Читать книгу: «Sev və inan»

Ceylan Mumoðlu

SEV VƏ ÝNAN

Birinci hissə

Sevgi hissini daim canlý tut, sahib olduqlarýný sev

Müdriklərdən birinin kəlamlarýndan oxuyuruq: "Sevgidə günəº kimi ol".

Necə ola bilər axý? Günəº kimi olmaq mümkündürmü? Biz hara, Günəº hara? "Özümüzü bədii çalara bürünmüº bu ºeir parçasý ilə niyə aldadaq?" fikri bəzi oxucularýn aðlýndan keçə də bilər.

Uþaq kitablarýndan oxuyuruq: "Günəº bizdən təxminən 150 milyon km məsafədə yerləºir. Məsafənin uzaqlýðý Yerdə yaþayan canlýlarýn onun istiliyi və iþýðýndan faydalanmasýna mane olmur. Əgər Günəº sönsə, iþýq və istilik verməsə, Yer üzündə olan su və hətta havanýn özü donar. Ýnsanlar, heyvanlar və bitkilər isə məhv olar".

Geniþ izah yazmýram, özünüz müqayisə edin. Dünyanýn aðrýsýný-acýsýný, duzlusunu-þirinini görmüþ müdrik qocanýn gəldiyi nəticə və uþaqlarýn ilk oxumaða baþladýðý zamanda öyrəndikləri həqiqət.

Bir səhər oyandým, sosial þəbəkələrdə xəbərləri izləyərkən bir gəncin intihar etdiyini öyrəndim. Profilinə daxil olub, əvvəlki günlərdə qəmgin, bezgin, həyatdan küskünlük dolu statuslarýný oxudum. Əvvəl daxilimi heyfsilənmə hissi bürüdü. Kaº bu gənc mənim də dostluðumda olaydý, yazdýðý statuslarý görüb müəyyən üsullarla müdaxilə edərdim, ən azýndan statusunun altýna bir ümidverici rəy yazardým.

Sonra ana səhifədə həmin intiharla baðlý yayýmlanan xəbərlərə nəzər saldým. Kimisi oðlanýn maddi durumunun aþaðý olmasýndan, kimisi sevgilisi tərəfindən tərk edilməsindən, bəziləri də ümumi ruh halýnýn pessimist notlar üzərində yüklü olmasýndan bəhs edib dururdu. “Belə həyatda yaºamaqdansa intihar etmək yaxþýdýr” fikrinə haqq qazandýrlanlar da vardý, “intihar çýxýþ yolu deyil, günahdýr” deyənlər də.

– Səbəb təkcə maddi durumun çətin olmasýdýr?

– Xeyr.

– Sevgilisinin onu tərk etməsidir?

– Xeyr.

– Öz ruh halýnýn pessimist olmasýdýr?

– Xeyr.

– Hər üç məsələ intihara götürəcək qədər dəhºətli səbəb deyil.

– Bəs nədir səbəb?

– Sevgisizlik…

Daxildən gələn sevgi iþýðýnýn bitməsi, qaynaðýn tükədilməsi, Günəºin sönməsi. Bəzən fərd bunu fərqində olmadan tükədir və proses sona çatanda artýq gec olur. Onu düþdüyü quyudan çəkib çýxarmaq müþkül məsələyə çevrilir. Uzun ip atýrsan ki, çýxarasan, özü ipi tutub yuxarý dartýnsa belə, onu da yarýda kəsir və yenidən qaranlýðýn dərinliyinə düºür, özünü məhv edir. Çünki daxilində sevgi iþýðýný, Günəºini söndürüb, yenidən yandýrmaq da aðlýna gəlmir.

Bəs çarə nədir? Sevgi iþýðýný söndürməmək üçün nə etmək lazýmdýr?

Məþhur yazýçý Oskar Uayldýn bir sitatý var: "Ýnsanýn qarþýsýnda iki faciə var – birincisi arzularýnýn həyata keçməməsi, ikincisi isə keçməsidir". Xatýrlayýram, bu fikir haqqýnda uzun-uzadý düþünmüþdüm. Bəzən razýlaþýr, bəzən sinirlənir, bəzən də "ola bilməz!" deyib, rədd edirdim. Sonra baºa düºdüm ki, bir həyati təcrübəni yaþamadan qarþýndaký insanýn nə dediyini, necə dediyini tamamilə anlamaq çətin məsələdir. Ýnsanlar fərd kimi ayrýdýrlar, onlarýn həyata yanaþmasý da fərqlidir. "Addýmladýðýmýz yollar bir-birinə bənzəyə bilər, eynilə barmaqlarýmýz kimi, həm də bir-birindən fərqlənərlər, eynilə barmaq izlərimiz kimi”[1]. Hamýmýz fərqli yaradýlmýþýq, ancaq hamýmýza həyatýmýzý doya-doya yaþamaq üçün bərabər fürsətlər verilib. Mən buna ürəkdən inanýram, daxilimizdə elə bir qüvvə var ki, bizi addýmlayacaðýmýz yola yönəldir. Yəni daxilimizdəki səs, qəlbimiz, intuisiya – buna necə ad qoyursunuzsa qoyun – bizi hərəkətə sövq edir. Amma çoxumuz daxili səsimizin bizi yönləndirdiyi yolla getməyə inanmýrýq, çünki beynimiz hələ köhnə həyat tərzinin təsiri altýndadýr. Daxildəki səsi ciddiyə almýrýq. Yox, mən ən çox yayýlmýþ, istifadə edilən dəyiºmək ifadələri – "beynini yu, təmizlə, yenidən baºlat" demirəm. Bəlkə, kitabýn beyinlə baðlý hissəsinə çatanda, bu dəyiºmə vasitələrindən də yararlanacaqsýnýz. Yalnýz bunu izah etməyə çalýþýram, insanoðlu dərk etməlidir ki, "Digər canlýlardan fərqli olaraq təkcə insan varlýðýný sürdürə bilmək üçün aðlýnýn gücü sona qədər bələdçilik etməli, ustalaþmalýdýr"[2]. Hər aðlý baþýnda insan öz həyatýnýn komandanlýðýna sahib olacaq gücdədir.

Niyə kitabýn birinci hissəsini sevgi hissinə həsr etdim? Çünki çox insan yayðýn sýxýntý, yadlaþma, qorxular, davamlý ixtilaf və s. ilə nəticələnən qəlibləºmiº ºüurun tələsindədir. Belələri həyatýn təqdim etdiyi "bolluðu" dərk etmək əvəzinə gərginlik, ümidsizlik, inamsýzlýq kimi dəyəri aþaðý keyfiyyətlərlə yaþamaðý vərdiþ halýna gətirirlər. Belə bir həyat düºünün – uþaq uðursuz ailədə dünyaya göz açýb, yaþadýðý þəraitdə sevgisiz böyüyüb, dəyər görməyib, hiss və düºüncələri heç vaxt nə soruºulub, nə də ciddiyə alýnýb. Beləliklə həqiqi sevgidən xəbərsiz gənc yaþa çatýb. Daxilən həyatýndaký inkiþafýn tərs getdiyini hiss edir, amma aðlý hələ ona nələr olduðunu göstərə bilmir, çünki dərketmə baº verməyib. Bu səbəbdən rastýna çýxan, ona dəyər verən ilk ºəxsə özünü təslim edib. Sanki təslim olmasa, "onu sevməyəcək, tərk edəcək" düºüncəsini daþýyýb. Çox rast gəlinən bu hislə yetiºən bir çox insan qarþýsýna çýxan gənclərdən sevgi "dilənmə"yə davam edir. Ailəsindən görmədiyi sevgini, hörməti, dəyəri kənarda axtarýr. Hansý ana, ata uþaðýnýn bu vəziyyətə gəlməsini istəyər? Amma fərqindədirlərmi, bilirlərmi? Uþaðý öz gözündə uðurlu hiss etməsini təmin edə bilməyən "sevən" valideynlər ona hansý uðurlu gələcək verə bilər? Bu da üzərində dayanýlasý baþqa bir problemdir. Həyatýn ən vacib hədiyyəsi, həqiqi sevgi ilə böyüməkdən məhrum olan uºaqlar "Mən dəyərliyəm", "Sevilirəm", "Əhəmiyyətliyəm", "Mənə güvənirlər", "Mən ailəmin bir parçasýyam və eyni zamanda azadam" hislərini yaþamayýbsa, bu duyðularýn acýna çevrilir və onlarýn yerini doldurmaq üçün sevgini kənarda axtarýr. Düþündürücü hekayələrdən biri bizə vəziyyəti daha yaxþý izah edəcək:

–Nəcibə müəllimə 5-ci sinif ºagirdlərinin qarþýsýnda dayandýðý ilk gün bir çox müəllim kimi onlara baxýb, hamýsýný eyni dərəcədə sevdiyini söylədi. Ön cərgədə sanki partasýnýn üstünə çökmüº balacaboylu þagird vardý. Adý Tural Səmədzadə idi. Nəcibə müəllimə Turalý görmüºdü, onun digər uþaqlarla oynamadýðýný, paltarlarýnýn kirli və özünün də yuyunmaða ehtiyacý olduðunu müþahidə etmiºdi.

Nəcibə müəllimə iºlədiyi məktəbin qayda-qanununa əsasən dərs dediyi hər bir ºagirdin ºəxsi iºlərini gözdən keçirərək ötən illərdə onlarýn necə fəaliyyət göstərmələri ilə tanýþ olmaða baþladý. Nəcibə müəllimə, ºübhəsiz, Turalýn iþini lap axýra saxladý. Lakin Turalýn ºəxsi iºini gözdən keçirərkən birinci sinif müəllimi onun haqqýnda aðýllý, pozitiv, gülərüz, tapþýrýqlarýný vaxtlý-vaxtýnda yerinə yetirən, sinif yoldaþlarý tərəfindən sevilən bir þagird olmasýný vurðulamýþdý. Ýkinci sinif müəllimi mükəmməl þagird olmasýndan, lakin anasýnýn aðýr xəstəliyi səbəbindən onun üzüntü və çətinlik içərisində yaþamasýndan yazmýþdý. Üçüncü sinif müəllimi anasýnýn ölümündən sonra atasýnýn ona diqqət göstərməməsi və əgər bir tədbir görülməsə, bu vəziyyətin uþaðýn həyatýna ciddi təsir edəcəyini qeyd etmiºdi. Dördüncü sinif müəllimi isə Turalýn içinə qapalý və məktəbə qarþý soyuduðunu, dostsuz qaldýðýný, bəzi vaxtlarda sinifdə yatdýðýný yazmýþdý.

Nəcibə müəllimə məsələni baºa düºmüºdü, indi özündən utanýrdý. Þagirdlər ona gözəl kaðýzlara bükülü bəzəkli lentlərlə paketlənmiº yeni il hədiyyələri gətirəndə özünü daha pis hiss etdi. Çünki Turalýn hədiyyəsi qaba, qəhvə rəngli kaðýza səliqəsiz formada sarýnmýþdý. Hədiyyəni digər ºagirdlərin gözü önündə açmaq çox acý verirdi.

Bəzi ºagirdlər paketdən çýxan saxta daþlardan düzəldilmiº, bir neçə daþý da düþmüþ bilərziyi və üçdə biri dolu olan ətir ºüºəsini gördükdə gülməyə baþladýlar. Ancaq müəllimə bilərziyin nə qədər zərif olduðunu söyləyərək, ətirdən də bir neçə damla biləyinə damladaraq onlarýn gülüþünə mane oldu. Həmin gün dərslərdən sonra Tural müəlliməsinin yanýna gələrək:

– Nəcibə müəllimə, bu gün sizdən anamýn qoxusunu duydum, – dedi.

Uºaqlar getdikdən sonra müəllimə ən azý bir saat aðladý. O gündən sonra ºagirdlərə təkcə oxu, yazý, hesab dərsi öyrətmədi, həm də onlarý yüksək tərbiyəli insan kimi yetiºdirməyə baþladý. Turala xüsusi diqqət ayýrdý. Onunla iþləyərkən zəkasýnýn təkrar canlandýðýný hiss etdi. Ona cəsarət verdikcə, uþaq inkiþaf edirdi. Ýlin sonunədək Tural sinfin ən çalýþqan þagirdlərindən biri oldu. Bir il sonra qapýsýnýn önündə bir məktub tapdý. Turaldan idi, yazýrdý ki, Nəcibə müəllimə həyatýnda onun üçün ən yaxþý müəllim olaraq qalýr. Turaldan yeni məktub alana qədər altý il keçdi. Məktubunda liseyi bitidiyini və liseyin ən yaxþý üç þagirdindən biri olduðunu yazýrdý. Tural yenə Nəcibə müəlliməni əmin edirdi ki, o hələ də onun üçün ən yaxþý müəllim olaraq qalýr.

Dörd il sonra Turaldan daha bir məktub aldý. Çətin zamanlar olmasýný, universitetdə oxuduðunu və məzun olmasý üçün çox səy göstərdiyini və həyatýnda ən yaxþý müəllimin yenə Nəcibə müəllimə olduðunu yazýrdý.

Dörd il sonra yeni məktub gəldi Turaldan. Universiteti bitirmiºdi, həyatýnýn ən yaxþý müəllimi yenə Nəcibə müəllimə olduðunu yazýrdý. Bu dəfə imzasý uzun idi: Tural Səmədzadə, Tibb Elmləri doktoru.

Yaz ayýnda daha bir məktub gəldi Nəcibə müəlliməyə. Tural həyatýnýn sevgisi, bir qýzla tanýþ olduðunu və evlənəcəyini yazmýþdý. Atasýnýn bir neçə il əvvəl dünyasýný dəyiºdiyini, Nəcibə müəllimənin toyda iºtirak etməsini istəyirdi

Müəllimə toya gedərkən xüsusilə saxladýðý bir neçə daþý düþmüþ həmin bilərziyi taxdý, Turalýn ona hədiyyə etdiyi və anasýndan qalmýþ ətirdən vurmaðý da unutmadý.

Bir-birilərini sevgi ilə qucaqlayarkən doktor Səmədzadə Nəcibə müəllimənin qulaðýna:

– Mənə inandýðýnýz üçün çox sað olun! Özümü əhəmiyyətli hiss etdirdiyinizə, dəyiºə biləcəyimə inandýrdýðýnýza görə sizə çox minnətdaram! – deyə, pýçýldadý.

Nəcibə müəllimə gözüyaþlý cavab verdi:

– Yanýlýrsan, Tural… Mən deyil, sən məni öyrətdin. Səninlə qarþýlaþana qədər müəllimliyin nə olduðunu bilmirdim.[3]

Gördüyümüz kimi, sevgisiz böyüyən insan inkiþafdan dayanmýþ kimi bir vəziyyətə düºür. Fiziki cəhətdən normal böyüsə də, mənəvi tərəfi yoxsul qalýr. Sevgi aclýðý duz və vitamin əskikliyi kimi xəstəlik olur. Sevgisizlik cəmiyyətləri daxildən çürüdən xəstəlikdir. Bu xəstəliyi aradan qaldýrmaq üçün uþaq qəhqəhələrinə, uºaq sevinclərinə ehtiyacýmýz var.

Humanist psixologiyanýn nümayəndələrindən olan amerikalý psixoloq Abraham Maslau "Ehtiyaclar piramidasý" haqqýndaký əsərində xüsusi bölməni "sevgiyə tələbat və mənsubiyyət"ə ayýrýb. Sevgi ehtiyacý insanlarýn ən təməl ehtiyaclarýndan biridir. Ýstər uºaq, istərsə də yetkin ºəxs olsun – hər bir insanýn sevgiyə ehtiyacý var.

XX əsrin görkəmli sosioloq, filosof və psixoloqu Erix Fromm da "Sevmək sənəti" əsərində yazýb: "Sevgi haqqýnda danýþmaq "möcüzə etmək" deyil, ona görə ki, bu, hər bir insan təbiətinin ali və həqiqi tələbatlarý haqqýnda danýþmaq deməkdir. Bu tələbatýn gizli olmasý hələ onun heç olmamasý demək deyil".

Fərz edək ki, hekayədə haqqýnda bəhs edilən Turala Nəcibə müəllimə kimi xeyirxah insan rast gəlməyəydi və Tural o ruh halý ilə böyüyüb gəncliyini "sevgi" axtarýþýna sərf edəydi, nəticədə qarþýsýna çýxan hansýsa qrupa və ya cinayətlə məþðul olan dəstəyə qoþulardý. Belə qruplara qoºulmaqla insan özünə bir növ "dəyər" yükləmiº olur və bu saxta dəyərlə də həyatda həqiqi sevgini hiss etmədən ömrünü baºa vurur, yaxud həyatýnýn hansýsa mərhələsində intihar edir.

Bəs sevgi hissimizi necə canlý tutaq?

Lətifə

Sərvinaz: – Sən çox yaxþý insansan, Sənan. Məni, həqiqətən, sevirsən?

Sənan: – Sevirəm, Sərvinaz, sevirəm.

Sərvinaz: – Mənə görə ölərsən?

Sənan: – Yox, Sərvinaz, mənimki ölümsüz sevgidir.

Əvvəlcə sevgisiz qalanda nələr baþ verir, bunlarý öyrənməliyik. Üç il əvvəl sosial ºəbəkədə mənə gənc bir xaným müraciət etmiºdi. Onu üzən, baþýna gələn hekayəsini danýþmaq üçün dinləyici və çarə axtarýrdý. Onu dinlədikdən sonra, hekayəsindən yola çýxaraq ümumi bir yazý hazýrlayýb səhifəmdə yayýmladým. Həmin yazý böyük maraða səbəb oldu, bir neçə saytda da yayýmlandý. Gənc xanýmýn hekayəsini təxmini bu cür çatdýrmýþdým:

–"O kefsiz idi. Artýq özünü əvvəlki kimi hiss edə bilmirdi. Olub-keçənləri rəfiqələrinə anlatsa da, onlarla bölüºsə də, hələ ürəyi sakitləºməmiºdi. Onu sakitləºdirəcək, ruhunu dinləyəcək bir insan lazýmdý.

"Bəlkə, psixoloqa gedim? Yox, hazýrda ona ödəyəcək pulum yoxdur. Bəs nə edim, necə qurtulum bu acý verən düºüncələrdən? Bu halýmla mən özümü yeyib-bitirmək üzrəyəm".

Səhər yuxudan qalxandan aðzýna bir loxma da qoymamýþdý. Baþý gicəllənirdi. Pəncərəyə yaxýnlaþdý. Bir qədər küçəni seyr etdikdən sonra masanýn üstündə qoyduðu telefonunu götürdü. Bir neçə mesajý vardý:

– Rəfiqələrdəndir yəqin, narahatdýrlar mənə görə.

Ýnternetə daxil oldu, sosial ºəbəkədə bir-iki paylaºmaya nəzər saldýqdan sonra baðlamaq qərarýna gəldi. Anidən durdu, rəfiqəsinin ona məsləhət bildiyi bir xanýmla danýþmaq üçün mesaj qutusuna göndərdiyi profil ünvanýný xatýrladý. Həmin mesajý dünən də açmýþdý, amma "Eh" deyib baðlamýþdý. Bu gün isə yoxlamaq qərarýna gəldi.

"Axý biri mənə mütləq kömək etməlidir. Mən bu cür çox davam gətirə bilməyəcəyəm".

Artýq yubanmadan rəfiqəsinin göndərdiyi ünvana yazmaða baþladý.

– Salam. Sizinlə danýþmaq olar?

– Salam. Buyurun.

– Kiminləsə danýþmaða ehtiyacým var. Rəfiqələrim məni tam anlamýrlar, bəlkə də, mənə belə gəlir.

– Bəzən olur. Anlayýram. Çəkinməyin.

– Mənə elə gəlir ki, insanlarýn bir-birinə ehtiyacý yoxdur artýq. Hər kəs bir-birini aldadýr, hərəkətləri, danýþýqlarý ilə nəsə umurlar.

– Belə görünə də bilər. Sýxýntýlarýnýz var, deyəsən, bölüºə bilərsiniz, dinləyirəm sizi.

– Bir il əvvəl bir oðlanla tanýþ oldum. Baþlanðýcda onun hislərinə heç cür inana bilmədim. Kaº elə o baþlanðýcda qalardým. Bir gün mənə sevgi etirafý etdi. Mənsə ona:

– Bu sevgini dərindən hiss edə bilmirəm, – cavabýný verdim.

O:

– Mən nə edim ki, səni sevdiyimə inanasan? – deyirdi.

Bir müddət yenə məni izlədi. Hər gəliºində sevgisini hiss etdirməyə çalýþýrdý. Sonra bir gün daha gəlmədi. On gün heç yerdə görünmədi. Narahat olmaða baþlamýþdým. Hiss edirdim ki, ona baðlanmýþam. Əvvəlki kimi məni izləməsini, dərsdən çýxarkən gözləməsini və qayðýma qalmasýný istəyirdim. Yoxluðundan darýxmaða baþlamýþdým. Bir gün yenə dərsdən çýxarkən məni gözlədiyini gördüm. Çox sevindim. Ondan niyə belə etdiyini soruºanda, xəstə olduðunu və gələ bilmədiyini dedi.

– Siz onun xəstə olmasý məsələsinə inanmýþdýnýz?

– Bəli. Həmin gündən sonra səmimi münasibətimiz yarandý. Bir-birimizi görməyəndə çox darýxýrdýq. Ən çox da mən. Düºünmüºdüm ki, bu, həqiqi hislərdir və artýq hər ikimizdə mövcuddur. O isə münasibətlərimizin daha "səmimi" olmasý üçün əlindən gələni edirdi. Günlərin bir günü o, yenə gözlənilmədən yoxa çýxdý. Telefonu söndürülmüþ, heç bir yerdə izi-tozu qalmamýþdý. Sanki havaya buxarlanmýþdý. Mən yenə üzülməyə, darýxmaða baþladým. Niyə belə etdiyini, ən əsasý da xəbərsiz itməsini anlamýrdým.

– Bu cür yoxa çýxmasý sizdə yenə ºübhə oyatmadý?

– Oyatmýþdý əslində, ancaq yenə də mənfi nəsə düºünməyi aðlýma gətirmirdim.

Qýz xeyli zaman yazmadý. Deyəsən qəhərlənmiºdi. Sonra davam etdi:

– Düºünürdüm ki, yəqin, səhhəti ilə baðlý yenə nəsə baº verib, ona görə əlaqə qura bilmir, gözləməkdən baºqa çarəm qalmýrdý. Hətta özümü qýnamaða baþlamýþdým ki, niyə axý onun harada yaþamasý, yaxýnlarý barədə məlumatlarý öyrənməmiºdim. Və bir gün dərsdən çýxarkən onu səkidə baþqa bir qýzla danýþdýðý yerdə gördüm. Bir anlýq nə baº verdiyinin fərqinə varmaq istədim, amma artýq þok keçirirdim. Nə edəcəyimi bilmədim. Məni bu vəziyyətdən elə o özü çýxardý. Yaxýnlaþaraq salamlaþdý və yenə də xəstə yatdýðýný dedi, az əvvəl danýþdýðý qýzýn isə qrup yoldaþý olduðunu bildirdi. Mən isə danýþa bilmirdim. Hiss edirdim ki, nəsə yolunda getmir, amma bunu ona bildirməyi də mənasýz hesab edirdim.

Sonunda özümə gəlib güclə eºidiləcək bir səslə:

– Səni anlamýram, Teymur, bu davranýþlarýný izah edə bilərsənmi? – dedim.

– Nəyi izah edim, Lalə? Dedim axý, xəstə idim, əlaqə saxlamaða heç halým yox idi.

– Sən yalan danýþýrsan, məqsədin nədir? Nəyə nail olmaða çalýþýrsan? Dürüst ol!

– Düzünü bilmək istəsən, mən artýq istədiyimə nail olmuºam. Səni heç vaxt sevməmiºəm. Sadəcə, inadkar qýzlarý da tora salmaðý bacardýðýmý özümə sübut etdim. Bu qədər sadə. Səninlə əyləndim. Sən ilk gündən mənim üçün təcrübədən keçirdiyim digər qýzlardan, daha doðrusu, dovþanlardan biri olmusan. Bundan artýq dəyərin yoxdur gözümdə!

– Rədd ol qarþýmdan! "Piþiyin aðzý ətə çatmayanda deyər iy verir". Səni bir daha görmək istəmirəm!

Bu, bizim son söhbətimiz idi. Mən həmin gündən qəlbi qýrýlmýþ bir insanam. Belə haqsýzlýq məni çox üzür. Bu haqsýzlýqla yaþamaða necə davam edim, bilmirəm.

Növbəti bir sevgisizlik halý, ruhi sarsýntý, depressiyaya qədər aparan psixoloji zədə. Sual oluna bilər ki, bu cür situasiya ilə qarþýlaþmýþ insan həyata hansý sevgi hissilə davam edə bilər və ya etməlidir? Bu hadisədən sonra Günəºin istisini yenidən hiss etmək mümkündürmü? Bəli, mümkündür. Sizə “acýlarýnýzý yaþamayýn” deyilmir, əksinə, acýlarý yaþamaqda da fayda var. Bir tərcümə yazýmda Kristian Nevell Bovidən fikir qeyd etmiºdim: "Gözdən axmayan gözyaþý içəridə qanayar". Bu, doðrudan da belədir. Yas dərin itki duyðusudur. Birbaþa ölümlə əlaqəli olsa da, təkcə fiziki ölümü əhatə etmir. Məsələn, sizin üçün əhəmiyyətli bir münasibətin ölümü, fikirlərin ölümü, dərin baðlýlýqlarýn ölümü, xəyanət nəticəsində güvənin ölümü və s. də ola bilər. Bu durumda yenidən Günəºin həzin istisinə, sevgi hissinə qayýtmaq üçün nə etmək lazýmdýr? Ýtalyan yazýçýsý Suzanna Tamaronun yazdýðý kimi: "Axmayan gözyaþlarý qəlbdə yýðýlar, zaman keçdikcə qabýq tutar və əhəngin paltaryuyan maþýna týxanmasý kimi qəlbi týxayýb iflic edər".

Gördüyümüz kimi, itki, aðýr stress xəstəliyə və xroniki psixi sarsýntýya qədər apara bilir. Yalnýz tam bu nöqtədə anlamaq lazýmdýr ki, sevgi hissini azaltmaqla həyat yolunda addýmlamaðý bir az da ertələmiº oluruq.

Bu yaxýnlarda hərbi xidmətdən bir neçə günlüyə istirahətə gəlmiº gənc dostla yaþadýðý çətinliklər barədə giley-güzar qarýþýq söhbətimiz oldu. Çətinlikləri haqqýnda qýsýla-qýsýla danýþsa da, hərbi xidmətin verdiyi gərginlik üzərinə çökmüºdü. Bəzən səngərdə düºmənlə üz-üzə gəlməsi, möcüzə əsəri qurtulmasý, yaþadýðý haqsýzlýqlardan doðan inamsýz, təhlükəsiz, sarsýlmýþ ruh halýný hiss etməmək mümkün deyildi. Dünyagörüºü geniº, mütaliə səviyyəsi yaxþý olan əsgər dostuma səbir etməyi və xidmətinin geri qalanýný da daxilindəki sevgi hissinə sarýlaraq bitirməyi tövsiyə etdim. Psixiatr Viktor Franklýn "Ýnsanýn məna axtarýþý" kitabýný xatýrlamasýný tövsiyyə etdim. O kitabda müəllifin sevginin gücünü izah edən maraqlý bir fikri var: "Məni qəlbinə möhürlə, sevgi ölüm qədər güclüdür". Psixiatr ölüm düºərgələrində məhz zehnindəki sevgi düºüncələrinin gücünə tab gətirməsinə diqqət çəkib. Düºərgələrdən qurtulduqdan sonra isə depressiya və intihar mövzularý ilə yaxýndan maraqlanaraq, nevrologiya və psixiatriya sahələri üzrə ixtisaslaþmýþdýr.

Beləliklə, bunu unutmamalýyýq – motivasiya bir inancdýr, amma sevgi olmadan heç nə irəliləməz.

Gördüyümüz hər iºə, hər xüsusiyyətimizə, bütövlükdə xarakterimizə sevgi qatsaq, həqiqi insan olmaðýmýzda böyük məsafələr qət etməyimizə kömək edəcəkdir.

Ümidsizlik qəlbi daðýdýr, sevgi isə möcüzələr yaradýr. Sevgidən uca və gözəl olaný yoxdur, yalnýz o, insanlara səadət və azadlýðý bəxº edə bilər.

Atýlmalý birinci addým – sevginin yaºamaq kimi, sənət olduðunu dərk etməkdir: əgər biz sevməyi öyrənmək istəyiriksə, onda tutalým, rəssamlýq, xarrat iþi, tibb və ya mühəndislik sənətini öyrənərkən etdiyimizə yol verməməliyik (Erix Fromm).

Sevgiyə olan dərin ehtiyaca baxmayaraq, ondan baºqa hər þey daha vacib hesab olunur: uður, nüfuz, pul, hakimiyyət. Bizim, demək olar ki, bütün enerjimiz bu məqsədlərin öyrənilməsinə sərf olunur, sevgi sənətinə isə, demək olar ki, heç nə sərf olunmur.

Sevgi insanda aktiv qüvvədir, elə bir qüvvə ki, insaný öz yaxýnlarýndan ayýran divarlarý yýxmaq qabiliyyətinə malikdir; onu digər insanlarla qovuºdurur; sevgi ona təcridolunma və tənhalýq duyðularýnýn öhdəsindən gəlməyə və bu zaman ona özü olaraq qalmaða, bütövlüyünü qorumaða kömək edir.

Sevgi – bizim sevdiyimiz kiminsə və ya nəyinsə həyatýna, inkiþafýna aktiv maraqdýr. Aktiv maraq olmadýðý yerdə sevgi də yoxdur.

Sevgisiz zəka, bizi lovða edər.

Sevgisiz ədalət, bizi amansýz edər.

Sevgisiz diplomatiya, bizi ikiüzlü edər.

Sevgisiz uður, bizi təkəbbürlü edər.

Sevgisiz zənginlik, bizi həris edər.

Sevgisiz itaətkarlýq, bizi xidmətçi edər.

Sevgisiz kasýblýq, bizi deyingən edər.

Sevgisiz gözəllik, bizi gülünc edər.

Sevgisiz qüdrət, bizi despot edər.

Sevgisiz iºləmək, bizi kölə edər.

Sevgisiz sadəlik, bizi dəyərsiz edər.

Sevgisiz qanun, bizi dustaq edər.

Sevgisiz siyasət, bizi eqoist edər.

Sevgisiz inanc, bizi fanatik edər.

Aydýnlýðýn olduðu yerdə qaranlýq özünü qoruya bilmədiyi kimi, sevginin olduðu yerdə də neqativ hislər qoruna bilməz. Böyük yazýçý F.Dostoyevski "Cəhənnəm insan həyatýnda sevginin bitdiyi yerdir" – fikrini sadəcə romana rəng qatmaq üçün yazmayýb. Bu həqiqətdir.

Sahib olduqlarýný sev!

Sevməyinə həyatý sevirəm, ancaq yenə də, sanki nəyimsə çatmýr. Məsələn, hazýrda iþlədiyim iºdə ürəksiz iºləyirəm, yaxud bədən ölçülərimdən narazýyam (kök, arýq), arzularýma yetiþmədiyim üçün dinclik tapa bilmirəm, hələ də istədiyim kimi evə, maþýna sahib deyiləm, hiss edirəm, daxilimdə elə bir potensial var ki, o, hələ çölə çýxmayýb və s. Bunlar nə ilə baðlýdýr? Təbii ki, özünü reallaþdýrma prosesinin yarýmçýq qalmasý və bu yarýmçýqlýðýn verdiyi doyumsuzluq hissi ilə.

Həyat tarixçəmdən qýsa qeyd edim:

On ilə yaxýn müddətdə vətəndə ixtisasýma (tarix) uyðun müəllimə kimi çalýþdým. Sonra ailə quraraq Türkiyənin Ýstanbul þəhərində məskunlaþdým. Ýxtisasým üzrə iºimi davam etdirmək alýnmadý. Məyus olmadým, çünki içimdəki yaratmaq hissi davam edirdi. Ölkəmizdə virtualda qadýn sektoru üzrə hiss etdiyim boþluðu (ana dilimizdə qadýnlara aid virtual məkanýn olmamasý) doldurmaq üçün yenilik etməyi düºündüm, o vaxt fəaliyyət göstərən "azersayt.com" ünvanýnda "Azərbaycan qadýnlarýna" adlý bloq yaratdým. Qýsa zamanda bloqum digər bloqlar arasýnda izləyici sayýna görə seçildi və ilk sýralarda yer tutdu. Bloqun populyarlýðý sayt quran þirkət rəhbərlərindən birinin diqqətini cəlb etdi və bir gün gözlənilməz təklif məktubu aldým. Məktubda bloq səviyyəsindən çýxýb peþəkar səviyyədə fəaliyyət göstərmək təklif olunurdu. Təklifi qəbul etdim və beləliklə, ölkəmizdə həmtəsisçisi və baþ redaktoru olduðum ilk milli qadýn portalý (2009) yaranmýþ oldu. Səkkiz illik fəaliyyətimin ilk beº ilində (bir il saytý xəbərlə zənginləºdirən yeganə istifadəçiydim) portalýn üzv sayý artmaða baþladý. 2013-cü ildə bu fəaliyyətimiz Azərbaycan Ýnternet Forumu tərəfindən təsis edilən Milli Ýnternet Mükafatý tərəfindən mükafatlandýrýldýq, birincilik diplomumuzu aldýq. Sonraký illərdə sosial ºəbəkələrin gücünün artmasý bütün saytlarda olduðu kimi, bizim saytda da aktivliyin azalmasýna səbəb oldu. Buna baxmayaraq, üç il daha iºimin davam etməsi üçün səy göstərdim. Bu gün artýq saytdaký iþimdən ayrýlmýþam, çünki ordaký missiyamý bitmiþ hesab etdim. Hazýrda daha çox sevdiyim və mənə zövq verən baºqa iºlə, yaradýcýlýq iþləri və kitab tərcümələri ilə məþðulam. Bu da məhz sahib olduqlarýmý sevmək və daxildəki görünməz potensialý reallaþdýrmaq istəyinə baðlýdýr.

“Çətinliklər varkən, necə bu qədər pozitiv ola bilirsiniz, bu güc sizdə hardandýr” – deyə soruþulduqda, cavabým bir olur: “Sahib olduqlarýmý, əlimdə olanlarý sevməklə, onlara dəyər verməklə… Güc, enerji, davam etmək istəyini, þükran hissini canlý tutmaqla əldə edirəm”.

Bəhanələr gətirib, ºikayət etməyə zaman ayýrmaqdansa, sevməyə, dəyər verməyə, problemlərin həlli yollarýný axtarmaða və özünüzü inkiºaf etdirməyə zaman ayýrýn. Çətinliklərdən çýxmaðýn düzgün və səmərəli yollarýný axtarýb tapmaq, qiymətləndirmək və həyata keçirməklə irəliyə atdýðý hər uðurlu addým insaný daha xoþbəxt, daha özünəinamlý edir.

ªərtlər nə olursa-olsun, inkiþafýnýzý ləngidən, iºinizi özünüzü enerjili, pozitiv hiss etmədiyiniz yerdə davam etməyə məcbur deyilsiniz. Daxili güclərinizə inanýn, qərarlý olmaqdan, yeniliklərlə qarþýlaþmaqdan çəkinməyin. Bunun üçünsə insana daxili inamdan baºqa ən vacib olan xüsusiyyət cəsarətdir.

Ýkinci hissə

Cəsarət, özünəgüvən, inam

"Cəsarət heç bir halýn sarsýda bilməyəcəyi enerji mənbəyi, mükəmməl iradə qüvvəsidir".

Samuel Smayls

Bir atalar sözündə deyilir: "Fikrin dibi dənizdir, düºərsən və batarsan; cəsarət qayýqdýr, minərsən və üzüb keçərsən". Bəzən atalar sözündə ifadə edilmiþ qýsa fikir bütöv bir kitabdan daha güclü təsirə malik olur. Ýllər əvvəl motivator yazýçý, hüquqþünas Cek Eddinqtonun "100% düþüncə gücü"[4]

, “100% Mind Power” kitabýný oxuyanda, düþüncə gücümüzü istifadə etməklə həyatýmýzý yönləndirəcəyimiz, kainatýn ən böyük gücünə sahib olacaðýmýz məsələsinə təəccüblənmiºdim. Yaranan sualým bu idi ki, həqiqətən, düºüncə gücü ilə həyatmýzdaký hər ºeyi dəyiºdirmək mümkündürmü? Bunu yoxlamadan, təcrübədən keçirmədən cavablamaq olmazdý. Helen Keller demiþ, "Həyat ya cəsur təcrübədir, ya da heç bir ºey deyil". 100% düºüncə gücünə nail olmaq üçün təkcə düºüncələri dəyiºmək kifayət etmir, insan düºüncələrini yeniləmək prosesilə yanaþý, özünütanýmaný da inkiþaf etdirməli, dərinlərə üzməyi bacarmalýdýr. Doðrudur, cəsarət elə bir fəzilətdir ki, bütün insanlar onun ləzzətini dadmalýdýr[5]. Ancaq insan bunu da bilməlidir ki, xarakterin digər xüsusiyyətləri cəsarətin sayəsində inkiºaf edir[6]. Cəsarət qüvvətlə birləºəndə daha da artýr. 100% düþüncə gücün varsa, cəsarətin yoxdursa, yaxud zəifdirsə, bir iºə yaramayacaq.

Hər bir uðurun, hər bir aðýllý addýmýn baþlanðýcýnda özünəgüvən və cəsarət dayanýr. Özünəgüvən hissi kifayət qədər olmadýqda insan həyatda layiq olduðu yeri tuta bilmir. Özünəgüvən olmayan yerdə bacarýqlar da daxildə gizlənir, potensial lazýmýnca istifadə edilmir və uðursuzluqlar bir-birinin ardýnca davam edir.

Bugünkü cəmiyyətimizdə, xüsusilə gənclərin özünəinam və cəsarət mövzularýnda dəstəyə ehtiyac olduðunu müþahidə etməmək mümkün deyil. Bunun səbəbi ölkəmizdə psixoloji maarifləndirmə iºinin zəif olmasý ilə əlaqəlidir.

Özünəgüvəni necə artýrmalý?

Qərar vermə qabiliyyətini necə inkiºaf etdirməli?

Komplekslərdən necə uzaqlaþmalý?

Öz potensialýný, nəyə qadir olduðunu necə kəºf etməli?

Bütün bu suallara cavab tapmaq üçün baþlýca addým özünəinam, cəsarətin artýrýlmasý ilə baþlamalýdýr. Eyni zamanda, əlinizdə tutduðunuz kitabda yazýlanlarý tətbiq etməklə. Cəsarət, inam, motivasiya varsa, sevdiyiniz sahədə uður qazanacaðýnýzdan þübhə etməyin. Unutmayýn, həyatýmýzýn sükanýnda uðura aparan yol 85% özünəgüvəndən keçir.

1. Doðru-dürüst xarakterə malikəmmi?

2. Biliyim, bacarýðým yerli-yerindədirmi?

3. Əskiklərimi tamamlamaq üçün gücüm yetərlidirmi?

Bu suallarý sizin yerinizə baþqasý deyil, məhz özünüz daxilən müsbət cavablandýrýrsýnýzsa, deməli, özünəgüvən hissi yüksəkdir. Əksinə, cavablarýnýz mənfidirsə, özünəgüvən hissi aþaðýdýr.

Sevdiyim psixoloqlardan biri “Həyatda uðursuzluq deyilən bir ºey yoxdur, öyrənmə fürsətləri var” – deyir, doðru da deyir.

Hansýsa iþimdə səhv etmiº ola bilərəm, amma səhvlərim üzərində çalýþaram, öyrənərəm. Ýstədiyim nəticə alýnmadýqda, yenə öyrənərəm, öyrənməyə davam edərəm, ta ki sonda uður əldə edənə qədər. Yaponlarýn bir deyimi bu vəziyyəti qýsa þəkildə izah edir: "Yeddi dəfə yýxýldýnsa, səkkiz dəfə qalx!"

"Siçanýn piþikdən qorxduðunu görən Pəri siçaný piþiyə döndərir ki, piºiklərdən qorxmasýn, bu zaman piþik olan siçan itlərdən qorxmaða baþlayýr. Pəri bu dəfə onu pələngə döndərir ki, heç bir canlýdan qorxmasýn, pələng olmuº siçan bu səfər də ovçulardan qorxmaða baþlayýr, bu vəziyyəti görən Pəri onu yenidən siçana döndərir və deyir:

– Əgər cəsarəti özündə tapa bilmədinsə, heç bir halýnla cəsarətli ola bilməzsən!

Cəsarətini, özünəinamý itirmə!

Özünəinam çox əhəmiyyətli bir individual xüsusiyyətdir. Bu hiss olmasa, güc və enerjiniz əskik olar, sevdiyiniz iºləri görməkdə daha çox təºviq ola bilməzsiniz. Özünəinam uður qazana bilmək üçün ilham mənbəyidir. Uðurlarýnýzla qürur duymanýzý və onlardan zövq almanýzý təmin edər. Özünəinam olmadýqda iºləri edə bilmək qabiliyyətinə malik ola bilməzsiniz. Məsələn, lazými potensiala sahib olduðunuzu bilsəniz də, qarþýnýza yeni iþ çýxanda narahat olar, çəkinər, risklərə getməkdən qorxarsýnýz. Bu halýnýz sizin üçün əhəmiyyətli qərarlarýn verilməsinə də öz təsirini göstərər.

Bununla yanaþý, özünəinam hissi hədəflərinizin arxasýnca getdiyinizdə sizə əlavə güc verir. Uðurlarýnýz artdýqca doyum və rahatlýq hissiniz də artýr.

Özünə inamým aþaðýdýr, onu necə artýra bilərəm?

Bunun üçün bir siyahý tutub özünüzə aþaðýdaký suallarý verməlisiniz.

1. Özümə ən çox güvəndiyim zamanlar hansýlardýr?

2. Qabiliyyətimə əmin olduðum və özümü ən rahat hiss etdiyim vəziyyətlər nələrdir?

3. Hansý vaxtda özümə olan etibarýn aþaðý olduðunu hiss edirəm?

4. Özümə inamý azaldan þeylər nələrdir?

Bu suallarý cavablamaqla özünəinamýnýzýn hansý səviyyədə olduðunu və nələri düzəltməyiniz gərəkdiyini öyrənmiþ olacaqsýnýz. Özünəinam dəyiºkəndir, artýb-azalandýr. Ona görə də qəbul etmək lazýmdýr ki, mükəmməl olmaq mümkün deyil. Özünəinamýn zəiflədiyi və ya gücləndiyi zamanlar da ola bilər. Ancaq heç bir halda fərd cəsarətini və yeniliklərə açýq olma xüsusiyyətini itirməməlidir. Əks halda, özünə əminliyi də azalacaq, istər ºəxsi həyatda, istərsə də karyerada uður qazanmaq üçün çətinlikləri dəf edə bilməyəcək.

Yalnýz insan bunu unutmamalýdýr. Özünəinamýn da ölçüsü var, ölçü aþarsa, insaný xoþbəxtliyə aparmaz. "Baþqalarý olmadan da keçinə biləcəyini düºünən insan böyük səhv edir, ancaq baþqalarýnýn da onsuz keçinə bilməyəcəyini düºünən insan daha böyük səhv edir"[7].

Qərar vermə qabiliyyətini necə inkiºaf etdirməli?

Çoxunuz Albert Eynºteynin məºhur kəlamýný oxumuþ, yaxud eþitmisiniz. Deyərdim ki, artýq əzbərləmiºik də. Demək olar, hər təlimçinin təlim prosesində bu fikir mütləq səslənir. "Eyni ºeyləri təkrar-təkrar edib, fərqli nəticələr gözləmək axmaqlýqdýr". Bəs bu fikrə əməl edirikmi? Fikir bizə açýq elan edir:

“Ey filankəs, yeni bir ºeyə, indiyə kimi həyatýnda olmayan uðura nail olmaq istəyirsənsə, yeni biliklərə, qabiliyyətlərə, bacarýqlara yiyələnməlisən. Ýndiki "rahat zona"ný tərk etməlisən”.