Читать книгу: «Le maccheronee»

Teofilo Folengo

Le maccheronee

Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata

Pubblicato da Good Press, 2022

goodpress@okpublishing.info

EAN 4064066087395

Indice

I

II

LIBER PRIMUS

LIBER SECUNDUS

LIBER TERTIUS

LIBER QUARTUS

LIBER QUINTUS

LIBER SEXTUS

LIBER SEPTIMUS

LIBER OCTAVUS

LIBER NONUS

LIBER DECIMUS

LIBER UNDECIMUS

LIBER DUODECIMUS

LIBER TERTIUS DECIMUS

LIBER QUARTUS DECIMUS

LIBER QUINTUS DECIMUS

LIBER SEXTUS DECIMUS

LIBER DECIMUS SEPTIMUS

LIBER DECIMUS OCTAVUS

LIBER DECIMUS NONUS

LIBER VIGESIMUS

LIBER VIGESIMUS PRIMUS

LIBER VIGESIMUS SECUNDUS

LIBER VIGESIMUS TERTIUS

LIBER VIGESIMUS QUARTUS

LIBER VIGESIMUS QUINTUS

III

LIBER PRIMUS

LIBER SECUNDUS

LIBER TERTIUS

IV

APPENDICE

I

II

III

IV

I

Indice

ZANITONELLA
SIVE INNAMORAMENTUM ZANINAE ET TONELLI
TONELLUS

Forte caleffabit gens me citadina vilanum,

quod sic Zanninae brusor amore meae,

quod ve, bovum stallas usus nettare boazzis,

sforzor amorosas fora butare doias.

5 Heu semel in pania cuncti veschiamur amoris:

qui non puttus amat, credite, vecchius amat.

Nec minus urbanis mattescunt gentibus illi,

qui menant pastos ad beverare boves,

qui mungunt vaccas, pegoras qui forbice tosant,

10 qui pascunt asinos gramine, fronde capras,

quique sciunt magros ad giandas ducere porcos,

quique sciunt buschis grana cavare tridis.

Nemo super terram panem mangiare videtur,

cui non puntigera panza foretur acu.

15 Sit contadinus quisquam, sit natus in urbe,

trat semel in trapolam quemque Cupido suam.

Ille veretones tirat huc, tirat improbus illuc,

qui volat ut smerlus, caecus et absque braga.

Et quamvis mea sit qua scribo penna badilus,

20 zappaque callosas det celebrata manus,

et licet inchiostri mihi sit calumare botazzus,

quem sugo, dum cerebrum bella Zanina sugat,

non tamen, oyme, gravem potui scampare brusorem,

per quem sforzatur cedere vanga pivae.

AD ZANINAM

25 Tempus erat quando flores primavera galantos

spantegat, et freddam scolat Apollo brinam.

Sancta facit saltare foras Agnesa lusertas,

serpaque scorzato corpore laeta godit.

Capra petit caprum, chiamatque cavalla cavallum,

30 quaeque sibi charum cercat osella virum.

Invernata novas armenta biolcus ad herbas

menat, et ad torum calda vedella fugit.

Boschicolae frifolat Philomelae gorga per umbras,

datque suos primo rondina mane sonos.

35 Te tunc ante meos oculos desgratia duxit,

o Zannina, gulae corda gaiarda meae.

Vix et apena tuum vidi gregnare bochinum,

illico balestram discaricavit Amor.

Discaricavit Amor talem, mihi crede, sagittam,

40 ut pro te veluti pegola nigra bruser.

Sola, precor, mea sis, mea sis tu sola morosa,

sic tuus aeterno tempore drudus ero.

Omnibus in rebus contentor habere sodalem,

compagnum dulci non in amore volo.

45 Si nil gnecca tuo fueris, Zannina, Tonello,

non mitriam summi ferre bramabo papae.

Deh! per amore Dei, si te amo, dic mihi verum:

num migolam pro me dulcis amoris habes?

non ingannor, habes, quia sic natura comandat:

50 —O brigata, volo, quisquis amatur amet.

AD CUPIDINEM

Solus solettus stabam colegatus in umbra,

pascebamque meas virda per arva capras.

Nulla travaiabant vodam pensiria mentem,

nullaque cogebat cura gratare caput.

55 Cum mihi bolzoniger cor, oyme, Cupido, forasti,

nec tuus in fallum dardus alhora dedit.

Tota ruinasti rationis moenia, quae tum

circa coradellam bastio fortis erant.

Nonne disarmatam panzam peralhora catasti?

60 nonne fuit rocchae guarda neguna meae?

More valenthominis schenam deretro feristi:

o bellas provas quas, traditore, facis!

Crede mihi, pocum soldatus acquistat honorem,

bottinum poveras qui menat extra casas.

65 Oro sed almancum, si sic tractare Tonellum

te iuvat, angoscae cura sit una meae.

Nunquid habes in me solam solummodo frizzam?

Si bene per zuccam quaeris, un'altra latet.

Sentiat hanc etiam medio Zannina figato,

70 apta nec affanno sit medesina suo.

Scannasti poverum Tonnellum, scanna Zaninam,

pendeat ut nostrae iusta balanza somae.

Si caricas asinum, neque par sit utrique galono

sarcina, non illam bestia pigra feret.

75 Omnia sunt drittis semper iuxtanda misuris,

per versum sic res it cadauna suum.

DE ZANNINA

Nonne Diana mihi se monstrat stella politam,

cum tirat occhiadas bella Zanina suas?

nonne scaviatam mihi sol damatina palesat,

80 cum scoprit trezzas chara morosa suas?

nonne tuas aperis nobis, san Marche, tesoros,

cum ringit dentes dolza putina suos?

Tullius in pergol Ciceronus nonne ragionat,

cum parlat nymphae docta loquela meae?

85 gens citadina sonat chitarinos nonne tricordes,

cum cantat musae bocca basanda meae?

capra legera mihi saltando nonne someiat,

cum ballat divae gamba gaiarda meae?

Testa, manus, gambae, pes, venter, coppa Zaninae,

90 seu stet, seu sedeat, sive lavoret agros,

seu parlet, cantet, mangiet, faciat ve coellum,

sunt ea quae nisi sint nil patet esse bonum.

Sunt sol, luna, Venus, mundus, mediusque Milanus;

sunt (ut concludam) tota Cipada mihi.

AD ZANINAM

95 O Zannina meo plus stralusenta badilo,

cur sguardaduris me, traditora, feris?

Sunt mihi tot raschi medio ventrone ficati,

occhiadas quoties das mihi saepe tuas.

Quales barberii video splendere bacinos,

100 aut qualis multum vanga drovata nitet,

sberlusenta quidem talis tua fazza scoraiat,

quisquis mostazzum vult doniare tuum.

Quando tibi miror guanzas rossore galantas,

—O giandussa—crido,—stella Diana venit.—

105 Esse tuos digitos penso bis quinque cavecchios,

quos tibi de perlis fecit Apollo suis.

In teneram posses ferrum voltare povinam,

cum tortorellam, cum titalora canis.

Est verghetta mihi de fino facta piombo,

110 hanc tibi donabo, sis molesina tamen.

DE SE MEDESIMO

Phoebus abandonat terras cascatque sotacquam,

Vultque super lectum se colegare suum.

Zappator zappam, bovarus lassat aratrum,

cavaque fossator straccus a casa redit.

115 Cuncta repossatum redeunt, gallina polarum,

porcus porcillum, capra caprile petit.

Fabri martellos ponunt, pennamque nodari,

installatque asinos iam molinara suos.

Quisque aliquem busum cercat qualcumque ripossum,

120 solus ego tota nocte travaio miser.

ECLOGA
TONELLUS, GARILLUS, PETRALUS.

TO. Dum stravaccatae pegorae marezant,

dumque passutas coprit umbra vaccas,

ecce sub gianda locus umbriosus,

barba Garille.

125 GA. Cancar, est verum, reposemus ambo.

Quam bonus ventus sofiat sub istis

fraschibus, dum sol nimio boientat

rura calore.

TO. Sentin ut tantae cicigant cigalae?

130 sentin ut rumpunt cerebros cridore?

hoc aguzzatur (modo sit coellum)

voia bevendi.

Ergo taccatum quod habes galono

da mihi fiascum, sitio, Garille,

135 atque ganassas habeo brusatas,

spudo stopinos.

Tu prius buso remove coconem,

iam bibo, clo clo resonat botazzus;

est bonum vinum, sed habet saporem,

140 oibo, vaselli.

Sum refrescatus, mihi milza nodat;

sicca pro troppo coradella caldo

sorbuit vinum veluti quadrellus

toltus ab igne.

145 Sentio flatum stomachi gaiardum: vox mihi salda, quid erit, Garille, si meae versum facimus Zaninae? accipe pivam. GA. Canta, dum plenis sofio ganassis, 150 lilili blirum, male stoppo busos, lili brilirum, quid agis? comenza. Bliri lilirum. TO. Debeo grossum facere an sotilum? GA. Es refredatus, mihi fac sotilum. 155 Hor su lá, dic su. TO. Zoanina bella, scolta Tonellum. Oyme, li blirum, Zoanina blirum, huc veni, lirum, mea, berli lirum. Sed quid a longe video venire? 160 ecce Petralus. PE. O Toni, quare dubitas nientum? tu ne contradis retines in istis bestias, porcos, pegoras, caprettas, nec via scampas? 165 miror ut panzam tibi stas gratare, et facis cantu resonare boscum, et facit tecum reboare lu lu piva Garilli. Nos todescorum furiam scapamus, 170 qui greges robbant, casamenta brusant, foeminas sforzant, vacuant barillos, cuncta ruinant. Tu tamen cantas ab amore presus, tu tuam curas potius Zaninam, 175 quam spagnolorum veniente stolo perdere capras. TO. Mantuae noster duca, vel Cipadae, ocium nobis facit hoc, Pedrale, deque camporum stopiis suorum 180 pascolo vaccas. Semper huic servus, volo schiavus esse: tres ei dono pegoras ognannum, octo formaios, totidem recoctas, quinque cagiadas. 185 Sit meus semper duca, sit patronus, imperadorus, papa, rex, compadrus, quem canam, donec mihi vox carebit tempore vecchia. Quattuor nigras gerit ille osellas, 190 nomen illarum bene non recordor. GA. Sunt ne cornacchiae? tacolae ne? corvi? TO. Non ita, cancar! haec aves coelo pratigant in alto: seque reginas volucrum domandant, 195 haec polum crollant, baratrum spaventant tempore guerrae. PE. Non mihi migam tua sors noiosa, quam tibi fecit duca mantuanus, sed todescorum potius canaia 200 tanta recrescit. En meo scazzor proprio paeso, en viam charas scapolo caprettas, sum malavoiae, quia dulce retro lasso terenum. 205 En duos agnos modo parturitos vix guido mecum, pecoris speranzam. Hei mihi qualis codesella balzat nos pegoraros! Saepe cornacchiae faciendo cra cra, 210 saepe civettae faciendo gnao gnao, ante dixerunt mala tanta nobis supra caminos. Dic, Toni, tandem mihi iam rasonem, ut quid et quare tot in angonais, 215 et tot in rerum straniis bagordis Mantua saltat? TO. Mantua est totis melior citadis, Mantuae gens est bona, liberalis, Mantuam semper squaquarare sentis, 220 barba Pedrale. Ista primaios genuit poëtas, alter in Phoebi beveratur amne, alterum pleno gregus imbriagat saepe bigunzo. 225 Hinc cavallorum bona razza nascit, terra vaccarum nat in amne lactis, ricca formento, pegoris, olivis, piscibus, uvis. Semper in ballis godit et moreschis, 230 hic sonant pivas, cifolos, tiorbas, hic ve sampognas, pifaros, rubebas, cagaque cimblos. Factio non hic gibelina plus quam ghelfa guardatur, sed amant vicissim, 235 prandeunt, coenant, caciant, osellant, arma manezant. Non ibi cartae, tavolerus, atque non ibi tric trac, crica, sbarainus, cum quibus giochis iuvenes sedendo 240 corpora guastant. GA. Ut super montem male barca possat, utque barozzus male sulcat undas, hoc facit stessum giovenezza stando ludere cartis. 245 TO. Mantuae zugant cugolis rodondis, quas vocat Bressae populus borellas, quando per cerchi spatium balotta itque reditque. Gonfias ballas veluti vesigas 250 solis ad razzos agitant scanellis, hic batit primus, rebatit secundus, cazza notatur. Giostra, bagordus, scrimiaeque ludus sunt iuventutis godimenta nostrae: 255 vos simelmenter iuvenes de Bressa statis alegri. PE. Deh, Toni, quantum mihi das afannum, dum modo Bressam poveram recordas, quae patit nunc nunc mala tanta, quanta 260 portat un'altra. Nam quis hormaium Deus aut diavol huic dabit qualcum miserae solazzum? non, Toni, plus est ut erat sub alis Bressa Samarchi. 265 Qualis est inter Paduae vilanos gallus aut sguizzer, magis aut todescus, quum fracassatis ab utrinque squadris cascat in illos, quum tapinello rabidi lupazzi 270 dant feridazzas ruginente ferro, atque per panzam faciunt regattam figere forcas; talis est inter varias canaias nobilis Bressae poverusque nostrae: 275 inter et centum penitus busatur artelarias. Hanc avisavit bene tunc ruinam quando castelli Mirabella turris, tota de peso nebulis levata, 280 longe volavit. Illa bombardae stygium tenebat pulverem, dico stygium, quod ipsum, si Toni nescis, genuere mundo trenta diavoy. 285 Hanc focus coeli rapuit debottum. O puta, qualis crepitus sonavit! saxa de centum pesiis volarunt ad Colucuttum. Post eum casum sequiere tanta 290 bella cum Gallis, italis, spagnolis, cura Capellettis, sguiceris, todeschis, ac Brisighellis. Non eos Manto patitur malannos, non malapasquas in honore, vita, 295 rebus in nostris, at honore tolto robba cagatur. At diem iam nox tenebrare coepit: vado, sta sanus, pegorare felix; ac meis stallis, modo quas relinquo, 300 usa libenter. TO. Nocte tu noscum remanebis ista; sta, tibi dico, bone mi Pedrale, poma, castagnas habeo, casettum. PE. Nolo, valete.

DE SEIPSO

305 Vado per hunc boscum solus, chiamoque Zaninam,

ut chiamat vitulum vacca dolenta suum.

Cursitat huc illuc, nescit retrovare fiolum,

smergolat echisonis per nemus omne cridis.

Fert altam codam, se trigat, stendit orecchias,

310 an scoltet puttum forte boare suum.

Heu quia nil sentit, nec sentiet omnibus annis,

namque suum pignus dulce becarus habet.

Plangens tandem aliquo se firmat sola sub antro,

nulla dat nerba cibum, nulla dat unda bibum.

315 Me rursum trasportat amor de more cavalli,

quem smaniare facit vista cavalla procul.

Raspat et antrattum soghae retinacula spezzat,

longeque fameio retro cridante fugit.

It rognendo viam, sofiat per utrumque canalem,

320 cercat equam, sed non pazzus acattat equam.

Dicere nil zovat famulo:—Sta, bestia, pru, sta;—

nilque in crevello mostra biava trigat.

Sola tamen potis est illum firmare cavalla,

sic me, sic heu me sola Zanina potest.

325 Scorrozzata tamen stat semper gnecca Tonello,

nec causam sdegni vult mihi dire sui.

Me non ascoltat lachrymantem more putini,

cui perdonanzam sic peto, sic ve crido:

—Oyme, Zanina, tuum spresias ne ingrata Tonellum,

330 o plus calcagnis dura Zanina meis.

Qualem terrenum ghiazzarum tempore vango,

quum nil gasones vanga zelata forat,

talem surda tuam reputo rigidescere voiam,

non piat orecchias ulla preghera tuas.

335 Nocte levo susum, sono pivam, canto Rosinam,

cantoque: Para foras, belle Gianole, capras.

Tu matinadis incagas, tuque sonettis.

Heu libertatis venditor omnis amans!—

Quomodo supportas istud, fraschetta Cupido?

340 Est braga iam capiti facta beretta meo.

Ad corpus sanctae, volo blastemare, Nefissae,

nulla est affannis doia paranda meis.

Hanc amo poltronam, quid amo? magis immo botyri

more scolor, nec non sulphuris igne coquor.

345 Ipsa tamen vecchio plus ostinata muletto,

calcibus hinc chioccat, morsibus inde piat.

DE BOCCA ZANINAE

Bocca Zoanninae quum grignat, grignat Apollo;

labra Zoanninae sunt codesella mihi.

Bocca Zoanninae quum parlat, parlat Ulisses,

350 labra Zoanninae sunt malapasqua mihi.

Bocca Zoanninae quum cantat, cantat Arion,

labra Zoanninae sunt titalora mihi.

Bocca Zoanninae quum spudat, balsama spudat,

labra Zoanninae sunt aqua nampha mihi.

355 Bocca Zoanninae quum plangit, plangit azalum,

plangunt saxa, petrae duraque ferra colant.

Haec ea dum grignat, parlat, flet, cantat adunca,

grignant, flent, parlant cuncta, canuntque simul.

Atque ego dum grigno, parlo, fleo, canto, spudoque,

360 sic facio quoniam sic mea putta facit.

MATINADA

Quis meam casu reperit coradam? Olá, non audis, Zoannina surda? Dic meam quis nam rapuit coradam, ventre forato? 365 Sentio me me vomitare flatum, nam coradellam mihi sustulerunt, non coradellam bovis aut cavalli, dico nec asni, sed meam parlo propriam coradam 370 cum tuis guardis, oculisque ladris, o meae lusor Zoanina vitae, ventre cavasti. Cum piva multas venio fiatas, et matinadis cano te galantis, 375 nec tamen duram tibi, porca, testam rumpere possum. Nunc matarellum sono, nunc pavanam, nil meae curas sonimenta pivae, quae, schitarrinos superans et arpas, 380 pecora squaiat. Unus est princeps schitarae sonator Orpheus, cunctis celeber paësis, sic similmenter prior est Tonellus gloria pivae. 385 Orpheus seccas tirat ad budellas haspides surdos, basilisca, dragos, fraxinos, querzas, salices, onizzos, saxa, matones. Non ego mancum facio Tonellus: 390 vix pivae flatu repleo botazzum, et lili blirum digiti comenzant, omnia saltant. Per domum ballant tavolae, cadreghae, guindali, naspi, gramolae, buratti, 395 scamna, lettirae, simul huc et illuc mille zavattae. Saepe dum canto gelidis sub umbris, cum lupis agnae, canibus capellae, vulpibus galli pariter comenzant 400 fare morescam. Dura sed plus es, Zoanina, saxis: ac habes testam similem giarono, porto calcagnos ego plus tenellos quam tua voia. 405 Nunc super lectos alii repossant, solus intornum sine luce vado, non habes de me, traditora, doiam, immo caleffas. Ayme, cur tantas renui morosas? 410 nonne Bertazzam, Toniam, Simonam, nonne Gelminam? cagalocchius, ergo sis molesina. Nam bianchinam voco te superbis, teque bellinam nimis esse bravas; 415 quisquis est bellus putat esse bruttos quoslibet altros. Ne tuae credas, mea gioia, fazzae, quod biancuzzos habeat colores: bianca dat panem mihi terra pocum, 420 sed nigra massam. Ergo me nulla spresias rasone. Nonne sum riccus, bonus atque bellus? tresque porchettos habeo tetantes ubera scroiae? 425 Sunt mihi septem pegorae, novemque cum viro caprae, iuvenisque vacca: lacte nec maium carui novello atque polenta. Sum satis bellus, satis et politus, 430 vado stringatus simul octo stringhis, meque saltantem pedibus legeris nullus arivat. Porto de paia vitiae capellum, cuius in banda posui medaiam, 435 qua sub ut stringa rubea ligatur penna caponis. Sed viam butto quid ego parolas? cridat indarnum mea piva surdis, Non orecchiarum patitur tuarum 440 rogna gratari.

AD EANDEM

O Zannina mei sollazzum dulce figati,

dulcior est muso nulla recotta tuo.

Potta meae matris, quam sum modo cordis alegri,

me quoniam Stanam credis amare gosam.

445 An zelosa tui facta es, mea perla, Tonelli?

martellum nostri nunquid amoris habes?

Hei mihi quam tundus, quam sum lignamine grossus,

si credam chiachiaris fidere posse tuis.

Tu me bertezas, dubito, me, zaccara, burlas,

450 non est soiandi causa veruna tamen.

Siccine te fidum semper trapolare bonhomum?

siccine menchionus sum tibi, semper ero?

haec sunt poma, nuces, castagnae, gucchia piroli,

quas tibi ricchezzas munere, ladra, dedi?

455 talia num scordas? veniat tibi canchar in occhis.

Quid nimis indusias? me cito scanna, precor.

Me, lupa crudelis, spazzatamenter amazza,

te potes in trippis abotinare meis.

Sum tuus, ergo tuis de impresis fac ve refac ve

460 sicut cervelli me guidat orma tui.

Aut impastatum milii cum pane tracanna,

smaltitumque simul cum macarone caga.

Ah datur altandem marzam comprendere: non hoc

Tonnelli meritat longa leanza tui.

465 Nonne daparte mea specchiettum Dina rotondum

attulit et nitidi quinque dotonis acus?

nonne duas stringas? tamen es ingrata Tonello,

quoque magis dono, tu magis aspra venis.

Te Brothem et Stroppi, te nudus membra Pirazzus

470 fecit et in durum vertit azale caput.

Ferri pectus habes in me, sed pectus ofellae

in Bertolino, perfida vacca, tenes.

Tu Bertolinum mihi praefers? te ne Righettum?

cedere ne ingenium debet utrique meum?

475 Si nos doctrina paragonas, doctior illis

sum vanigare hortos, sumque menare boves.

Si signalatis gestis magnisque prodezzis,

me meritat regem Franza, Cipada papam.

Deh voias, Zannina, tuum cognoscere tortum,

480 et me quem stizzus brusat amoris ama.

AD EANDEM FUGIENTEM
ALPHABETUM

Ayme, quo longe scapolas Zanina? ayme, cur schenam, traditora, voltas? ayme, sta mecum soror et codognum accipe pomum. 485 Barbaros vincis feritate turcos, bistones, moros, sviceros, todescos, bestias, serpos, quot habet diablos Belzebub orco. Curre planinum, tibi saxa rumpunt 490 cuncta scarparum sparamenta, solas: cancar ortighis veniat, quod ipsae crura cruentant. Deh quid indarnum sequor hanc ribaldam? deh quid istius sub amore ladrae 495 ducor ad forcam? mihi troppa lazzum doia parecchiat. Ecce non longe video cavallam, est ei pro me misero cavezza; ergo cornacchis laqueo picatus 500 esca manebo. Forca sit nostrae medicina poenae, forca tot guaios penitus sconibit, forca me picchet, pariterque ladram forca Zaninam. 505 Gratias coelo, quia nunc trovavi gaudium, quo me fugient afanni; guardiani campis faciam seguram gutture pesus. Haec salix, aut haec erit apta quercus 510 hanc meae vitae satiare voiam. Heu quid expecto miser? est adessum hora picandi. Ito nunc ito, Zoanina cruda, ito, qui se met picat, est Tonellus, 515 ibis ad stuvam sine quo, nimisque indusiasti. Laude mancabis, mea namque stanca lingua non maium veniebat, ut te laeta cantaret, faciente piva 520 li li li blirum. Muta tu semper precibus fuisti, matta quapropter reputaris esse: mortus at postquam fuerit Tonellus, moesta crepabis. 525 Non dabo non plus tibi poma, figos, non rosas, mentam, ricolam, basecchiam, non dabo non plus lepores, columbos non dabo non plus. O mihi giornus maledictus ille, 530 ossa cum pro te mihi tota sensi obteri dardis ab Amore iactis! o furor, o mors! Possit ad terram rigolare coelum, possit ad centrum ruinare terra, 535 possit in flammas simul omnis ire pontus et aër: Quin simul cunctae pereant puellae, quin simul vacchae moriantur istae; quaeque donnarum meritat picari, 540 quaeque brusari. Rumor et lites veniunt ab illis, rixa cum foemnis pariter creatur, ricchus est mundus diavolabus istis, ricchior orcus. 545 Semen est mendax muliebre, vanum, semen ingratum, petulans, malignum, sordibus plenum, putridum, diabli stercore plenum. Troia per solam cecidit bagassam: 550 totus it mundus simul ad brodettum, tuque per puttam modo iam, Tonelle, temet apicca. Vado piccari, locus iste non est vistus, en sogam iugulo tacavi. 555 Vado iam supra salicem, sed ah quis volgitur istuc?

VISUS A SALVIGNO SIC PARLAT

Omnibus impresis desgratia semper acozzat,

guastat et intoppis cuncta bonopra suis.

Fare potest coelum quod sic a sorte vetemur?

560 est ne canaruzzo tolta cavezza meo?

Sors differre potest, at non prohibere soghettum:

stat mihi per certos forca parata deos.

Nec liber arbitrii toto retrovatur in orbe,

nec scitur qualis scripserit autor opus.

565 Quare librarias seu papae sive Samarchi

istius arbitrii non tenet ulla librum.

Certus apiccabor, quamvis disconzor ab illo

qui venit inquaium, certa stat hora mihi.

O si cornacchias esset prohibere facultas,

570 occhios piccati quae caput extra cavant!

Nam quae sors mortis quam forca est gratior unquam?

sola est talento congrua forca meo.

Omne genus mortis sub terras corpora cazzat,

piccatis coelum posse videre datur.

ECLOGA
SALVIGNUS ET TONELLUS

575 SAL. Quo quo frezzoso passu? sentis ne, Tonelle? cui dico? pru, sta, tibi fo de more somari. TO. Deh, Salvigne, meum noli sturbare viazzum, lassa vestitum, lassa, tibi dico, gabanum. SAL. Nec tibi vestitum, nec ego tibi lasso gabanum, 580 ni mihi doiosi narres pensiria cordis. TO. Ast ego dico tibi, nisi me sinis ire, corozzor. Ad corpus lanchi, mistatem rupero nostram, atque super nasum pugno stampabo medaiam. SAL. Ah Tonelle meus, nimis es boriolus adessum. 585 Quid facies hosti, si scorozzaris amico? scire tuos guaios nunc cerco, daturus aiuttum; et vis ad primarii voltam mihi rumpere nasum, ne possim post hac tondos nasare melones? Omnia sunt charo semper dicenda sodali. 590 Nonne meus grandem tortum compagnus habebit, causam doiarum nisi dixerit ille suarum? TO. Oyde quid in mundum veni stentare tapinus? oyde quid indarnum mater me Agnesa latavit? mancum nonne malum mihi tunc et alhora fuisset, 595 ex asini caldo fieri pissamine fungus, vel petra, vel zoccus, vel (quod volo dicere) stronzus, quam saguratus homo sic matris ventre cagari? SAL. Ah quid afannaris? quo desperatio tanta? non desperatae plagae medesina catatur. 600 Quum fortuna suos dat nobis prava travaios, conseium saviis ab amighis tore bisognat, atque in carnerum deponere verba rasonis, sunt quia cordoios bastevola tollere nostros. TO. Oyme miser, mors sola meum leviaret afannum. 605 SAL. O ben pazzus homo, qui calzos ferre legeros nescit mosconum, nisi mortis chiamet aiuttum. Vis ne, Tonelle, mori? qua morte? rasona coellum, forsitan et tecum mihi voia morire venibit. TO. Ecce, meae mecum cavezzam porto cavallae. 610 SAL. Cerno quod hanc portas manibus, sed nescio quare. TO. Quare? quia volo me stessum suspendere ligno. SAL. O cermisonem, te met piccare cavestro? tu bene piccares alios, tibi parcere nolens. Non dubium quoniam est amentis amantis usanza 615 nolle salutarem compagni audire ricordum. Fer causam, nunquid borsam tibi ladro robavit? TO. Non vermocagnus sic est, quia perdere vellem borsam, quattrinos, pegoras, casamenta, cavallam, plus prestum quam te, quam te (nil dicere possum, 620 sanglottus stoppat sorramen namque fiati) plus praestum quam te, mea lux, mea vita, Zanina, quam te garofolum, pomumque, et bella rosina. Est, Salvigne, mei scanacori causa Zanina. Sola Zanina meum potis est morzare brusorem, 625 sola Zanina suis me snembolavit ocellis, hanc amo, nec redamat, brusor, nec porca movetur, imo bertezat, soiat, chiamatque gazanum. Sola iuvare potest et quod sit sola spiavit, unde superbescit, nostrisque altera cadenis 630 alzatam portat crestam, beccumque levatum, ut gallina solet, si grossum fecerit ovum. Die, Salvigne, precor, crudelis nonne vocanda? illa potest nec vult medio succurrere morto. SAL. Doh, codesella, ergo cruciaris amore Zaninae? 635 TO. Est ita, mò cancar, num cosa novella videtur? SAL. Cosa novella quidem, fuit haec sentitio prima. Est ne Zanina Petri Gambonis filia? scis ne? TO. Est, est, oyme, istud me tantum nomen amazzat. SAL. Maraviliabam quod eras sic fronte rapatus, 640 qua te fastidis monstrabas essere pregnum, tamque magrum vidi, tam gramum, tamque striatum, ut mangiata lupis pareres vacca famatis. Deh, poverelle, istis noli te credere fomnis, noli post ipsas cervellum perdere ladras, 645 noli, dico tibi, Veneris seguitare putellum. Ille cavestrellus faciet tibi rumpere collum, ille orbisinus totum sfrantumat honorem. Est amor angoscae speties, mentisque diavol, est amor errorum capitanius, estque putanae 650 filius, est proprii domenticatio iuris, est quoque vergognae contrarius, estque maligna pestis et a nulla morbus guarribilis herba: per quem perdit homo ius, robbam, seque medesmum. Fac sennum matti, deh lassa, Tonelle, talopram, 655 nam secchiam merdae tandem cascabis in unam. Noscere vin causam, cur non habet ille mutandam? est quia vergognis oculos bindamine stoppat. Noscere vin quare puer est, nunquam ve senescit? nam facere impresas pueriles cogit amantes. 660 Noscere vin quanti sit damni causa ladrettus? hic exempla tui solum statuamus avantum. Si, Tonnelle, modo zuras mihi dicere verum, est tibi nulla modo vaccarum cura tuarum. Primum secca illis garlettos merda boazzat, 665 nam velut usabas nunquam tua stalla netatur. Si mungis, mungis tal qualiter omnia puzzant. Omnia te tristant, praeter doniare puellam, quae tibi cervellum rapuit, sennumque robavit, inque gucchiarolo retinet putanella ficatum. 670 Cessant nascherpae, cessat cagiada, botirus. Humida formaium corrumpit muffa levatum, itque in malhoram pecoris speranza torellus, inque malum puntum substantia tota ruinat. Vigna tui broli sine palis, piena ruidis, 675 clamat et a longe zappam nonanta mearos. Vadunt ad sguazzum campi, lagus arva covertat, namque cavedagnis nunquam fossata cavantur. Dormit zappa domi, forcatus, vanga, badilus. Cuncta sui culpa veniunt ruginenta patronis. 680 Hic ille acquistus, qui fitur amare puellas; hunc mulazzus Amor tibi dat, Tonnelle, guadagnum. Perdis amicitiam multorum, perdis honorem, et patri matrique tuae paris, improbe, guaios. Hunc de cervello tostum, precor, excute grillum, 685 ne bovis accipiat panzam, bustumque gigantis, et modicus fiat grandis montagna fasolus. TO. Ista meam rupit circumparlatio testam, per dextramque intrans laevam passavit orecchiam. Dans vento calzos umbram, Salvigne, misuras, 690 in ghiazzam scribis, solis scaldante lusoro. Plus tostum caschet mundus, coelumque roversum, plus tostum mulosque asinosque volare videbis, cornacchiasque iugo faciemus arare ligatas, plus tostum talis nascat verzonus in horto, 695 quod minor ad totam Bressam det foia menestram, quam sinat unquamcum Tonnellus amare Zaninam. Et licet hanc vellem, non possem linquere foemnam, et licet hanc possem non vellem linquere nympham. Vade, nec impresa me quisquam toiat ab ipsa. 700 SAL. O sine cervello zentaia, genusque matescum, se cruciant quod amant et amorem sponte sequuntur. Cazza foras istam de testa, pazze, matezzam, teque tibi stesso prudenti torna vedero. Hic Amor ad stuvam mandat finaliter omnes, 705 tuque capraeque tuae sparavero andabitis ultro. TO. Mentiris, nec Amor fit eorum causa malorum. Nonne quis est similis zocco similisque puvono, quem non mordet amor, quem non capit ulla puella? dic, giandussa, quid est virtus nisi germen amoris? 710 virtutem sborravit amor, sborravit amorem summa Dei beltas, quae corpora nostra galantat, inque Zoanninam venit bellasque putinas. Nunquid ego potius merlottus amabo cavallam quam bellam donnam, sensuque rasoneque plenam? 715 SAL. Potta meae, quod non volo blastemare, madregnae, argumenta facis magno bastantia Scotto. Sum contentus, ama, quia quemque bisognat amare, sed ratio, non mens lassiva gubernet amorem. TO. Doh diavol, amor non est subiectus, et istinc 720 debet amor potius rationem flectere quo vult. Non ne vetus proverbol habes: «Amor omnia vincit»? SAL. Heu bene parlasti, meschine, quod omnia vincit, namque tibi robbam, famam tulit atque saperum, plusque Zoanninam curas quam mungere vaccas. 725 TO. Pur ibi te fichet, nescis voltare galonem, num tu Zanninae vis me praeponere vaccas? SAL. Non, sed ama pariter vaccas, vaccamque Zaninam. TO. Oh veniat cancar tibi nunc, manigolde, quid inquis? tu ne Zoanninam praesumis dicere vaccam? 730 SAL. Perdonanza, precor, nolique cridare, fradelle, nam meus incauto dictus muzzavit ab ore. Imo Zoanninam stellam chiamabo Dianam, dummodo non voias te desperare per illam. Quod si desperas, et vis te tradere corvis, 735 non pur eam vaccam sed ego clamabo putanam, et semper dicam quod Amor tibi colla tiravit. TO. Numquid Amor boia est, quia dicis colla tiravit? SAL. Ut quid habes manibus pro te appiccare cavezzam? TO. Non amor, ast odium quod fert mihi cruda Zanina, 740 me quasi sforzavit contradam perdere drittam. SAL. Ut quid amas illam, si te sdegnosa refudat? TO. Troppus amor quem porto sibi facit esse superbam. SAL. Ergo troppus amor te vult picare bonhomum. Ne stupeas, boiam si dixi nomen amoris. 745 TO. Crimen amoris enim non est, at culpa puellae, troppus amor non esse potest, at troppa superbit. SAL. Dissimula, fingasque aliam seguitare morosam. TO. Dissimulare nequit, vel fingere, pazzus amator. SAL. Heu quia vicisti, cedo, Tonnelle, nec ultra 750 disputo, nam tua me sententia docta ligavit. Non de cadreghis doctae venit ista Bolognae, non Pomponazzi processit ab ore Peretti; talia nec donant zappae, nec aratra saputis; solus amor docuit, potis est qui alzare biolcos 755 de ruto stallae scarlatti ad culmina brettae. Victor es, et speciem formamque agnoscis amoris. Est gentilis amor, vult cor gentile, galantum. dulce, saporitum, tandem dulcedo fit ipsa. Et iuro, Tonnelle, tibi, retrovabo Zaninam, 760 hanc ve tibi faciam dilectam, lassa pauram, lassa mihi curam, me guarda, staque segurus. Vade casam laetus, cordamque retorna cavallae. Sol ruit in saccam, grillique per arva tricantant.

MIRA TONELLI VIS

Oyde meus venter, mea milza, meusque magonus,

765 o mea tercentis testa piena grylis!

o quales lancos, o qualia cancara porto!

poena minor poenis est codesella meis.

Nil sunt giandussae, nil vermocanus ad istas,

quas pro te sofro, gnecca Zanina, doias.

770 O mea puta, fero pro te malapasca, malannum.

Deh non sis mortis causa ribalda meae!

Schioppo, creppo, brusor, picolum nec trovo ripossum,

nec datur almancum posse morire cito.

Affannus maior meus est quod vivus amazzor,

775 mors nec amazzatum me rapit ulla viam.

Tu tamen hic rides, cantas, semperque solazzas,

nec pietas mentem dentegat ulla tuam.

Quo magis in poena crido, magis improba soias

me, tibi qui sempro tempore schiavus ero.

780 En ego, si mangio videor mangiare lusertas,

sdegnaris quoniam, vacca Zanina, mihi.

En bibo, quando bibo, solimati vina botazzi,

sdegnaris quoniam, porca putana, mihi.

Cum dormit, paret forcam montare Tonellus,

785 sdegnaris quoniam, ladra picanda, mihi.

Ipse sonus pivae mihi gnaolare videtur,

sdegnaris quoniam, gata lecarda, mihi.

Paret garofolus nasanti merda Tonello,

sdegnaris quoniam, brutta carogna, mihi.

790 Non mihi mangiandi voia est, non voia bibendi,

sdegnas Tonnellum, bella Zanina, tuum

Nulla repossamen mihi nox longhissima praestat,

truffas Tonnellum, nympha galanta, tuum.

Nulla malenconicas removet sordina gramezzas,

795 treppas Tonnellum, dolza recotta, tuum.

Nulla meo grandat florum spiramina naos,

soias Tonnellum, grassa polenta, tuum.

Ergo finatantum spresias, pignata, coverchium,

puzzat Tonello maccaronaea tuo.

ECLOGA DE IMBRIAGATURA
TONELLUS, GARILLUS

800 TO. O fortuna, nimis povero crudela Tonello, qua causa tanti per te mihi dantur afanni? cur non hanc animam streppas de corpore tandem? nonne mihi satius un trattum fundere vitam, quam totis giornis ter mille morire fiatas? 805 es, fortuna, canis, stronzus, gattique carogna, et tamen a pazzis lac, zuccar, melque vocaris, quos utinam facias te te cognoscere tandem. Nonne finadessum meque huc meque arripis illuc, et florentinae iactas de more balettae? 810 GA. Quid turbulentus facis hac, Tonnelle, sub umbra? nunc ego rampatus longam scalvare pioppam, ut virdo possim foiamine pascere capras, audivi lacero te suspirare magono. Te precor ut voias marzam buttare deforas. 815 Tu scis non pocum strettos nos esse parentos, tu scis quam savius villa sum dictus in ista; conseium quapropter ego cotale trovabo, quod pones zosum fors et dabanda travaium. TO. Nunc nunc pensabam quia me grezare venires. 820 Vade viam, quantumque potes te porta dequium. Ad corpus sancti, quod blastemabo, lupini, si, Garille, loco non te distollis ab isto plus de cinquanta parebimus esse todescos. GA. Nonne tibi dico quam sis, Tonnelle, maruffus? 825 guaios scire tuos inguro, daboque socorsum, et vis ad primam sic me cazzare parolam? TO. Deh guarda, guarda, non magnus bastat afannus, qui mihi nocte cavat milzam, giornoque coradam, si non hic etiam veniat mihi iungere doias. 830 Expecta, poltrone, volo tibi rumpere schenam; fors fors pentibis mihi nunc venisse davantum. GA. Vade pianinum, rogo te, mi chare Tonelle; an, poverine tuum, tolerabis battere barbam? TO. Si tibi perdono, veniat mihi pinfer in occhis, 835 guarda, vilane, dabo quod cercas, quod ve talentas. GA. Horsu, ne facias, es mattus? atriga furorem. Qui sumus ignoras? sta retro, dico, padimma. Mò, sagurate, tuum sic fers tractare parentum? sta quetus, requia, quid dixi? quid tibi feci? 840 nonne parolinas usavi dire melatas? TO. Nonne simelmenter tibi dixi:—Vade, Garille?— scire quid importat mea te pensiria? nunquid sub sagramento tibi sum parlare tenutus? guarda meos oculos, si vis cognoscere doiam. 845 GA. Do, Tonelle, tibi perdonum, doque rasonem, te quia comprendo nimiam sburlasse gramezzam. Attamen un pocum voias audire sodalem, perque guisam nullam compagni verba refudes. Dic su cuncta mihi, marzum mihi spuda figatum; 850 quamvis penserum tua mangiet corda cativum, omne tamem charo debes scoprire Garillo, taiandumque bono medico praebere bognonem, qui mala cervelli pensiria pacificagat, si tamen infirmus malattiam significagat. 855 TO. Quid mihi tu tantum sine fructu rethoricagas? vin quod ego dicam veruni tribus omne parolis? unxisti fortasse musum, fiascum ve basasti, et mihi ieiuno venisti orare quatrhoras. Num sine crevello valeam purgare ceserchiam? 860 si mihi sorbottum das vini, cuncta sborono. Cuncta foras butto, quia vinum cuncta palesat, dummodo sit vinum civis, non vappa vilani. GA. Si non una tibi bastat gorgada botazzi, ecce meo totum socio do, dono botazzum. 865 Sunt ad comandum chari mea quaeque Tonelli, nec libi torchiati datur pissacara vini, nec quae ranarum nascuntur supra culattas, musta visentinis haec sunt spinata tinazzis, hoc mea donavit modo me patrona fiasco, 870 namque tuli binos illi de more caprettos. TO. Da mihi, clo clo, bibi, non gustat Roma miorem. GA. Quid Romam allegas? non nostrae regna Cipadae tam bona gustavit, gustat, gustabit avantum. TO. Tu quoque barillo da, me cernente, bufettum. 875 GA. Sum contentus, eris nunc satisfactus ad unguem. Lassa netare musum; clo clo, iam mezzus habetur. Tuque ancum, compagne, sona, day, stricca, Tonelle. Nonne bonum? muffam ne sapit? dic hora, comenza, dic tua Garillo moestae pensiria testae. 880 Ecce orecchiarum busos deslazzo gemellos. TO. Ab Iove principium buttae, vini omnia plena. Boccalides Musae, paulo meliora bibamus. Non omnes vinessa iuvat, picolique marelli: si bibimus gregos, greghi sint gutture digni. 885 Sed quid ego, fradelle, tibi contare volebam? GA. Doh cancar, testam ne tulit possanza botazzi? Gratta caput, revocat capitis grattatio mentem. TO. Nunc scio quid sit amor, veteres migrate coconi. O imbriaghe puer, nimium ne crede barillo. 890 Vina adaquata cadunt, vernazza ribula leguntur. Mi Garille, fugit me quidquid dire parabam, nescio qua mihi nunc grossedine testa gravatur, quos habeo dentrum plene cognosco travaios, lingua tamen parlans zoccos streppare videtur. 895 Dicam domanum passutus quinque manestris, seu sint panizzae, seu sit muliebre polenta, namque polentarum sensus mangiamen aguzzat. Ahn, sed ego tandem recolo, iam tornor acasam. Oyme quot et quales sub milza porto rasoros! 900 Non bastat quoniam squarzant sine fine tapinum, sed quid ab ognuno ceu vulgi fabula soior? Non tibi sanglottos, tibi non suspiria narro, quae per iter colli vellent uscire magonem, sed quia sunt troppi, quia se l'un l'alter adossant, 905 en per iter culi braghis sorantur ab imis, efficiuntque meras suspiria multa corezas. GA. Iam perdono tibi, narrasti cuncta per orden, nunquam pensassem te tosum prendere gattam, et disguantatum nasos moccare civettis. 910 Certe bisognabit tandem cagare stopinos. Quid me sponsonas? intelligo, labra sugasti. Ecce barilus adest iterum, bibe rursus et ancum. TO. Goffa refudaret talem zentaia bevandam. Clo clo, panza tumet, nolo plus, testa caminat, 915 fertque caput secum, verum, quid dire volebam? GA. Dicebas quod panza tumet, rallenta corezam. TO. Nescio si potero mollare, tof, altera tuf tof. GA. Non sic aio tibi, voias lentare corezam: dico centuram fibiis ammolla solutis. 920 Heu quia nam tantae cinxerunt astra fumanae, guastatur tempus, ne fors bagnemur eamus. TO. Tu quoque caldus eris, ni fallor, ab igne botazi. Ecce stat ad mediam gambam sol altus et inquis: —Guastatur tempus, cinxerunt astra bocali.— 925 Sed recitare volo bellam, Garille, fiabbam. GA. Hor là, commenza, sed oh vadit tot mundus atornum, quo casamenta volant? quo caprae, quo mea vacca, quo mea vacca, inquam, volat alta, viamque meatur? TO. Perdere nolo capras. GA. Nec volo perdere vaccam. 930 TO. Curre, Garille, retro, quo curris? volta de quaium. GA. Tu quoque delaium, quo, quo, Tonnelle, ritorna: quo sine me? casco, veniat codesella fiaschis, atque visentinae creppent in frotta barillae, quae mihi cervellum tot ghebbis imbratarunt. 935 TO. Es coctus plusquam crudus, compagne, nec ipse sum liber, coepi gattam, simiamque piavi. GA. Sta, Tonnelle, susum, quid cascas? surge, gaiarde. Huic palo te tacca manu, quem strettus abrazza. Heu quia non unum video sed mille Tonellos. 940 TO. Sic ego non unum video sed mille Garillos. Oh quot quot pegorae pascendo per aëra vadunt, turchinamque gerunt lanam, montonus azurrus sturlat cum vacca virda, bona sera patrona. Vos dare bon vinum Grillo, briagare Tonellum. 945 Trincher tartofen, io io, mi star sine testa. GA. Ne tibi penserum des, o Tonnelle, panada: tantum quem stringis manibus ne desere truncum, donec trapasset vini scalmana paditi. Hui quantas ego cornutas contemplo civettas. 950 TO. Non sunt scornutae, non sunt, Glirille, carettae, sed quem taccatum portas gallone balestrum. Octo tirasti frizzas, ego quinque verettas. Stas frescus, nec me zenari mesus aghiazzat. O quantis tantis impletur testa saiottis! 955 GA. Ecce lagus Paiae, quid erit? nodabimus ambo, ambo ne ranocchii nodabimus arte sotacquam? TO. Despoiare libet, sum nudus, tuque camisam tira, Garille, foras: en Paiae nodo per undas. GA. Sic facio, sed cur non bagnat Paia culattas? 960 TO. Imo cavant ochios buschae, imo pulvis anegat, imo quidquid ago, video, tangoque botecchia est. GA. Me miserum, Tonnelle, iuva, me prestus aiutta. Una caret forzis nervo mihi gamba tirato, oyme tirat nervus, est granfus, porge botazzum. 965 TO. Tu ne botazzum iterum? faciamus, prende botazzum. GA. Da cito, ne tarda, morior, volo vivere, clo clo, ecce bibo, sursumque bibo, bibe tuque, Tonelle. Gratia sit semper savio renduta fiasco, me sua de grandi prigolo reverenda traxit. 970 Imbriagus eram nuper, sum nettus adessum. Sic morzare focum focus alter saepe solevit, sic modo vinorum purgarunt vina fumanas, pro quibus intrarat nos quinta essentia talis, qualis non intrat lanzos in tempore brindes. 975 TO. Ecce serenantur nobis solaria coeli, quaeque suo primo res est tornata logino. Sum Tonnellus ego, tuque es, Garrile, Garillus. GA. Ergo repossemus nos ambo glande sub ipsa, non sine proposito fuerit dormire quatrhoras.

ECLOGA
BIGOLINUS, TONNELLUS, SALVIGNUS

980 BI. Tu solus, Tonnelle, iacens stravacatus in umbra.

castrono similis cum nullas mastegat herbas,

quas phantasias per zuccam volvis adessum?

nonne soles fazzam mihi promere semper alegram?

TO. Ecquis es, ut venias amalato rumpere testam?

985 vade viam, curaque tuas seguitare pedatas.

BI. Dextrius, o Tonelle, pocum, quid faris amico?

siccine me primo vis tractu pellere boschis?

scire tuas opto poenas, dabo forte reparum,

ne dubita, semper qualchus retrovatur aiuttus.

990 TO. Quem, streppone, dabis, vel quem dare credis aiuttum?

nonne es bastevolus mihi descalzare stivallos,

et, macarone, putas me consolare parolis?

hinc te tolle viam, dico, tu anchora manebis?

BI. Nolo andare, quis es, qui sic bravose comandas?

995 si non basto tibi frustos sgambare stivallos,

bastabo e panza fortasse cavare budellas.

Quid, Tonelle, bravas? an fors non nosco Tonellum?

scis modo quid cercas? sed praestat mittere garam.

Vult hic contra alios sdegnum smaltire Zaninae.

1000 TO. Si, Bigoline, tuum velles compire caminum,

inter nos similis non orta baruffa fuisset.

BI. Quis dedit impazzum? duo sto lontane cavezzos;

at scio bisognum; o quam bona sonzia boschi

ungeret un trattum tibi brazzos atque schenazzam!

1005 tanta tuo fugeret fors fors de ventre matana,

scordaresque bragas Menghi, scufiamque Zaninae.

TO. O Bigoline, nisi guardes quod dicis, amici

non erimus, taceas, faciesque tacendo bel'opram.

BI. Tu prius in coleram nulla ragione salisti:

1010 sic prius est licitum te stare tacendo quietum.

Guarda istam frascam, quam tanta superbia brancat!

TO. Tu mihi non unam sed noias mille dedisti,

quas supportandas non amplius esse putamus.

BI. Scilicet andamus vignas taiare novellas:

1015 ut de nocte meas taiasti, deque polaro

Zamboni septem robasti, ladre, galinas.

Immo (quid alterius damnum scuitare bisognat?)

nonne meas gallis, gallinis atque polastris

continuo stanzas, cortivum, tectaque vodas?

1020 TO. Hui! rex parlat, loquitur reverentia papae,

qui tot habet stanzas, tot habet miracula rerum.

Me porcile tuum (scelus est chiamare fenilum)

vili compactum fango, marcisque canellis

sgallinasse baias? o cancar, guarda quod inquit,

1025 guarda quod hic furfans, furfantum gloria, parlat!

vix pollastruzzum sua coniunx nutrit in anno,

et bravat plenum tot rebus habere casalem.

Scilicet a vestris pendet gula nostra galinis.

Veruni quis nescit te nocte catasse Zanolum,

1030 dum quattus quattus stabas post terga fenili,

ut sibi tunc natum posses robbare caprettum?

ille sed accortus fingens dormire bofabat,

te tamen occhiatum pridem scaltritus habebat.

Interea dum tu levibus calcagnibus ibas

1035 atque caprettinum subito arraffare parabas,

in pede saltatus, preso bastone, Zanolus

—Dayque lupo, day, dayquelupo,—pieno ore cridabat,

teque bonis stringhis caricans tutavia scapantem,

velles non velles, fecit deponere furtum.

1040 BI. O quales retrovat falsas hic boia fusaras!

dicere praesumis me bastonasse Zanolum,

me, qui bastarem Gattam affrontare Melatam

aut Bertolottum marchesca in gente Coionem?

ecquis erit tanti, qui se scire istud avantet?

1045 TO. Hoc scio, sed melius tua schena scit illa provando,

talis et impresae durat signale sinhoram,

namque videtur adhuc gesiae taccata solaro

mazza gropolosi cornalis more trophaei,

cui traxit noster Bigolinus tergore scorzam.

1050 BI. Doh facies drittum tales non dire cotalas,

ne cum cervello rupto porteris acasam.

Fors ego spoiavi, forcas montando, picatum,

ceu tu spoiasti, cui nec camisola remansit?

TO. Ergo age, si piccant ladros, piccaberis ipse,

1055 teque meum iuxta morem spoiabo ladronem,

et promitto tibi nec solam linquere bragam.

BI. Fac sennum matti, taceas, Tonnelle, nec ultra

quas habeo ad nasum voias incendere vespas.

TO. Non vespas, Bigoline, tuas ego stimo coellum,

1060 nec mancum impletur galabronis testa Tonelli.

BI. Non plus supporto, volo sbizerire matanam,

accipe pugnadam, tua sic, sta saldus, un'altram

en pia non mancum meiorem, tun fugis? ecce

tertia…

TO. Quid pensas me spaventare?

BI. Videbis.

1065 TO. Non tibi tres pugnos parco, me cancar amazzet.

Hic etiam tuus est, an sic? sta salde, quid inquis?

non facio stimam de te, poltrone, ceresam.

BI. Non stimam facis? an talem me ferre bufettum?

certe non patiar; si possum supra ganassam

1070 hanc dare tartuffam, guarda, te verbero, tach tach.

TO. Tu quoque tach tich toch, an plus? spudas ne cruorem?

quid bravaris adhuc?… heu casco…

BI. Res bene vadit.

TO. Horsu, ne facias, oy oyme, parce Tonello.

BI. Tof tof.

TO. Oyme, caput, mea trippa, meaeque ganassae!

1075 BI. An tibi non anchum callant, manigolde, bravarae?

an mihi vis etiam repetare? quid esse putabis?

es nondum satius? volo te tractare per altram

ecce viam.

TO. Bigoline, sinas me stare, quid oyme,

oy quia me striccat, mihi me baricocola streppat!

1080 BI. Te castrare volo, smemorabis forte Zaninam.

TO. Dico tibi, me stare sinas, oy, oyme, diavol!

SA. Sentio rumorem, quid erit? volo cernere factum.

TO. Straccus es anchoram? non, non: volo perdere vitam.

BI. Quomodo se sforzat de sopra venire gaioffus!

1085 non, Tonelle, viam coepisti, appunta gaiarde.

Tu ne putas nostris te te subtrare ginocchis?..

O fortuna, quid hoc superor!

TO. Sta saldus, an istud

esse putas falsum quia tandem supra venivi?

sta, boiazza, super veni, volo rendere tonfas,

1090 rendere panzadas, tot goffos, totque bufettos,

atque sonaiorum striccamina dira meorum.

BI. Te bene guardabis, quid agis? meus oyme galonus…

TO. Expecta, donec pedibus tibi panza foletur,

sic sic in tinis uvas calcare solemus.

BI. Chiap chiap.

1095 TO. Allentas sic sic, asinazze, corezas?

BI. Parco tibi, Tonelle, mihi quoque parce tapino.

Heu mea panza, lof, heu, lof, lof, crepabo daverum.

TO. Ah manigoldorum puzzor, fex, stronzus et oybo:

aium mangiasti, tuus aium venter amorbat.

1100 SA. Quid facitis, cancar? horsu, Tonelle, padimma,

lassa Bigolinum, quo tanta est quaestio? lassa.

BI. O quia sum mortus, mi mi Salvigne, ribaldum

hunc tira dadossum; da, da, compagne, socorsum.

TO. Non, Salvigne, tibi noiam fecisse recordor,

1105 qua propter nostris ne te trammitte baruffis.

Nescis quam peius me tambussabat adessum?

SA. Ah, Tonelle, precor, quo smania tanta, Tonelle;

cui dico?

BI. Salvigne, iuva.

SA. Tonelle galante,

fac mihi gratiolam solam, sta denique susum.

1110 TO. Hic mihi promittat pacem sic stratus arenae,

tuque segurtatem fac illi, quod mihi pacem

tam longo servet quam longo tempore vivat.

SA. Hic bene promittet, sic te, Tonelle, seguro;

quod sic non faciet, tibi carrum spondeo foeni

1115 mazatichi, quo se tua vacca Bonella satollet.

Nonne petis pacem, vel das, Bigoline, Tonello?

BI. Ah Salvigne, mihi nimis haec iniuria pesat.

Sentio sub calzis eius gravibusque zenocchis

mudandam imbratasse meam, dum copia sborrat

1120 multa corezarum, dumque os suspirat abassum,

et dabo, sive petam sic sic menchionice pacem?

Attamen importat multum, quum quaia tenetur

ungue sparaverii, vel quum sorighinus in ore

vivit adhuc iuvenis gatti, qui forte scapabit,

1125 sit pax; ista tuum firmetur propter amorem.

SA. O bene pensatum! virtus sanctissima pax est.

Iret a brodettum sine pace creatio rerum.

Surgite, compagni; nulla est offesa tra vobis,

ponite post schenam cerebrum, scordate parolas

1130 in colera dictas; basa, Bigoline, Tonellum,

tuque simelmenter Bigolinum basa, Tonelle.

Ambo venite simul mecum coenare staseram,

nam simul expectat nos dudum paper arostum.

RECOGNOSCENTIA TONELLI

Magna bachiocheries hominis, ratione dobati,

1135 et cui soletto fazza levata datur,

velle per has tenebras orbum seguitare mulazzum.

Orbus amor drittam non docet ire viam,

velamen quia fert occhis, stoppatque vedutam

quam melius fiat braga tegatque nates.

1140 Nam pars, quae nullum deberet habere copertum,

sconditur, et quae pars est tunicanda patet.

An maius reperire queas signale ribaldi,

qui, ne vergognet, lumina stoppa gerit?

nunc o nunc tandem vistam sbindare comenzo,

1145 nunc o nunc visu mascara tolta meo est.

Menchionazzus ego sequor unam sponte regazzam,

quae mihi perpetuo tempore scornus erit.

Me video solum, poverum, mentisque balordum,

non sine scaldata vado tapinus aqua.

1150 Haec barbera pilos barbae levat absque rasoro,

docta filistocchis attrapolare suis.

Veronesa suam iam vaccam prendat Arena,

quam vix quatrino turba rognosa paghet.

Vos ergo, quoscumque tenet busa gabia mundi,

1155 Pro specchio hanc sortem semper habete meam.

Cernite strazzatum, fuerat qui riccus, amicum,

vodata est soldis borsa, rasone caput.

II

Indice

BALDUS
LIBER PRIMUS

Indice

Phantasia mihi plus quam phantastica venit historiam Baldi grassis cantare Camoenis. Altisonam cuius phamam, nomenque gaiardum terra tremat, baratrumque metu sibi cagat adossum. 5 Sed prius altorium vestrum chiamare bisognat, o macaronaeam Musae quae funditis artem. An poterit passare maris mea gundola scoios, quam recomandatam non vester aiuttus habebit? Non mihi Melpomene, mihi non menchiona Thalia, 10 non Phoebus grattans chitarrinum carmina dictent; panzae namque meae quando ventralia penso, non facit ad nostram Parnassi chiacchiara pivam. Pancificae tantum Musae, doctaeque sorellae, Gosa, Comina, Striax, Mafelinaque, Togna, Pedrala, 15 imboccare suum veniant macarone poëtam, dentque polentarum vel quinque vel octo cadinos. Hae sunt divae illae grassae, nymphaeque colantes, albergum quarum, regio, propriusque terenus clauditur in quodam mundi cantone remosso, 20 quem spagnolorum nondum garavella catavit. Grandis ibi ad scarpas lunae montagna levatur, quam smisurato si quis paragonat Olympo collinam potius quam montem dicat Olympum. Non ibi caucaseae cornae, non schena Marocchi, 25 non solpharinos spudans mons Aetna brusores, Bergama non petras cavat hinc montagna rodondas, quas pirlare vides blavam masinante molino: at nos de tenero, de duro, deque mezano formaio factas illinc passavimus Alpes. 30 Credite, quod giuro, neque solam dire bosiam possem, per quantos abscondit terra tesoros: illic ad bassum currunt cava flumina brodae, quae lagum suppae generant, pelagumque guacetti. Hic de materia tortarum mille videntur 35 ire redire rates, barchae, grippique ladini, in quibus exercent lazzos et retia Musae, retia salsizzis, vitulique cusita busecchis, piscantes gnoccos, fritolas, gialdasque tomaclas. Res tamen obscura est, quando lagus ille travaiat, 40 turbatisque undis coeli solaria bagnat. Non tantum menas, lacus o de Garda, bagordum, quando cridant venti circum casamenta Catulli. Sunt ibi costerae freschi, tenerique botiri in quibus ad nubes fumant caldaria centum, 45 plena casoncellis, macaronibus atque foiadis. Ipsae habitant Nymphae super alti montis aguzzum, formaiumque tridant gratarolibus usque foratis. Sollicitant altrae teneros componere gnoccos, qui per formaium rigolant infrotta tridatum, 50 seque revoltantes de zuffo montis abassum deventant veluti grosso ventramine buttae. O quantum largas opus est slargare ganassas, quando velis tanto ventronem pascere gnocco! Squarzantes aliae pastam, cinquanta lavezzos 55 pampardis videas, grassisque implere lasagnis. Atque altrae, nimio dum brontolat igne padella, stizzones dabanda tirant, sofiantque dedentrum, namque fogo multo saltat brodus extra pignattam. Tandem quaeque suam tendunt compire menestram, 60 unde videre datur fumantes mille caminos, milleque barbottant caldaria picca cadenis. Hic macaronescam pescavi primior artem, hic me pancificum fecit Mafelina poëtam. Est locus in Franza, iuxta confinia Spagnae, 65 Montalbanus habet nomen phamamque per orbem. Non urbs, non villa est, verum fortissima rocca, quae saxi vivi tribus est cerchiata murais; tam bombardarum stimat haec batimenta crepantum, quam stimat aut asinus moscas, aut vacca tavanos, 70 qui multis giornis, quae multis plena sit annis. Stat super excelsum montagnae condita dossum, ad quem barbutae nequeunt ascendere caprae. Hanc altris tenuit voltis dux ille Rinaldus, ille paladinus Franzae, domitorque Maganzae, 75 cuginus Sguerzi, franchissima lanza per orbem, qui septem centos banditos semper habebat, atque suis spesiis rocca pascebat in illa. Ipsius a razza post longos temporis annos exiit armipotens vir magnae Guido prodezzae: 80 Guido valorosus, quo non generosior alter, aut pace aut guerris opus esset fundere robbam. Rex illum Franzae tenuit super omnia charum, ficcatumque suo costato semper habebat. Cuius ob egregiam formam, visumque galantum, 85 capta fuit lazzo, dardosque recepit Amoris bastardi Veneris, francorum filia regis, quam Baldovinam pater ipse et Franza vocabat. Non erat in cunctis leggiadrior altra paësis, sola patri, matura viro, gratissima regno, 90 quam non mortali generatam stirpe putabant sed magis angelicam iurabant esse figuram. Altera Pallas erat sensu, Venus altera vultu, splendida donatrix, accommoda, larga vasallis, sed tanto brasata sui tamen igne Guidonis, 95 quod nunquam potuit minimam accattare quietem; ast erat ignarus tam caldi Guido furoris, et sine suspetto schenam voltabat amori, deque suo beffas semper sibi fecerat arcu. Interea pulchram giostram, similemque bagordo, 100 rex in campagna fieri commandat aperta. Bandus it attornum, lontanam phama brigatam chiamat et hanc frifolo fert omnibus ore novellam. Smesiat hirlandos, scocesos, atque britannos, deque Picardia multos, multosque baveros. 105 Passat in Italiam, ligures avisat, et omnes insubres, et quos regio lombarda ragunat. Regniculi veniunt, toscani, gensque Romagnae, utraque Marca, umbri, romani, Puia, Labruzzum. Phama tirat cunctos, invitat phama gaiardos, 110 oreque trombisono per mundum portat avisum: quod statuebatur bellissima giostra Pariso. Iste Parisus enim locus est, ubi sedia regis franzosi drizzata gerit per climata vantum non urbes habuisse pares ab origine Nini. 115 Est chiarus libris, at multo chiarior armis. Gens ubi vel spadam menat, vel disputat utrum. Pars studiat Baccho, pars Marti, parsque Thomaso. Ergo quisque suam cupit hic mostrare prodezzam, gensque super cossas positis iam lancibus ibat. 120 Ibat ad ingentem diversa ex parte Parisum, omnibus et bandis squadratim folla cavalcat. Apparent variae, velut est usanza, livreae, aut velut insegnat seu passio, sive legrezza. Mille marangones super amplam ligna piazzam 125 tampellant, chioccant, fabricantque insemma stecatum. Trabacolas alzant ubi possit giostra videri. Iam vexilla super turres hastata volazzant, banderasque vagas super alta palatia ficcant, quisque suum drizzat pavionem, quisque trabaccam, 130 undique sollicitant, contradas undique spazzant, undique tela parant faciuntque ferare cavallos. Morbezant, saltant, cifolos ac timpana chioccant, campanasque sonant in campanilibus altis. Nocte, die portas tenet ipse Parisus apertas 135 per quas continuans gensdarmae copia passat. Tandem conveniunt omnes in tempore poco. Tota parisinos albergat Franza per agros. Immo todescorum populi, Spagnaeque brigata cuncta ruit, nec non italorum schiatta meorum. 140 Nunquam tanta potest mundo simul esse canaia, quanta baronorum tenuit gens clara Parisum, et maraveia fuit tantos guardare cavallos: pallazzos implent, stallas, sporcasque tavernas, ad tavolam guazzant, squaquarant, faciuntque pelizzas, 145 monzoiamque cridant, martellant, arma parecchiant. Baldovina sui propter Guidonis amorem giornadam expectat, veluti sinagoga Mesiam. Cernere namque virum quantum bene conterat hastas optat, et arzones ut mandet mille vodatos. 150 Ipsa, puellari circum stipante brigata, nec non matronis centum centumque duchessis, altum ad balconem doro vestita brocato apparet mediis spalleribus atque tapetis. Omnis in illius vultum se vista piantat, 155 quem lacti et vino similatum nulla biacca, nullus adumbrabat falso rossore belettus. Ut nitidas inter stellas Diana coruscat, sic inter bellas comparuit illa putinas; per largum piazzae rutilantes gyrat ocellos, 160 si charum possit Guidonem cernere casu. Protinus ante illam volitans fraschetta Cupido ecce representat quem vult meschina baronem: ille venit, grossum montatus supra cavallum, nec mancus paret de forzis patre Rinaldo. 165 Quattuor ille facit, qua volgit redina, balzos villanus Spagnae, coelumque imbrattat arenis, ireque tres chioppas de calzis lassat in altum. Huic mantellus erat nigrior carbone stuato, piccola testa breves volteggiat semper orecchias, 170 frontis et in medio facit illum stella galantum, dente briam morsumque simul spumante biassat, atque tenet nares boffando semper apertas. Pectora mostazzo pulsat, scurtatur in uno groppetto, spatioque poco se totus adunat, 175 ac si per gucchiae vellet passare foramen. Balzanus tribus est pedibus, curtissimus inter cossas fert caudam trepidans, cui tunda culatta est. Ad modicum currit, galloppat, statque ritegnum. Spallezat gradiens, gambasque bravosus inaspat. 180 Fornimenta illi radiant tota aurea sellae, aurum sunt staffae, aurum testera, moraiae, aurum sunt fibiae per avantum, perque dedetrum. Baldovina stupet, coquitur, velut ignis avampat, infelix oculos sensusque inficcat in illum. 185 Laudat amorosam fazzam, andamentaque bella, moieramque viro se tanto iungere bramat. Ille propinquabat tandem, centumque staferos ante habet, e raso covertos eque veluto. Iamque alzans vistam madamas voce salutat, 190 et Baldovinam simul improvistus adocchiat, atque incontratis occhis utrinque fogatis in trapolam cascat, scoccante Cupidine frizzam: cui tandem scaccus datus est ex tempore mattus. Hinc storditus abit, propriique ad tecta palazzi 195 tornat, et o quantam fert secum pectore doiam! Smontat equum, cameramque intrat, lectoque butatur, bisque quaterque manu sibi stesso pectora chioccat, voceque planina lamentat talia dicens: —Deh quo, squerze puer, guidas? deh quanta ruinae 200 damna parecchiantur capiti minitantia nostro? Infelix Guido, puer en tibi robbat honorem, quantum per giostras te acquistasse palesum est; teque bufalazzum per nares ille tirabit. Scilicet hinc sperem victor modo rumpere lanzas, 205 atque veramenter tot fortes vincere Martes, qui poltronitus putto sic vincor ab orbo. Ah miser, hanc foggiam brusoris amorza priusquam ardeat, ut fornax omni mancante reparo, quem non brentarum stuvet milionus aquarum. 210 Non tua schiatta quidem tanta est, cui filia regis unica vel picoli migolinam praestet amoris. Heu quae nam fazza est, heu qua me fronte ferivit! heu quibus orbavit novus hic basiliscus ochiadis! non mea, sed tota est ea nimphae culpa galantae: 215 debebat voltare occhios parte altra ribaldos. Nonne ribaldelli merito appellantur ocelli, sassinare hominem qui sic ad strada tapinum ardiscunt, plenumque retro lassare feritis? Hactenus indarnum mea contra pectora dardos 220 ammollavit Amor, cordamque tiravit et arcum. Sed modo se accorgens, quia nil puntura forabat pectus azalinum, tam saldum contra puellas, quam salda est contra colubrinas rocca Milani, de pharetra mortis ferrum mortale cavavit, 225 meque saettato portam retrovavit apertam, et mentis rapta est libertas tota diablo. Nonne diavol Amor? nonne octo mille diavoi, qui savios homines per tot facit ire pacias? Nil fuit ad tantam nostra haec pancera feritam, 230 saepe licet steterit schioppetti salda balottae; si pro contrasto montagnas Iuppiter illas, quas unam posuit super altram zurma gigantum, plantasset, demens oleum gittasset et opram. Talia dum pazzo cavalerius ore vanezat, 235 incipit armorum strepitus, tararanque tubarum, namque ubi gens d'armae grossos pransere bocones armatae saltant, quia tandem giostra comenzat. Trombettae tararan frifolant, animantque gaiardos. In stroppa nequeunt raspantes stare cavalli, 240 sbalanzant, nitrunt, sabiamque ad sydera mandant. Pro tamburorum pom pom farironque tubarum, vix homines possunt sibi respondere cridando. Iamque ruunt, positis in resta denique lancis, et centum sellae primo vodantur asaltu. 245 Millibus hastarum feriuntur sydera pezzis, unde cridor sonitans animantum pectora stigat. Cernere delectat regem spectacula tanta, giostraque successu procedere coepit alegro. Ille inter claros stabat guardare bagordum, 250 cui toga de petris pretiosis texta relucet, cui petenata doram gestat caviata coronam. Solus Guido iacet, solus solettus a casam, buttatus lecto giostrat se contra medemum. Senserat echisonas pulsata per aëra voces, 255 unde stat insanus, dubiaque in mente vanezat: nunc vult ire, vocans se stessum saepe codardum, nunc non ire gratando caput, capitisque travaios. Dumque sub et supra cordis pensiria buttat, en Sinibaldus adest, quo non sibi charior alter, 260 in lectumque trovat compagnum stare malatum. —Quid facis?—inquit,—ola, cur fles? o cosa novella! Guido, quid insolitam prodis mihi fronte gramezzam? me tibi rex mandat, bramosus noscere causam, cur sic indusias, cur non giostrare videris; 265 cuncti te chiamant, te invitant, teque precantur, ad giostramque vocant, quae nil te absente galanta est, goffaque per mundum sine te reputabitur olim. Singultas ne etiam? poterisne tacere casonem tantarum, quas te video cruciare, doiarum? 270 scis quid apud regem possim, quam stimer ab illo; ergo si apud regem credis me posse coellum, quis tam sufficiens, ut ego, te solvere poenis?— Guido suspirans occhiadam volgit amico, atque facit veluti qui spandere stentat orinam, 275 nam quando aut cruciat vesighae petra budellum, aut quando nequeunt pissari grana renellae, confortat se se medico veniente pochettum. —O me—ait,—o prava super omnes sorte gitatum huc illuc miserum, nec adhuc fortuna satolla est!— 280 Sic cridat, et fido Sinibaldo cuncta palesat, dumque palesat agit centum de fronte colores, unde trahit rappas Sinibaldi fazza stupentis, ut maraveia solet, statque horam, nilque favellat. Vox tamen ut potuit tandem pulmone cavari, 285 parlavit, tantamque illum streppare studebat extra bizarriam, rationis multa recordans. Verba prius formabat, ei monstrantia drittam atque viam tortam, centumque pericula vitae; transit ad exemplos dapossa mille notandos, 290 bastantesque animam crudi tenerire Neronis. Mortaro sed pistat aquam Sinibaldus in uno, atque super ghiazzam scribit sub Apolline caldo. —Deh, fratelle—inquit,—ne te ne temet amazza, ne scavezza tibi gambas, ne spezza colengum. 295 Est ubi tanta tui virtus? ubi phama gaiardi? est ubi grandilitas animi, qua diceris orbe campio iustitiae, lux guerrae, targa rasonis? Vis ne uno puncto totantas perdere cosas, quotantas nunquam acquistavit gloria Carli? 300 quippe governares totum maturiter orbem, et pateris quod te femnicula sola governet? o quam sporca tuo fitur vergogna decoro! lassa, precor, doiam hanc, proprioque retorna sapero; dum nova plaga tumet, ferro est taianda rasonis. 305 Ante oculos habeas miserae brusamina Troiae, quae gregorum adeo mansit sfondrata batais, cernere quod mezzum potuisset nemo quadrellum. An ne cavallazzus fuit huius causa ruinae, in cuius buso Capeletti ventre latebant? 310 absit, at unius frons lassivetta putanae, ad cuius paniam caprarius ille cinoedus, ille Parisettus, gambas pegolatus et alas, ut solet osellus pegolarier arte civettae, tam bellam fecit provam bellamque fusaram 315 ut derdana sui fuerit tempesta paësi. Talibus urgebat socium Sinibaldus avisis, quando sotintravit rutilis ficcatus in armis alter Guidonis compagnus, nomine Francus, cui quoque rex iussit, videat quae indusia tanta. 320 Tunc potuit lecto vergogna levare baronem. In pede saltatus vocat arma, feruntque famigli, arma ferunt, inquam, celeres armantque patronum. Inde sopravestis sbarrato picta leone ponitur, et longo rutilans celata penazzo. 325 Stat super elmettum vecchiettus more cimeri, qui docet hunc mottum digito monstrante notatum: —Tempore nil currit velocius, annus ab hora quid differt? Infans cum nascitur ecce senescit.— Tunc super ingentem corserum balzat in armis, 330 nervosamque rapit virdo de robore lanzam. Desdegnatus equi toccat sperone galonos, seque repraesentans ubi lanzas guerra fracassat, qua Baldovina est primam lanzavit ochiadam, unde cupidineos plus ancum ingurgitat ignes, 335 utque illi placeat forzam quadruplicat illam, qua massella asini stravit tot millia Sanson. Stringit equum, raptimque volat, sbarramque trapassat, stansque pochettinum giostrae mirare travaium mollat item redenas, firmatque ad pectora lanzam, 340 polverulentus iter tridis confundit arenis, atque volans cursu facit omne tremare terenum. Ad primum fecit plantas ostendere coelo, post quem buttavit curvo de arzone secundum. Tertius it zosum, sabiamque culamine stampat. 345 Quartus se accordans cum altris descendit abassum. Invidiosus erat quintus, strammazzat et ipse. Sextus equester erat, quem misit Guido pedestrem. Septimus in duro posuit sabione culattas. Repperit octavus se iam smontasse cavallo. 350 Nonus bardellam gambis vodavit apertis. Sol risit quando decimo calcanea vidit. Mox alios buttat numero seguitante per orden, deque sua memorat giostrando saepe madamma, quolibet hanc colpo summissa voce domandat. 355 Rex piat ingentem, viso Guidone, stuporem, atque ait:—Est Guido, francesae gloria gentis. Quam bene nostrorum meritos praesentat avorum, scilicet Orlandi magni, fortisque Rinaldi! non dubium palmam giostrae portabit acasam.— 360 Baldovina etiam damisellis volta loquebat: —Ni fallor, Guido est, ille ingens barro gaiardus, praecipitat sellis qui tam gaiarditer altros. O quam ille valens, o quam bene dirrigit hastam! cernitis ut velox corseri voltet habenas, 365 quaque legiadria det bottas semper in elmos!— Talia finierat nec dum bocca illa, biancas ostendens risu perlas rubeosque coralos, ecce repentinus trombarum clangor orecchias percutit, ut fitur cum giostrae terminus instat. 370 Restitit in medio sol solus Guido stecato, qui victor guardat circum sembiante superbo. Non tamen est victor totus, sed victus amore fert bogas pedibus, collo, manibusque manettas. Rex it eum contra, omni compagnante senatu, 375 quem Guido ut vidit corsero sbalzat ab alto, viseramque alzans, faciem sudore colantem detegit, et regis basat de more ginocchium. Rex illum faciens iterum montare cavallum, ipse met e digito pretiosum cazzat anellum, 380 cuius in auro ingens rutilat ceu stella rubinus, Guidonemque illi victorem praemiat ut qui forsan erit propriam dignus sposare fiolam. Non tamen id pensat: sunt at praeludia nozzae, nozzae infelicis quam brutta ruina sequetur. 385 Guido manum porgens bassata fronte recepit pulchra quidem, sed digna suis ea dona fadighis; dumque piat, curvus regis basat illico dextram. Tunc sublime petunt coetu comitante palazzum, semper trombettis pifarisque sonantibus ante. 390 Sol maris interea stancus se tuffat in undas, lassaratque suo pregnam lusore sorellam. Ponitur in puncto regalis coena debottum, quaque coquinales strepitescunt mille facendae, fumentosa patet muris portazza bisuntis, 395 limina cui sporco semper brottamine gozzant. Intus arostiti, lessique tirantur odores ad nasum, per quos sat aguzzat voia talentum. Sunt ibi plus centum sguatari sub lege cogorum, pars legnam portat, pars mozzat, parsque ministrat 400 sub calidis bronzis, caldaribus atque frisoris. Qui porcum scannat, qui slongat colla polastris, qui cavat e panza trippas, dum scortigat alter, qui mortos dispennat aqua buliente capones, quique vedellinas testas cum pelle cosinat, 405 qui porcellettos vix porcae ventre racoltos unum post alium ficchis culamine nasis inspedat, nec non cavecchio inlardat aguzzo. Gambo lecatoriae cocus illic praesidet arti, dans operam studioque gulae, bibiaeque palati. 410 Huic uni cura est doctis arguire cadreghis, et dare praeceptum parasitis omne coquinae, interdumque super schenas menare canellam pistonemque iadae sguataris unctisque regazzis. Est qui copertos redeselli veste figatos 415 voltat in argutis lardo cridante padellis. Est qui mordenti zeladiam gingere spargit, imponitque illi peverum dulcemque canellam. Unus anedrottos gialdo brottamine guazzat, moreque spagnolo teneras dat supra foiadas, 420 unus de speto mira tirat arte fasanos, quos prius assaggiat digitis an rite coquuntur. Quinque masinantes petrae, gremiique molarum, non requiant rapidis gyris andare datornum: manduleus sapor hic, peverataque salsa colatur. 425 Pars cavat e furno grassa de carne guacettum, pistaque de venetis striccat cynamoma sachettis. Lixatos alius trat de caldare capones, quos positos magni largo ventrone cadini spargit aquae roseae guttis et zuccare trido, 430 hisque super mittit caricum brasamine testum. Sed quid ego his longis pario fastidia zancis? coena parecchiatur qua morti surgere possent, cumque suis cassis ad culum linquere foppas. Interea crudis mensas coctisque salattis 435 en centum famuli caricant, centumque pagetti. Corpora medesimo portant vestita colore, scilicet angleso panno, velut aër, azurro, unde bianchezant per azurras lilia vestes. Ante, retro, et fianchis stringantur more todesco, 440 ut male comprendas ubi commissura ziponi. Inchinos faciunt reverentos arte galanta, volantes praesti gambas huc semper et illuc. Rex prior accubuit, tavolae loca prima tenendo inque caput mensae broccato fulsit in auro; 445 ad dextram regina manum veneranda sedebat, ad levam Guido sic rege iubente, sed ipsa Baldovina furens, puero quae ducitur orbo, orba ruit praeceps, nec macchiam curat honoris, iniussa et celerans Guidoni sedit apressum, 450 atque foco iunxit legnam meschina brusanti. Maxima tum seguitat longo ordine squadra baronum; quisque famatus erat cupidusque menare ganassas, fecerat ipse labor giostrae smaltire budellas. Cuncta super tavolam portant miro ordine paggi, 455 suscalchi magnos incedunt ante piattos, apponuntque illos taciti, tacitosque regazzos ire iubent, veluti bella est usanza fameiae quae servit regi in coenis magnisque maestris. Ergo nihil parlant, nisi sit parlare bisognus, 460 immo aliis rebus nemo strepitescit agendis, ni dent suscalchi paggis quandoque bufettos, dentque traversatis canibus gattisque pedadas. Trenta taiatores non cessant rumpere carnes, dismembrare ochas, vitulos, gialdosque capones, 465 furcinulas ficcant in zalcizzonibus, atque smenuzzant rotulas gladio taliante frequentes. Saepe bonos tamen hi robbant taliando bocones, atque caponorum pro se culamina servant. Persuttos huc terra suos Labruzza recarat, 470 huc ve supressadas Napoli gentilis et offas Millanus croceas et quae salcizza bibones cogit franzosos crebras vacuare botecchias. Post mangiamentum lexi, succedere mandant suscalchi rostum, pernas, summata, fasanos, 475 caprettos, lepores et quidquid cazza rapinat, quidquid falconus, quidquid sparaverus adungiat, quidquid sbudellat branchis astorrus aguzzis. His mandolarum niveos iunxere sapores, nec dapibus viridi mancavit salsa colore, 480 nec sugus cedri, nec acerbi musta naranci, nec quae per nasum mittit mostarda senapram. Ex amito demum tortae venere novello, et quas componunt vaccarum lacte soladas, et quod mangiamen patres dixere biancum. 485 Mox tortellorum varia de sorte cadini, candidus occultat quos zuccarus atque canella. Post epulas grassas, quibus usque ad guttura plenae stant panzae, et zonas opus est lentare fianchis, ad suscalcorum minimi signalia motti, 490 prestiter a famulis de mensa pacchia levatur. Succedit tazzarum ingens tunc copia longo ordine, quae argento et gemmis fabricantur et auro. Haec diversa ferunt confecta, decentia reges, mensa quibus largo fluxu caricata pigatur. 495 Morsellata, anices, pignoli, marzaque panis adsunt, et centum confectio facta batais. Gratior his cunctis tandem venit ostrica magnis vasibus effumans, cuncti cui gloria vini malvasia datur, patrum non absque savero, 500 qui dixere:—Ignem sic sic morzarier igne.— Non ibi mancarunt quos striccat Somma racemi, Somma decus Napolis, sed magnae crapula Romae. Orphana montagna haec, sic vinum nomine gregum parturit, ut faciat per tressum andare brigatam. 505 Mangiaguerra simul, simul et vernaccia Voltae affuit et qua se bressana celatica vantat. Hic quoque vigna locum Modenae tribiana secundum haud tenuit, nec non grassis perosina todeschis moscatella caput centum implevere chimaeris. 510 Hic mancum, Cesenna, tuae vindemia vallis abfuit et dulces quas Corsia pissat orinae. Tanta haec et plura his avantezata fiaschis vina redundabant, cunctis meliora bevandis. Iamque comenzarant, fumo ascendente berettas, 515 sat male compositis briliam allentare parolis. Auditur quoscumque loqui, nullosque tacere. Hic zancae, chiachiarae, baiae, hic mille fusarae, nullam prorsus habent redinam nullamque cavezzam, ut solitum fieri post longae pocula coenae. 520 Hic cuncti genus est, ut diximus ante, paësi, propterea varias eructant vina parolas, ut tercentiloquas turris babelica linguas non magis audierit, cum coelo andare parabat. Hic itali Gallos similant, Gallique todescos, 525 tanta est materies devina, et forma botazzi. Post ea cantores accedunt ante parecchi, cantores quos terra parit fiamenga valentos: hi simul erumpunt voces post vina trementes, quas facilis tridat saldo cum pectore gorga. 530 Hae subito variis posuere silentia follis, omnia cheta manent, nec pes, nec scragna, nec altrum trarumpit tam dulce quidem solamen orecchiae. Inde sonatores cifolorum quinque periti iam partes egere suas, tum denique magno 535 cum strepitu pifari surgunt, et cantibus altis per totum se se faciunt sentire Parisum, quos pifarizantes videas gonfiare ganassas, nec largos unquam stoppando fallere busos: discorrunt digitis huc illuc pectore saldo, 540 tamque minutatim frifolatur musica linguis, quod linguas ut erant octo cinquanta putares. His Baldovinae pectus fornacibus ardet, nec minus internis rostitur Guido budellis; quos vivandarum variarum sumptio, quosve 545 beccheri et cyathi, Venus unde Cupidoque regnat, quos, epulas inter, cantus, dulcesque lautti, arpicorda, lyrae, diversaque musica, lazzis attrapolant, brusantque intus, spoiantque rasone. Victor Amor centum pharetras vacuarat in illos, 550 ut pars nulla suis in carnibus amplius esset, qua dardos manigoldus Amor slanzare valeret. Iamque comenzabat modico spuntare lusoro stella Diana super roseum montata barozzum. Cantores, pifari, danzae, ballique fugaces 555 heu fugiunt nunquam retro tornantibus horis. Itur dormitum: sat plausum, satque cridatum est, suntque datae vestes buffonibus, aula vodatur, quisque suam repetit seu stufam, sive tavernam, in praedamque nigro traduntur corpora somno. 560 Solus Guido furens, tamquam picigata tavano vacca, ruit, drittumque nequit retinere caminum. Heu quia troppus amor savios mattescere cogit! ecquis erit tanti qui hunc prendere possit osellum? cui paniae nullae, cui trappola nulla repugnat. 565 Caesar erat tam bravus homo, qui subdidit orbem, at mulier scanfarda illum subiecit amori. Alcides, validis qui spallis more pilastri cascatura susum tenuit solaria coeli, foemineam soccam reiecta pelle leonis 570 induit, et mazzam posuit, fusumque piavit. Fortem Sansonem, qui ungis spaccare solebat dentatos porcos, tygres, magnosque leones, tandem imbriagum vilis putanella tosavit. En quoque Guido suum regisque refudat honorem: 575 auscultans tenerae qui blandimenta puellae hanc rapit, et scampat castelli ponte calato, fertque gravem somam praeclari schena fachini, nec voluit duris unquam deponere spallis, donec franzosos exirunt ambo paësos. 580 Sed iam nostra sitit, chiamatque Camoena bocalum, inchiostroque liber primus calamare vodavit.

LIBER SECUNDUS

Indice

Phoebus ab oceani stallis grepiisque cavallos solverat, et menans scoriadam quippe datornum illos cogebat coeli sgombrare terenum, urbs levat, hesterno nec adhuc bene libera vino, 5 sbadacchiant homines, stomacho stat crapula crudo; quisque suas repetit, velut est bonusanza, facendas, librorum ad studium chiamat campana scolaros, cortesanus adit cortem, properante chinaea, causidicus tornat sassini ad iura palazzi, 10 percurrens urbem medicus contemplat orinas, scribere vadit adhuc macaronica verba nodarus, fornari furnos repetunt, fabrique fosinas, barberusque suos tornat mollare rasores. At rex ad gesiam vadit cum corte, suasque, 15 dum tribus in saltis celebratur missa, pregheras ad sanctos sanctasque facit pro seque suisque. Talibus expletis ibat, rursusque palazzum ire comenzabat, quando data trista novella est, sproveduta sibi qua nunquam tristior altra, 20 de portante viam dulcem Guidone fiolam. Protinus in marmor volta est sua fazza biancum, ut zoccusque manet, tanta est grandezza stuporis. Mens tamen ad semet quando smarrita redivit, quam sit poltronum, quam laidum cogitat actum 25 unius ingrati nulla cagione vasalli. Ergo iras colerasque ciet pensatio culpae, doiaque cordis erat vindictae facta voluntas. Principio armatas celer expedit octo catervas, ad passos portusque volent, finesque viarum. 30 Inde spaventosos bandos, cridasque per urbes, per castella, pagos, villas, Franzamque per omnem commandat fieri, quibus omnis territa gens est, stopinosque cagant multi Guidonis amici. Omne sed altandem studium, labor omnis, et omnis 35 cura, fit indarnum; redeunt, ut fertur, habentes in saccum pivam, quia nusquam Guido catatur. Dicere non opus est quantum rex ipse cadenam rodit, et a digitis streppat cum dentibus ungias. Mandat in Italiam varia sub fraude spiones, 40 per gelidasque urbes Alemagnae, perque polaccos, perque Ongariae populos, per denique Spagnam, anglesasque iubet passim rugare masones; sed vacui ad regem tornant finaliter omnes, quo desperatus se se ammazzare volebat, 45 seu scannare gulam ferro, seu rumpere lazzo. Ast infelices fortuna guidabat amantes, subque sua socca dignata est ferre covertos. Iam superant Alpes, nulla stracchedine victi, nam labor est nullus qui durum stanchet amorem. 50 Felicem Italiae veniunt intrare paësum, sed male vestiti, strazzis apposta piatis, ne spio meschinos spionaret et ipse virorum crudus amazzator, positam pro acquirere taiam, taiam, quae septem scudorum millia constat. 55 Ibat in auratis modo Baldovina letichis, inter contessas, marchesas atque duchessas; nunc vero tapinella pedes per saxa tenellos schiappat, habens iam iam tenero sub calce vesigas. In lombardorum tandem venere pianum: 60 passant Milanum, Parmam, camposque resanos, et cortesam urbem, quae Mantua dicitur, intrant, Mantua mantois quondam fabricata diablis, tunc ea languebat sub iniquo pressa tyranno, nomine Gaioffo poltrona e gente cagato. 65 Qua fuit ingressus, porta est quae porta Leonae dicitur, hancve novam tunc tunc et alhora locabat Sordellus, princeps Goiti, Voltaeque baronus, quique Caprianae teritoria magna tenebat. Ipse duellorum palmas, pretiosque stecati 70 mille guadagnarat per Gallos, perque todescos, perque hispanorum terras, perque omnia tandem regna tyrannorum, de Rheno ad sceptra Sophini. Sed modo sub grandi multorum fasce dierum scit dare conseios tantum, spadone relicto. 75 Vix erat intratus povera cum coniuge Guido, Sordellum cernit membruto corpore stantem ante fores proprii surgentis ad astra palazzi, quo nunc albergat veteris fameia Gregnani. Protinus agnovit socium, quondamque batais 80 compagnum contra turcos gentemque mororum; se nondimenum subito dislongat ab illo, fronteque chinata, quo sancti porta Georgi menat, afrettando sgombrat, deque urbe recedit. Non procul unius spacium fecere miari, 85 ingentem retrovant villam, fortasse Cataio grandilitate parem, nummis trafighisque Milano, quae, quia citra Padum situatur, dicta Cipada est. Illa suos propter paladinos toccat olympum, traversatque orbem, callatque ad regna diabli. 90 Sed tamen, hinc quamvis exissent mille valentes, sive bisognasset gattam piliare stecati, sive cavallastros combattere sive pedastros, villa Cipada fuit semper dotata ribaldis, et velut urbs omnis certis de rebus abundat, 95 sic Cipada suos sparpagnat ubique tesoros. Dat multam lanam pegoris Verona tosatis, montibus ex altis evangat Brixia ferrum, bergamasca viros generat montagna gosutos, de porris saturat verzisque Pavia Milanum, 100 implet formaio cunctos Piasenza paësos, Parma facit grossas scocias grossosque melones, trottant resano cuncti sperone cavalli, Mantua brettaros fangoso bulbare pascit, si mangiare cupis fasolos vade Cremonam, 105 vade Cremam si vis denaros spendere falsos, ingrassat Bologna boves, Ferraria gambas, non modenesus erit cui non fantastica testa, quot moschae in Puia tot habet Vegnesia barcas, mille stryas brusat regio Piamonta quotannis, 110 villanos generat tellus padoana diablos, saltantes generat bellax Vincentia gattos, congruit ad forcam plus quam chiozottus ad orzam, antiquas Ravenna casas habet atque muraias, innumerosque salat per mundum Cervia porcos, 115 sulphure non pocum facis, o Caesena, guadagnum, nulla faventinas vincit pictura scudellas, dat mioramentos vallis Commacchia salatos, intra ceretanos portat Florentia vantum, non nisi leccardos vestigat Roma bocones, 120 quantos per Napolim fallitos cerno barones, tantos huic famulos dat ladra Calabria ladros, Gennua dum generat testas commater aguzzat, semper formosas produxit Senna puellas, Millanus tich toch resonat cantone sub omni, 125 dum ferrant stringas, faciuntque foramina gucchis; qui ponunt scarpis punctos, sparamenta zavattis, quive casas cuppis coprunt spazzantve caminos, vel sunt commaschi vel sunt de plebe Novarae. At nostra haeroico cantanda Cipada stivallo, 130 semper abundavit ricca de merce giotonum. Huc igitur fortuna inopes guidavit amantes: non tamen in similes voluit conducere ladros, imo quod introitu primo catavere tezottum stanza fuit Berti, si vera est phama, Panadae. 135 Hic Bertus villanus erat, natusque cuchino, sed tam cortesus, tam gaius, tamque tilatus, ut neque cortesus, neque gaius, nec ve tilatus alter erat sic sic, quamvis citadinus in urbe. Non habuit donnam, nec habet, nec habere talentat, 140 ne pellens capiti moscas in cornibus urtet, atque bisognet ei sub cauda ferre tavanum, qui nimium stimulans faciat sibi rumpere collum. Delitiae, gioiaeque suae, sua gaudia tantum, hortus erat, pegoraeque novem, septemque caprettae, 145 unica vacca, asinus, porcellus, gatta, galinae. Hic sua dependet substantia tota lavoris, qua se, qua ve bonos compagnos, qua ve brigantes, atque viandantes vultu carezzat alegro. Guido videns solem iam strapozzare sotacquam, 150 ranisonisque suos carros logare canellis, confortat se met parlans:—Vergogna petendi albergum gratis guanzas rossedine pingit. Sed minor almancum doia est, dum scampat Apollo, dumque hanc vergognam tenebrarum mascara coprit.— 155 Sic ait et murum textum melegazzibus intrat, qui corticellam cingit formatque theatrum. En mastinus abit contra, bau bauque frequentat. Bertus more suo casulae chiavaverat ussum, vix audit baiare canem, penetralibus exit, 160 cucchiarumque tenet dextra, lumenque sinistra, namque suae coenae schiumabat alhora menestram. —Numquid—ait—vultis mecum alozare staseram? huc intrate, precor, mea sunt communia genti.— Sic parlans intro menat, portamque restangat, 165 scannellosque duos tripedes acconzat ad ignem, in quibus assentare facit stracchedine plenos. Pro tunc pauca loquit, quia pro tunc pauca loquendi tempus adest, seu quum famet hospes, sive sbadaiat; imo suos inter mottos ita dire solebat: 170 —Mangia quando fames, dormi quando ore sbadachias, post saturam panzam poteris mihi dire parolas, post saturos oculos lassa me stendere pellem;— quae praecepta suis asini posuere statutis. Ergo velut mutus Bertus mangianda procazzat, 175 ut tribus almancum personis coena paretur. Pendula sub basso stabat cistella solaro fixa travicelli chiodo, piat unde biancos sex ovos, quorum modo tres gallina cacarat. Tres mandat cineri facto sudore bibendos, 180 tres parat exiguam propter fabricare fritaiam. Inde abit et picolae schiavat secreta credenzae, cui facit aguaitum semper cantone latenti gatta lecatorio praedam factura cadino. Inde quoque alcunos seu streggios, sive varones 185 pisciculos brancat, quos streggios, quosque varones Mintius intornum mantoanae parturit urbi. Attamen, ut referunt annalia magna Cipadae, non Bertus streggios, non Bertus alhora varones, sed scardovellas numero bis quinque recepit, 190 cum quibus et meschiat captos boccone ranocchios. Baldovina videns tantas male posse facendas insimul expedier Berto, nisi porgat aiutum, ut semper cortesa fuit se tollit ab igne, totaque gentilis, non sdegnosetta refugit 195 prendere pescettos, subadocchians laeta Guidonem, ac si solo illi parlaret talia nutu: —En ego, quae regis sum filia, qualia tracto!— Disguantat niveasque manus, smanicatque biancos ac teretes brazzos, cortellum prendit, et illos 200 disquamans pisces purgamina gittat, et illis trat pellem ranis apparens trare braghessas. Non potuit Guido non risu prendere festam, cernens quanto animo mulier clarissima iam iam vult contra sortem cor semper habere zoiosum. 205 Ipse levans etiam scanno se mostrat alegrum, cunctaque rammarichi ponens fastidia magni, se parat impresis faciendis ordine coenae. Colligit imprimis alcunos perque dedentrum festucos terrae diffusos, perque deforam: 210 tales sub nigro cacabi culamine steccos rastellat, pinguesque facit saltare panizzas; ne tamen indarnum tantus simul ignis avampet admovet ad flammam poca satis arte padellam, boientumque oleum pro assando pisce parecchiat. 215 Baldovina virum submisse guardat et omni libera cordoio prorrumpit in omnia risu plena cachinnisono, retinens vix pectore milzam, tantum namque hominem contemplat, quam sit ineptus ille coquinalem manibus manegiare padellam; 220 quem, nolendo etiam, fumus, bruttura camini, ipse focus scottans peccata piangere cogit. Nunc frontem, nunc crura manu, nunc detinet occhios, frontem namque sugat troppum quae scolat ob ignem, gambas namque tegit troppo quae ardore coquuntur, 225 occhios namque fregat troppus quos fumus anegat, quin etiam nasum fazzolo saepe colantem moccat, et urgetur virdam maledicere legnam. Illa magis ridens multum capit inde solazzum. Quem risum advertens has dixit Guido parolas: 230 —Tres cosas prudens Socrates mundo esse provabat, quae cazzant hominem, faciuntque uscire decasam, scilicet ignis edax, fumusque, uxorque cativa.— Baldovina statim respondet:—Non tamen heus tu, non tamen hanc ipsam curas deponere brigam.— 235 Talia dum laetis solegismant saepe cachinnis, dantque levantque simul factos sine dente botones, Bertus alegratur, parvumque approximat igni quadrupedem zoccum, quem descum turba domandat. Sternit eum quadam canevi stuppaeque tovaia, 240 quam foggiam telae chiamat Cipada trilisum. Bissolus, unguentum rognae qui acceperat olim, sistitur in medio tavolae de more salini. Pro candelerio dat rava busata lusorem, cui semusta brusat sefo candela colante. 245 Iamque salatinam variis meschiaverat herbis, datque salem supra, dat acetum, datque pochinas de fiasco guttas olei quod aposta reservat, ut sit honorevolas tantum pro ornare salattas. Non lontanus abest lectus, cui butta propinqua est, 250 butta boni vini quae nescit toxica muffae, hanc spinat et plenum largo ventrone bocalum imponit mensis, ac ne tovaia ritondas contrahat a vino macchias rossedinis, oque, fundellum scatolae scusat fundella caraffae. 255 Postea cum nucibus panem, tenerumque casettum apponit, dicens:—In punctum mensa tiratur. Barca tenet portum, licet hic iam ponere remos, prendere cucchiaros;—quo dicto saltat et unam protinus arrecat secchiam, qua quisque lavatur, 260 assugantque manus retis squarzone vetusti. Scazzatis tandem curis ad mille diablos, ternaro in numero discumbitur, omnia risu, omnia plena ioco. Raptim mangiata salatta est, mox bibitur vini signenta scudella per unum, 265 nam quid commodius, quam post elementa salattae spumantis gotti stellis mostrare culamen? His desfantatis primo certamine, guastant cuncta valenthomines per longum perque traversum. Illico vanescunt tribus in sorbottibus ova, 270 arripiuntque fugam panizzarum octo scudellae, mox scardovarum caedes truculenta secuta est, una nec in vacuo restavit sola piatto, quae genus almancum renovet, prolisque somenzam. Dumque ad fritadam passuto ventre reducti, 275 gallonis lentant stringas, duplicantque parolas, Bertus amorevola sic tandem voce comenzat: —Quotquot habet vester Bertus Pannada, recatur ecce voluntati sociorum nempe bonorum. «Regibus incago, papis, rubeisque capellis, 280 dummodo fortificas mangiem cum pace scalognas, deque meis possim compagnos pascere capris. Nescio qui sitis, quove itis, qua ve rivatis istius ad nostrae teritoria magna Cipadae, nec volo vel minimas aliorum scire facendas. 285 Nondimenum habitus, facies, parlatio linguae, scilicet «oy, tam bien, ma foy», similesque parolae esse foresteros signant, straniamque brigatam. Qua re si vobis nulla est substantia robbae, non casa, non fundus, non ars, non ulla botega, 290 sed tantum fortuna dedit vos esse ramingos, esse viandantes peregrinos atque pecentes, robbam quam teneo vestra est, hic vivite mecum. Bos, asinusque tribus nullo discrimine agetur. Qui mangiare cupit mangiet, qui mungere mungat. 295 Sunt mihi grassarum terrarum quinque biolchae, de quibus ognannum varios accoio recoltos, navones, ravas, verzasque, cucumera, zuccas, porra, favam frescam, remolazzos, aya, civollas. Multa super tuttum melonorum copia grandem 300 dat mihi guadagnum, dat vaccaque, datque somarus. Haec ad commandum vestri sunt omnia Berti, imo ad commandum, fallanti parcite linguae, sunt compagnorum, velut est drittura, bonorum. Sunt inter gentes mundi sex mille miara 305 voiarum speties. Alter, cui robba pochina est, quotquot habet commune facit, medioque reponit; alter avarazzus, Medici cui rendita Cosmi, cui ducatorum Augustini copia Ghisi, non tantum nil dat, nil spendit, cuncta sparagnat, 310 sed miser et stiticus quae sunt aliena rapinat. Si rex, si princeps, si dux, si papa fuissem, quem contentum animi, quam pacem, quemve ripossum, maiorem quam nunc habeo, fortuna dedisset? O menchionem hominem, qui turcos, quique sofinos, 315 atque pretianes, soldanos, barbaquesoros, qui papas, reges, ducas, similesque gazanos, in mundo reputat plus alegros, plusque zoiosos quam me, quamque meos, quam vos vestrosque pitocchos! Solum mangio quidem maiori pace codaium, 320 quam papae ac alii magnates mille guacettos, vosque plus assaium assetata mente cibatis pane pitocato ventrem, bibitisque mioro gustu fundaias vinorum mille per ussos, quam qui cum giazza maiori tempore caldi 325 optima tracannant sub rosso vina capello. Sic cagasanguis eos scannet, sic cancar amazzet, ni cruciet miseros semper cagarella paurae, atque masinato dubitent diamante moriri, nec sit eis tempus mulas intrare spacatas. 330 Credite, contentum mihi si conceditis istum, ut te per fratrem godam, te perque sorellam, non est contentus contento dulcior isto. Obstuperant dudum Guidonis corda tamagnam cortesiam hominis. Tum credit apena quod audit, 335 et tenet haud unquam Bertum nascisse vilano. Sed quid agat pensat, grattat pensiria zucchae, nam sua si tantas renuit vergogna profertas quo se posse suum cariazzum ducere credit? Baldovina quidem cariazzi more tiratur, 340 non solum quod sit longo straccanda viaggio, sed pregnans dudum facta est gran soma bagaio. Si piat invitum, quae poltronigia maior, quae nigrior macchia est, aut quo sguranda savono, ut primus Franzae barro, capitanus honorum 345 gloria tantorum, quo non paladinior alter, pro stocco zappam, pro mazza prendat aratrum? Ergo ragionevolo dum crollat cuncta crevello, et phantasias huc plures voltat et illuc, quod potius visum est, quod honestius illico brancat, 350 atque tenet cerebro firmum nec vadere lassat. Ipse ad circandos solus vult ire paësos, donec vel guerra patriam vel pace guadagnet, quam regat et stabili firmet sibi regna governo; tum Baldovinam, regali sanguine cretam, 355 seu marchesanam faciat, seu iure duchessam. Ergo ubi per mezam risposta quieverat horam, sic Guido principiat:—Confundor, Berte, daverum, nec scio destrezzam meritis retrovare parolis, quae tibi demonstrent almancum quanta voluntas 360 sit mihi pagandi pro tantis debita mertis. Nos en guarda, precor, quam scalzos, quamque frapatos quales nunc cernis, tales depinge, nec altrum terrenum pensare velis nos prorsus habere, quam quod ataccatum scarpis gestamus eundo. 365 Tu tamen avanzans quantos natura benignos, cortesosque facit, portansque a ventre parentis tam gentilezzam quam povertatis amorem, nos poveros miserosque simul, nos absque quatrino, absque bagatino, morituros dente pedocchi, 370 pane, vino socias, disfammas, omnia donas, nosque saporito suades sermone voiamus personae, robbaeque tuae remanere patrones. Dii tibi, si guardant praestantes ulla pitocchis commoda, pro nobis poverellis munera donent. 375 Dum polus intornum coeli menat octo solaros, dumque suo Titan mundum fulgore lusentat, impregnans stellas, impregnans luce sorellam, dum mare sgollaias tantarum sorbet aquarum, atque undis tangit lunae tallhora carettam, 380 semper erit Berti chiarissima fama Panadae. Qua propter nunc iuro tibi, per quanta pitocchi frusta pitocarunt panis, quibus omnia nostra regna manent, sic sic nos Bertum posse Panadam smenticare unquam, veluti sol smenticat ipse 385 pandere giornificos nobis damatina cavallos.— Dixerat et surgens teneras cum coniuge plumas occupat. Ipse autem petit alti strata fenili Bertus, et in schena bocchis iam ronfat apertis. Ecce propinquabat giornus, lusorque matinae, 390 cantaratque cu cu gallus, gallinaque che che, Guido levat strato, vestitur, moxque tenellis uxorem abbrazzat lachrimis, Bertoque pregheris commendat multis, donec Deo dante ritornet. Vult, ait, ex voto Christi visitare sepulchrum. 395 Dixit, et assumpta tabula, bordone, capello se viat et casulae portas uscirat apena, Baldovina cadit nimio giadiata dolore, smortaque deveniens animam gittare videtur. Cui Bertus slazzatque sinum, spruzzatque visaggium 400 praticus et vivam tornat, sensimque gramezzam placat amichevolis monitis, nec ad eius orecchias mille parolinas zucaratas fundere cessat. Baldovina iacens lecto ringratiat illum, mox pregat et supplex orat ne deneget unam 405 solam gratiolam, proprium si curet honorem: scilicet uxoret se se, nec sdegnet anellum, nam quae sposanda est, vel sit vilanella Cipadae, vel brettara Firae, vel borghesana Predellae, (dummodo sporca suas teneant sibi Smorbia vaccas) 410 illa erit amborum requies et dulce levamen, scilicet alterius coniux paritura fiolos, alterius cugnata, nec id magagnat honorem. Non splacuere viro damigellae verba pudicae, annuit et se se faciturum cuncta spopondit. 415 At mercantiam talem imbarcare volenti est opus ut giornos almancum pratichet octo, materies illa est nisi non pesanda bilanzis, atque repossato senno pedibusque piombi. Gatta fretosa parit tisichettos saepe gatellos. 420 Ipsa stet addasium cameris ascosa fratantum, donec tolta bono conseio sposa menetur, nam neque de illorum numero vult esse caprorum, qui cercant magnas patefacto gutture dotes ingiottire magis, quam sposae nosse maneram, 425 et nullum faciunt contum, stimantque nientum aut sibi diavolam nodo agroppare iugali, quae strepitans mandet totam sotosora fameiam, aut velut Actaeon cornutum ferre cimerum, dummodo pregna sibi Bocadori tasca vodetur. 430 Dixit et a stalla pegoras simul atque caprettas, porchettumque, asinumque simul, vaccamque Chiarinam desligat et branco per pascola ducit in uno. Baldovina casam remanet soletta, nec imbrem acquetare potest oculorum, abeunte marito. 435 Pensorosa manu guanzam sustentat et ecce, ecce repentinae sua brancant viscera doiae, namque novo partu miseram fiolare bisognat. Argutos meschina foras mandare cridores cogitur, ac ne sit compresa in pectore calcat 440 spicula quae nondum natus tirat undique Baldus. Tantum invita fremit, nunc ve uno saepe fianco, nunc altro se se (visu miserabile) voltat. Non commater adest, solitum quae porgat aiuttum, ancillas, servasque vocat, quibus ante solebat 445 commandare, velut commandat filia regis, at vocat indarnum, quia tantum gatta valebat respondere gnao sed non donare socorsum. Non sine iure tamen multo stimulatur afanno, unica dum nascit de se possanza baronum. 450 Omne, quod egregium aut lettris aut Marte futurum, non facili partu matris de ventre cavatur, fitque faticoso cruciatu praeter usanzam. Nascitur hic robur finaliter omne prodezzae, flosque gaiardiae, Baldus, fulmenque bataiae, 455 ius spadae, targhaeque vigor, per tela, per ipsa bella fracassator lanzarum, faxque, brusorque, diraque in adversis veluti bombarda catervis. Nec montis durezza quidem, nec azale, nec ingens bastio, nec grossae fortis trinzera muraiae, 460 stare sui poterunt martello salda valoris. Nascitur hic Baldus nullo commatris aiutto, nec, veluti infantes, minimum dedit ore cridorem. Baldovina licet sit membris tota movestis, sicut zerla vetus, discinctis undique circhis, 465 se levat et baculo succurrens passibus aegris scaldat aquam, puerumque lavat, strazzisque revolvit. Inde redit lecto, requiat, lactatque fiolum, saepe basat, matrisque nequit satiare talentum suggere nunc occhios, nunc frontem, nunc ve bochinam. 470 Ille nihil plorat, sed vultu grignat alegro, dumque loqui sforzat, non supplet debilis ancum lingua voluntati, nec tata et mamma, nec ipsam barbottat pappam, licet huic cognitio rerum multa sit, et modico puero nova stella benigna. 475 Laetus in hoc medio sentitur iungere Bertus, saepeque cum cifolis cantuque guidare caprettas, quas simul ad ripas Menzi laghique cimossam ante beveratas in stallae pergama chiavat. Mox tezam ingrediens, zoiosa fronte salutat 480 sic illam:—Quid fit? bonadies, hora bibendi?— quo dicto crevisse sibi videt ecce fameiam. —O—ait,—incipiunt bene res succedere nostrae. Tu tibi commater? tibi tu fantesca fuisti? est ne puer maschius? tu rides? est ne puella?— 485 Illa refert oculis bassis rubeoque colore: —Masculus est mihi natus, quem tu nosce nepotem.— Bertus ait:—Tibi sum fratellus, barba fiolo, at tibi pro nunc sim commater, baila putino.— Dixerat et lotis manibus laetamine sporchis 490 se viat ad stallam, de qua per cornua capram retro tirat, gambasque iubens slargare dedretum, distesas mungit borsas, coppamque novello complet lacte novam, qua frustum panis afettat, dumque simul niveo maseratur suppa liquore, 495 ova coquit, vix nunc de caldis tolta nieris. Inde paiolatam reficit, venasque reimplet sanguine vodatas, forzamque per ossa retornat. Iamque sit assaium peradessum, ponite pivam, ponite sordinam, Musae, repiate fiascum. 500 Si caput est siccum, capiti date pocula sicco.

LIBER TERTIUS

Indice

Baldus ab intrighis fassarum denique brazzos traxerat, et bindas circum sgroppaverat omnes, qui matrem mamma, qui Bertum tata domandat; iamque fugit, nullaque guisa vult discere normam 5 andandi aut lapsu carioli aut matris aiuto. Ipse medesmus abit, perque hinc perque inde caminat, sed male firmatis dum sforzat currere gambis, dumque volare viam spennatus bramat osellus, saepe cadit, bullasque cadens in fronte reportat, 10 maccatosque oculos opus est smaltare biacca. Non tamen hunc videas vel parvam mittere goltis lachrymulam, quamvis pavimentum sanguine bagnet, quin levat, inque pedes iterum rizzatus arancat. Invenit ipse sibi nullo insegnante cavallum, 15 seu sit harundo busa, seu sit bacchetta salicti, seu, quam turba vocat melegazzum, cannula melghae cursitat huc illuc diavolettus, sistere nescit. Non amat in gheda matris, non supra ginocchios ninari, sed amat sibi tantum cingere steccum 20 pro stocco, lancaeque instar drizzare canellum. Iamque, ut cunque sapit, mandrittos, manque roversos, fendentes, punctas, colposque exercitat omnes. Persequitur muscas, homines quas fingit et hostes, persequiturque super muros sub sole lusertas, 25 sentit ac ingentem contentum cernere mozzas illarum caudas tam longo tempore vivas blasphemare patrem matremque, ut fabula vulgi est. Sex habet ille annos, bis sex tamen inquit habere quisquis fortezzam, quisquis consyderat ossos 30 tam bene membrutos, personam tam bene grossam. Huic spallas giostris, huic gambas saltibus aptas Mars dedit, huic equitisque omnem, peditisque fatezzam. Nunc spronans cannam, cannam quoque curvus arestat, quam spezzat muro, ficcat ve in ventre paiari; 35 nunc baculum, qui nuper erat corserus, aferrat, et piccam simulans gattamque canemque travaiat. Quid narrem vel quae, vel quanta sit aspera pellis corporis? aut cortex adversus temporis iras? Non illum pioggiae, tempesta, borascaque venti, 40 non illum freddaeque nives, solesque brusantes, tam straccare queunt, ut possit stare mezhoram. Dormit ut imbattit se se, dormitque pochinum vel sub porticulo tezae, vel nocte sub ipso tegmine stellarum, et raro cum matre riposat. 45 Hanc soians quandoque stigat, robbat ve conocchiam datque focum stuppae, proprium nec ad utile pensat, nam filat nato mater poverella camisas. Non huic pluma magis gradat, quam terra iacenti; obdurat saxis costas, polpasque tenellas 50 cambiat in duros substrato marmore nervos. Bertus desperat, quae desperatio risu mixta godit, quod non calzarum trenta boteghae, milleque scarparum valeant supplere putino. Autumnus, primavera, aestas, invernus ab ipso 55 non plus guardatur, quam si sit petra vel arbor. Quum famet ingoiat quidquid sors mandat inanzum, seu coctum seu non, seu carnem sive cipollam, giandas, fragra, nuces, castagnas, nespola, moras, poma, peterlengas, spinbozzos, grataque culos 60 devorat, ut struzzi stomaco padiret azalum. Quod bibit, aut bugni liquor est, aqua mortaque fossi, aut, velut incappat, vinum vel dulce vel asprum. Duxerat uxorem Bertus de nomine Dinam, quae Zambellum habuit subito impregnata fiolum. 65 Post tamen hunc partum, nondum finiverat annum, quod Baldovinae veluti cugnata dolorem attulit ingentem, quoniam infirmata morivit. Sic Bertus mansit senza, quem Baldus habebat pro patre, proque suo Zambellum fratre tenebat. 70 Huic quandoque iubet post vaccam, postque caprettas ire simul Bertus, villae simul intimat usum; at similes non vult Baldi genitura facendas, non it post capras, non villae agradat usanzam, imo bianoream damatina caminat ad urbem, 75 quae sibi tam placet, ut semper versetur in illa. Saepe domum solus facto iam vespere tornat, sed ruptum caput et schincas quandoque reportat. Ipse cativellus, velut est puerilis usanza, nunc ve bataiolas saxorum, nunc ve baruffas 80 pugnorum faciens, primo aspirabat honori, ambibatque oculis primum se ostendere cunctis. Nec pensare velis quod pugnans ultimus esset, sed bravus ante alios puerili voce cridabat, et centum petras volta reparabat in una, 85 et centum testas densos spezzabat in hostes. Baldovina tamen cartam comprarat et illam letrarum tolam supra quam disceret «a, b». Unde scholam Baldus nisi non spontaneus ibat, nam quis erat tanti, seu mater, sive pedantus, 90 qui tam terribilem posset sforzare putinum? Ipse tribus sic sic profectum fecerat annis, ut quoscumque libros legeret, nostrique Maronis terribiles guerras fertur recitasse magistro. At mox Orlandi nasare volumina coepit, 95 non deponentum vacat ultra ediscere normas, non speties, numeros, non casus atque figuras, non Doctrinalis versamina tradere menti, non hinc, non illinc, non hoc, non illoc et altras mille pedantorum baias, totidemque fusaras. 100 Fecit de cuius Donati, deque Perotto scartozzos ac sub prunis salcizza cosivit. Orlandi tantum gradant, et gesta Rinaldi, namque animum guerris faciebat talibus altum. Legerat Ancroiam, Tribisondam, facta Danesi, 105 Antonnaeque Bovum, Antiforra, Realia Franzae, innamoramentum Carlonis, et Asperamontem, Spagnam, Altobellum, Morgantis bella gigantis, Meschinique provas, et qui Cavalerius Orsae dicitur, et nulla cecinit qui laude Leandram. 110 Vidit ut Angelicam sapiens Orlandus amavit, utque caminavit nudo cum corpore mattus, utque retro mortam tirabat ubique cavallam, utque asinum legnis caricatum calce ferivit, illeque per coelum veluti cornacchia volavit. 115 Baldus in his factis nimium stigatur ad arma, sed tantum quod sit picolettus corpore tristat. Attamen armiculam portat gallone tacatam, qua facit ad signum molesinos stare bravazzos. Terribilis nunquam quid sit scoriada provabat, 120 spezzabatque libris tavolas, testasque pedantis. Est quasi communis totas usanza per urbes ut contrari agitent saxorum bella citelli, unde simultates maiorum saepe comenzant. Non unquam vidi tantas ex arbore giandas 125 sbattere villanum seu virga, sive tracagno, dum velit ingordum porcorum pascere brancum, quantas sub coelo video stridescere petras cum pueri certant densi, giornique lusorem obscurant, non tam lapidum quam turbine vocum, 130 et magis atque magis Stephanus tempestat ab alto. Hic se se, ut dixi, retrovat spessissime Baldus, anteque compagnos se semper cazzat avantum, et facit e fromba tundos resonare giarones. Ipse quidem causa est alzato pulvere solus 135 coelum obscurandi, dumque hostes, dumque nemigos fulmine sgomentat, rumpit, day dayque frequentat, imbolditque suos et corda in pectora tornat. Sed velut accascat capitano saepe valento, rumpitur in testa, sed se minus ille retirat, 140 imo piat visto maiores sanguine forzas; quove magis teritur piper hoc, magis halat odorem: quove magis premitur palma haec, magis alta levatur. Vult potius denso petrarum monte copriri, quam turpi dare terga fugae, dicique codardus. 145 Ergo casam quandoque pluens de sanguine tornat, atque caristiam gallinis ponit ob ova, quorum pars medicat testam, pars altera ventrem, haec saldat plagas, panzae domat illa talentum. At matris turbatur amor, desperat et inquit: 150 —Mi fili, mi nate, rogo, quid rumpere tantum te facis? ah per amore dei, sta, desine petras, lassa bataiolas, quoniam tua fazza diabli est.— —Vultis—Baldus ait—quod ego mihi dicere lassem bastardum, mulum, sguatarumque, fiumque putanae? 155 siccine communem tolerabo perdere famam? est ne hoc oltraggio peius? vos, mater, adunque, tam curate pocum nostrae decus omne casadae? Me vantare volo, non tam simul esse gaiardum, quam quod basto simul totam magnare coradam 160 his, qui bastardum me chiamant, vosque putanam. An beccus pater est Bertus, pro cuius honore decrevi centum penitus dimittere vitas? Cedite, mamma, precor, quid giovat plangere tantum? cedite, me lapidum crebram instigare bataiam, 165 ut maiora feram posthac animositer arma. Quotquot ego azzaffo pueros, tot butto roversos, nulla quibus nec forza valet, nec regula scrimae. Tum me quisque vocat paladinum, meque gigantem, namque guereggiandi me nullus in arte pareggiat. 170 Primior ante alios saxorum millia scanso. Attamen en, mater, sum sanus, sumque gaiardus, non mancant homines qui me, dum praeparor, ipsis rebus amaëstrant guerrae, seu quando parandi, seu quando locus est pugnos sine fine menandi, 175 unde hanc venturam laetemur habere miorem, quam quod ego capras, quam quod vos pascitis ocas.— Tam bene parlabat matri Baldinus, ut ipsa tunc pariter lachrimat, pariter dulcedine ridet. Lux venit interea, qua Mantua tota bagordat; 180 prima dies maii nitido sub Apolline ridet. Gentilhomo suum quisquam iubet ante palazzum plantari arboreis antennam frontibus altam, quam populus chiamat de mensis nomine maium. Turba triumphales seguitat plebaea carettas, 185 quas huc quas illuc seu bos seu vacca per urbem grassa tirat, variisque rosis ornata caminat. Stat super alta strues foliis tessuta naranci, et myrthi, et lauri, mazuranae, rosque marini. Omne piopparum genus hic, omnisque virentum 190 ulmorum speties, querzarum, hederaeque sequaces sparpagnant capitum crines, decorantque quadrigas. De pasta nevolas, de orbello mille papyros fila tenent, quos aura movens strepitescere cogit. Istius in cima momariae astare Cupido 195 cernitur alatus, puer orbus, et absque mudanda, diversosque strales duri scocat ille balestri. Turba puellarum trezzas redimita corollis, ova gerit calathis, totam cantata per urbem. Baldus in his etiam meschiatus cantat et ipse, 200 talis et acquistae vult partem usque fenocchium. Imo guadagnorum quum fit divisio, praestus clamat.—Namque mihi primos debetis honores, primae partis ero;—post primam vultque secundam. Sed casu arrivans ubi Sancti chiesa Lonardi est, 205 lusibus en variis puerorum squadra tumultat. Pars ibi cum cugolis ficco ferramine giocant, pars ibi scannellis mittunt ad sydera ballas, pars ibi forcino pirlos facit ire datornum, pars quoque calzoppans posito signale trisaltat. 210 Baldus coltellum subitus de corpore tollit, inque camisola velox saltare comenzat. Principio simulat non posse adiungere metas saltantis turbae, nec sustinet in pede saltum. Mox aliquantillum stringhis gallone molatis, 215 de pedibus scarpae, de testa bretta cavatur, bindula cui tenuis ligat uno in fasce capillos. Ipse galantinus tardos movet ante galoppos, tam levis ut nullam stampet sabione pedattam, inde pedem firmans dextrum curvansque sinistrum, 220 tollitur agnello similis, similisve capretto, qui stalla egressus currit, balzatque per herbas. Sex primo in saltu brazzos capit ille tereni, fortior at brevior balzus fit iure secundus, tertius adiunctis pedibus pariterque dunatis 225 se levat, et longe signacula quaeque trapassat. Hinc nemo ulterius vult secum prendere gattam, praesentesque viri forzam stupuere citelli, et quod destrezzam paladini puttus haberet. Praeterea si vult ad grossam ludere ballam, 230 ballam quae vento crysteri turgida saltat, disfidant alii, maiuscula turba, regazzi. Accipit invitum Baldus, datur illico scannus; scannum dextra rapit, digitisque accommodat illum. Se parat ut ludat, fit pars, fit pactio, fitque 235 ghirlanda intornum populi contrasta videntis. Ingannare tamen stat coniuratio Baldum: coniurant omnes excepto nemine contra bontatem Baldi, qui animo, qui mente reala semper it, et quemquam nunquam tradivit ab ovo. 240 Quippe lonardistae pueri male ferre potebant quod citadinellos urbis, primosque casarum, ut Passarinos, Arlottos, Bonaque corsos hic furfantellus villae, stronzusque Cipadae vinceret et secum ludorum ferret honores. 245 Tunc aliis quidam giottonior inquit ad illum: —Si facio invitum, non possis, Balde, revitum addere, ni primum deponas pignore nummos.— Baldus erat poverus, tinxit rossedine vultum, nec sua trentinam marzam scarsella tenebat. 250 Iudaeo statuit quam primum vendere quidquid tunc habet indossum; guardat per mille beretas rossas et nigras populi si gialda videtur. Non fuit una quidem, sed tres, sed quinque, sed octo, sed videt innumeras tinctas gialdedine brettas, 255 namque patarinos baganaios Mantua nutrit. His dare vult quod habet, saium, cappamque, camisam. At segurtatem facit ingens turba per illum. Ergo prior Baldus de signo battere coepit, distendit laeva digitum, dextraque scanellum 260 stringit et alquantum se gobbans:—Gioca—cridabat. Postea subcurrens, socio mandante, piabat in frontem scanni ballam, pariterque premebat. Illa magisterio chioccata per aëra pirlat, bassa tenet medium, nec surgens aethera toccat, 265 nec campanili (velut aiunt) more levatur. Si contrastantes illam quandoque ribattunt, illico Baldus eam redeuntem firmus adocchiat, misuratque animo qua se se commodet illi. Hanc ergo ut votum fuerat mira arte ritornat, 270 et cazzam superat primam, superatque secundam. Plus invidabat victor, revidabat, et altrum atque altrum faciens, postas sine fine tirabat; anteque quam Phoebus giornum portaret in aequor, Baldus acquistavit carlinos octo reami. 275 Mox sibi mantellum brettamque reponit, abitque, ut factum dicat Berto, matrique guadagnum, sed puer impatiens quidam non sanguine basso, seu ponte Arlotti cretus seu ponte Macerae, cui pars soldorum maior perduta dolebat, 280 surgit et accipiens compagnos quinque vel octo post Baldum afrettat, cui giurat tollere borsam, tollere si borsam nequeat vult tollere cappam, at si nec cappam sagramentat velle bravettus rumpere cervellum, saxisque tridare misellum. 285 Baldus arivarat iam iam, hospedale relicto, ad Vescovati portazzam semper apertam, san Petrique super campagnam venerat amplam, ut longo tandem petat ipsam ponte Cipadam. Hic puer Arlottus Baldum improvisus achiappat, 290 perque gulam prendens leva, dextraque daghettam: —Redde mihi—chiamat—carlinos fraude tiratos.— Sic dicens, punctam pugnali approximat occhis. At Baldus se se pariter disbrigat ab illo, et pariter brazzum cortelli tostus aferrat, 295 deque manu scarpat ferrum, schiaffumque sonantem dat talem, quod dextra genae stampata remansit. Protinus hic pueri stolo clauduntur in uno, saxa piant, tundosque cavant sub veste giarones. Baldus mantelli voltat reparamina brazzo, 300 deque sua cappa targhae sibi praeparat usum. Iamque petrae, iam saxa volant, iam cazzaque frusti stridentes mandant velut archibusa matones. Baldus at in Sanctae se Agnesae forte rezolam pugnans retro tirat, ne in schena sentiat hostes. 305 Mox cantone pedes animumque piantat in uno, quem centum picchae discantonare nequirent. Illi saxorum tempesta ruinat adossum, sed volucer nunc huc, nunc illuc saltat in altum, et lapides agili sfronzantes corpore schivat. 310 Praticus ut pelagi nochierus, saepe viaggium dum facit, undarum montagnas ecce levatas in se prospectans non deserit ille timonem, non animum perdit, sennum vexatus aguzzat, scit montare undas, scit rumpere, scitque cavere. 315 Baldus idem faciens, oculata mente molares quum videt in se se bassos altosque volare, nunc caput inchinat, nunc dexter, nunc ve sinister, sive aperit gambas, seu tollit, sive traversat, et lapides atimo tercentum scansat in uno. 320 Plus tribus ille horis tanto certamine durat, sic ut guardanti populo stupor ultimus esset. At puer, illorum capitanus, currit avantum, vultque corozzatus Baldum sepelire quadrellis. —Sta retro—Baldus ait,—sta retro, si tibi frontem 325 rupero, quid fiet? fuerit, te avviso, todannum.— Ille nec ascoltat, nec brigam frasca refudat. Tum demum impatiens Baldus non ultra monivit, nec saium aspexit rasi brettamque veluti, sed piat e terra, bassato corpore, marmor. 330 Vibrat et in stomachum sfronzanti murmure chiappat. Ille tramortitus cascat, cito creditur esse mortuus, unde alii pueri calcanea monstrant. Nec stat et ipse etiam Baldus, carneria portat, mille per intricos, per busos mille ficatur, 335 donec campagnae factus capitanus apertae it gravis, ut tandem ponat sua castra Cipadae. Senserat hoc murmur stropiati forte citelli quidam vassallus, spaventans cuncta parolis. Hunc Lanzalottum sbricchi dixere bretari, 340 sed Slanzagnoccum gens rerum pratica dixit. Huic talis persona fuit, corpusque disutil, qualis erat quondam Mambrini Alfana gigantis. Testa super gobbas stabat picolissima spallas, non sua sed potius ad nolum tolta parebat; 345 iste bravosazzus, cagnazzus, et omnia taians, omnia per tressum capiens, guardansque traversum, vult gattam, ponitque manum, sfodratque dagazzam, peiorem sed semper habet, relevatque coellum. Hic ergo Baldum seguitat, seguitansque rechiamat: 350 —Prendite ladrettum, ne scampet, prendite forcam, a quo spezzata est contis modo testa Zanorsi.— His tam fulmineis gens incontrata brauris spaventabantur, cercantque piare citellum. Prenditur ille cito, citius sed muzzat, et instar 355 sdruzzolat anguillae, quae nescit stretta teneri. Lanzalottus eum seguitat tutavia volantem; mastinum videas leporem incalzare legerum, imo asinum potius cupidum abboccare caprettum, sive bovem zoppum sperantem prendere cervum. 360 Baldus at, egrediens iam portas urbis, ad unum tractum ballestrae, stochettum prestus arancat, contraque sganzerlam voltans animositer ibat. Ille codegonus puero borrivit adossum, ut mastinazzus solet assaltare cagnolum. 365 Baldus ad historiam Orlandini mente recurrit, implicat in cappa laevam, dextraque sguainat verdugum et cazzans trivilatam concite puntam per medium bigoli ferro ventralia passat. Vidi ego bistortam, longamque talhora pioppam, 370 quae dudum tristi segetem morbaverat umbra, a pede taiari, magnamque menare ruinam, et facere intornum cascando sonare paësum. Tale ruinavit vasto cum pondere corpus illud, nassutum mundo consumere panem. 375 At vix spadiculam Baldus de ventre cavarat, ecce sibi a longe sbirraiam currere mirat, expedit ad cursum gambas, iterumque netatur, ad matrisque suae tandem casamenta ritornat. Baldovina videns natum quam sudet, ut illa 380 quae semper vivit leporatti more tremantis scribitur in facie nigro pallore, cridatque: —Quo fugis? unde venis? quis te facit ire galoppum? Dic, balzane tribus pedibus; dic, matte poledre, cur me quottidie, cur me, cavester, amazzas?— 385 Baldus respondet:—Vultis ne, quod ipse giotonum mille feram tortos, mille ontas, mille travaios? Sum ne asinus forsan, quod sic bastone gratandam exponam schenam poltronibus atque gaioffis? De vanis non multa mihi fit stima parolis: 390 parlent qui parlant, nunquam tolerabo nec unam percossam picolam nec summo tangier ungue, de dicto ad factum distantia multa catatur. Sbaiaffent homines, chiachiarent, nil estimo zanzas, nilque canes timeo bau bau de longe cridantes, 395 sed griffas teneant ad se, tantumque menazzent, namque bravariis pellis neguna foratur.— Cui mater:—Fili, nescis proverbia? nescis quod maior piscis solet inghiottire minorem? Ne vadas urbem, ne charam desere mammam, 400 nam tibi promitto, ni praelia, costionesque, garbuiosque sinas, vives mihi tempore poco.— —Stat sua—Baldus ait—moriendi volta, nec ulla est foggia resistendi fatis, nullusque reparus; quid giovat hic nobis testam spezzare medemis, 405 cum ciascadunis hominum semel hora fichetur? Sed precor, in pacem cor vestrum ponite, mater; non est tam sozzus, velut est pictura, diavol. Haec ea dum parlat, sibi guardat saepe dedretum, suspectumque facit matri, miseramque travaiat. 410 Ecce inter zaffos tandem barisellus arivat cortivumque intrat Berti, mandatque piari Baldinum subito, quem vult stafilare cavestrum, anteque rectores urbis conducere, tanquam miraclum magnum, factumque stupore pienum, 415 quod puer exiguus potuit mazzare gigantem. Bertus erat multis abscentus allhora diebus. Baldus at ensiculo passaverat inguina zaffi, mozzaratque altro brazzum fendente sinistrum. Dumque alius propter detrum graffare sotintrat, 420 donat ei subitum Baldi praestezza roversum, ingentique taio nasum guanzamque traversat. O puta, quando suis oculis timidissima mater inter tot sbirros, interque tot arma fiolum esse videt, mortumque putat, pezzisque taiatum, 425 tanto corripitur giazzati cordis afanno, ut misera, infelix, longosque experta dolores, heu, quater exclamat, quater alta voce Guidonem Baldovina vocat, tragico ploranda cothurno, quae veniens regum summo de culmine praeceps 430 nunc ruit et tenues animam sbuccavit in auras. Hunc ve habuit finem stirps regia propter amorem. Interea Baldum zafforum frotta piarat, tercentumque soghis strictum fert unus adossum. Illeque dum fertur, se scossat, seque dimenat, 435 si funes spezzare queat, sed vana fadigat, nam, quae grossa torum retinere ligamina possent, haec eadem retinent septennis membra putini. Attamen, ut stizza est mamoletto innata superbo, portanti sese collumque addentat et aures. 440 Ecce autem casu godius Sordellus arivat, qui de Mottellae campis veniebat in urbem. Ipse cavalcabat, celerantibus ante staferis, iam vecchius, vecchiezza tamen non debilis ancum: non sofiat cornu, non dentem perderat unum, 445 maccagnos non ante spudat, non retro corezas. Conspicit hic mamolum, manicis pedicisque ligatum, ante magistratum tanto rumore tirari, quanto menchiones troiani tempore vecchio ad Priamum regem strassinavere Sinonem. 450 Constitit hic, retinetque briam, firmatque chinaeam, stare iubet sbirros, quorum tres esse feritos miratur, causamque petit novitatis, ut infans vix parlare sciens, vix andans, vixque biassans, sic tanquam latro, sic tanquam homicida ligetur. 455 Cui maravianti capitanius omnia narrat, sed puer arditumque animum, vocemque speditam semper habens magis, ad Sordellum protinus inquit: —Gentilhomo, precor, vestrae dignentur orecchiae causam orphanelli pochis audire parolis. 460 Non possunt nostrae meliori iudice lites audiri, nota est Sordelli fama per orbem, qui pro iustitiae zelo dat terga thesoris. Dicite vos, barone, prius: si contra doverum vel vobis borsam, vel quis vult tollere cappam, 465 borsam ne aut cappam poteritis perdere sic sic per dominum nostrum? Sed dicam fortius. Est qui vos salit ad stradam, ferroque menazzat, et ipsam vult animam dulcem proprio sgroppare ligazzo: vos ne illud factum tolerare? manusque tenere 470 in cortesiam giuntas, velut ipse citellus utor ego quando soleo benedicere tolam? Vos ne pati, ut vobis sic foeni barba fiatur? En quidam sbriccus, cui nullam, credite, noiam, noiam quippe dedi nullam nisi prima dedisset, 475 non vergognavit tres me seguitare miaros, ut mihi de spallis stricto caput ense levaret. Cur homini natura pedes dat, corque, manusque? En ego scampabam pedibus, nam pes datur ista pro causa; sed, ubi me nil giovasse videbam, 480 cor saldum feci, saldo quia corde periclum omne superchiamus. Cordis manus inde ministra quid faciat pro tunc? an tanto urgente bisogno perdiderit tempus, seu griffis scalpere rognam, seu sub sole grisos investigare pedocchios? 485 Vos date iudicium, velut usus vester, honestum, qui non scordatis tavolae statuta rotundae. Si tortus meus est, torti mihi debita poena est, si drittus, dritti causam paladinus aiuttet. Obstupuit teneri barronus dicta putini, 490 atque valenthomum subimaginat esse futurum. Protinus ad sbirros inquit:—Gens nulla catatur sub coeli cappa, quae vos dapocagine vincat. Quae vergogna ista est? tostum, cui dico? levate hos nodos puero, nec vobis dicere cosam 495 bis facite, ut quae sit Sordelli barba sciatis.— Cui barisellus:—Opus nostrum est ubedire senato, nec plus nec mancum facitur quam iussa comandant.— Talia dum magno strepitu responsa dabantur, currit multa hominum diversis copia bandis. 500 Hic Sordellus habens proprii moderamen honoris, ne cum sbirraia rixet praesente brigata, vertitur ad quosdam citadinos forte trigatos, istaque sdegnoso memorabat dicta soghigno: —Magni poltrones sbirri, gens plena pedocchis, 505 gensque morire prius digna est quam nascat, ut ipsum non voret indarnum panem, vinumque tracannet. Zafforum mos est non azzaffare verunum, ni videant illum sibi nullam cingere spadam; nam si quis testam faciat, sfodrare paratus, 510 continuo turba haec se se furfanta retirat, ut viles faciunt visto falcone poianae. At si pauper homo vadit de nocte per urbem, atque ferat modicum, velut usant ferre, lusorem, quid faciunt isti ladri merdaeque botazzi? 515 Mandant sbirazzum, qui vadat spegnere lumen, deque manu poveri tollat cum fraude laternam: quo facto zentaia ruit, spadasque piombi, atque carolentas faciunt strepitescere targas. Circundant, nudum spoiant, stringuntque manettis. 520 Verum si donet, si dico tapinus ad illos quotquot habet pocos voiat sborsare quatrinos, lassant ire viam miserum, plenumque gramezza, qui quot aquistarat noctuque diuque sisinos, seu battens virgis, seu tirans pectine lanam, 525 ut se se valeat poveramque cibare fameiam, ecce barisello sforzatur tradere boiae, perdere mantellum, calzas, ipsamque camisam. Sola Potestatum culpa haec, omnisque palazzi, officium quibus est ladros adscribere forchis, 530 dismorbare vias sassinis, perdere giottos, atque stradarolos cunctis squartare videndos; quos gula iustitiae moveat, non ventris et auri. Heu tantum poveros, inopes, soldisque carentes, cernimus ad forcam canevi portare colanam! 535 Non tamen hi nostri patres, iurisque ministri attendunt quoniam, dum cercant suggere borsas, dum tascas mungunt alienas, dumque secundant prava ministrorum deportamenta suorum, iustitiam privant spada, rumpuntque bilanzas, 540 incagant iuri, monstrantque culamina legi. Quam forchae melius poenam gens illa subiret, quae forchae ad poenam menans sbirraia vocatur. Quin datur his canibus portare licentia spadas. Omnibus est vetitum taccare galonibus arma, 545 arma barisellus, zaffus fert arma solettus, atque hominum stronzus, cui curae tollere pegnos, unde valenthomines, atque alto sanguine nati ferre pudent cinctas hodierno tempore spadas, ne quoque per gentem sbirri dicantur et ipsi. 550 Si malfattorem vadunt comprendere quemquam, prendere non bastat, sed eum spoiare comenzant. Hic sibi mantellum, brettam levat ille, sed iste saionem, veluti sibi solis furta licerent. Impietas nulla est mundo crudelior ista. 555 Instituuntur enim pro castigare giotones, hi tamen ingordi sub manto iuris abarrant, sassinantque homines, robbam cum sanguine tollunt. At per contrarium facit haec destructio panis, quando nocturnis animosa iuventus in horis 560 itque huc, itque illuc, aliquas vel quaerere brigas, vel matinadas dilectis fare morosis: cum procul ascoltant cordas toccare lautti, et frictum frictum sotanellis iungere cantum, cumque vident modica sub luce micare politos 565 seu corsalettos, seu roncas, sive celatas, scantonant subito, scapolant, scansantque diablos, parlantes taciti: non est hic robba guadagni. Dixerat haec magnus Sordellus verba rasonis, atque illis iterum commandat solvere Baldum. 570 Tostus ei paret cavalerus, vincula solvit, nec facit ut terzam dicatur cosa fiatam. Inde abit et patribus conscriptis dicere factum non habet arditum, ne grostas inde reportet. Sed Baldus natu gentilis, corde benignus, 575 ingenio praestans, animo sodus, ore disertus, tam bella egregium ringratiat arte baronem, ut quot verba movet tot monstret fundere zoias, ipseque Sordellus tanto capiatur afetto, ut secum portare bramans, voltansque mulettam, 580 mandat eum famulis in groppam mittere post se. At Baldus, factum reputans hoc esse codardum, quod montet sic sic alieno fultus aiuto, continuo tundum spiccans de littore saltum, in groppam leviter gambis se plantat apertis. 585 Quo saltu barro magis ardet amore putini, robbat eum, portatque casam, vestitque galantum, paggettumque facit, quo non velocior alter, seu scopet vestas damatina bonhora patronis, seu porgat potum, seu trinzet, sive per urbem 590 cursitet huc illuc ad agendum mille facendas. Sed iam celesti moriens sol cascat ab arce, noxque suas tenebras totum sparpagnat in orbem. Gosa soporatur, quae buccis ronfat apertis.

LIBER QUARTUS

Indice

Iamque comenzarat Baldi statura levari altius, et coelo magnis consurgere membris, iamque misuratur per longum brachia quinque, largus in amplificis relevato pectore spallis, 5 sed brevis angustos cingit cinctura fiancos. Nervosus gambis, pede parvus, schinchibus acer, drittus in andatu, levibus qui passibus ipso vix sabione suas potis est signare pedattas. Vivaces habet ille oculos, semperque rotatos 10 nunc huc nunc illuc, radio velocius illo, qui facitur quando sol specchio guardat in uno. Non huic barba nimis plena est, durataque setis, at spuntant mento lanosi trenta peluzzi, cui superum labrum paulo supereminet altro 15 extrius, et savium sic indicat esse futurum. At quia non habet hac in molli aetate magistrum, iam compagnones, rofianos, atque sbisaos, bravazzosque gradat, sbriccos, certosque cagnettos, qui taiacantones dicuntur, mangiaque ferri. 20 Talibus ingrassat se tantum Baldus ut aetas virda iuvenazzum transportat more poledri, non unamque facit stallae spezzare cavezzam; nempe polastrones isti, dum sanguine caldo, dumque vigent stomacho, semper mangiare parato, 25 non oleum ponunt nec sal in rebus agendis, nec mirant cosam naso lontanius ullam. Solo de Baldo tota parlatur in urbe, qui smisuratis sgomentat forcibus omnes, nilque deos curat, nil sanctos, nilque diablos. 30 Non illum spadae, non illum mille zanettae, non sbirri et zaffi terrere, nec ipse Gaioffus praetor in urbe potest animum domitare superbum. Ipsius ad grandem famam, nomenque cagandum, non est tam validus brazzus, tam dura gigantis 35 schena, vel Orlandi sguardus, vel mille Rinaldi, qui non sconcaghent nimia formidine bragas. Spadazzam lateri cunctis metuendus ataccat, quae fuit obscuris Vulcani facta boteghis, hanc ve fabri rapido temprarunt fulminis igne 40 Broth zoppus, sguerzusque Sterops, gobbusque Pyrazzus. Leggiadria suos brillabat tanta per artus, ut quaecumque potest fieri saltatio, sive gatta piet soricum, seu praesta leona caprettum, per Baldum fieret, nulla straccante fadiga. 45 Ergo Cipadicolae primates gensque bravorum, quique sacramentant semper simul esse fradellos, compellunt Baldum vinclo iuraminis: ut rex sit compagnorum voiatque tenere governum, per quem quisque tamen vitam non stimet un aium, 50 namque ubi rex mancat vadunt sotosora facendae. Praecipuos sed tres delectos Baldus habebat, quorum legnaggium non sit scoltare noiosum. Primus erat magnus Fracassus, razza gigantum, cuius longa fuit (certe non dico bosiam) 55 per bellum punctum brazzos persona quaranta. Grossilitate staro maior sibi testa dabatur. Intrasset boccam totus castronus apertam, auriculisque suis fecisset octo stivallos, atque super frontem potuisses ludere dadis. 60 Spallazzas habuit vastas, largamque schenazzam, gambones grossos, brazzosque, amplumque culamen. Non erat in mundo qui hunc posset ferre cavallus, omnes montando schizzabat more fritadae. Ingentem brancans manibus per cornua taurum, 65 voltabat circum facili giramine testam, ut facit ad lodrium chiamans strozzerus osellum. Ventrosam, duramque tulit sua testa celatam, quae tantum vini, quantum fert zerla, tenebat. Larga merendando mangiabat bocca vedellum, 70 nec bene replebant panes ottanta budellos. Sint quales voiant, trinzeras atque muraias crollabat manibus, totasque ruebat abassum. Streppabat digitis ita querzas, tempore vecchias, ut sterpare solent aios et porra vilani. 75 Tanto ibat strepitu spatians, tantaque gravezza, tota sub ipsius plantis quod terra tremabat. Targa illi fuerat plus fundo magna tinazzi, bastonusque ingens non parvior arbore navis. Huius progenies Morgante calavit ab illo 80 qui bacchioconem campanae ferre solebat. Alter erat Baldi compagnus nomine Cingar, Cingar scampasoga, cimarostus, salsa diabli, accortusque, ladro, semper truffare paratus, in facie scarnus, reliquo sed corpore nervax, 85 praestus in andatu, parlatu, praestus in actu, semper habens testam nudam, penitusque tosatam. Praticus ad beffas, truffas, zardasque, soiasque, deque suo vultu faciens plus mille visazzos, et simulans varias sguerzo cum lumine morfas, 90 pochis vera loquens voltis, mala guida viarum, namque domandantes quae sit via dritta camini, insegnans tortam, comitum drizzabat in ongias. Portabat semper scarsellam nescio qualem, de sgaraboldellis plenam, surdisque tenais, 95 cum quibus oscura riccas de nocte botegas intrabat, caricans pretiosa merce sodales. Altaros spoiat gesiae, tacitusque subintrat in sagrastiarum magazenos, salvaque robbas. Sgardinat o quoties cassettam destriter illam, 100 qua tirat offertam pretus pro alzare capellam, vel pro massarae potius comprare camoram. Tres voltas forcam praesus montaverat altam, dumque super scalam, manigoldo stante parato, cascaturus erat, calzosque daturus ad orzam, 105 semper ab armato Baldo, comitante caterva, scossus erat, mediisque armis per forza cavatus. Qui mox ad primam tornabat protinus artem, unde piabatur barisello rursus, et urbem ingrediens strictus cordis, trans mille vilanos 110 armatos nigris spontonibus, atque zanettis, protinus a cuncto populo, cunctaque palesus gente botegarum conclamabatur ad auras: —Ecce diavol adest, non lassat vivere quemquam, spoiavit Sancti Franceschi altaria ladrus, 115 milleque censuras portat manigoldus adossum, Sancti Christofori robbavit fratribus ambos mezenos, plenumque occhis missaltibus urzum. Non pomos brolis, non verzas lassat in hortis, non in pollaris gallinas atque capones. 120 Rupit presbitero chiericam, zagumque reliquit pistatum pugnis, quibus abstulit inde cavallam.— Talibus insultat populazzus, at ille nientum attendit vulgi vitriata fronte cridores, dumque in praesonem trahitur, dum forca paratur, 125 dum latro altuttum debet damatina picari, nocte cadenazzos rumpit, scarpatque quadrellos, presonem sbusat, tornatque robbare botegas. Baldus eum socios super omnes semper amavit, namque suam duxit Margutti a semine razzam. 130 De te quid tandem dicam, Falchette gemelle, qui quoque pro Baldo iuraras ponere vitam dicam, sed multis parebo forte bosardus, dum dicam quod ego propriis occhialibus hausi. Vidi ego Falchettum duplicato corpore natum, 135 quippe viri buccas usque ad culamen habebat ex inde ad caudam veltri sibi forma dabatur. Nescio si brancas, lector placidissime, cosam: clarius hoc dicam, mangiabat dente virorum, smaltitosque cibos mastini ventre cagabat, 140 quapropter coredorus erat tam praestus, ut ipsos zaffaret capros, lepores, dainosque fugaces, et quia mezus erat noster, mezusque molossus, hunc multi reges, papae, grandesque maëstri chortibus in propriis de primis fare volebant, 145 sed magis incagans papis, regumque favori cum Baldo tantum dormit, mangiatque, bibitque. Interea Baldus vilanellae nomine Bertae captus amore, illam patri per forza robavit. Illa citadinas omnes quantunque legiadras 150 vincebat, nedum visi beltate galanti, sed gestu, andatu, risu, garboque loquelae. Hac ideo causa, magni quoque ductus aviso Sordelli, cui semper erant Baldi omnia curae, legitimo, ut fas est, illam sposavit anello, 155 quae fuit assaltu primo schionfata, duosque laeta mamolinos portatu fecit in uno, quos Grillum fecit nec non chiamare Fanettum, tam bellos vultu, tam gaios, tamque politos, ut dicas non esse illos nisi pignora Baldi. 160 Creverat interea plenos Zambellus in annos, Zambellus Berto natus et matre Tonella, qui reputabatur Baldi genus atque fradellus. Is quoque sposarat moieram, nomine Laenam, barbaque Tognazzus fuit huius causa facendae. 165 Hic Zambellus erat borella tundior omni, nec non aguzzus tanquam pistonus aiadae, quidquid aquistabat seu zappa sive gumero Baldus spendebat betolis, scottoque tavernae. Splendidus in tavola, vult Baldus habere caprettos, 170 deque sparavero quaias, de astorre fasanos: at Zambellus aium, fortasque appena cipollas mangiat, et interdum gaudet leccare scudellas. Hunc dormire nihil Baldus de nocte volebat, quem toto stentare die cogebat in agris. 175 Ille fadigando vix quod mangiaret habebat, ipse reposando borsam nummosque tenebat. Pauper homo cuiquam tot vellet dicere tortos, sed timet a solito spallis bastone tocari, quem rediens de sera casam sua schena provabat. 180 Ergo die quodam solus solettus in arvo valde lavorabat, stentans zappare fasolos. Iamque visentinis spuntabat Phoebus ab Alpis, Zambellum iam iam mangiandi voia grezabat, qui per ventronem vacuas rosegare budellas, 185 ireque per cistam grances et gambara sentit. Sed quia nessunus pendet carnerus in ulmo, quo saltem tozzi sint muffi, aut crusta casetti, sed quia vinessae nullus barilottus aquatae, qua queat almancum boccam bagnare sugatam, 190 trat zappam longe ceu desperatus et alto pectore suspirum sborrat per utrumque canalem. Inde caput grattans dextra, culumque sinistra, non satiare potens ventrem, vult pascere griffas. Brontolat in dentes, calcataque verba susurrat, 195 atque strepit veluti buliens pignata ravarum. Blasphemat, maledicit, ait convitia Baldo, namque umberlicus schenae taccatur arentum. Impatiens tandem magna sic voce gridavit: —O cordis lancum, o vermocagnus, et oyde, 200 oyde meus venter, mea panza, meusque budellus! sic taceam semper? marza sic famme crepabo? strangossabo miser? nec quemquam cerco socorsum? quae cascare potest mihi nunc desgratia maior, si codesella meas vado parlare cotalas? 205 Esto, fracassabit schenam mihi boia ribaldus. Non ne fracassabit, nec non tutavia fracassat, dummodo vel solam praesumo dire parolam? inveniam tandem, qui me distoiat afattum de tot fastidiis, cagasanguibus atque malannis. 210 Quem tandem invenies? nemo, mihi crede, trovatur, carpere qui gattam praesumat contra tyrannos. Invenies forcam, quae sit conclusio doiae. Heu me quisque procul cazzat, me quisque refudat, namque repezzatum porto frustumque gabanum, 215 nullaque tegnosam mihi coprit schufia testam, nullaque braga tegit nudas diretro facendas, et nullum tandem calzat mea gamba schifonem, sed ruptis scarpis digiti reperere fenestras, nec solum marzum servat mihi borsa quatrinum, 220 quo possim comprare mufum de pane tochettum, quo mihi barberus voiat tosare pedocchios, qui me nocte die privum savone travaiant. Nausea sum factus populo, derisio genti, mattis garratola et nostrae zavatta Cipadae. 225 Non mancant homines, qui dant conseia, saputi, sed mancant qui me picolo dignantur aiuto. Omnes sunt medici, sua sed medicina negatur, omnes compagni, sed non compagna scudella. Sum riccus, quisquis pro me vult ponere vitam, 230 sum pauper, nemo pro me vult spendere bezzum. Talia parlabat, quando procul ire Tognazzum vidit oportunum, sua cui pensiria dicat. Hic est ille senex, patriae pater, ille Tognazzus, ille cipadenses natus punire giotones. 235 Saepe fuit consul, dictator saepe Cipadae, praticonus enim manezabat iura senati. Quisquis conseium cercabat habere Catonis, protinus andabat savio parlare Tognazzo. Portabat brettam, quae dicta est bretta taeri, 240 de cuius piga scriptarum copia pendet. Consulis est proprium tales portare bolettas, unde datur sciri doctae prudentia testae. Hanc foggiam brettae vidisse talhora recordor in carnevali festis, et tempore matto, 245 cum mascarantur buffones barbaque chieppi. Extra hunc brettonem profert Tognazzus orecchias, quas male sufficeret plenas nettare badilus. Semper habet longo nasum morcone colantem, de quo spirat odor, tanquam cagatoria morbans. 250 Cascat de spallis frusti zorneia veluti, quem garbum populi portabant tempore vecchio. Haec appena coprit circum culamina bragas. Usat, ut usatur, calzas calzare brasolas, hasque satis bastat stringhis stringare duabus, 255 interdumque scoprit vento boffante culattas. Pendet gallono mediis squarcina guainis, quae cavat anguillis tunicam, ranisque braghessas. Incedit, quamvis gobbo sit tergore, drittus, incedensque manus haeret gallonibus ambas, 260 et pignata paret manighis manigata duobus, seque pavonizans menat velut ocha quadernum. Saepe tamen manibus faciunt bragalia guantos, namque illic digiti scaldantur tempore freddo. Hunc igitur cernens vultu Zambellus alegro, 265 se viat in frettam, currit, cridat:—Ola, Tognazze, ola, Tognazze, unam volo vobis dire parolam.— Ille catoniaca se se gravitudine voltat: —Quis chiamat?—dicit.—O te, Zambelle, volebam, te nunc apunctum gestabam pectore ficcum. 270 Quid facitur? video sic magrum, sic macilentum. Nec dum mangiasti? nec dum, Zambelle, bibisti? Hora est ut solvas, ubi stat carnerus? arecca.— —Ay—Zambellus ait suspirans,—et ayme tapinum! non habeo panem, sacchellam cerne vodatam, 275 non habeo vinum, vacuum quoque cerne barillum. Oyde utinam, sic sic ut ego, disinasset et ipse Baldus, et ipsa mei mangiatrix Berta poderi. Deh giandussa, quibus me tortis ille travaiat! Est mihi messeris parlandi grande talentum, 280 fors bene sassino plus non stentabor ab illo. Da mihi conseium: parlabo? res tibi quadrat?— Tognazzus coleram spudans, nasique senapram, respondet:—Quadrat? parlabis? meque domandas conseium quod et ipsa etiam tua zappa dedisset? 285 O macaron, macaron, quae te mattezza piavit, quid tantum expectas, merlotte? quid? anne becatam, anne boconatam speras aliunde, maruffe? non tamen usanza est hominum nunc temporis, ullum velle dare altorium poveris, nisi praemia dentur. 290 Verum dic tandem: quid nam facit ille ribaldus? qui centum sogas meritat centumque tenaias. Dic Zambelle meus, dic horsu, plangere noli, semper maturis tua dic pensiria vecchis, qui scozzonato praestant conseia vedero. 295 Nosti quam nostri pariter groppantur amores, nosti quam semper te fixum porto corada.— Cui Zambellus:—Habes multam, Tognazze, rasonem. Sed precor, avantum nos hac sedeamus in umbra, ne per disgratiam videat nos ille loquentes, 300 deque suis penset cosis maledicere pravis, teque tracagnadis refrigeret absque riguardo. De me non dico, quia sum vezzatus ad illas tartufalas, fecique sodas in tergore costas.— Tognazzus ringens stizzosa foramina nasi: 305 —Quid zanzaris?—ait;—videor sic esse dapocus, poltronusque tibi? mihi tota potentia Baldi haud posset minimum barbae torzere peluzzum. Se sibi provideat, nec ubi me sentiat esse praesumat drizzare pedes, aut ponere vistam. 310 Qui licet in vulgo multos chiachiaronus amazzet, dico quod in vulgo taiet licet omnia frappis, hunc tamen ac similes bravos non estimo fungum. Si factis mancant homines, incaga parolis, baiantesque canes lunae dic esse codardos. 315 Hi bravi portant spadas gallone cadentes, at quum tempus adest quo sit sfodrare bisognus, obstant calcagnis, schenam pro pectore voltant. Hi frappant brettas longo tremante penazzo, quae coprunt occhium seu dextrum sive sinistrum, 320 dant centum taios calzis cossalia circum, casaccasque breves portant, curtosque capinos, ut populus videat gambas ornare velutum, bressanamque doro vinctam cordone daghettam. Nil tamen est panis, quod manducetur a casam. 325 Intrant infrottam betolas quandoque bravazzi, terribilique graves assaltant caede bocalos, expugnantque gregum zaynis, corsumque caraffis. Hinc, mox, hinc nascunt illa illa sonantia late verba bravariae, velut est: «sagrada, putana, 330 potta, renego deos», et multa et plura bravorum, quae possunt etiam spaventum mittere coelo. Nunc ea dabandam peradessum mitto, sed illos tot sine borsettis faciam smaltire budellas. Non tibi dico favam, nosco quid pectore gesto.— 335 Zambellus grattans rognam, qua plenus abundat, incipit:—Oyme Deus, quantum sum mortuus, oyde non habeo tempus tantas contare facendas. Hoc solamenter ego volo te certare, quod ille me facit, et fomnam poverosque famere putellos. 340 Semper ego stento zappans, mea fomnaque filans, putti pascentes porcam; sed zappa, conochia, porcaque nil giovant nobis, vorat omnia Baldus, omnia Berta tirat pro seque suisque fiolis. Quando casam redeo brazzis stracchedine pistis, 345 vergottam coenae pensans acatare paratum, groppifero bastone prius bonasera salutor. Nil nisi panzatas mangio pugnosque cotoros, cucchiarumque mihi stranium patientia praestat, namque ribaldazzus me chioccat, meque richioccat, 350 et cum stanghetto dat aiutum Berta marito. —Cur—ait—ad stanzam sic sic abonhora ritornas?— Mox iterum pistant, strazzant, hinc inde marazzant: ista vivanda mea est, talis mihi coena paratur, nec novi carnes aliter guarrire crevatas. 355 Laena videns fieri tot tortos, grafiat ongis mostazzum trezzasque sibi, panzamque flagellat. Ipse super paiam, sicut mastinus, alozo, ille meum supra lectum cum coniuge possat. Fer, precor, altorium, schiavus tibi semper habebor, 360 et formaiettum lactis, ballamque botyri hoc pro servitio tibi pro donare robabo.— Cui Tognazzus:—Habes totam, Zambelle, rasonem, multaque me de te povero compassio brancat. Hunc istum impazzum mihi nunc tantummodo lassa, 365 efficiam ne ultra ladro stenteris ab illo. Talia parlatus se raptim drizzat in urbem, Zambellusque sui tornat zapponis ad usum. Qualis cum bocca porcus singiarus aperta, quem cazzator habet speto pungente feritum, 370 it per boscaias, broncos sterposque fracassat, sanguineamque bavam torto sub dente biassat, talis Tognazzus currit furibundus ad urbem. Ante potestatem super alta palatia vadit, hic argumentis validis, punctoque rasonis, 375 testibus ac multis, Baldum provat esse per unum, qui possit caldus frescus de iure picari. Inde facit toccare manu, chiarumque videre, furcifugam Baldum Berti non esse fiolum; sed memorat, memorantque alii pro tempore vecchi, 380 strazzatum quondam poverum capitasse Cipadam, qui, vaccam pleno ducens ventrone bigambem, hanc liquit spallis Berti furtimque fugivit. Haec peperit Baldum, peperit magis imo diablum, qui crescens Bertum vero pro patre tenebat, 385 Zambellumque sibi tenet hactenus esse fradellum. Sed postquam creppans mater gabiazza morivit, ipseque sborravit Bertus cum coniuge flatum, iste gavinellus, praedo, fugiforca, cavester, se totae robbae fecit per forza patronum, 390 quae de iure cadit Zambello, ut cosa palesa est. Seu fas sive nefas, vult Baldus habere governum, cunctaque post betolas diffalcat, postque putanas, Zambellus vangam sine vino et pane maneggiat, datque nihil mangians se se mangiare pedocchis. 395 Tunc homines savios praetor Gaioffus adunat, imo tirannazzus populi, qui saepe iacendo viderat in somnis venientem a Marte baronem mozzantemque sibi testam, se seque vocantem francatorem altrum patriae, populique Camillum. 400 Hinc vilazzus homo, hinc crudeltatis amator magnanimum Baldum, Baldique pavebat amicos. Imperii zelosus erat, noctesque diesque mente masinabat, fabricabat in aëre multos castellos miser, ut poltronis usanza tyranni, 405 suspectumque super Baldum plantaverat omnem. At quia grandilitas animi generosaque virtus tum gratum patribus, tum plebi fecerat illum, stat metuens regno, sed vulpis more pelatae mille giotonias fingit, groppatque cagiones, 410 summittitque homines falsos, nugasque silenter spantegat in populum; Baldi bona fama, gradatim malmenata, cadens, iam facta infamia puzzat, bacchaturque omnes turpissima tromba per urbes, deque viro tanto cunctis straparlat in oris. 415 Hinc nactus causam patres Gaioffus adunat, conseiumque vocat, pensans occidere Baldum. Maxima patritiae razzae convenerat illuc squadra, repossato disponens cuncta vedero. Est locus in quadro, salam dixere moderni, 420 bancarum, populique capax, omnisque senati: ad cuius frontem stat eburnea scragna Gaioffi, undique spadiferis semper circundata bravis. Hic sedet ille minax vultu, sitiensque cruoris. Non delatores mancant, turpesque cinedi, 425 non sicofantes, gnatones, atque bufoni, inter quos garrit centum discordia linguis, millibus et zanzis Gaioffi complet orecchias. Ergo ubi nobilium cumulata caterva resedit, clauduntur portae, plebisque canaia recedit. 430 Imperat annutu prius ille silentia dextrae, talia dehinc solio parlans commenzat ab alto: —Vos, domini, patriaeque patres, circumque sedentes consiliatores, qui nostrae ad iussa bachettae presentati estis, causamque, modumque petentes, 435 quare ad campanae bottos huc traximus omnes, quippe diu nostis, vestra non absque saputa omnia semper ago, dispono, tracto, ministro, non quia me pactus, vel lex magis obliget ulla, verum solus amor vestrique stimatio regis 440 id quod amicitiae, tanquam sit iuris, adoprat. Hactenus adsimulans tacui, grossumque magonem pectore nutrivi, saepe ut prudentia regis expetit, at vobis (velut experientia monstrat) tegnosum fecit mater pietosa fiolum. 445 Nostis enim pridem quae, quantaque, qualia Baldi sint mala, nec modus est in furtis, inque rapinis. Incoepit postquam aetatem intrare virilem, incoepit bravos mariolos ducere secum, quos mangiaferros vocitant et taiapilastros, 450 imo taiaborsas melius nos dicimus illos. His se constituit caporalem denique Baldus, qui cunctos omni sceleragine vincit, et illum rex ego sustineam? patiar? fruitur ne ribaldus sic bontate mea? quid non pro pace meorum 455 cittadinorum tolero, postquam improbus iste urbis in excidium novus ut Catilina pependit? Nostra illum, o patres, patientia longa ribaldum fecit, ut in ladris non sit ladronior alter. Quid me vosque simul bertezat, soiat, agabbat? 460 Ad quam deveniet sua tandem audacia finem? non illum facies vestrae gravitudinis ulla, maiestasque mei removent, non guardia noctis, non sbirri, zaffique fori, non mille diavoi spaventant, tanta est hominis petulantia ladri. 465 An sentit coelo, terrae, baratroque patere iam caedes gladiosque suos? sic contrahit omnem, quae sassinorum semper fuit arca, Cipadam, ut cives plebemque meam gens illa trucidet? illa, inquam, gens nata urbem destrugere nostram? 470 quis, rogo, frustatur nostrae sub iure cadreghae? quis ve tenaiatur, mediaque in fronte brusatur, berlinaeque ovos sentit, forchaeve cavestrum? nonne comes Baldi, nonne impia razza Cipadae? Doctoratur ibi robbandi vulgus in arte, 475 estque scholarorum Baldo data cura magistro. Hinc docti iuvenes sub praeceptore perito blasphemare Deum primis didicere parolis; mox sibi per boscos ladri domicilia cercant, expediuntque manus furtis, stradasque traversant, 480 assaltantque homines, amazzant, inque paludes spoiatos buttant mortos, pascuntque ranocchios. Dum simul hi properant, squadraque serantur in una, mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas, spuntones, piccas, alebardas et giavarinas. 485 Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta, semper habent multo barbazzas pulvere bruttas, semper habent oculos scura sub fronte fogatos, non guardant unquam dritto cum lumine quemquam, sed guardant in qua dinaros parte gubernes, 490 sive feras tascha saionis, sive braghettae. Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent, spoiatumque braga linquant, ipsaque camisa. Praesidet his noster Baldus, rex Baldus, ab ipso 495 tot mala dependent; Baldo cessante, quid ultra mercator timeat? quid gens peregrina? quid urbs haec? ad caput, o patres, est ad caput omnis habenda sollicitudo quidem, quod mozzet spada rasonis. Membra nihil possunt, cum spallis testa levatur; 500 frange caput serpae, non amplius illa menazzat. Dixit et ingentem premit alto in pectore sdegnum. Confremuere omnes, aut quae contraria Baldo pars erat, aut vafri quos longa oratio regis spinserat in coleram, tollentesque ora manusque 505 iustitiam clamant:—Quid adhuc mala bestia vivit? quid nisi iacturas, homicidia, furta, rapinas, o rex, a ladro poterit sperarier unquam? picchentur fures, brusetur terra Cipadae, ipseque squartatus reliquis exempla ribaldis 510 praestet, amorbator coeli, terraeque, marisque. Tum vero ingemuit strictis pars altera buccis, compescens digito, Gaioffo adstante, labellum. Hic Sordellus adest, quo non audentior alter iustitiae in partes et linguae et robore spadae. 515 Omnium ut aspexit vultus firmarier in se, stat morulam, dehinc quantus erat de sede levatus apparet, solvitque ingentem ad dicere linguam: —Inclyte rex, regisque viri, vosque urbis honorem guardantes proceres, quamvis locus iste soluta 520 labra petat, laxasque velit sine vindice linguas, attamen, aut iure hoc, aut quadam lege rasonis, quam natura docet, ne me angat culpa tacendi, incipiam. Baldi animum, Baldique valorem, Baldi consilium novi a puerilibus annis. 525 Ingenium est homini, quum prima aetate tenellus morbezat, se se vitiorum inferre camino, si sine cozzono fuerit nullaque cavezza huc illuc ruerit, fert ut sfrenata voluptas. At puer ingenuus, quamvis retinacula brenae 530 nesciat, illecebras seguitans, si forte virum quem maturum semel audierit, leviterque monentem principio, ne virga nimis tenerina, potenti contrectata manu, media spezzetur in opra, deposita sensim patitur feritate doceri, 535 seque hominem monstrat, quem humana modestia tantum retrahit a vitio, iurisque in glutine firmat. Cernimus indomitos plaustro succumbere tauros, quorum duriciem removet destrezza biolchi, semper idem furiaret equus domitore carente, 540 nec venit ad pugnum sparaverius absque polastro. Sic Baldus iuvenis claro de scemate natus. At plures video de vobis torzere testam, nasutosque mihi oranti deducere nasos. Sat bene nunc vestri pensiria nosco magonis, 545 quare nolo meas ventis gittare parolas. Quam doleo quod longa bovi palearia vecchio iam mihi nunc pendent, quam quod mihi bolsa cavalla est. Non animus, fateor, mancant, sed forza volavit.— Sic ait, et surgens rediit furibundus acasam, 550 inque tribus giornis nimio langore morivit. Aut (veluti exorta est suspicio) fraude Gaioffi exitiale bibit, medico porgente, venenum. Iamque reposemus pocum, mea Gosa, priusquam briga sequens faciat nobis sudare camisam.

LIBER QUINTUS

Indice

Iamque iterum savios homines rex ipse dunarat, conseium facitur tacito cantone palazzi, et parlamentum stricto iuramine factum est: prendere si possunt vel vi vel fraude guererum. 5 Non vilem curant sbirrorum mittere zurmam, namque sciunt, certumque tenent, ac saepe provarant quod tribus in colpis illos taiabat apezzi. Quid statuunt igitur? mestralum praetor acattat ex illis unum, qui pro mercede quatrini 10 cum schena obstaret bastonibus et stafilatis. Hic eat et Baldum retrovet, letramque senati porrigat, ut vista cito maiestate sigilli, quo tam iustitiae quam libertatis imago est, credat et in ragnam tandem moschetta trabucchet. 15 Mestralus, cui nomen erat Spingarda, dobarat se totum veluti staffetta dobarier usat: testa capelletto tegitur, scoriada paratur, feltriculusque brevis recamatur aposta lavacchio. Cornettus lateri dextro, tascazza sinistro 20 pendet, et in magra chiucchia celer ille galoppat. Saepe tamen pensans quo se menchionus arisgat, filat subtilis, tremolantes fabricat et iam pentitus vellet tantam refudasse paciam, cum bene cognorit, bene cum provaverit olim 25 quam saccenta manus Baldi scusire zupones. En procul hunc videt interea, qui allhora tenebat forte canem lasso, nasantibus undique bracchis, cumque suis sociis, Falchetto, Cingare et altris nunc leporem smacchiat, nunc vulpem stanat, et ancum 30 dentiferos speto cingiales saepe sbudellat. Iamque timens Spingarda bragas compleverat omnes, se tamen innanimat, toccans sperone iumentam. Baldus eum videt et cupidus novitatis atrigat. Seque parat Cingar propter robbare cavallum. 35 Ille arrivatus balzat de arzone redosso, datque manum taschae, lettram de millibus altris excavat, et basans cerae de more sigillum dat Baldo, fingitque sequi mox velle caminum. Baldus ait:—Quae te tam grandis fretta balestrat? 40 imo bibe un trattum, nec non refresca cavallum.— Respondet:—Iubeor tribus horis esse Milano. Signoria tamen legat omnem vestra tenorem; expectabo pocum, si vultis forte coellum.— —Fac ita—Baldus ait, comites facit inde dabandam, 45 scritta quibus legitur tali infucata colore: «Salve nostrae urbis spes tota et sola, barone. Nuper avisamur (post «nuper», «nunc et adessum») patribus a venetis, saviaque a gente Samarchi, qualiter in puncto disdocto mille todescos 50 Can Mastinus habet, furibundus malque tirannus, aut mazzare homines et asaccum mittere terras, aut guastare casas et in agris urere spigas. Et quia soccorsum nostra de gente Samarco multoties dedimus, donec Verona piata est, 55 in qua Mastinus de Schalis sceptra tenebat, in nos ille omnem coleram sfogare parecchiat. Banderas ottanta menat (Deus omnia voltet), forsitan ad saccum nos ibimus ante trigiornos. Conseium factum est, gentes armare bisognat, 60 teque capitanium legimus, Sordellus ad ipsam te provat impresam, vel sit fornire bisognus moenia bombardis, grossis bastionibus atque tollere trinceras, vel protinus ire Bolognam, deque bolognesis, deque omni gente Romagnae 65 ducere soldatos, quorum tibi nota prodezza est. Hoc tamen esse placet secretum, namque spiones arte spionandi mancant si arcana facenda est. Ad nos ergo statim, vista praesente, venito, sed solus, factumque tace, nullique palesa». 70 Corripit in facie prima maravilia Baldum, stansque nihil parlat, testam gratat, omnia versat. Cingar, scaltrito vulpone cativior omni, protinus ingannum dubitat, pensatque magagnam. Spingardae aspectum ficcato lumine guardat. 75 Mox ait:—Hem dic tu, quid nunc tractatur in urbe? quid facitur?—Spingarda, tegens ficto ore pauram, talia respondet:—Noster movet arma Pregaius, ad furiamque datur multis paga fantibus una, castellum Goyti iam sbombardare frequentant, 80 ut fors audistis magnos stamatina ribombos. De ripa Trenti gens haec ubriaga calavit, celsaque passarunt montis fastigia Baldi, nodavere lagum, tandem venere Saloium, pars ibi smontavit naves, pars mansit in undis. 85 Terra coverta armis, lacus, urbes, monsque, palusque. Hinc pedites sex mille brusant quaecumque trovantur. Inde lagum Gardae nullo prohibente traversant, implerunt barcas, implerunt sandala, burchios, contrastumque illis non fecit rocca Malherbae, 90 quae sbombardando sibi circum circa tavanos discazzare potest, at nunc poltrona badavit, atque aliam trepidans se fingit habere facendam; cumque todescorum potuisset frangere classem, in saccum tenuit testam panzamque gratavit. 95 Sirmio se bassum quacchiavit, more quaiotti, quando sparaverii sentit strepitare sonaios; et quamvis habeat grossos haec insula scoios, hanc tamen effecit vilis cagarella gaioffam. Nilque Desenzanus, nil Revoltella tiravit, 100 nil mantovani mater Pescheria Menzi. Artelaria stetit rocchae ruginenta Monighae, nec cum bellaci bravavit gente Padenghi, moeniaque antiqui fundo tremuere Lonati; at Solpharinus super altum briccola montem 105 contrastare volens audax fraschetta todeschis, pentivit, meritasque dedit temeraria poenas. Saxa comenzavit villanica turba deorsum mittere, ne sursum gens lanzchinecca saliret. Per filum spadae tandem andavere tapini, 110 et veluti sulphur flammas rocca illa piavit, quam Solpharinum merito chiamabimus ancum, nam solpharini de more incensa brusavit, et fuit ad magnam campagnam grande faloium. Inclyta non minimam fecit Capriana movestam, 115 Volta bonae sumpsit vernazzae trenta barillas, quas imbriagandos mandavit contra todescos, hac ve bonazzavit furiam maris arte todeschi. Urbs tamen ipsa Godi, Sordello adstante gaiardo, non vult omnino squadris concedere passum, 120 sed fornita bonis de fantis, deque vivandis, nocte dieque focum spudat, mollatque corezas. Dixerat, huic Cingar soghigno parlat amaro: —Ah quam falsorum male scit menzogna copriri!— Mox inquit Baldo:—Ne vadas, crede, gabaris, 125 tendunt, ne dubita, tendunt hi retia moschis.— Fracassus, taians sermonem Cingaris, alzat testonem, coleramque foras ita pectore buttat: —O Cingar, Cingar, moschones retia passant. Quae mora? nunc omnes, nunc nunc andemus in urbem, 130 si sua multipedes texunt laqueamina ragni, more tavanorum per forza forabimus illa.— Hic Baldus, quem nulla unquam formido retentat, non tenet in tempus stafettam.—Vade Milanum, vade—inquit,—Sforzamque mea de parte saluta.— 135 Mox parlat sociis:—Rogo vos, remanete, nec unus audeat e vobis (si Baldi optatis honorem) hanc intrare urbem, vel nunc vel usque domanum. Solus eo, ut solus peream, si trador ab ipsis.— Ast illi obsistunt monitis, precibusque repugnant. 140 —Ite—ait,—ite viam, de me nec habete pauram.— His dictis remanent omnes, it Baldus ad urbem. Sbirrorum interea squadronem barba Tognazzus ante parecchiarat, certo cantone seratum, qui stat cum ronchis, spontonibus atque balestris, 145 bastantes animo cuncti, stantesque parati more valenthominum Baldum azzaffare dedretum. Horum Tognazzus capitanius extat, et omnes bravus amaëstrat quali se se ordine conzent; saepeque dicebat:—Nihil, horsu, timete, gaiardi. 150 Hic tu stabis, et hic tu, sed tu sta illic et illoc, dummodo me voscum sentitis, este valenti. Ille ero qui faciet cum Baldo primus asaltum.— Sic ait, et totum pensat sibi subdere mundum. Iamque propinquabat praesentia magna baronis, 155 contremuere omnes procul adventante guerero. Solus it, exiguo tantum seguitante pagetto. Iamque salit magni scalinos mille palazzi, ingrediturque salam multa de gente capacem. Rumor ibi strepitusque sonans assordat orecchias, 160 namque facendarum tota illuc massa dunatur. Turba nodarorum tercentos plurima bancos occupat, inchiostro spegazzans rismata cartae, accusas illudque suum crudele «citetur» exercent, borsasque vodant menchionibus illis, 165 qui costionantes iam sperant vincere litem, nec tamen illa febris speranzae terminat unquam. Hic per diversas tractantur multa brigatas; ostos, iudaeos, tractos per forza vilanos, sbirros, sensaros, daciaros, nobiliumque 170 sollicitatores, rofianos atque bagassas. Iudicis attornum calcatur sedia turbis. Causidici summum schiappant cridore solarum, nil nisi Iasones, Imolas, et Bartola, Porcos, in colera memorant, verbisque forantur aguzzis, 175 mille vilanias sibi dicunt absque riguardo, sed non sunt dardi, non archibusa parolae, nam plus quam maium post verba fiuntur amici, inque vicem lautae donant convivia coenae. Mestrales currunt villanis tollere pegnos, 180 et bastonatas pro pignore saepe riportant. Villani positis zappis damatina videntur cum scartabellis totam cercare piazzam. Is dedit accusam, citat ille, prehenditur iste. Sforzantur pochis bursas vodare baiocchis: 185 sin autem sborsant subita praesone ficantur. Hic nihil attendunt bursalem praeter ad escam. Omnes urget enim sfrenata libido guadagni. Baldus adest, animosa cui persona Rinaldi splenduit et totum fecit crollare palazzum. 190 Viderat armatis plenam soldatibus urbem, vel se deceptum propter trapolare paratam, vel per se factum capitanum forte regendam. Interius dubitat, sibi saepeque guardat atornum. Heu quia sunt guerrae tradimenta nociva maëstro 195 qui sternit squadras uno certamine fusas, illum fraude tamen solus traditorus achiappat. Sic leo, qui porcos, ursosve superbus adentat, interdum parvo donolinae dente necatur. Stabat homo latitans post grossi terga pilastri, 200 Baldumque observans calcabat pectore fiatum, nam prius orditam sic tramam praetor habebat, atque beverazzum sat grande spoponderat illi. Vix ergo Baldus portam transiverat omnem, ecce in didellis post tergum traditor ibat, 205 ut fur nocte solet feltrinis ire solettis; dico pedum summis digitis andabat in uno groppetto, et cauta dum Baldi mente sinistrum gallonem passat, manicum videt ensis apertum, productumque foras griffis satis esse paratum. 210 Trat citus ergo manum, nihil advertente barono; et quali soricum prestezza gattus adungiat, tali corripuit spadam de cortice fodri. At ventura brevis semper traditoris habetur, non abit in longos falsorum gratia giornos. 215 Ipse viam fugiens, oneratus munere tanto, dum pensat nullum spallis instare travaium, ecce rapit cursum Baldus, iungitque ribaldum, cui tanta furia tirat in culamine calcem ut miser ille, volans per apertam forte fenestram, 220 non minus ad centum passus tommavit ab alto, atque super smaltum se fecit more fritadae. Sed tamen haec Baldo fuit utilis onta pochinum, qui pariter sbirrum, pariter quoque perdidit ensem. Tum quidam sbricchettus adest, nudansque fachinum, 225 assaltare audet tantum fraschetta valorem. Baldus at indretum saltans, celer inde sotintrans, huic tali pugno dextram colpivit orecchiam, quod dentes ab utraque omnes cecidere ganassa, illeque stramazzans rupit sibi marmore testam. 230 Tunc et alhora susum bravosa canaia levatur, scopertae insidiae apparent, stratagema palesum est, sbraiatur:—Day day, pia, paraque, guarda, retira, ad vischium cornacchia vetus iam denique presa est, incidit in trapolam toppus, sta salde, cavester, 235 sta quia te volumus ceu ladrum stringere ferro.— Sic smergolantes Baldo calcantur adossum cum stanghis, trusis, bastonibus atque tracagnis. Infelix Baldus nullum sibi cernit aiuttum, nec tenet almancum solettam forte bachettam, 240 et bastonatas multas relevabat ab illis. Verum, ut cumque potest, saltans hinc inde repugnat, terribilesque menat, dum balzat in aëra, goffos, sanguineamque bavam rabiato spargit ab ore. Iamque nodarorum bancos subverterat omnes, 245 spezzaratque caput multis, calamaria trando. Tognazzus, qui iam strepito drizzarat uditam, ecce salae portam sbirris seguitantibus intrat. Protinus hic spadae sfodrantur mille guainis, quae intornum Baldo subiant, faciuntque seraium. 250 Ille sed extrorsum balzo se liberat uno. Squarcinam Tognazzus habet, qui primus arivat, primus et assaltat Baldum sic ore cridando: —Sta saldus, es nunc ubi tu non esse putabas, sis mihi praesonus, latro, sta, dico, ribalde. 255 Rende mihi te te, quid adhuc mala bestia bravas? rende mihi te te; si non, tibi tiro stocadam.— Baldus, id ascoltans, nigrum spuit ore venenum, atque indignato rosegat sub pectore stizzam. Se cuidam interea canevaro tirat apressum, 260 quem sbalorditum stravaccat pondere pugni, deque eius manibus mazzam de robore scarpat, qua se cognoscens tutum satis, illico saltat, cumque manu laeva calcans in fronte celatam, secretamque illam, quam finam bretta tegebat, 265 trambaiumque alia stringens, spumamque biassans, illis moscones coepit scazzare datornum: paulatim forti se se in cantone segurat. Ut facit a multis si quando grangifer orsus cerchiatur canibus corsis, hominumque zanettis, 270 protinus angulei portum cantonis adocchiat, quem per forza tenens ungias ibi drittus aguzzas vibrat, et hac foggia non scantonabitur unquam; sic facit armorum pratighissimus ille guererus, quem tamen ut carichis schioppettis atque balestris 275 mirantes longe potuissent sternere mortum, sed vivum in manibus vult illum omnino Potestas, mortibus ut centum cruciet sub turre Predellae. Tognazzus cridat:—Quid adhuc, manigolde, superbis? en habet hormaium te forchae lazzus acoltum. 280 Non te Fracassi forzae, non Cingaris artes altoriant, non cuncta tuae possanza geniae.— Sic ait, atque menat toto conamine dagam, ut non scarpasset pulicis de corpore vitam. Hanc bastone tamen Baldus reparando ributtat. 285 Replicat ille furens mandrittos manque roversos, sed Baldus, scrimam qui doctor in arte docebat, dum Tognazzus eum sic sic agitare frequentat, lassavit magnum solido bastone roversum, centumque in pezzos squarcinula rotta volavit, 290 qua propter voltat scapolas Tognazzus, at ille spolverizat ei gobbam pistante tracagno. Smergolat ille cridans:—Heu, me succurrite prestum, oy mea testa, meae spallae, mea schena gratatur.— At magis in colera Baldus sine lege marazzat, 295 attenditque nihil praeter chioccare Tognazzum, qui fugit et longam dum vult descendere scalam illico dat Baldus gobbuto in tergore calzum, quo ruit ad primum scalae miser ille scalinum, ac usque in fundum rigolavit more borellae, 300 quo saltu rupit maiorem pectore costam. Sed ne scamparet Baldus, gens tota sequebat, cui se convertens iam iam bussare duabus affrettat manibus; ceu quando tempore caldi ad boccam tollens villanus saepe botazzum 305 nervosos menat brazzos, factusque gaiardus de paleis saltare facit frumenta tridatis. Spezzat ibi spallas, cervellos, brachia, gambas, hastarumque facit truncos volitare per altas pallazzi tavolas tich tach resonante tracagno. 310 In mezum turbae saltat, ferit, urtat, aterrat, volgitur intornum sicut rota tunda molini. Grandior at solito populi squadronus arivat, dardorumque iacit sylvam, neque cessat in ipsum tela disarmatum multo vibrare tumultu. 315 Heu quae esse potest virtus in corpore stracco? scampandi iam poca illi speranza dabatur, mens invicta tamen nullo quantumque tremendo mortis spaventu cascat, modo vita gitetur propter honorevolas aeterna laude facendas. 320 Est proprium ladri merito dare colla soghetto, est barcaroli affogari et pascere tencas, est mercadanti post borsam tradere vitam, est praelatorum trito diamante necari, est furfantorum fieri pastura pedocchis, 325 sic quoque soldati decus est, generosaque phama, non ludo aut vino aut bruttis marcire putanis, sed per mille picas, seu guerris, sive baruffis, centum, si tot habet, vitas dare propter honorem. En quoque Baldus habet lancis, spadisque foratum 330 corpus, et ad guisam fontanae vulnera flumen spizzant sanguineum, quo sparso lena fiaccos destituit nervos, atque ut candela brusando paulatim ad virdum tandem arrivata stuatur. Pur quoties menat stangam, disquistilat unum, 335 interdumque duos homines, non dico bocalos, atque super mortos moribundos mille roversat. Sex horas et plus guerra durarat in illa, quem magis atque magis virtus animositer urget. Diffugiunt omnes bastoni denique sorbas, 340 atque canes multos post terga videntur habere. Mirum quod brazzi tam duri forza pur ancum servarit solidum, quo fit contesa, travellum; sed veluti troppo spezzatur corda tiratu, sic nimiae tandem succumbit stanga fadighae. 345 Dum fortis barro super altae culmina testae percutit ingentem magno conamine bravum, illum smaccavit tenerellae more cagiadae, verum truncones in centum mazza volavit. Quo facto gens tota ruit, se calcat, et illum 350 iamque disarmatum, iamque omni parte feritum, azzaffare volunt, trant sogas, trantque cadenas, multiplicesque illi summittunt fraude viluppos. Rex urget, multique patres de gente senati dant animum zaffis, conclamant:—Prendite vivum 355 vivus servetur, fichetur carcere vivus, vivus squartetur, brusetur denique vivus.— Ille sed in vultu pro stizza caldus avampat, nilque aliud tendit, nec ad altrum sensus adocchiat, quam nunc dente sogas, nunc ongis rumpere lazzos, 360 quos infinitos sibi circum tendere cernit. Denique per gambam chiappatur; quaque manera merscalchi studiant multo sudore cavallum terribilem morsu, calzisque, butare roversum, atque inter se se manibus dant vincula gentes, 365 illeque stravoltus cadit, undique firme ligatus, nec valet ulterius calzos agitare superbus, sic Baldus capitur; primum cum fraude per unam de retro plantam, perque altram praestius, inde dantur centum humeris, brazzis, pedibusque cadenae, 370 cum quibus a collo calcagnos usque ligatur. Heu Balde infelix, heu lux invicta baronum, te ne illum tanti caricatum pondere ferri? stas ve instar pegorae, quando sibi lana tosatur? Et tu, quae primum sborrasti ventre poëtam, 375 Mantua, sic demens, sic grossolana fuisti, donaque nec nosti tibi quae gyramina coeli dant crebro, ut valeas urbs altera Roma vocari? Te stessam fallis, te stessam, Mantua damnas, tuque tibi stessae grandis menchiona fuisti. 380 Te ne decus guerrae, stendardum nobile Martis, Baldum ferre tua sic sic a gente ligari? sic ve cathenari et nulla pietate feriri? At veniet tempus, veniet cito, crede Cocaio, quum generosa domus, totum cantata per orbem, 385 sanguine caesarico veniens Gonzaga, domabit gentem Gaioffam, natam consumere panem, ac de te Arlottam poterit scazzare canaiam, altras constituet leges, altrosque statutos, inque tuo gremio renovabitur altera proles, 390 proles gentilis, cortesa, unita sub uno principe Francesco, qui lanza gaiarda vocetur, qui faciat sensu, forzaque tremare terenum, millibus et guerris centos acquistet honores. Hic doctus solidam super omnia rumpere lanzam, 395 doctus et ad stochum, mazzamque, et fulmina spadae, doctus equos manegiare leves, Spagnaeque vilanos, doctus ad impresam rapidarum bombardarum. Razza cavallorum quantum sit brava suorum Roma scit, atque simul Florentia, Parma, Bologna, 400 innumeraeque urbes, palii quae praemia donant. Mantua praeclaros pariet tunc nostra guereros, altros Orlandos armis, sensuque Catones. Inde Cocaiorum surgat casa bassa meorum, bassa quidem cuppis, sed rebus maxima gestis. 405 Apparent nostrae signalia vecchia fameiae scilicet in chartis, in muris, inque sepulchris: targa Folengazzi centum sbusata feritis pendet adhuc muro, nec non de banca balester, quem Nicolaus ei Picininus munere misit, 410 cum Curtatonis sub moenibus ipse gaiardus solus aterravit Gattam per forza Melatam, qui ante pivam sacchi padovani sceptra tenebat. Sed quid avantandum? toto Pizzanfara mundo menchionatus habet guerris quod habere bisognat. 415 Me quoque, nec dubito, portabit phama per orbem, proque suo crescet plus magna Cipada Cocaio. Sed de proposito paulatim Gosa trabuccat, dumque facit panem, retrovat fecisse fugazzam. Gosa, redi, quo nam sine me imbriaga tiraris? 420 Urbs sotosora diu fuerat voltata per illum rumorem, populusque ruit, plebisque canaia, nescit enim causam trepidansque caminat in armis. At zaffi interea Baldum superasse bravezant, anteque signores illum duxere ligatum. 425 Tunc Gaioffus ait:—Male sis, giotone, rivatus. Quantis cum cordis navis zenovesa tiratur, bastarunt appena tuum domitare furorem. En iam tempus adest, quo scottum solvere debes, teque super forcam fas est distendere collum.— 430 Non dare dignatur Baldus responsa tyranno, nec vir magnanimus vult respondere vilano, rodit at internam sdegnato in corde cadenam. Continuo largum buttant sua vulnera guazzum, et nemo poltronus ibi pietate movetur, 435 qui liget almancum vacuas iam sanguine venas, chiamet et alcunum doctum medicare ciroitum. Interea magno redit huc sbraiore Tognazzus, nudus erat testam, sudans, male conzus, et ipsam saepe manu gobbam fregat bastone gratatam. 440 Smergolat et magno rumpit clamore solarum, supplicat ut nunc nunc dentur castiga ribaldo, sic ve bel et caldus summo balcone pichetur, ut sit norma aliis ladrissimus optima ladris. Hinc omnes risu nimio schioppare videntur, 445 mirantes gobbumque senem, vecchiumque crevatum apparere velut si, quando comoedia fitur, se se intermediis quidquam risibile mostrat. Ille sibi vultum sugat pendente camisa, seque tirans muro schenam fregat instar aselli. 450 Non curat Baldo nimium tamen ire propinquus, quippe timet ne sic vinctus sibi currat adossum. At iubet interea praetor fundamine grossi torrazzi Baldum manicis pedicisque ligari. Sic igitur bassis oculis miser inde menatur, 455 quem circum armorum calcatim sylva coronat nam male segurum est illis quod presa tamagni, cotantique hominis moveat sotosora Cipadam, Burbassique omnes populos, gentemque Garoldae. At magis importat, quod maxima possa Fracassi 460 suspecta est, cui tota subest campagna Poletti. Baldus at in centro terrae, culoque diabli, clauditur, et dragmam seu giorni, sive lucernae non habet, ac tanta est angustia carceris, ut non carceris, at putridi videatur forma sepulchri. 465 Vermis ibi, rospusque, sorex, et scorpio se se compagnos illi faciunt, unaque morantur, ragionant una, comedunt et somnia tractant. Iamque gosuta tuam revoca, Valtropia, Musam. Sat fladonorum mihi praestitit illa suorum, 470 satque menestrarum smaltivit panza suarum. Venimus ad finem mangiaminis, omnia pleno ventre governantur, vos ergo lecate scudellas.

LIBER SEXTUS

Indice

Surgit ad impresam nunc gaia Comina stupendam: Merlinoque suo venit ecce datura socorsum. Gosa, milanesas peritissima condere trippas, sat Baldi schiattam, sat nascimenta, sat annos 5 et putti et iuvenis primo cantavit ab ovo. Huc, heus, ola, veni mater Bertuzza Gonellae, quae scaltro faceres salsam cativella diablo. Materies tibi Cingar erit satis ampla giotonus: furta, barerias, zardas, genus omne trufarum 10 Cingaris incipias, cunctisque reconta brigatis. Te rogo per testam coctam cum pelle vedelli, quam Folletto olim sub lecto fraude robasti, dummodo cum fata Morgana solus acenam ire parecchiabat et arosto alzare fiancos: 15 si nostrae quandoque gradat tibi sella mulettae, quum zobiae giornos sub nubibus uncta galoppas, iam cane, dumque canis scaltritas Cingaris artes, ipse ego sordinam sofians titalora sonabo. Sparpagnatus erat iam toto rumor in orbe, 20 qualiter ad pezzos urbs se mantoana taiabat, ipseque torrazzi fundo cazzatus in imo Baldus erat, nec iam vitae speranza dabatur. Hinc nihil indusiat Fracassus, trottat in urbem, quippe cavare foras vel Baldum carcere sperat, 25 vel spetrare urbem valido per forza tracagno. Providus at Cingar, quo non stipulatior alter, currere post illum satagit, revocatque gigantem. —Ne, rogo, ne vadas—inquit,—sed pensa futurum. Pensa quid in nostram posset travenire malhoram. 30 Iuro tibi, si quam facias sotosora movestam, taiabunt capitis Baldo in praesone borellam, et nostrae imprudens eris unica spinta ruinae. Nam dic, quae speties damni, quae perdita rerum esse queat maior, quam mundi perdere solem? 35 Fac magis, ut ratio conseiat, pone furorem, sume reposamen cordis, tunc omnia vinces, omnia spezzabis valido bastone rasonis. Ne, Fracasse, nega te te summittere nostro parero, nisi non salda ratione trovato. 40 Prende duos tecum socios de gente Cipadae, quos tu saepe trovas inimicos esse paurae, sumite corazzas, longumque piate viaggium, deque zenoveso portu passate marinam, donec arivetis soldani ad regna Gurassi, 45 gens ubi guerrigeras iactat mamalucca fadigas, tenta, fac ve provam per drittum, perque roversum si talem fortasse queas convertere sectam, ad Christi non dico fidem sanctaeque Mariae, sed mage convertas veniant hunc struggere mundum, 50 ut neque tantini restet signale quadrelli. At si forte velint et vos renegare batesmum, cur non? dum nostri fiat vendetta patroni, nos macometani cito deventabimus omnes. Talibus in bandis gestorum phama tuorum 55 cridat adhuc, quam nulla unquam vecchiezza nigrabit, tunc cum parthorum magno sub rege Sophino banderalus eras, turcorum contra canaiam. Ast ego fratantum, vel vi vel fraude, cavabo, ne dubita, Baldum; Baldum, sis certus, habebo. 60 I, precor, ac voias Falchettum ducere tecum, Moschinumque simul, quia praticus ille paronus est maris. I, dico, ne dormi, vade, camina.— —Ayme— Fracassus ait,—tolerabo linquere Baldum?— Dixit, et impresam tam grandem fortis abrazzat, 65 nec dubitat se se soldanum posse Gurassum ducere cum toto mamalucchi robore campi. Venerat interea, iussus praetore, Tognazzus Cipadae ad villam, sicut vulpazza pelata, quae, postquam miseris dederat malapasca galinis, 70 quantum trista potest vadit nascosa per umbras, quacchiaque per terram fregat cum corpore panzam. Zambellum tollit, quem secum ducit in urbem, confortans ut iam stet alegrus contra coluium, quem vult omnino squartet, comedatque figatum. 75 Mox docet andando, pedagogi more galanti, quales inchinos moveat, dicat ve parolas, quando favellabit messeros ante saputos: moccatum teneat tunc nasum, perque nientum ardimentum habeat capitis grattare pedocchios. 80 Zambellus nunquam strepitosas viderat urbes, quamvis non multum discostet Manto Cipadam. Qua propter totum paret sibi cernere mundum, quum videt a longe tot mucchios esse casarum. Ad portam Sancti veniunt insemma Georgi, 85 quinque levatores opus est transcendere pontes. Zambellus passat multam non senza fadigam, namque procul cernens tantos fumare caminos, ascoltansque simul de campanilibus altis campanas resonare omnes, dum nubila tronant 90 (tronabant etenim, coelum imbrattante sirocco), se tirat in dretum, dubius si mundus abassum tunc veniat, tanto circum strepitante tonatu. At strassinat eum Tognazzus more vedelli, quando becariam non ille intrare talentat. 95 Iam venit in piazzam, lignoque capuzzat in uno, datque stramazzonem, chioccatque culamine terram. Hunc mirare velut mattum populazzus atrigat. —Cur— Tognazzus ait,—cur tardas ire davantum? Ut video, ad Modenam ursum menare bisognat.— 100 Nil parlat Zambellus, habens pensiria zucchae non gathiata minus, quam rigas carta vogandi. Surgens ille tamen, sguerzis cum passibus ibat, atque caminabat veluti res matta per urbem. Sed stupet esse casas tantas insemma dunatas, 105 tot quoque contradas, tot portas, totque fenestras, totque canes, homines, tot mulos, totque cavallos; dumque susum guardat, nunc urtat, nunc ve trabuccat, urtat in inscontros hominum, per saxa trabuccat, saepeque currentem trigat mirare cavallum, 110 currentesque canes post illum rodere caudam. Parlat Tognazzus:—Quid sic, Zambelle, stupescis? Vidistin similes usquam, tantasque cotalas?— Ille, velut media campagna staret ad ipsum officium zappae, respondet voce gaiarda: 115 —Potta meae matris, quam granda est ista facenda! Doh, Tognazze, precor, me lassa videre pochettum. Tam bellas tezas, tam bellos ipse casottos non vidi, postquam me matris panza cagavit. O quantum foenum, stopiamque fenilibus istis 120 gens logare potest pro grassas pascere vaccas! Quare plus tostum non me, Tognazze, menasti?— Talia dum sbraiat, matronas ecce politas, non proprio bellas splendore sed arte beletti, suspicit in summis stantes guardare fenestris. 125 Hae cito, sentita Zambelli voce cridantis, se se scoprierant, velut est usanza donarum, more galanarum testas buttare deforam, et quoquo strepitu se se affazzare fenestris. Has mirare trigat Zambellus, postea ditum 130 porrigit in susum, pariter quoque smergolat:—Oh oh, angonaia, vides illas, Tognazze, fomennas?— Cui tacite Tognazzus:—Habes num cancar adossum? quid, maruffe, cridas?—Sic dicens prestiter illi donat punzonem costis, subterque fiancum. 135 Urlat at ille magis, ditum magis alzat et i, oh repplicat,—Has bellas cernis, Tognazze, reinas? cur tam sberlucent? stellis incago daverum. Si nostras guardo fomnas, tot guardo padellas.— Tunc cito desperans hinc vecchius desviat illum 140 in contradam aliam, sic bassa voce loquendo: —Claude hanc boccazzam, nisi vis bastone tocari. Nunquid, matte, putas mediis in boschibus esse?— Dixerat atque illum super alta palatia menat. Ante Potestatem tandem Zambellus arivat, 145 quo visto a longe coepit ridere brigata, nam straviatus erat, nam tota mente balordus, coctus sole, niger, squarzatus veste, bisunctus, mostrabatque super foenum dormisse milannos, cui veluti spergol rizzis caviata capillis, 150 festuchisque riget strami, buschisque paiari. Pectinus hanc nunquam raspat, sed striggia bovorum: semper habens tegnam, longasque in crinibus ungias, namque molestatur schiavonibus ille pedocchis. Portat zacchettum grossi, frustique bisetti, 155 quem dubitas utrum sit drittus, utrumve roversus, fertque canevazzi curtam, strettamque camisam, quam sine savono bis tantum smoiat in anno. Huc igitur veniens coram praetore, tamagnam smaravigliabat circum guardare brigatam. 160 —O codesella—inquit,—quo me, mi barba, tirasti? Non isto plus stare volo, Tognazze, fenilo. Hinc me torna casam, quia me scagaita molestat.— —Quid sbraias?—Tognazzus ait;—quin cernis adesse messerum? vadas, horsu, marzocche, plusoltra. 165 Vallá, quid indusias? cui dico? vallá, diavol. Tocca manum domino, fac chinum, piga ginocchium, dic ve: Bonasera vobis, messere Potestas.— Vult ita Zambellus, verum mal praticus aulae cortesanus erat, cum porcis semper usatus. 170 Accidit ut staret suprema in fronte palazzi scragna Potestatis, veteres dixere cadregam, in qua non sedeas, nisi montes octo scalinos. Huc it Zambellus, guardat, guardansque, ficatas dum tenet in faciem praetoris semper ochiadas, 175 non alzare pedes memorat, sed fortiter urtat inque gradu primo scapuzzat et ecce roversus cascat, et in schena talem piat ille cadutam, ut pede dischiodet tavolam, culoque fracasset. O puta, si centum schiopparunt pectora risu, 180 si populus strepitans incoepit battere palmas. Se levat in coleram, truncum ve Tognazzus aferrat, quo cum Zambelli spallas spianare volebat, atque super dorsos Galenum ponere boschi. Tunc ait:—An sic sic docui te, siccine formam, 185 materiamque dedi parlandi, brutte cavester? tam cito scordasti quidquid stamatina docebam? nonne maëstravi te grossum, quomodo bellos inchinos facias domino, teneasque netatum hunc nasum, dicasque illi: Bona vita patrone?— 190 Sic ait, atque volens iterum maëstrare gazanum, scilicet inchinum curvo formare ginocchio, en ventosa sibi scoccat deretro coreza. Zambellus voluit tanto discedere bombo, namque colubrinam pensaverat esse crocatam. 195 At quia post crepitum veri nasantur odores: qui nec aquam vitam, qui nec salnitria, qui nec materias alias pro sbombardare trovatas ederat; ast aium, scalognas, porra, cipollas; omnibus extemplo patuit magagna Tognazzi. 200 Tuque medesme puta, si tunc risarola comenzat, si centum nasos tenuit brigata stopatos. Ille facit scusam stringam rupisse galono, omnibus at culpam facies grizzata palesat. Zambellum tamen ille tirat, chiamatque dapocum, 205 chiamat osellazzum, sponsonat, stigat, agrezat, ut coprire suum queat hoc sub cortice scornum. At male Zambellus simili vezzatus in arte, dum praeceptoris seguitat documenta Tognazzi, inchinum fecit tam bellum, tamque legerum, 210 quod cum zenocchio fregit calcante quadrellum. Inde manum porgit, quam brancans ipse Potestas dixit:—Benveniat, magnae laus prima Cipadae.— Mox dextra sentare manu sibi fecit arentum. Ergo suos contare illic se accingit afannos 215 hic novus orator, quo non Ciceronior alter, cui tanta in studiis concessa est copia linguae, quanta patet cum bos sibimet culamina leccat. Patres conscriptos Zambelli oratio movit, imbroccare sciens quidquid suadela rechiedit. 220 At sibi praecipue virtus datur una: quod orans de scala, ut fertur, cadit in cantiria doctor. Dum lamenta facit multo de crimine Baldi, saepe suam dicit vaccam fecisse vedellum, et vult mascherpam signoro mittere caldam. 225 Attamen oscuras dicat licet ille parolas, cuncta bene intendit discretio multa Gaioffi, unde datur contra Baldum sententia tandem, qui stet in aeterno moriturus carceris antro, totam Zambellus robbam de iure governet. 230 Gobbus at indusians Tognazzus alhora negottam, corripit armatum zafforum protinus agmen, itque Potestatis iussu, patrumque statuto, illas ad saccum Cipadae tradere stanzas, quas sibi devotas Baldus capelazzus habebat. 235 Ipse Gaioffus erat studio cazzatus in uno: scilicet ut postquam Baldum presone cadenat, postquam Fracassum certatur abisse gigantem, de fundamento streppet casamenta Cipadae, quae gratat hinc Bressam, quae pectinat inde Cremonam, 240 saepeque Ferraram vodis facit ire besazzis, saepeque Veronam plenis facit ire braghessis. Nec solum terret sua maxima phama Milanum, nec solum Romam, Zenovam, gentemque Samarchi, sed late imperium, populos ac regna Bacani. 245 Cingar id audierat, totum se in tergore stringit, omnia pro Baldo vult mente patire gaiarda; dumque sachezatur, vaditque Cipada botino, huic casa plus mansit barberi netta bacino. Non latet at coram sbirris, coramque Tognazzo 250 comparet, zuratque illis, sagramentat et inquit: non unquam tenuisse ladri consortia Baldi; quamque potest, se se Tognazzo fingit amicum. Denique finito iam sacco, tornat in urbem chors armata, ferens varias in tergore strazzas, 255 diversumque parans sibi bestiamen avantum. Uxor at interea Baldi, quae Berta vocatur, nuda viro, infelix, vix uno tecta sochino, de Berti poverina casis per forza levata est, nam, velut a patribus sententia fixa dabatur, 260 possessum Zambellus habens possessor habetur. At sfortunatam Cingar non deserit illam, quae male stentaret, vel forte pericolus esset, ne supra scragnam, velut usat robba guadagni, ipsa sedens teneat bottegam semper apertam, 265 ni Cingar monitis et re sibi praestet aiuttum. Illa fiolinos lactat vidoëlla gemellos, inque domo patris filat, spesamque guadagnat. Quae tamen in colera nimio saltata dolore buttat humi fusum, vellitque galone conocchiam, 270 stangonemque piat, Zambelli ad tecta galoppat, quem bastonatis tam spessis battere giurat, quam spessis usant villani tundere paiam. Guai, Zambelle, tibi, si te retrovabit acasam! Veh spallis, schenisque tuis: tempesta diablae 275 ecce tibi magnam portat furibunda ruinam. O ventura ingens, quod eras lontanus alhora, sed tua Laena tamen, tua coniunx dico galanta, quae te matturlum gaudebat habere maritum, ut videt in se se bestialem currere Bertam, 280 atque vilanias sibi sic tutavia cridantem, quae vult, quae chiodum ficcat iam battere sellam, postquam nulla datur sors bastonare cavallum, ipsa quoque a fianco destaccat provida roccam. Dico, Laena videns in se properare colaltram, 285 detrahit a laevo costato praesta conocchiam, quam nunc nunc magno stopparum fasce gravarat, dumque illam pensat subito deponere zosum atque foiadarum simul azzaffare canellam, Berta sopraveniens stangam drovare comenzat. 290 Laena carens aliis armis, cito currit ad ignem, cui linum et roccam porgit, focus illico seccam materiam brancans ita flammam tostus avampat, ut cito bombardans murum colubrina fogatur. Berta videns in se magnum crevisse faloium, 295 terga dat, itque viam, scapolat, volat instar oselli, namque fogum contra combattere magna patia est. Altera, quae antiquas offesas mille ricordat, non minus incalzat, tanquam sparaveria quaiam, quam fugit illa, velut smerlum lodoletta sequentem. 300 Laena studet lanam trezzis atacare fogatam, Berta cridat:—Mea chara soror, cugnataque dulcis, parce mihi, me me miseram, perdona sorellae.— Laena cridare sinit, quae nullis victa pregheris mercadantescas plus monstrat semper orecchias. 305 Dextra sfavillantem brasato stamine cannam alta tenet, sed laeva studet, dum curritur, illam prendere seu chiomis, scufia cascante, solutis, seu per guarnellum, vento boffante, levatum. Berta magis rancat, nonnullas iamque favillas 310 schioppezare super coppam sibi sentit apertam, unde caput voltans sofiat pro estinguere pensum, sed nasi cimiola sui scottata bofavit. Hinc duplicat cursum per drittum, perque traversum, non aliter currens quam gatta domestica pocum 315 ad cuius caudam porci vesica tacatur, in qua sunt favae seu tres seu quinque granelli. Illa fugit, sentitque fabas post terga sonantes, quoque magis properat semper seguitatur ab illa vesica, pensatque hominem sibi currere dretum. 320 Tandem perveniens ad quandam Berta masonem, altorium vocitat, vultque altam scandere sepem, contextam stroppis salicum, plenamque rovidis. Utque salita fuit, propter saltare delaium, se se cum socca spinis gathiavit in illis, 325 stantibus in susum pedibus vilupata remansit, fecit scoperto solem tenebrare quaderno, contraque naturam superavit luna maritum. Non stetit indarnum, sed caldam Laena conocchiam mersit in ecclypsim, qui iam scuraverat orbem. 330 Quando focum sensit coxas bona donna brovantem, victa dolore simul, fumantem supra menestram sopiat, atque altro mollat simul ore corezam, quae potuit vento roccam smorzare gaiardo. Quo facto, intrighis tandem se sbrigat ab illis, 335 inque pedem saltans, animosior igne stuato, inchinat se se, medium rapit illa quadrellum, contraque cugnatam magno conamine lanzat. Laena tamen saxum leggiadro corpore schivat, medesimumque pians dardeggiat ad unde venivit. 340 Inter eas igitur spinorum macchia manebat, ultra quam se se pedezonto Berta gitavit, hic se brancantes per trezzas unguibus ambae tambussant, mordent, squarzant, sine forbice tosant. Vidi gallinas quandoque, vel ova covantes, 345 vel pullinorum squadras per ubique guidantes, appizzare brigam becchis, graffisque cruentam. Qualiter apparent spennatis undique bustis, dum se beccantes raspis grassantur aguzzis, taliter in finem se Laena et Berta travaiant. 350 Audito tanto strepitu visinanza corivit, et quasi iam mortas ambas catavere iacentes, quas vecchius Zambo cagnesca pace ligavit. Sic quoque Tognazzus venit huc, venit huc quoque Cingar, atque ribaldellus, simulans deffendere Laenam, 355 dat tortum Bertae, fictoque furore menazzat, imo levans dextram monstrat dare velle bufettum. Sed Tognazzus eum repiat, repiansque favellat: —Quid facis? o Cingar; quem nam aquistamus honorem nos homines maschii femnas bussare matazzas? 360 Non ne ricordaris quod Doctrinale comandat: «Foeminea in poena est nullum memorabile nomen, poltronam sed habet talis victoria laudem»? Eligo plus tostum combattere contra diablum, quam contra femnas, peiores trenta diablis. 365 Quo magis illius schenas, humerosque tracagnas, illa vilanias in te magis aspra sagittat. Non est ira quidem super huius daemonis iram. Quam si etiam nolens, etiam sine mente nocendi, tantillum laedis, quantillum littera fert «i», 370 littera pro bretta, quantillum sive pedocchius, sive tuam cagat pulichettus supra camisam, oyme, cave sennumque tene scaltriltus acoltum, namque Sinona bifrons, namque illa gnatona trilinguis, vel panem tavola cum tecum mangiet in una, 375 vel somnum lecto cum tecum prendat in uno, vel stet, vel sedeat, vel eat, vel tornet acasam, vel patres nostros ad missam curva biasset, cervello semper masinat, sensuque lavorat, lambicat ingenio, distillat corde, misurat 380 quae sunt mente quidem, quae sunt facienda tumultu, quove modo de te miserello, quave manera suscipiat frendens vendettam denique largam. O sfortunati, miseri, pazzique mariti, tradite vulparum gallinas ante governo, 385 ante lupis pegoras, sparaveribus ante quaiottos, quam migolam fidei vestris praestare moieris. Foemina sola potest omnem destrugere terram, tam bene scit frodas animo componere torto. Bronzinum gerit illa caput, quod, quanta Milani 390 artelaria tenet castellum, quanta Ferarae duca parecchiavit per supra perque datornum, non nasi (mihi crede) pilum spetraret ab illo. Cervicosa suum, vel versum vel ve roversum, sicut aristotilans, autenticat illa parerum. 395 Vult sit evangelium quod pensat, quodve favellat. Tota ostinato, mattoque paranda cavallo, qui se fraschuzzam plantat restitus ad omnem. Sed quid ego ad solem candelae trado lusorem? sed quid ego ad savium studeo donare saperum? 400 Tu, Cingar, melius nosti, tu saepe provasti quando supervivens, nec adhuc portata diablo, prima tua uxor te quondam Gnesina domabat. Dic rogo, dic nobis: qua stringas morte tiravit? quandoquidem phama est quod eam de pane cavasti. 405 Sed quo seu ferro, sed quo seu flumine, sed quo seu lazzo moruit, prorsus nescitur, adunca non tibi noiosum sit, Cingar, dicere tuttum, dum prohibet nostros festa haec hodierna lavores. Incipe; Zambo, sede, vosque omnes, quaeso, sedete. 410 At scozzonatus Cingar, cui tempore lungo ad mentem tota est, et a sennum pleniter omnis ars tacagnariae, sanctae quoque regula Cittae, se se in cervellum retinet, stratagemaque pensat, quo sit ab infido trapolatus forte Tognazzo, 415 ut solet a visco trapolarier oca marina, namque procul dubio vivam soteraverat illam, quam reperit torno fusos componere tortos. Ergo putans factum non ancum esse palesum, hic stetit in puncto iuris, nullaque manera 420 vestit zorneiam zanzarum more legeri, sed magis officio se se gnatonis adaptat. —O—ait,—o dignas semper, Tognazze, parolas consiliatrices, plenas Solomone, tilatas, sentimus de te, de te neque fallimur unquam. 425 Non nisi laudandum est praticonis credere vecchis.— Dixerat, et versum Bertam cito lassat ochiadam, cegnandoque facit scusam, de more cativi, si dixit dignum parlamentum esse Tognazzi, quod sempiternis taietur marmore seclis, 430 dignum quod lettris doris ut messa notetur, namque senem pazzum cupit his caparare losenghis. Berta, cativerias quae Cingaris adnotat omnes, quae quoque non minus est quam Cingar plena magagnis, vertitur ad vecchium, sic dulciter ore locuta: 435 —Barba Tognazze, volat clarissima phama Cipadae de Castelluzzi regnis ad sceptra Moraighae, non virtute mei (volo confessare) mariti, non quod in hoc nostro stet gens paladina tereno, at vestrae largo saviezzae plena tesoro. 440 Sic alias Cipada suo cibat ubere terras, porchettos ut scrova suos, ut cagna catellos. In pede conseio si stat Cipada Tognazzi, conseio pariter rueret Cipada Tognazzi. Attamen hoc uno Reverentia Vestra capuzzat, 445 foemineam quae sic razzam generaliter urtat. Fallitur ah quandoque viri doctrina saputi! Vos consul magnus, vos rex, vos papa Cipadae, cui datur in manibus tam magni brena cavalli et mala sic vestram sotomittit opinio testam? 450 Ah mi barba, nimis qui mangiat denique crepat. Sconsolata quidem domus est, et plena gramezzae, in qua nulla tenet dacattum foemina robbam. Foemina si maschio nunquam concederet illam quam debet portam, mundus sine gente quid esset? 455 nonne sine asinis et porcis stalla pareret? Non maschius tolerat pariendo mortis arisgum, it sine pensero natorum, et coniugis, imo absque sui stessi cura propriaeque fameiae, itque solazzando ad spassum poltronus, et uxor 460 foemina si fallat quandoque, caditque supina quae maraveia? Nequit calcagno sistere tondo: qua nil mobilius, qua nil tenerinius, et qua nil cascabilius terris natura tapavit. Ast homo, qui reputat se se genus esse provatum, 465 maturumque, gravemque virum, plenumque rasonis, de cuius larghis egressa est foemina costis, proh Deus! impresas quas non facit ille gaioffas? Non bos, non asinus, non quaevis bestia matta, fare quod ipse facit vellet per mille prevendas. 470 Dicite: per vostramque fidem, mihi dicite verum, de quantis toto ladris piccantur in orbe, de quantis linguis, aut occhis, de quot orecchis beccariae hominum faciuntur iure malorum, nunquid in ipsorum numero muliercula sola est? 475 Aut si sunt aliquae, naso numerare potestis. Foemina non, coelum renegans, chiamansque diablum, noctibus integris stat ludens perdere scudos, perdere mantellum, camisam, perdere bragam, sive sbaraino, seu cricca, sive tarocco. 480 Foemina non habitat boscos, non spoiat, amazzat ladra viandantes, non praticat illa palazzum peiorem boschis, ut robbet, strazzet, abarret, scortighet orphanulos nudos, viduasque tapinas. Foemina non cibat osellazzos carne rapaces, 485 non suppis braccos, non blanco pane levreros; non quando sentit portam chioccare famatum, strazzosumque inopem, panisque rogare tochellum: —Vade—ait,—in pacem, nec voias frangere portam.— Foemina non stuprat pueros, sforzatque puellas, 490 non dat ad usuram, non scalat nocte fenestras, non facit alchimiam falsam, tosatque monetam, non seguitans campum quae sunt aliena rapinat. Hae sunt impresae dignae, sanctaeque facendae, sunt bene gesta viri, cui summa potentia soli 495 cor sublime dedit, dedit esse, deditque vedutam ingenii, sennumque gravem, saldamque rasonem. O sine vergogna sfazzati, o lorda somenza: ite lupi, porcique, canes, asinique, cavalli, namque lupos, porcosque, canes, asinosque, cavallos, 500 non homines vos dire licet, formasque rasonis. At si voltamus chartam, bona foemina sola est, quae stentare domi solet, ac ter mille facendas misterum facit hic ut in una commodet hora. Dum sternit lectum, saltat brodus extra lavezum, 505 sgnavolat in cuna mamolettus, lacve domandat, rodere vult toccum panis maiusculus alter, porcellus grugnit, gallus, gallina chechellant, clozzaque pulcinos studiat diffendere milvo, ad quem scazzandum non est qui smergolet ay ay. 510 Ac ita mille operas opus est insemma redrizzem: qua pignata bulit, stizzos tiro praesto dabandam, tunc quoque cum semolis meschio brotalia porco, mittigo puttellum dans lac, pezzasve cacatas smerdolo, fanciullum maiorem pane tasento, 515 atque tut an trattum clamans pronuntio pit pit, currunt galinae solitum beccare granazzum. En quot ad effectum mandat bona foemina cosas. Quis vestri capitis cerchet, Tognazze, pedocchios, quis massaricias bruttas lavet atque mudandas, 520 quis tandem spulicare queat damatina camisam? Si vobis nulla est mulier, vel baila, vel uxor, quis gerat officium pelizzae, scaldaque letti? Ne biasmate igitur nostram, Tognazze, geniam, nam Bertolinam postquam sepelivimus illam, 525 illam, quae lungo fuit uxor tempore vobis, non est quae teneat vos bellum, vosque tilatum. Tunc de calcagnis suspirum grande cavavit Tognazzus, dicens:—Cordoium, Berta, dedisti, cum Bertolinae memorasti nomen amatae. 530 Cunctas plus tostum voluissem perdere vaccas, quam Bertolinam, quae vaccas praestitit omnes. Sunt modo quinque anni, passarunt forsitan et sex, quod Bertolinam sposavi mense novembro. Ayme, quis illius costumos dicere posset, 535 stare pares dignos regis, papaeque moeris? Mille quidem pegoras media beverasset in hora, docta fuit grassos manibus componere gnoccos, tortas, tortellos, maccum, muliebre polenta. Non ego scordabo donec mihi vita manebit 540 splendentem manuum pellem, digitosque galantos. At si narretur tuttum, nimis esset afannus, quando recordor eam totus disnembolor intus, tot bon costumos habuit quot testa capillos. Cingar vix retinet schioppanti in pectore milzam: 545 —In verum—dixit,—femnam moruisse cotalam est grandis codesella tuis, Tognazze, facendis. Nam tua robba, domus vadunt sotosora, quod illa instrumentorum fuit unica mastra tuorum. Sed moruit; quid te plus oltra gramire bisognat? 550 Prende aliam, quae te scaldet, bon home, putinam, ne dubita, quoniam contado stamus in uno, quo genus ad plenum bestiaminis huius habetur. O utinam semper sit tanta caristia panis, quanta est donnarum per totum copia mundum!— 555 Sic ait, et Bertae cignavit, ut inde recedat, vult quia cum solo solus remanere Tognazzo. Berta cativa sciens quidquid trammatur ab illo accipit inchino reverenti a barba Tognazzo combiatum, occhiadamque illi slanzavit amaram. 560 Tuque, Comina, satis cantasti; Gosa merendam ecce parecchiavit pro te, pro meque modernam. Iam dudum pleno fumat bona suppa cadino.

LIBER SEPTIMUS

Indice

Maxima nostrorum sedeat praesentia patrum, qui sese reputant solos mangiasse Minervam, et sunt plus matti quam centum mille cavalli. Ne, rogo, sdegnentur nostram ascoltare Cominam, 5 quae vecchium quendam zurans habuisse maritum, inque capronazzum penitus vertisse zelosum, sic maricondarum scudellis plena comenzat. Cingar, amicitiam Baldi super omnia guardans, totas ingenii sothiezzas ponit acampum, 10 vel sit opus robbam, vel opus sit perdere testam, an queat hunc ipsum duris sferrare cadenis. Fingit amicari volpina fraude Tognazzo, cum quo raggionans longis diversa parolis venerat ad causam Baldi finaliter ipsam, 15 de quo mille malos simulando dire comenzat: qui sit fur, latro, stradarolus, forca, ribaldus, qui sit amazzator gentis, qui mille diablos, mille satanassos portet maledettus adossum, qui centum meritet mortes, vel mille, vel octo 20 millia, vel centum centena miara soghettos. Inde cavestrellus, voltans parlamen in altrum, introit ad factum Bertae, quae priva marito, carceribus chiuso aeternis, cum rebus habendo iam desperatis, iam mortuis, iamque sepultis, 25 vult sibi compagnum lecti accattare novellum. Quo dicto alquantum tacitus manet, inde comenzat: —Sunt arcana mihi, tibi quae, mi barba Tognazze, dire habeo, modo sis mutus, nullique paleses. Est importanzae non pochae impresa cotalis, 30 nec nisi sub groppo confessionis habenda. Zura mihi, quod te possit portare diavol, si minimum cennum praesumas fare de hac re.— —Dic—Tognazzus ait,—promitto, zuro, piabo mille sacramentos, non talia dire neguno.— 35 Cingar suspirat tacitus, mox parlat:—Amicus non est daverum, qui quidquam coelat amico. Semper usanza fuit mecum servire libenter: attamen unde mei siat interessus honoris, omnibus incago respectibus atque guadagnis. 40 Quorsum haec? forte inquis; nam forsitan esse putabor rebus in his, quae sum dicturus barba Tognazzo, sive tabachinus seu qui trucimaniter intrat furtim cantones omnes et acordat amantes. Attamen haec quoniam fieri dritissima possunt; 45 quando quidem sacra matrimonia rite sequantur, nullus ab officio me sancto absterreat isto. Berta, uxor Baldi quondam, nunc solta marito, abrasata tuum cruciatur propter amorem, penseros mihi saepe suos e pectore sgolat. 50 Non tantos crevellus habet fundamine busos, nec quae formaium grattat grattucchia matellum, quantos illa suo fert pro te in ventre forato. Semper te chiamat, semper te smaniat unum, semper suspirat, lagnat, sibi pectora chioccat, 55 atque suum dubitat ne cor, ingrate, refudes. —O mi belle—cridat,—cur non, mi belle Tognazze, scis quod amo et brusor de te, mi belle Tognazze? Mi Narcise, veni, mi mi Ganimelle, camina. Ne me despresies, ne bocca melada refudes.— 60 Sic meschina cridat, nimio tal volta brusoro trasportata ultra proprii confinia senni. Nocte, die pensat de teque, tuoque bochino, quem dolzore quidem pensat superare povinas. Cuius multiplicat sic nervos doia per omnes, 65 ut dicas: Oyme, sborrat tapinella fiatum. Cerco ego de tantis illam distollere brighis, sed sempermaium retrovo fecisse nientum, qua propter de parte sua tibi porto novellam: si dignare velis secum dormire maritus, 70 dummodo secreto fiant sub foedere nozzae.— Cingar aquam pedibus talem dat barba Tognazzi, ut vecchius pazzus magis altus crescat aquatus; nec penses quod tunc in beccum rideat illi, sed tales Cingar despicat ab ore parolas, 75 ut simul in centum Credos credisset alhora. Quali praestezza tordus se in rete viluppat, sive ad porrectum trat rana golosa boconem, moscaque multipedis gathiatur compede ragni, tali veschiatur Bertae Tognazzus amore. 80 Qui prius alquantum schenam longare comenzat, atque bavas digitis labro forbire colantes. Mox abbrazzato ter Cingare, terque basato, sic ait:—Esse potest? an me mea Berta maritum appetit? o nihil hac impresa charius esse 85 quippe mihi posset, contentor, cedo, fiatur. Illa parangonem de me si fecerit ullum, poltronem dicat Baldum, dicat ve dapocum, desideretque illum, similesque perire maritos. Non pensare susum voiat mea Bertola, Cingar, 90 quod mihi sit modicum gobbae, quod testa capillos profluat alquantos, velut est usanza, canutos; non hos, crede mihi, non hos vecchiezza biancat, non mihi pro senio mancat dens iste davantum, at sunt affanni, mihi quos respublica donat; 95 nam possum giurare tibi, me cancar amazzet, non habeo nisi non annos quaranta duobus. Si tamen illa velit penitus pensare Tognazzum esse ribambitum vecchium, similemque vetusto Mathusalem, quae sit memoret sentenza Gonellae: 100 «Forza datur iuveni, vecchio destrezza galanto». Sum bellus, riccus, sum prudens, sumque gaiardus, est quoque grassa mihi possessio, grassaque vallis, vallis non per quam ranarum turba coaxat, non qua zenzalae nascuntur in aëre guasto, 105 auribus et nostris cantant, dicuntque cosinum, ast ibi vina satis, multumque potenta recoio, dulcia, garba, rubras facientia denique galtas; vaccas tres habeo, Cervam, Moramque, Bonelam, quae mihi mascherpas faciunt in tempore quoquo, 110 et sua quatrinos cumulat mihi soccida multos. Non mihi de paia casamentum, deque canellis quos picolus boffare queat per nubila ventus, imo de coctis domus est fabricata quadrellis, cuius colmegna est cuppis coverta novellis, 115 qui sunt ex numero viginti quinque desinae. Tum quidquid zappae, tum quidquid in arte cosinae esse potest, habeo: vangas, rastillia, rascos, marrazzos, rasegas, ficcos in aratra gumeros, hinc ve segursellos, manarinos, inde badilos, 120 cum quibus et soleo zoccos spaccare segures, chiodos, martellos, trivilinos, atque trivellas, ferraque segandi, gramolam, misamque farinae, burrattos, descos, sedacia, mille facendas, quas narrare quidem facerem fastidia mondo: 125 haec ad commandum charae sunt omnia Bertae. Doctor aratoria sum menzonatus in arte, doctor et a stalla grassum portare ledamum, omnibus in seris plenas scio mungere vaccas, inque rotam tondam teneros calcare casettos. 130 Non plasentinis malghesibus atque vacaris invideo lactis frescum menare botirum. Herbida prata scio cum falce taiare seganti, scavedagnare agros, fossatis cingere campos, subque iugo drizzare boves usareque manzos. 135 Sunt mihi porcilli tres, virdo vimine facti, inque meo solum cortivo deputo fornum, tota suum solet hic panem infornare Cipada. Sum Tognazzus ego, sum qui conservo Cipadam, sumque Sinagogae princeps, archique vilanus, 140 nil nisi Tognazzus per villas dicitur omnes, nil nisi Tognazzus cunctis de rebus abundat, sum prudens, saviumque caput, sum, dico, Tognazzus. Quae sine conseio magni sunt facta Tognazzi, crede mihi, tandem tandem menchiona troantur; 145 sed quae conseio sunt masticata Tognazzi, crede mihi, bona sunt, nec possunt fallere iotam. Parlat evangelium, cum parlat bocca Tognazzi, sed quid butto viam tempus, dum tanta recordo? Tu, Cingar, nosti, tu scis, tu cuncta provasti. 150 Vade viam, Bertamque trova, cui talia dicas: —Tognazzus mandat tibi tantas, Berta, salutes, quantos in coelo video de sera lusores, quantos cuncta foram buttant boscamina foias, quantas Millanus bene grassas vendit ofellas, 155 quantos per Venetum spendunt cannalia bezzos, quot sanctitates peregrinis Roma palesat, quot vermocanos mandat Valtropia Bressae, quantas tota stryas Piamonti patria brusat, quantas consumant fratrum refetoria tortas, 160 quantos in Napoli gens buttat ubique naranzos, quantos Cipadae piccat provincia ladros, quotve solent guastas spetiari vendere cosas, quot ve ladri zaffi, navaroli, stirpsque gabellae, quotve molinari robbant, ostique rapinant.— 165 Sic totam milzam, sic totam dono coradam, tradoque me stessum Bertae vaccamque Bonelam. Dixerat, et, rursum abbrazzato Cingare, magnum suspiramentum pulmone cavavit ab imo. Cingar promittit toto fare omnia sforzo, 170 ut matrimonium tantum procedat avantum, inde abit impressam, Bertamque trovare caminat. Tognazzus manet hic, in stroppa sistere nescit, spudat supra manus, sursumque tirare brasolas incoepit calzas, stringa mollante, rapatas. 175 Mox digitis cercat buscas subtiliter omnes, tratque foras albam circum collare camisam, saepe manu tastat grisos in vertice tosos, quos flavos amor esse facit parere capillos, foppas crispatae studiat distendere frontis, 180 atque savone facit vultum tirare rapatum, sbercifluos oculos tum Bertae purgat amore, quos per passatos non sledammaverat annos; nasum barbozzo taccatum smerdolat ungis, qui colat et cornu sofiat, porrisque gravatur. 185 Bucca tumet, longaeque cadunt in pectora bavae, quas quandoque boves videas effundere vecchios. Non habet hic alium specchium quo semet adocchiet, quo semet faciat bellum, sed ad albia currit, in quibus est solitus vaccas beverare pienas: 190 hic se specchiat aquis, Narcisi more galanti, hic nasum mento se cernit habere tacatum, atque povinatos oculos similesque brasillo, hic desdentatas se mirat habere ganassas, quae tamen ob nimium formosa videntur amorem. 195 Aptatur capiti mufolenta beretta mazucco, in cuius marzo rosa candida ponitur orlo. Panescum lateri cortellum piccat, habentem de bufali cornu manicum, dotone doratum, cuius stringa ligat pendentem rossa guainam. 200 Praeterea triplici borsam volitante fiocco fertque, bagatinis plenam, levibusque quatrinis. Interea Cingar Bertam simulare comandat, quae bombasinam vestit se protinus albam, seque galantinam faciens, fregat ora biacchis, 205 pectinat et triplici dispostas ordine trezzas, cincinnosque facit ferro crispante fogato. Scufia cui chiomas tremolantis plena covertat, lenzaque per mediam frontem sat commoda quadrat, post haec velamen gialdi subtile coloris 210 imponens humeris super ubera lactea tirat, pectoreque in medio tenet illud gucchia piroli. Iamque aderat festum, quo turba vilana sub ulmo ballat, et ad pivae numerosa sonamina balzat. Venerat huc Cingar, quem Berta apposta sequivit, 215 ballantesque simul stabant mirare vilanos, sed tanto strepitu quod tellus tota tremabat. Hic drittum saltum charam facit ante morosam, ille capriolam netto pirlamine format, ast alius balzo se buttat in aëra tondo, 220 atque alius circum se terque quaterque revoltat. Est qui saepe rotat propter stancare puellam, est qui saepe cridat sbraians:—Sona piva pavanam, fac spingardoium, fac strazzam, fac matarellum, seu mazzacroccam, seu spagnam, sive gaiardam.— 225 Multi, pro nimio stracchi sudore, frequentant vicinas betolas, zainos sine fine tracannant. Multiplicant flatum pifari virtute bocali, quos retridare audis lingua frifolante sonamen. Interea, ut fitur, ballus cessaverat unus, 230 expectant pivae quis danzam chiamet un'altram. Ipsa retornarat muliebris turma sedendum, sugabantque viri fazzas sudore colantes. Cingar habet roncam et largum pugnale dedretum, cagnazzumque facit longo volitante penazzo, 235 et sguardaduras plenas terrore traversat. Protinus in terra calcem ficcaverat hastae, dadossumque simul zaccum de maia cavarat, borsam denariis plenam tirat extra braghettam, ac pifaris soldos dat falsos nescio quantos, 240 nunquam quippe bonam tenuit sua tasca monetam. Inde cavans reverendo bretam, curvansque ginocchium, quae mage galanta est vilanellam primus ataccat, caetera tunc alias brancat zentaia puellas, sed quia corrazzam Cingar spoiarat onustam, 245 inque giuparello levis est, saltatque lezerus, ballarinus habet ballorum praemia semper. Piffaricas danzas non iotam praeterit unam, ireque post ballum bravanti voce comandat. Qualis caprettus, quum sol damatina levatur, 250 primus de stalla borit, matremque relinquens huc illuc guizzat, morbezzat, saltat in altum, talis Cingar erat, qui spoians corpore zaccum tres se se brazzos saltu slanzabat in uno, nunc drittus pirlans, nunc bassus, nuncve levatus; 255 mirabantque alii stupidi, gattumque putabant. Iamque Tognazzus adest, palmas qui appoggiat utrasque gallonis iunctas, gobbam nec habere videtur, distesas portat gambas, supraque tiratum dum vadit, signat vix in sabione pedattas. 260 Mox contra Bertam gambis se plantat apertis, mazzucusque senex mirat, doniatque puellam. Protinus id factum Cingar truffator adocchiat, unde serans oculum guardat saepissime Bertam, atque facit cennum, velut est usanza giotonis. 265 Pratica Berta, prius quae norat Cingaris artes, stat veluti polcella, novo sposanda marito. Attamen ah ladros quandoque levabat ocellos, oreque rididulo sguardos lanzabat aguzzos. Oh pensare potes, quales in corde fasellas, 270 vel sbolzonadas, sentibat alhora Tognazzus! Suspirat vecchius, suspiransque, oybo, macagnos spudat maiores mocenighis atque medais. Stat modo supra pedem drittum, modo supra sinistrum, saepe caput grattat, nec statu saldus in uno 275 restat, quin moveat se se ter mille fiatas. —O pissasanguis—secum parlabat,—et oyde siccine, Berta, meum scoraias porca magonem?— Cingar avisarat giottones ante parecchios, qui voiant sguaitare senis movimenta briconi, 280 quisque videbatur risi mangiasse menestras, sic adeo intantum schioppantur pectora risu, sed non pensat eos pro se grignare Tognazzus, imo plus cignat Bertae, cui Berta recignat: Bertaque dat bertam, bertezans atque bretonans. 285 Dum Cingar ballat, Tognazzo passat avantum, et compagnonem faciens ita parlat orecchiae: —Quid tardas? tecum vult illa ballare tre horas.— Sic ait, et passat monstrans parlasse nientum. Tunc vecchius non bis fecit sibi dicere cosam, 290 ad Bertam properat, si vult danzare domandat. Illa bochinellum stringens, parvumque musinum, acchinansque caput, porgit fretolosa sinistram. Strictis inde simul palmis ballare comenzant. Tunc magnam subito commovit turba risaiam, 295 claudere sed risum Cingar studet hic, studet illic, nam sic ridendo potuissent rumpere zardam. Cingaris hic adsunt compagni quinque bretari: Brunellus, Gambo, Sguerzus, Schiavina, Lafrancus, qui semper verbis homines soiare parantur, 300 soiabant igitur bassa cum voce Tognazzum, sed non tam bassa quin sentiat omnia vecchius. Sguerzus ait:—O quam destrezzam corpore mostrat!— Cui Schiavina:—Vides, quam se de schena balanzat!— Respondet Gambo:—Levis est, multumque speditus, 305 iuro Deum quod non saltando rumperet ovum.— Parlat Brunellus:—Mirum, quam saltet in altum, altius ire tamen poterit giupone cavato.— Ad quod respondet Lafrancus:—Rite ricordas, nam sic personam Bertae mostrabit amighae.— 310 Audit Tognazzus quidquid parlatur ab illis, unde magis balzat, magis unde gaiarditer altos fert garlatones, coelumque tocare videtur. Credit evangelium quidquid dixere giotones. Zorneiam subito spoiat, stringasque ralentat, 315 et porgens brazzum Bertae tirare comandat, sicut ab alterius tirare solemus aiuto. Illa gavardinae manicam, manicamque camisae sponte pians, pariterque trahens, simul omnia ducit, omnia convolvit, non advertente Tognazzo. 320 Sed tamen infinem sentit seguitare camisam, et casum reparare volens meschinus homazzus millibus in strazzis testam vilupatus habebat. Sed magis illa tirat, seguitat magis iste tirantem, valdeque sbraiabat:—Lassa, codesella, camisam, 325 sit sat per manegam dadossum trare gabanum.— Dumque trahebatur nec se nec conspicit altrum, nam tota in toto gathiatur testa viluppo; semispoiatus erat, quasi nuda culamina monstrat. Cingar, id advertens, properat, stringamque mudandae 330 slazzat, et in tuttum nudus tandem ille remansit, atque ad garlettos cascarunt denique strazzae. Tanta repentinam coepit risarola brigatam, ut centos illic Marguttos esse putasses. Ille viam scampare volens sic absque mudandis, 335 vergognaeque suae qualcum cercare covertum, ecce pians cursum stramazzum tale piavit, ut tamburrinum cascans sua panza sonaret, namque ad calcagnos bragas vilupatus habebat, sicut stuppa solet polzini nectere gambas. 340 Concurrunt nudum vecchium guardare vilani. —Day day—cridabant,—hay hay que cosa da rider.— Foemineae fazzae partem voltantur in altram, quae tantum buttant vergognam tempore scuro. Ille senatorum primus, consulque Cipadae, 345 ante manus supra borsam nummosque tenebat, retro sculazzatis tavolazzum monstrat apertum. Qua propter vergogna focum smorzavit amoris, omnia vincit amor, sed scornus vincit amorem. In pede iam toltus velociter inde scapinat, 350 non minus in dretum lassans tegumenta bragarum, quam cazzatori linquit baricocola castor. Non unquam vidi tam praestam currere gattam, culmine tectorum quae summo caschet abassum. Tandem perveniens ubi se coprire dabatur, 355 tanto pro scorno testam grizzatus abassat, tollere non audet frontem, sed talia mutus pensat et alloquitur se stessum sicut un altrum: —O Tognazze senex, quae te desgratia colsit? nonne tuum cernis, pauper meschinule, scornum? 360 Nuper zanzabam, quod foemina quaeque ribalda est, quod deberemus Macometto credere ladro plus quam falsiloquis femnarum credere linguis, et video Bertam me nunc trapolasse putanam. Heu quia pensabam super omnes esse beatus, 365 at sventuratum me tandem turba caleffat. Consiliare alios scio, conseiare meipsum nescio, culpa mihi sola est reputanda bachiocco. Consilium nihil est: hoc si quis negligit uti. Consilium male dat, qui non bene suscipit illud. 370 Me stessum ingannasse pudet, nec amore superchio errorem novi, donec vergogna capellum sustulit, eque meo cascavit maschera vultu. Post damnum pentire valet, mihi crede, negottam. Dum sic vilificat se se, Zambellus arivat, 375 cui proprios reddit pannos, simul inde recedunt. Tres stetit ille dies omnino ascosus ab omni compagnia hominum, tamen alto corde cadenam rodit, dispositus se vendicare; nec illa Cingaris et Bertae sdegnosa iniuria cascat. 380 Ergo hinc cessarat reverentia barba Tognazzi, qui fuerat villa primus reputatus in illa, Cingaris ut melius posset masinare molinus. Haec ego pro specchio vecchiorum scribo Comina, non tamen ad savios dico temeraria canos, 385 a quibus imparat drittum giovenezza caminum, sed vobis parlo rancis vecchisque galosis, quos pueros centum annorum scriptura domandat. Vecchie, quid insanis? quo te tua bestia menat? nonne geris cassam mortorum tergore semper? 390 an quia bertinam fers in cervice peluccam, teque rapraesentas rappata fronte saputum, ac si stet rappis saviezza grisisque cavellis, tempore dadessum iuvenes non rodere cessas, ut rosegare solet mollem tignola velutum? 395 Et quid sbaiaffas? ecquid, podagrose, cigalas? Stare magistratum manibus puerilibus, inquis, quod per inexpertos tractantur seria puttos, quod sibi sbarbati faciunt succrescere barbam, gregnapolaeque fregant molesinas sanguine goltas, 400 ut iam multidies caecis videantur in occhis, ut iam stimentur digni (taiante rasoro) per quos magnifici tandem manegentur honores, supraque primaias stetur dare iura cadregas. Hoc tamen invidiae nascit de stercore murmur, 405 namque senes isti, se specchio quando vaghezant, (pro vergogna) pudent carolentam cernere fazzam. Personam beltas non amplius ulla galantat, aurea de argenti facta est caviata colore, bocca pluit bavas, ferro sdentata tenaiae. 410 Semper ab ambabus sordina sonatur orecchis, gutta cadit naso, spudat vecchiaia macagnos, atque carettonis sbolsat de more cavalli. Deque povinatis oculis ad pectora colat sbercia, sed labrum recipit cagatoria nasi. 415 Haec ea specchiantes miseri tristantur, et aspris morsibus invidiae dentrum lacerantur et extra; antiquas memorant festas teneramque iuventam, quando stringati drittis cum passibus ibant, quando fracassabant giostranti pectore lanzas, 420 quando stringebant tundos sperone zanettos, quando saltisono ducebant ordine ballos, quando vaghezabant oculo cignante morosas. Haec eadem vecchius memorans, cruciamina sentit qualia Prometheus baratro cazzatus in imo 425 sentit, osellazzo semper rosegante figatum. O nimis improprium senibus, vecchisque bavatis, pectus amoroso plenum gestare brusoro! Cingar at interea, smacato barba Tognazzo, en quoque amicitiam Zambelli curat habendam, 430 ut quoque Zambellus collum sibi rumpere possit. Hic postquam robbae se viderat esse patronem, in stroppa male stat, nimia sburlante legrezza. Ponere cervellum rebus disponit agendis, parecchiatque casam multis implere richezzis. 435 Uxorem chiamat Laenam, sibi tirat apressum, atque basarottum dans illi parlat:—Habemus, ad corpus lanchi, tot quot squaquarare valemus. Non ultra faciet nos Baldus vivere stento. Vis mercantiam pariter faciamus? ad urbem 440 quottidie vadam, multas trafegare facendas. Tu quoque fra tantum roccam, fusumque drovabis. Spero quod in curto veniemus tempore ricchi, nec multam facio stimam si cornua porto, omnia sunt operanda quidem casone guadagni.— 445 Ad quem Laena inquit:—Faciam cuncta ista libenter. An scis quod grosso voluit me battere legno Berta, nec offesam possum smemorare cotalam? Chare marite, meum voias satiare talentum. Fac ut in hanc vaccam penitus vendetta fiatur. 450 Nonne cavallus eris, nostrum si linquis honorem?— Respondet Zambellus:—Habes, mea Laena, rasonem; Berta fuit semper nostris contraria spallis, incaghemus ei re vera et ventre pieno.— His dictis magnam tractant insemma facendam, 455 qua fiat Bertae dictu mirabile scornum. Circa quinque horas de lecto nocte levabant, ante ussum Bertae pleno ambo ventre cagabant. Parce mihi, lector, si nunc tibi Musa puzabit. Berta levans strato damatina bonhora catabat 460 lombardas semper sua supra limina quaias. Cingar, habens caudam vulpazzae more pelatam, Zambelli talem cito iudicat esse prodezzam. Quid facit astutus? stomacum sibi fortiter armat, quottidieque illas fezzas in vase repostas 465 servabat, donec fuit urzus stercore plenus. Berta stupescebat, causamque petebat ab illo, at Cingar noscens quod foemina vas sine fundo est semper dicebat:—Cognosces denique causam.— Mox illam tollens completam fecibus urnam, 470 desuper effudit dulci de melle bocalum, ut quod stercus erat mel esse appareat extra. Hanc levat in spalla, tacitusque caminat ad urbem, sed stravestitus, quia toti est cognitus orbi. Dumque ibat, vidit Zambellum; protinus illum 475 advocat, et dicto manifestat nomine se se. —O Zambelle—inquit,—o mi Zambelle galante, expectes, quaeso, non me cognoscere pares. Sum bonus ille tibi compagnus, nomine Cingar, qui tibi portavit, portat, portabit amorem. 480 Quomodo stas vel tu, vel quomodo stat tua Laena? Tocca manum, certe mihi pares esse gaiardus, atque bonam chieram nobis tua fazza palesat.— —Sum—Zambellus ait,—sat sanus satque gaiardus, est quoque Laena simul sat sana satisque gaiarda. 485 Sed dic, quid portas mastello, Cingar, in illo? Vis, ego te altoriem? somam portabo libenter.— Tunc Cingar, fingens se straccum, dixit:—Aita, istud aita, precor, de spallis ponere pesum.— Zambellus positis manibus discarigat illum, 490 fratantumque rogat quid soio portet in illo. Sed Cingar, frontem nullo sudore madentem dum fazzoletto ficta stracchedine sugat, respondet, tanquam scoprendo arcana sodali: —Vis dicam, Zambelle, tibi, charissime, verum? 495 Quod tibi parebit fors fors ad credere falsum? Vis dicam? nulla est impresa coprenda sodali. Ringratiamento te Berta rigratiat omni, quam tutavia facis mirando munere dignam. Te modo perpetuum pensaverat esse nemigum, 500 attamen ad provam peradessum novit amigum, nam quae supra suam portam de nocte cagasti ecce vides vaso semper stipavit in isto, et nunc spero illi multos acquirere soldos.— Zambellus stupefactus ait:—Codesella, quid inquis? 505 Tu ne meam poteris fezzam spazzare boteghis? Ben buttare viam faceres me infretta mudandas, si quod ego cago credam te vendere posse. Vade, mihi potius vendis vel vendere cercas vessigas, quas non a Cingare compro libenter.— 510 Cingar ait:—Cur non? ah ne straparla fidelem contra tuum socium, magis imo contra parentum. An nescis quod Bertus erat Pannada fradellus Mignotti Zanchi, de quo me medda Catina protulit, atque tuam simul ac insemma sorellam, 515 unde mihi nezza est et ego tibi barba cusino? Sed quid tot baias? saldabit prova facendam.— Sic dicens, brancat spinettum, tratque deforam, qui ficcabatur brentae puzzantis in imo. Ecce tenella foras pertuso exire comenzat 520 materies, nasisque bono blanditur odore. —Sentis—Cingar ait,—aquarosam ambraque canum? An modo vessigas videor tibi vendere vodas?— Zambellus stoppans nasum sbraiare comenzat: —O pissasanguis, quid hoc est? iam stoppa foramen, 525 stoppa busum, Cingar, merda est, nimis (oybo) carognat. Sed quis mazzuccus, quis tam lignamine grosso, qui sborsare voiat tali pro merce nec unum solettum bagarum, falsum, totumque tosatum?» Cui Cingar:—Venias mecum, certaberis hac re, 530 secretum tamen hoc nulli scoprire memento.— Tunc alzans brentam, Zambelli tergore ponit, anteque festinans creppat sub pectore risu. Iam sunt in piazza: mercatus ubique patebat. Cingar Zambellum gestantem pondera fezzae, 535 dissimulans fazzam, speciarum ducit ad unum, ad quem ingrediens, Zambello stante deforam, cautus parlat ei non plus quam quinque parolas: —Vultis apum merdas istas comprare, magister?— Non Zambellus «apum», sed «merdas» dicere sentit, 540 unde stupescebat fieri sic vendita puzzae. Ille statim risit spetiarus turpe vocabol, et qualchedunum cito iudicat esse bufonem, qui sic dicit apum mel merdas esse, caleffans. Tunc primum extremos digitos in mella ficavit, 545 quae super ascondunt dulci sub tegmine stronzos, in boccam ponit, velut est usanza, liquorem, dolcezzam gustat solam nec stercora tangit, unde fidem praestat falso, creditque bugiae. Ergo hic mercatum faciunt, tres ille pesatos 550 atque trabucantes scudos de mille quatrinis excavat, hosque tirat Cingar, pocamque tirando esse dolet barrus tanto pro melle monetam. Iamque vodare parat spetiarus Cingaris urzum, quem illi restituat proprioque immittere soio, 555 unde palesari poterat bareria defattum. «Heus tu—Cingar ait,—peradessum desine zerlam. Nunc nunc tornabo, vado comprare cosettas nescio quas modicas, post quas pro vase redibo.— Dixerat, et chiamans Zambellum praestus arancat, 560 ac ita gabbatus spetiarius ille remansit, ac ita vulpones vecchi quandoque trufantur. Hoc meritamenter fortunae in rebus acascat, ut qui dinari seu dritte sive roverse pro casia et pilolis pochetinis, proque syroppis, 565 magno tirantur numero, complentque scudellam, ut faciant merdas vitamque cagare brigatam, sic in materia tandem spendantur eadem. Stercus ut acquistat scudos, ita stercora scudi. Magna sed interea Zambellum cura molestat, 570 mercatum penitus vult exercere carognis. Iam complet grandem tali de merce tinazzum. Per quancumque meat stradam, poltronus amorbat. Unde die quodam tulit alto in tergore plenum de pacchiarina mastellum, trottat ad urbem, 575 giungit et in plazzam: caricus se ficcat in omnem bottegam cridans:—Hanc porto ad vendere merdam, an comprare istam vultis? domando doverum. Est bona robba quidem, frescamque cagavimus ipsam.— Si tantam rident sciochezzam, pensa tu ipse. 580 Sed mala Zambellum poverum ventura guidabat, nam tandem seguitans spetiarum venit ad illum, quem iam scornatum Cingar cativellus habebat. Ille, ubi Zambellum sporco sub pondere vidit, pistellum piperis iecit, stangamque piavit, 585 inde pianinum vadens post terga bonhommi, atque super palmas spudans bastone restricto, percutit heu brentam, magno resonante fracasso. Brenta soluta statim, spezzatis undique circhis, decidit in fasces, hinc stercora tota liquescunt, 590 per faciemque fluunt Zambelli, perque davantum, perque deretro cadit stomachosi broda liquoris. Totus fezza paret, fugit hinc, fugit inde, cridatque: —Oyme meas spallas, mea terga, meosque galones.— Sed speciarus eum non lassat prendere flatum, 595 perseguitat, nunquam ve deest menare tracagnum, nunc istam, nunc illam se cacciat ille botegam, altoriumque petit, sed pulsus ab omnibus ullum non habet aiuttum, stranium quia rendit odorem. Turba puellorum currit: day dayque richiamat, 600 saxa tirant, marzasque ravas, centumque carognas. Currunt brettari semper treppare parati, matronae testas extendunt supra fenestras, tum barisellus adest zaffis comitantibus et quid et quid hic est rumor tantus, vult scire bravando. 605 Zambellum accusat speciarius ante brigatam, quod sibi vendiderat lorduram melle copertam. Zambellus plorans negat hoc, provat esse bosiam, sbraiat enim, sbraiansque cridat:—Non ille daverum sum, messere, fuit Cingar, fugiforca vocatus, 610 quem voluit tantas praetor squartare fiatas.— Tunc puzzae signale videns cavalerus apertum, prendit Zambellum, brazzis deretro ligatis, communique illum facit in praesone serari. Cingar, ut hoc didicit, subito de more tacagni 615 Laenam Zambelli moieram trovat acasam, quae supra scragnam paiae ingramita sedebat, sustentansque manu guanzam plangebat amare, namque sui audierat peradessum fata mariti, nec scit partitum, nec scit retrovare modellum, 620 conseium nec habet, per quod de carcere tretur. Cingar singultans intrat sugatque veletta fazzoloque oculos, spudazzo aposta madentes. Monstrat flere sui Zambelli damna sodalis, et confortat eam tamen omni fratris amore, 625 atque parolinas usat plus zuccare dolzas, ut voiat meschina suum cor tradere paci, si sibi consortem robbabit forca picandum, publica quandoquidem totam sit phama per urbem: in Piccardiam Zambellum pergere ladrum. 630 —Me miseram—tunc Laena cridat,—quia mortua casco. Quid nam, Cingar, ais? Zambello forca paratur?— Sic parlans, chioccatque manus, strazzatque caveios, Cingaris altorium supplex marzocca domandat. At Cingar plorans inquit:—Sorelina, quid ultra 635 posse putas a me fieri? speranza niuna est. Passavit iam merla Padum, sua vita soravit. Attamen ut noscas, noscatque lovagna Cipadae, quanti vos faciam, Zambellum, teque, tuosque, ecce tuum sforzabo tibi tornare bonhomum, 640 sed lex difficilis commandat, iusque palazzi: «Carcere nemo tratur, nisi borsa piena vodatur». Pratica Signorum sic est, magis imo ladrorum. Ecce meam borsam dono tibi, doque me ipsum. Zambellum nostrum quam praestius extra cavemus. 645 Tu quoque, si quid habes nummorum, sborsa dinaros, namque tuis, soldisque meis, populique favore, illum (ne dubita) de forchae morte cavabo, quamvis, ut dixi, sit phama quod ille moribit.— Laena, magis credens, geminat meschina dolorem 650 irrumpitque casae portam, reseratque tesorum. Quantos in cophino carlinos invenit, adfert. Cingar eos brancat subito, numeratque nientum, atque suos etiam ramezantes nescio quantos grossettos sborsat, factos in turre Cipadae, 655 quos omnes zurat proprio cum sanguine velle spendere, si possit Zambellum scodere forca. Sic ait, et properans tandem pervenit ad urbem, sponteque bottegam spetiari transit avantum, qui fezzam comprans saiottam prenderat, et qui 660 fecerat hac causa Zambellum carcere chiudi. Ille foras viso confestim Cingare saltat, et seguitans longe sbraiat:—Sta, brutte cavester, sta manigolde, meos dinaros redde, ladrazze. Tu mihi vendisti merdam pro melle, ribalde.— 665 Cingar, qui tantos audit post terga tumultus, praestus ibi multos testes cativellus adunat. —En testate—ait,—auditis? testate, fradelli, iste ladro et barrus puzzam comprasse fatetur non a Zambello; quid carcere clauditur ergo? 670 Sic, traditore, putas hominem trapolare bonhommum? Sic cittadinis fenocchium vendere pensas? Sed tua conticui nimium peccata, becazze. Nonne scio certum, nec testibus ipse carebo, te sfalsasse pesas, scarsasque tenere balanzas? 675 Nonne, ribalde, canum stronzos merdamque caprarum pro diaquirone vendis, pilulisque detribus, proque bonis tristas non cessas vendere robbas? Ecce in pallazzum festino, citaberis illuc, teque para contra testes defendere centum, 680 qui meritant, ut ego, si quid valet ipsa bonorum dabenitas, ad quos omnis credenza quadretur. Ad corpus… sed non volo blastemare, botegam sacchezare tibi faciam, poltrone gaioffe. Siccine te ad costum poveri arricchire putasti?— 685 Sic dum parlabat, multa hic brigata ragunat. Hinc abit ac trottans ficto petit ore palazzum. At cagarola piat spetiarum magnior illa, quam sua saepe facit povero scamonea vilano. Quid faciat nescit, spazzatum se videt esse, 690 ni sibi provideat, reparetque repente ruinam. Staderas nunquam falsas tenuisse recordat, attamen o quantum simili pro errore stopinat! Ast intellectum dedit huic vexatio drittum. Protinus accelerat post schenam Cingaris, ac sic 695 hunc vocat:—Expecta, precor, o compagne, pochinum.— Sed mercadanti facit ultro Cingar orecchias; plus chiamat spetiarus eum: «Tibi dico, fradelle, ola, mane, tantum sex audi, quaeso, parolas.— Tandem se atrigat Cingar, quid vultque rechiedit. 700 Ille pregat, supplexque facit gatamorta:—Quid—inquit,— bon compagne, lucri de me aquistare valebis, si mihi tum robbam facias, tum tollere vitam? Ah per amore Dei, si te fortuna guarentet, ne des accusam tanto pro crimine tantam! 705 Tempore praecipue nostro giornisque dadessum! In quibus, o quantos cum bocchis cernis apertis stare lupos, miseram gentem ingoiare paratos. En aliquod donabo tibi, neque contra vilanum procedam ulterius de stercore melle coverto, 710 imo zuro tibi quod eum de carcere trabo.— Cingar ait:—Certe campasti grande periclum, namque amisisses totam de iure botegam: forsitan et praetor fecisset rumpere collum. Errorem tamen hunc tibi parco, dummodo serves 715 quae modo fecisti promissa, tiresque bonhomum de praesone tuis spensis, ut iura comandant.— —Sum contentus—ait speciarius,—inde bachioccus et mazzuccus homo sborsat vacuatque crumenam. Cingar cuncta piat, medicorum more negantum, 720 praesonemque simul tacito petiere camino, quae communis erat, non quae sit turris in imo. Zambellus, viso confestim Cingare, currit: totus et allegrus venit ad ferrata fenestrae, atque cridans aliquod soccorsum chiedit ab illo. 725 Cingar ait:—Taceas, taceas, dic, matte, pianum, deque bona voia voias nunc esse, quod ipse solus ego nunc nunc hoc te de carcere trabo, denariosque meos non sparo spandere pro te, et iam pagavi multam nunc usque monetam. 730 Hic homo, qui mecum est, qui te battivit atortum, zurabit coram populo fecisse bosias, quum dixit merdas humanas esse bovorum stercora, quae paucis poterat comprare baiocchis. At semper nostrae sunt magna desasia merdae.— 735 Zambellus respondet:—Ego tamen esse pagatus, esse satisfactus vellem de stercore perso, quod sfrantumando mastellum perdidit iste. Dic, Cingar, patiar precii dispendia tanti?— Ad quem Cingar ait:—Talem mihi lassa facendam, 740 quattuor ipse tibi merdae promitto barillos. Iamque vale, propero, nunc nunc exibis et o tu, o speciare, veni mecum praetoris ad aulam.— Sic abeunt, frappisque suis, chiachiarisque repertis, cuncta provat Cingar, zurat, sagramentaque brancat, 745 nec prius attrigat quam centum mille bosiis solvat Zambellum propriusque retornet a casam, et nummos quos Laena dedit sua tasca guadagnat, et quos menchioni speciari temma pagavit. Sed iam pro merda stomacatam cerno brigatam, 750 atque mihi nasum Musae tenuere stopatum. Parcite si vestras re tanta implevimus aures, nam magis implenda est auris quam bocca, valete.

LIBER OCTAVUS

Indice

Iam bona Zambellum riscossum carcere coniunx Laena receptarat, straniis usata carezzis. Quomodo? num basis? laetis num amplexibus? ut mos coniugis est, quando palpat cativella maritum? 5 Absit, sed grosso poverum bastone recepit, atque cosiduras saldavit supra zuponem. Hanc Zambellus habet requiem post carceris usum. Sed tribus exactis mox giornis, Laena maritum disgrossare suum varias vult circa facendas, 10 ut meschina queat perdutas scodere cosas, namque sibi Cingar borsam tettaverat omnem, hique tapinelli cophinum sine pane catarant. Ergo iubet prudens Zambello Laena tacono, ut properans urbi procazzet vendere vaccam. 15 Haec est illa quidem vaccarum maxima, qua non altra fuit maium toto celebrandior orbe, de qua non modicos habuit Cipada casettos, de qua quottidie magnum caldare pienum lacte cavabatur, nec non urbs tota botiros, 20 mascherpasque suas gustabat tempore quoquo et (sic sic patres dixere nepotibus ante) istam appellavit Bertus Pannada Chiarinam. Denique Zambellus virgam brancavit aguzzam, quam, Calepine, vocas stimulum, Comina, goiolum, 25 et pungens vaccam dicebat:—Vallà, Chiarina.— Inde facit vocem quam nemo scribere posset. Sed quia mercati non impararat abaccum, atque super steccos ignorat scribere contum, ista pro causa praecepit Laena marito: 30 ut vendat vaccam, nec tolgat allora monetam, ast in credenzam, si quis vult tradere quidquam, quidquam in credenzam capiat, tamen omnia fiant testibus adductis; et quisquis comprat ab illo det bolletinum, fidei pro pignore, scriptum, 35 namque die sabato vult ipsa rescodere nummos. —Sic faciam—Zambellus ait,—sta in pace fratantum.— Mox vaccam stimulans—Zais,—inquit—zira, mamao.— Subbiat inde, velut quum menat plaustra biolcus. Cingar id audivit, Berta referente, quid egit? 40 Non stetit abadam, properat, properansque susurrat: —Qui nimis indusiat, caldum non mangiat arostum, et male se allogiat, qui troppum tardus arivat, amisitque bonum tardans limaga boconem.— Talia dum secum meditat, frezzose caminat, 45 et veniens urbem sperat quistare Chiarinam. Ingreditur plenam varia de merce botegam, quam tenet hebraeus, Sadoccum nomine dicunt, qui circuncisus pollebat munere trino, signatusque Deo fuerat, ne incognitus esset, 50 lumine sguerzus erat, pede zoppus, tergore gobbus. Qui centum miseros usurae sfecerat arte. Vestimentorum pendebat copia grandis: cappae, zupones, calzae, variaeque pelandae, zacchetti, socchae, guarnelli, sive camorae. 55 Cingar, deposito pegno, velut usus habetur, sguarnazzam vestit frustam, totamque bisuntam. Inde facit propriam sibi gialdam tradere brettam, et vestes adeo similes giottonus adobbat, quod circoncisum pensasset quisque Sadocchum. 60 Iam rivat in piazzam, baganaius creditur, ecce vacca procul visa est Chiarina, suusque biolcus. Protinus incipiens garletto vadere zoppo, et claudens oculum sguerzo cum lumine dextrum, et fingens gobbam storto gallone caminat, 65 de passu in passu iudaica verba susurrat. Sbraiat Zambellus, quanto sbraiore potebat: —O quis homo vult hanc bellam comprare vedellam?— Cingar, ut ascoltat, vix calcat pectore risam. Hunc tamen incontra veniens, hunc primus afrontat, 70 et stralunatis oculis gambisque retortis, sic ait:—Ipse tuam comprabo, rustice, vaccam. Quid vis? quid montat? solum pete, quaeso, doverum.— Cui Zambellus ait:—Si vis comprare Chiarinam, ecce tibi vendam, nostrum faciamus acordum, 75 nolo peraddessum pro ipsa tirare monetam, ast in credenzam mihi da quodcunque talentat, atque manu propria voias mihi fare bolettam, namque die sabato veniet riscodere nummos Laena, tibi reddens cartam pro pignore scriptam.— 80 Respondet Cingar:—Venias, ita nempe pagabo, sed vaccam mena tecum, sic mattus adunca es, qui venis et smemorans lassas deretro Chiarinam?— —Oh—Zambellus ait,—non sum; zais, valla, camina.— Ergo marangonis simul intravere botegam, 85 a quo credenzam Cingar lignaminis emit, in qua tres pisces abscondit nomine barbos, qui barbi tales ovos in corpore gestant, quales si comedas ventramina tota cagabis. Mox piat inchiostrum, multa praesente brigata, 90 scribit in hac forma, hebreorum more roverso: «Zambellus, Berti Pannadae filius olim, vendit iudaeo Sadoccho nomine vaccam, cui dare promittit sabato veniente futuro octo fiorinos Reni, testante Catoio, 95 Bergnaccaque simul, Mengo, pretoque Giarono, in quorum ipse fidem nomen subscribo Sadocchi». Hoc facto pigat cartam, stampatque sigillum, credenzamque simul Zambello mittit adossum, atque casam versus mandat, retinetque Chiarinam. 100 Zambellus sudat, nimium credenza pesabat. Laetus abit, magnumque putat fecisse guadagnum. Cingar ad hebraeum tornat, redditque pelandam, vendit et ulterius sub forma Cingaris illi vaccam Chiarinam, pro qua tirat octo ducatos, 105 nam cito maturum paritura est illa vedellum. Non appena quidem nummos zaffaverat illos, Zambellum nimio credenzae pondere tardum praecedit cursu, truncans per devia stradam. Inde urbem versus rediens, videt ecce propinquum 110 Zambellum contra venientem, fasce sub ipso valde fadigantem et multo sudore bofantem. Sed labor hic animo nihil est infestus alegro. Cingar praeteriens non illum noscere fingit, sed Zambellus eum cernens sub pondere restat, 115 et vocat:—Heus, Cingar, quo vadis? resta pochinum.— Cingar se voltat:—Quis me vult?—inquit,—oh certe non te cognoram, Zambelle galante, sub ipso credenzae peso; quid nam portatur in illa?— Ad quem Zambellus:—Robbas trafegare bisognat, 120 sum mercadantus, vendo, comproque facendas, tu memorare tamen debes, sensuque tenere quando spopondisti merdae mihi quattuor urnas.— —Ne dubita—dixit Cingar,—promissa dabuntur. Iam non materia quis erit te ricchior ista? 125 Non ego deciperem te, mi Zambelle Panada, quae tibi promisi semel, attendenda memento. An te piccandum modo de praesone cavassem, si, Zambelle, tibi non esset Cingar amicus? Sis certus, quod habes et semper habebis amicum. 130 Sunt haec verba tamen, potuisti cernere provam. Sed dic, quid portas? quae mercantia trovata est?— Ad quem Zambellus:—Pisces credenza piavit, quos mea mangiabit, veluti mangiare talentat, uxor quae praegna est et habet sub ventre putellum, 135 ad quam non ullum lasso mancare bisognum; si non ipse darem quidquid sua voia rechiedit, impregnata quidem se dispregnaret afattum.— Cui Cingar:—Qualem facis, o fratelle, bonopram, namque tuae uxori gravidae succurrere debes. 140 Illa cosinandi scusanda est fare laborem, namque abortivum faceret mortumque putinum.— Tunc per «abortivum» putat hunc dixisse «botirum», qua propter Zambellus ait:—Non illa botirum plus faciet, quoniam modo vendita vacca Chiarina est, 145 illam Sadoccus sguerzus compravit adessum. Ast in pace mane, mi Cingar, ad revidendum.— Sic ait, et tandem Cipadae stancus arivat. Sed sua quando casam iunxit, non Laena trovatur, iverat ad gesiam se confessare, vel altrum; 150 et secum portans chiavem, chiavaverat ussos, balconesque omnes, ne ladris robba pateret. Sudat Zambellus, somam de tergore ponit, vultque disinandos padella frizere pisces, at nec per portam poterit nec per ve fenestram 155 hic intrare, caput grattat, desperat, adirat. Sed tantum grafiat memorem sibi denique testam, quod reperit foggiamque novam, studiumque galantum intrandi, saliens cum scala tecta palazzi. Ac ibi camisa brazzum smanicavit utrunque, 160 dabandamque ipsos coepit convertere cuppos, ut sibi per busum tecti via larga fiatur. En venit interea, bene confessata Copino, Laena, videtque domum iam totam desuper omni culmine scopertam, tegulasque, trabesque remossos, 165 perque casam totam penetrans guardabat Apollo. Pro dolor! ut cernit tantam bona Laena ruinam, —Ah manigolde—cridat,—boiazzaque, bestia matta, cernere quem possim nunc nunc sibi rumpere collum! Quid, poltrone, cagas? quis te diavolazzus agrezat? 170 O Deus, en quali sposata est Laena marito! Cur potius non sum magno mandata diablo? Sit maladetta dies, in qua mihi mater Agnesa dixit:—Zambellum sumes, o Laena, maritum.— Quid seguitas ancum? sta quetus, brutte ribalde. 175 Non cessas anchora domum scovertere? me me scontentam! descende cito, descende, gaioffe.— Zambellus magnam se sentit habere pauram, iamque tracagnadis schenam disponit usatam. Qui tamen in scala, dum culmine callat ab alto, 180 dicebat supplex:—Perdona, Laena, marito. Fretta cosinandi pisces fare talia suasit.— Illa sed in furia non audit verba tapini, omnibus ut forzis scalam ruzavit in illam, quod plus quam voluit prestum discendit, et aspram 185 inter saxa dedit scala ruinante culadam. —Oyme—cridat, cridat:—oyme, Deus, perdona, sorella, perdonanza, precor, me, sum contentus, amazza, talia si may plus ego fecero, parce, padimma.— Sed supra trippam saltaverat illa mariti, 190 quem pugnis, calcisque simul furiosa marazzat. Huc visinanza venit, rumorem currit ad illum, Zambellumque trovat sub calcibus esse diablae. Non tamen est mirum, quia cosa novella niuna est, saepe tracagnabat menchionem Laena maritum; 195 ut multi similes Zambello hinc inde catantur, quos ego non homines sed grossos chiamo boazzos. Inquirunt causam villani, Laena recontat, sed mercantiam credenzae quando Tognazzus ac reliqui patres illo narrante piarunt, 200 non sine cordoio Laenae doluere travaium, per saviosque omnes fleta est praesura Chiarinae. Nec tamen interea se se Zambellus atrigat, vix se bastoni subduxerat, illico barbos igne coquit, mangiatque ovos, atque omnia spazzat. 205 Quo facto ad campos vadit zappare fasolos. At venit ad Laenam secreto tramite Cingar, qui per diversos audivit cuncta spiones, ingentique doia simulat lachrimando teneri, biasmat Zambellum, quod sit tam senza governum, 210 nec piet hormaium longo post tempore sennum. Laena magis lachrymans sua maxima danna recontat, et quod credenzam tulerit pro pignore vaccae, et quod peius erat nescit cui traditur illa. —O mala res—inquit Cingar,—sed desine, Laena, 215 aut vaccam aut nummos spero quod habebis adessum. Non tibi mancabo, me guarda, meumque segura possa super pectus, vadam, retrovabo Chiarinam.— Dixerat, et secum dum vecchiam meditat artem it celer, atque trovat Zambellum rura colentem. 220 —O poverette— inquit,—fecisti nempe maronem. Perdisti nummos; perdisti, matte, Chiarinam. Non est ingegnum, non sennum, pazze, maruffe, non est in zucca sal, dico: quando piabis sentimentum aliquod? quando aguzaberis unquam? 225 Grossolane, asine, tantas tibi dicere voltas iam sum stancus ego, qua guisa vivere debes. Sed dic; an scires hominem cognoscere, qui te, dando credenzam, vaccamque tenendo, gabavit?— Cui Zambellus:—Ita, possem cognoscere vaccam, 230 namque habet in testa sua corna, suasque galantas orecchias, portatque suo sub corpore tettas.— —Non ita—Cingar ait,—dico, menchione, loquendum est nunc ad propositum; scio quod sua corna, suasque orecchias, tettasque suo sub corpore gestat: 235 sed compratorem vaccae, tibi dico, Chiarinae noscere si posses illumque ostendere dito.— —Hem—Zambellus ait,—non te, mi Cingar, habebam nunc satis intesum: possem cognoscere ladrum. Non habet in testa cornas, sed quando caminat 240 zoppicat, et guardans oculos stralunat, habetque instar Tognazzi magnum sua schena botazzum, estque suae brettae color idem ut merda putini.— —Nunc scio, quem dicis—respondet Cingar:—eamus. Ad corpus sancti Petri, tibi reddere vaccam 245 ille bisognabit, vel ego mazzabo ribaldum. Pone cito zappam, venias, properemus ad urbem.— Sic parlans, festinus abit, Zambellus arancat, dumque sequit currens, mollat quandoque corezas, barborum quoniam conturbant ova budellas, 250 ac si mangiasset diagredi scropula septem. Fortius it Cingar, curritque per omne viarum garbuium, centumque vias stradasque misurat. Ad giudaeorum sinagogas ire volebat, quae stant intranti portas in parte sinistra. 255 Se tamen in dextram voltavit aposta rizolam, et versus divam flectit vestigia Gadam. Mox Hospitalem transit, templumque Lonardi, ac ibi stradiculas centum discursitat omnes, inde Carettarum freghezzat claustra sorarum, 260 mox San Franciscum, mox Sanctos praeterit Omnes, perque Bredam Medii Sanctum vult cernere Marcum, hic quoque perdonum Cingar devote piavit. Iam cagarella tenet Zambellum, iamque petezat, continet apena, sed avarus spendere non vult 265 aut robbam gittare viam; per forza seratum pertusum retinet, quamvis talvolta sirocco fit via vi vento, ventumque procella secuta est. Non restat Cingar, Sebastianica templa visitat, et quosdam fangosas praeterit oras 270 quas Cantaranam vocitant, tum denique portam Tiresiae veniunt, quam grossolana Ceresi plaebs vocat, unde homines non passant absque boleta; Zambellus potuit liber transire gabellam, signatam quoniam portat deretro bolettam. 275 De passu in passu loffis poltronus amorbat. Trapassant Firam, iungunt ad Smorbia tandem, Arlotti pontem, fratres de Carmine varcant, mox ad iudaeas stradas vestigia torquent: ac ita sat largum Cingar compleverat orbem. 280 Ante Sinagogam tandem Zambellus arivat, ac ibi non ultra tolerans ventramina sborrat, inde levans sursum, chiamato Cingare, cridat: —In quo vase viam merdas portabimus istas?— Cui Cingar:—Primum videamus habere Chiarinam, 285 inde barilottum curae comprabimus isti. Ecce baganaiam nos venimus intra canaiam, tu bene per gialdas brettas guardare memento, mira si possis ladrum retrovare Chiarinae, namque boletini signat scriptura Sadocchum.— 290 Sic ait, et dicti sguerzi venit ante botegam. —En—Zambellus ait,—mi Cingar, respicis? en hic sguerzus adest, quo vacca fuit comprata Chiarina. Is mihi credenzam tribuit, fecitque bolettam.— Protinus ingreditur bravosa fronte botegam 295 Cingar, et a cincto traxit pugnale galono, inde levans dextram, collum azzaffante sinistra, cridabat:—Patarine ladro, patarine ribalde, sic christianos pensas trapolare bonhommos? Hic poverellus homo vaccam tibi vendidit, et tu 300 das huic credenzam ligni, piscesque malignos, qui fecere sibi quasi sboronare budellas? Vult in credenzam quidquam pro pignore vaccae, dico in credenzam fidei; tu armaria ligni solvis, et inganno vaccam vitulumque guadagnas? 305 Redde illam subito; si non, tibi taio colengum.— Corripitur tanto iudaeus alhora timore, quod parlare nequit, nec respondere bosiis. Cingar nil remanet, verum magis exprobat, urtat, smergolat et multam facit huc concurrere gentem. 310 Causa ricercatur litis, probat omnia falsa Cingar pro veris, vincit facundia drittum. Ius cedit linguae, defensa est causa diserti. Ast ubi pochettum revocata est alma Sadocchi, sic tandem clamat:—Quid dicas nescio certe. 315 Tu mihi vendisti vaccam, non iste vilanus, florinosque Reni doros sborsavimus octo.— —Non—Zambellus ait,—non sic, ah sguerze diabli, te cognosco illum proprium, sic ille galonem malfattum sic ille oculos, sic ille gobazzam. 320 Ecce boletinus testatur. Deque negandi dicere non poteris, tua stat tibi caedula contra. Imo marangonus, credenzam qui tibi fecit ex ligno mihi testis erit, chiametur adunca.— Cingar eum vocitat, strepitum veniebat ad illum: 325 —Ola, marangone, sis testis: quis fuit ille, cui tu vendisti credenzam? nonne gaioffus iste fuit sguerzus? dic verum; nonne ribaldus iste fuit zoppus? dic verum; nonne diavol iste fuit gobbus? dic verum; nonne? quid inquis?— 330 Marrangonus ait:—Sic est, vult forte negare? O Deus, a guerzis, zoppis, gobbisque cavendum est.— Respondet Cingar:—Parlasti vera, magister, nulla fides gobbis; mancum, mihi credite, zoppis; si sguerzus bonus est inter miracula scribam. 335 Ergo sinagogam iudaeus congregat omnem, ut faciunt quando dischiavant foederis arcam. Barbottant «an ah ay men e hey», faciuntque tumultum, ut vellent sagatare ocam, chiamando Mesiam; at potuere satis tunc brontollare gaioffi, 340 atque sinagogae Rabin, legisque maëstrum consultare suum: nil circuncisa gazanis becca iuvat, pocumque valet sua cabala sguerzo, qui pacto scrittae, clamoreque Cingaris aspro, testibus ac tantis, iterum sborsare bisognat 345 octo ducatos, aut illis reddere vaccam. Vacca retornata est Zambello, Cingar aquistat nescio quot grossos, sua sic meritante fadiga. Iam Zambellus abit, vaccam menat ante Chiarinam, quae de padella tandem cascavit in ignem. 350 Vix iudaeorum fuerat modo libera graffis, ecce capuzzatis a fratribus illa vorata est. Dic, Comina, precor, miserae dic fata Chiarinae. Est locus arrentum Cipadae mille cavezzos, qui, velut historiae contant, Mottella vocatur; 355 parvula villa casis, at largo maxima campo. Illic semirutis ecclesia vecchia murais officiabatur quorundam semine fratrum, officiare solet ceu gens todesca tavernam. Sub quali norma vivebant nescio certum, 360 sed (velut externo poterat lusore videri) ille decor gesiae, frater Stopinus ad unguem claustra reformavit, sanctis habitata capuzzis, quorum porcinos si voiam scribere mores sat vereor, quod pane boni, vinoque carebunt, 365 mancabuntque suae, laico nil dante, pitanzae. Ille suos docuit monacos praecepta coquinae, atque lecatoria doctores fecit in arte. Ergo duo fratres ex his, qui sancta colebant moenia Stopini, semper spuzzantia lardo, 370 nescio quo pariter frezzosis passibus ibant. Incostumati, graduum sine lege trotantes, frontibus alzatis guardantes omnia circum, pessima simplicibus dantes exempla brigatis, sfazzati, molles, chiachiarones, absque pudore, 375 absque intellectu, pensantes semper ad artem sive rofiani, seu barri, sive pitocchi. Dumque simul properant propter visitare comadres, en sibi Zambellum cernunt occurrere, qui tunc infortunatam guidat stimulatque Chiarinam. 380 Quorum, qui primus non tam fuit ordine, sed qui doctrina superat socium, studioque cosinae, protinus egregiam meditat fabricare magagnam. Sic ait ad comitem:—Frater Baldracche, parumper siste pedes, illam volo guadagnare vedellam, 385 quam menat ad tempus contra nos ille vilanus.— Cui Baldraccus:—Amen, tibi sum, fra Rocche, paratus. Carnevalis erit sat grassus, satque beatus, hanc si nostra queat pignata absorbere vaccam.— Illico fra Rocchus spoiat de corpore cappas, 390 apparetque statim fans in giuppone galantus, quod si considres positis guarnazzibus illum, illum plus aptum ronchae, spetoque Bolognae, iurabis, quam ferre crucem, quam dicere messam. Tolle viam chiericam, soldati forma videtur. 395 Tunc ibi Baldraccus macchia se imboscat in una, ut simul accordant, utque una ponitur ordo. Fra Rocchus, tanquam laicus celer obvius ibat Zambello:—Quo vadis—ait,—villane cuchine? Quo ve illam ducis capram?—Zambellus ad illum: 400 —Capram? doh cancar, vacca est non capra, quid inquis?— Rocchus ait:—Capra est; nimium, villane, bibisti.— Respondet Zambellus:—Habes tu lumina vistae sguerza magis, cui capra paret quae vacca Chiarina est.— Fra Rocchus bravat:—Veniat tibi cancar in occhis, 405 est capra, dico tibi.—Zambellus parlat:—Ochialos pone, precor, naso, poteris comprendere follam. Non ego cognosco nunc vaccam, non ego capram? ista ne fert barbam ceu capra? cagat ne balottas? Capra caret cauda, cauda huic longissima pendet, 410 nec be quando cridat, sed bu pronuntiat ore.— Fra Rocchus dicit:—Capra est, nam cornua gestat, rasisti barbam, caudamque deretro tacasti.— —Non ego sum—Zambellus ait,—barberus, et istam radere nescirem vaccam, sed mungere tantum.— 415 —Ne dicas—fra Roccus ait,—scio mungere vaccam; dic potius: capram scio mungere.—Non ego dicam menzognam—parlat Zambellus:—vacca Chiarina est.— Fingit fra Rocchus coleram, blasphemat, et inquit: —Vis giocare istam, quam dicis nomine vaccam, 420 contra octo scudos quod capra est? ludere vis ne?— Cui Zambellus:—Ita volo ludere, sborsa denaros; si mea vacca potest quod non sit vacca provari, nec Zambellus ero, nec erit plus vacca Chiarina, atque guadagnabis capram si capra Chiarina est.— 425 —Sum contentus—ait fra Rocchus:—quis tamen istam? Ecce romitus adest; poterit decidere causam.— Exierat boscum Baldraccus more tacagnae vulpis, quae sbuccat propter robbare galinas, itque urbem versus multa gravitate, paretque 430 sanctificetur, habens sportam gallone tacatam. Quum fuit appressum socio, chiamatur ab illo: —Heus, pater, huc ad nos vestras ne spernite gambas flectere, si charitas inamorat sancta romitos; hic date iudicium (lis est non poca) gaiardum. 435 Iste ostinatur, velut est usanza vilani, quod capra non illa est, quam menat, et esse vedellam aut vaccam giurat; quid ait Reverentia Vestra?— Respondet Baldraccus:—Abest dubitatio quaeque, quod sit capra, etiamque istud tibi diceret orbus. 440 Tu, poverelle, capram praesumis dicere vaccam? Vade, quod es mattus; lusisti forte coëllum?— —Lusimus—ille refert—octo auros contra vedellam.— Ad quem Baldraccus:—Persa est, me iudice, capra.— Tunc ibi Zambellus chara stetit absque Chiarina, 445 quam secum fratres ducunt ad claustra Motellae. Interea Cingar solettus ab urbe venibat, Zambellum retrovans plangentem more citelli. —Quid, Zambelle, facis? quid fles? ubi vacca Chiarina?— Ad quem respondet magno tutavia cridore: 450 —O quia sum mortus, sum mortus, mortus afattum, uxor amazabit mea me nunc Laena tapinum.— Cingar tunc risit dicens:—Ubi vacca relicta est?— —Est morbus—Zambellus ait,—qui nunc tibi manget de facie nasum; non est plus vacca Chiarina. 455 Tu mihi fecisti pro vacca reddere capram.— Respondet Cingar:—Quis ait quod capra Chiarina est?— Zambellus parlat:—Sic frater dixit adessum. Ille scapuzzinum portat, tergoque gaioffam, atque paternostros grosso lignamine factos. 460 Cui becchi barba est, cui cingit soga fiancos, fertque breviarium dextra, sportamque sinistra. Ille meam vaccam, vaccam non esse provavit, chiamavitque capram, quia capram reddidit ille, ille inquam sguerzus, nobis, tenuitque vedellam. 465 Capra Chiarina datur, sed vacca Chiarina levatur. Perdidimus vaccam primo, capramque secundo, esque meae magnae tu solus causa ruinae.— —O ergo—Cingar ait,—credis, poverelle, capuzzo? Donastique fidem fratri, qui, si malus extat, 470 non scelus in mundo quod non committat? Eamus, me cancar mangiet, faciam tibi rendere vaccam.— Tunc quia promptus erat, fratazzos iudicat esse illos qui renegant tonsuram mille fiatas. —Unde diavol—ait,—tanti venere capuzzi? 475 Non nisi per mundum video portare capuzzos. Quisque volat fieri frater, vult quisque capuzzum. Postquam giocarunt nummos, borsamque vodarunt, postquam pane caret cophinus, vinoque barillus, in fratres properant, datur his extemplo capuzzus. 480 Undique sunt isti fratres, istique capuzzi: qui sint nescimus, discernere nemo valebit tantas vestarum foggias, tantos ve colores. Sunt pars turchini, pars nigri, parsque morelli, pars bianchi, ruffi, pars grisi, parsque bretini. 485 Ipsorum tanta est passim variatio fratrum, quod male discerno quis Christi, quis Macometti. Quantae stat coelo stellae, foiamina sylvis, tantae sunt normae fratrum, tantique capuzzi. Si per iter vado terrarum, cerno capuzzos. 490 Si per iter pelagi, non mancum cerno capuzzos. Guardo per armatos campos, ibi cerno capuzzos. Sive forum subeo, seu barcam, sive tavernam, protinus ante oculos aliquem mihi cerno capuzzum. Nil nisi per stradas video trottare capuzzos. 495 Nonne satis bastat sapientis regula Christi? Horum fratorum cumulatio tanta fiebit, quod sine soldatis christianica terra manebit, non erit aequoreis qui remum ducat in undis, non qui martellet ferrum, qui tecta covertet, 500 non qui per terras cridet:—Oh spazza caminum,— non qui scarparum tiret cum dente coramum, non qui substigans asinum pronuntiet ari, non qui ventrazzos ad flumina portet onustos, non qui verghezet lanam, gucchietque berettas, 505 non qui bagnificet barbas molletque rasoros, non qui formentum masinet, robbetque farinam, non qui porcellos castret, conzetque lavezos, non qui sit sguatarus, sitque ostus, sitque fachinus. Hoc genus est hominum, qui quando in claustra serantur, 510 quando lavorandi sibi tota fatica levatur, buttatisque viam strazzis nova cappa covertat, quando parecchiatam possunt invadere mensam, ac implere uteri saccum de pane bufetto, o patria o mores, nihil est poltronius orbi 515 talibus unde venit cunctorum fezza malorum; unde bonae gentes, personaeque unde galantae, sanguine nassutae claro, lettrisque pienae, tot tolerant scornos, tot afannos, totque malhoras, ut sit earundem reverentia nulla capuzzis, 520 ut sint nunc monachi, fratresque, bonique romiti facti pro culpa poltronum fabula mundi.— Talia collerico dum Cingar dente biassat, prae Iacopinus adest, quondam capelanus Arenae, in qua docta suas vaccas Verona governat. 525 Hic bene vivendi nec foggiam scire, nec artem se se vantabat, nec non mostrabat efettum. Praetus erat gesiae, quam dicas esse tavernam, si muros videas tum dentrum tumque deforam, pluribus inscriptos zifaris, straniisque figuris, 530 ut paries albus stultorum carta rechiedit. Intus olent pissoque canum, loffisque donarum omnia, nec mancant lombardae ad limina quaiae. Nescio quis tandem codegonus vescovus unquam ordinarat eum, permittens dicere messam. 535 Inter virtutes alias, quas noster habebat prae Iacopinus, erat castrono doctior omni. Hic andando scholam multos passaverat annos, quod nunquam poterat marzam comprendere letram, unde bisognavit sub hac arte docere maruffum, 540 ut tandem posset studiis andare Bolognae. Littera, quae prior alphabeti ponitur, est «A». Haec sibi letrarum tanquam capitania primum insegnata fuit iusta sub imagine squadri, seu dicas sestum, seu circinus ille vocatur, 545 quo marangonus, quo strollogus, atque philosef tirat per tundum, per drittum, perque traversum diversas rigas, quibus omnis forma creatur. Hanc primam movit Iacopini vista figuram, dicere sed nondum Iacopini lingua sciebat, 550 unde habuit asinum pro praeceptore galantum namque asinus quando cantat pronuntiat «a a». Littera «B» sequitur, greghis nescita pedantis, quae similat bogas illas, quas carcere latro atque ammazzator portat, gentesque ribaldae. 555 Hanc subito didicit, nulloque labore piavit, nam stetit in ferris dudum, sforzando puellam, quod si mal aptus erat lettram formare cotalam, mandabatur ei castronis fingere vocem, vox quia per pegoras resonat castronica «b b». 560 «C» venit a manico secchiae, manico ve lavezzi, quam pretus explicuit, porcos pascendo, Copinus; nam, velut insegnant gentilia verba Cipadae, clamat homo quum vult porcellos pascere «c c». «D» fuit aprensu facilis, minimaeque fadighae. 565 Blastemare Deum gaioffus habebat in usu, sed nondimenum fuit altera foggia docendi, quum campanarum fit martellatio «din don». «E» sedet in sedia quinta; fert armiger arcum, fert arcum caricum corda retinente saettam. 570 Hinc Iacopinus opem tulerat cognoscere letram. Mox chiericus factus, novit proferre, canendo kyrie, namque chorus chiericorum smergolat «e e». «F» timuit semper, quia prima est littera forchae, quam tantas meruit voltas ascendere, quantas 575 sfalsavit sub monte cavo cum Cingare grossos. «G» quia balbus erat non imparavit, et inde «loria in excelsis» non «Gloria» dire solebat. «H» sprevit, dicens:—H Doctrinale probante versificatores reputant non esse coellum.— 580 «I» velut errectum stat campanile Samarchi, cui sedet in testa soliti de more cimeri angelus, a vario qui volgitur undique vento; hac etenim coepit Iacopinus imagine sensum at non accentum, qua propter voce cavalli, 585 voceque polledri cantabat presbiter «i i». «K» nihil est, dixit, cui ga non illico iungas, et quod de retro melius quam ante canatur. «L» gerit in spalla ferrum, quo prata segantur, et quo magra solet mors pingi supra muraias. 590 Sed tulit altorium linguae pronuntia pivae, quae vocat ad ballum villanos carmine «lu lu». «M» pedagogus ei patefecerat arte galanta, dismanicans forcam quam rascum Mantua chiamat, cui triplex dens est, aptus manegiare ledamum. 595 «N» forchae forma est, triplici coniuncta travello, quae studium docti conclusit prae Iacopini, nam ternos inter lignos fuit ille picatus, causam soghetti tulit «O» quae littera tunda semper erat curae manigoldo quippe Copino. 600 Praeterea missas foggiam dicebat ad unam continuo, nec signa crucis formare sciebat. Inter Confiteor parvum discrimen et Amen semper erat, iam iam meditans adiungere finem. Incipiebat enim, nec adhuc «In nomine patris», 605 quod tribus in saltis veniebat ad «Ite misestum». Si medio missae faciebat forte memento, semper arostitam raptus meditabat ad ocham, anxius et dubitans ne trovet gatta cadinum. Saepe duas missas giorno celebrabat in uno, 610 dum tamen offertam posset robbare vilanis. Argenti calices atque auri vendidit omnes, inque vedellinos rognones borsa vodata est. Non corporales centum renovasset in annis, purificatorios mancum, mancumque tovaias, 615 quae mangiabantur soricis, quae semper habebant centum de vino macchias, centumque recammos. Albior est illis quaecumque tovaia tavernae, albior est descus ubi zurma tedesca merendat, exercetque suum trincher, brindesque frequentat. 620 Confessabat enim, per tresque, quatrosque baioccos sassinos, ladros, culpaque levabat ab omni. Massaram nunquam voluit conducere vecchiam, dicens: quod foedant bava stillante menestram, sordinamque sonant vetulae, mollantque corezas. 625 At super altuttum iuvenis massara placebat, de cuius zetto stampaverat octo putellos, nam de clericulis dicebat habere bisognum, qui secum «kirie» cantent, «oraque pro nobis». Viderat hunc Cingar, vocat:—Ola, praete Copine, 630 quo festinanter Prudentia Vostra caminat?— Respondet:—Vado Mottellam, namque vocarunt me patres santi secum coenare staseram.— Cingar ait:—Quid habent ad coenam?—Praetus ad illum: —Decretum est totam cum pelle absumere vaccam.— 635 Illico Zambellus cridat:—Doh cancar, an esset, o Cingar, Chiarina unquam?—Cui Cingar:—Adessum ibimus et vaccam, si capra est facta, sciemus; nam si vacca quidem fuerit velut ante Chiarina, nil dubium Zambellus eris, sed quando Chiarina 640 capra sit alter eris, nec non erit altera vacca.— Ad quem Zambellus:—Quis ero, si capra Chiarina est?— Cui Cingar:—Quis eris? vel bos, vel forte somarus.— Quo dicto arrivant ad sanctae claustra badiae, nec bisognus erat chiavatam battere portam, 645 intrandi quoniam cunctis est ampla facultas. Itque reditque frequens nunc mas, nunc femina, nec se illa bonis sociis chiavat sed sorbet ognunum. Ingreditur Cingar, Zambellus, praeque Copinus, nec fuit unus ibi qui diceret:—Olla, quo itis?— 650 Hic immunditiis, hic strazzis tota coperta claustra videbantur, passim redolentia stronzis, atque suos ragni lenzolos undique tendunt. Non ibi sobrietas, ibi nulla silentia, nulla disciplina datur, sed vita est congrua porcis. 655 Sed tamen est melius Zambelli dicere vaccam, quam mottelicolae totam cum pelle vorabant. Cingar eos retrovat quodam cantone latentes, circaque rostitam vaccam facto agmine stabant. Mangiant Chiarinam vinti vel trenta capuzzi, 660 alter spallazzum, ferit alter dente groponem, vult alius polpas, alius vult rodere pectus, unus de testa cavat occhios, unus ab osso dente prius carnem speluccat, et inde smiollat. Vidisti maium circa brottalia porcos, 665 quam sint ingordi lordam sorbere menestram? Sic illos retrovat Cingar mangiare Chiarinam, qui subito ad coenam fuit invitatus ab illis, ac tenet invitum morsuque tirare comenzat. Zambello schincam dat, poca carne dobatam, 670 quam piat et giurat nunquam gustasse miorem. Nemo parlat ibi, sentitur fractio tantum ossorum, nec non sofiatio supra panadam, namque ingens ibi plena bulit caldara busecchis. Chioccant labra simul grasso stillantia brodo. 675 Festinanter edunt; quia sic scriptura comandat. Iam caret infelix gambis humerisque Chiarina, interiora patent, grandisque corazza videtur. Quanto plus comedunt, tanto plus illa nientum efficitur, pariterque fames et vacca recedunt. 680 Prae Iacopinus olet grasso, lardoque colanti, non vult ossa, vorat pingues tantummodo polpas; saepe scudellarum sorbens brottamina, lappat more canis, laxatque graves de pectore rottos. Centuram mollat, ventronis panza tiratur, 685 iamque sonare potest tamburrum valde tumentem. Dente nihil toccat, sed aperto gutture carnes devorat, atque facit grossos sine fine bocones. Fra Rocchus sedet hic, frater Baldraccus et Antoch, frater Gelminus, frater Marmotta, Schirattus, 690 frater Pagnoccher, frater Scapocchia, Tafellus, frater Agathonus, frater Scappinus, Arolfus, fra Bisbacchus, Enoch, Rigus, Bragarotta, Caponus. Hi sunt autores qui dant praecepta coquinae, hique lecardiae multos fecere magistros. 695 Est Deus his venter, broda Lex, Scriptura botazzus. Iamque polita nimis sub descum membra cadebant, nulla est ulterius vaccarum forma Chiarinae, ossa iacent, quae intacta canes gattaeque relinquunt. Iamque comenzarant pingues leccare taeros, 700 non aliter fratres sua vasa lavare solebant. Frigore zelatum lardum pars grafiat ungis, pars manicis tunicae fregat, nettatque scudellas. Post epulas tandem consurgunt ludere cartis, post cartas scrimmant, post scrimmas saepe merendant. 705 Sic ducit vitam gens haec devota beatam. Bertezant illos, qui celso in pulpite braiant, qui soterant mortos, ieiunant, seque flagellant, vadunt excalci, studiant et mille fusaras scribunt in libris pro Scotto, contraque Scottum. 710 Vesper erat, vult hinc Cingar discedere praestum, qui stans ad tavolam multum caricaverat orzam. Zambellus piat hunc retro, cui parlat orecchia, supplicat ut vivam faciat sibi rendere vaccam, cui fratrem ladrum digito monstrante palesat. 715 Tunc Cingar ridendo facit sibi tradere saccum, quem de sub mensa raccoltis ossibus implet, imponensque humero Zambelli dixit:—Eamus, namque hoc in sacco portas, Zambelle, Chiarinam. Hanc sub terreno, venias, soterabimus ambo, 720 quam post tres giornos faciam tibi surgere vivam.— Sic ait, et vale dicens compagnonibus illis ante caminabat, sequitur sub pondere sacchi Zambellus, donec veniunt ubi fossa Cipadae ranis plena cridat, strepitumque ad sydera mandat. 725 Illic relliquias sanctae posuere Chiarinae, quae fuit a magno cantari digna Cocaio. Illuc venerunt satyri, driadesque putellae, planxeruntque simul squarzato crine Chiarinam. Serraphusque pater veniens haec carmina fixit 730 arboreo trunco summaque in fronte sepulchri: «Vendita quod fuerim bis falsi Cingaris astu, quodque mea fratres sfratatos carne cibarim, non multum stimo; tantum res una recressit: quod sub mattazzo vixi meschina governo. 735 Sic vos mortales stulto sub praeside ducti, plangite plus tostum quam dulcem perdere vitam.»