque brusari. Rumor et lites veniunt ab illis, rixa cum foemnis pariter creatur, ricchus est mundus diavolabus istis, ricchior orcus. 545 Semen est mendax muliebre, vanum, semen ingratum, petulans, malignum, sordibus plenum, putridum, diabli stercore plenum. Troia per solam cecidit bagassam: 550 totus it mundus simul ad brodettum, tuque per puttam modo iam, Tonelle, temet apicca. Vado piccari, locus iste non est vistus, en sogam iugulo tacavi. 555 Vado iam supra salicem, sed ah quis volgitur istuc?
