Читать книгу: «El libro español en Londres»

Шрифт:

EL LIBRO ESPAÑOL EN LONDRES

LA VISIÓN DE ESPAÑA EN INGLATERRA

(SIGLOS XVI AL XIX)

EL LIBRO ESPAÑOL EN LONDRES

LA VISIÓN DE ESPAÑA EN INGLATERRA

(SIGLOS XVI AL XIX)

Nicolás Bas Martín y Barry Taylor (eds.)

UNIVERSITAT DE VALÈNCIA

La publicación de este libro ha contado con la colaboración de:



Esta publicación no puede ser reproducida, ni total ni parcialmente, ni registrada en, o transmitida por, un sistema de recuperación de información, en ninguna forma ni por ningún medio, ya sea fotomecánico, fotoquímico, electrónico, por fotocopia o por cualquier otro, sin el permiso previo de la editorial.

© De los textos: los autores, 2016

© De esta edición: Universitat de València, 2016

Coordinación editorial: Maite Simón

Maquetación: Textual IM

Corrección: Communico-Letras y Píxeles S. L.

Cubierta:

Ilustración: The Compleat Auctioner, ca. 1700, The British Museum

Diseño: Celso Hernández de la Figuera

ISBN: 978-84-9134-025-6

ÍNDICE

PRESENTACIÓN

LOS LIBROS ESPAÑOLES DEL DR. WILLIAM BATES (1625-1699) EN LA DR. WILLIAMS’S LIBRARY DE LONDRES, Barry Taylor

THE ACQUISITION OF SPANISH CHAPBOOKS BY THE BRITISH MUSEUM LIBRARY IN THE NINETEENTH CENTURY: OWNER, DEALERS AND DONORS, Geoff West

EL OTRO CHORLEY: EL TEATRO CLÁSICO ESPAÑOL EN INGLATERRA, Don W. Cruickshank

COLECCIONISMO CERVANTINO EN LA INGLATERRA DE LA SEGUNDA MITAD DEL SIGLO XVIII A PARTIR DE LOS CATÁLOGOS DE SUBASTAS, Gabriel Sánchez Espinosa

VICENTE SALVÁ EN LONDRES (1824-1832): LIBROS, NEGOCIOS Y POLÍTICA. NOTAS DE UN EPISTOLARIO INÉDITO, Germán Ramírez Aledón

LA ESPAÑA DE ALATRISTE. LIBROS ESPAÑOLES EN LAS LIBRERÍAS LONDINENSES DEL SIGLO XVIII, Nicolás Bas Martín

PRESENTACIÓN

Verba volant, scripta manent. Así reza la cita latina, y así hemos querido empezar estas palabras introductorias a un libro que se gestó durante la Jornada «The Spanish Book in London during the 16th to 19th centuries», celebrada en la British Library de Londres el día 13 de mayo, y que tuvimos el enorme placer de coordinar.

Aquel encuentro sirvió para dar a conocer las últimas investigaciones sobre el libro español en Inglaterra durante la Edad Moderna y comienzos de la Contemporánea. Una reunión científica que presentó aspectos hasta ahora inéditos sobre la imagen del libro español, principalmente en Londres, entre los siglos XVI y XIX, a cargo de destacados especialistas ingleses y españoles.

Y es que la imagen histórica de España en Inglaterra ha sido estudiada desde muy diversos frentes, el pictórico, el musical, el literario, pero no así desde un punto de vista bibliográfico. Precisamente por ello son ahora los libros los que «hablan», los que nos informan acerca de la visión que los ingleses tenían de la cultura española a través de los libros que compraban, vendían y, en definitiva, poseían y leían. No en vano, esta publicación se centra en el mundo del libro. Bibliotecas institucionales, particulares, subastas, catálogos de libreros, el papel de los editores y un sinfín de fuentes documentales, como cartas y libros de viajes, nos permitirán conocer de primera mano cómo nos vieron desde fuera.

Y es que los tópicos y los estereotipos se han conformado, entre otros, a través de las lecturas, en este caso españolas. De hecho, la España actual no es sino el resultado de todas aquellas imágenes procedentes de muy diferentes fuentes, y que han ido definiendo el sentimiento colectivo de una comunidad, como ahora la inglesa.

Y este recorrido comienza, en nuestro caso, en el siglo XVII con los libros españoles del Dr. William Bates, actualmente en la Biblioteca Williams, en referencia al sacerdote presbiteriano Daniel Williams, de Londres. Una época que nos traslada a la Inglaterra de los Estuardo, donde florecían bibliotecas tan notables en fondos españoles como la de Samuel Pepys, ahora complementada con una colección, la de Bates, que Barry Taylor, responsable de las colecciones hispánicas de la British Library, desmenuza con pasión y rigor, analizando los contenidos de su catálogo, sus anotaciones manuscritas, sus fuentes de suministro y sus encuadernaciones, entre otros datos. Una biblioteca marcadamente barroca y hasta ahora escasamente conocida que nos sitúa en el umbral de la modernidad inglesa.

Y es este, precisamente, el nuevo siglo, que empieza con la muerte de Bates, el siglo XVIII, el que inaugura una nueva etapa, dominada en este caso por la dinastía alemana de los Hannover, y en la que Inglaterra será un modelo político a seguir. Y una obra española que ya era canónica en el siglo XVII, El Quijote de Cervantes, se convertirá ahora en la quintaesencia británica para entender la cultura española. Y de ello da rendida cuenta, con una solidez documental indudable, el profesor Gabriel Sánchez, que analiza al detalle la presencia cervantina a través del estudio minucioso de cuatro grandes subastas pertenecientes a grandes bibliotecas particulares inglesas, las de Edward Thomas, Topham Beauclerk, Thomas Crofts y John Hunter. Colecciones hasta ahora apenas conocidas en lo que a su fondo español se refiere y que permiten comprender el impacto que estas subastas tuvieron en las ediciones cervantinas inglesas del momento, caso de la célebre de John Bowle.

Precisamente a delimitar el mundo del libro londinense vinculado al libro español se dedica la aportación del profesor Nicolás Bas, que ofrece un esbozo general de los libros españoles en la capital inglesa durante el siglo XVIII. Para ello analiza las diferentes fuentes que contribuyeron a matizar los gustos de los libreros londinenses, objeto principal de su estudio, especialmente las subastas, bibliotecas, periódicos y cartas. En todos ellos los libreros pudieron encontrar huellas a partir de las cuales lanzarse al arriesgado mercado del libro español. Un mercado enormemente vulnerable que trasladó una imagen más antigua que moderna de nuestro país.

Y si de modernidad hablamos, y en lo que a la consideración inglesa de la cultura española se refiere, hay que situarse en el siglo XIX, cuando España se convirtió en objeto de atención de los principales coleccionistas y libreros ingleses. El exotismo español asociado al Romanticismo contó con una ayuda considerable que vino de la mano de uno de los grandes editores españoles de todos los tiempos, el valenciano Vicente Salvá. Por primera vez, el profesor Germán Ramírez Aledón desentraña su correspondencia inédita, de miles de cartas, para ofrecernos los años londinenses de Salvá. Una vida comprometida política y culturalmente hablando, que le permitió al valenciano tener una librería en pleno centro de Londres, en el 124 de Regent Street, desde donde entabló relación con los principales libreros y editores ingleses y europeos de su tiempo, caso del alemán Ackermann, que marcaría su trayectoria como editor. Su Librería Española y Clásica de Londres fue lugar de encuentro del mundo del libro londinense, y punto de arranque de proyectos editoriales que llegarían hasta América del Sur, donde las obras de Salvá fueron conocidas y reconocidas.

Hablar de la bibliofilia española del siglo XIX es referirse a algunos de los grandes nombres del coleccionismo inglés, como Richard Heber, que se aprovecharon del exilio de muchos liberales españoles, caso de Salvá, y de sus bibliotecas, así como de la posterior desamortización, para adquirir importantes lotes de libros españoles. En esa tesitura se hallaron los hermanos Chorley, el más conocido, John, poseedor de una extensa colección de obras de teatro español; y el apenas conocido, William, ahora sacado del olvido gracias al trabajo del profesor Don Cruickshank, que, entre otros, analiza el catálogo de la venta de su biblioteca, colección en la que se hallaban algunas de las obras canónicas del teatro clásico español, especialmente de Calderón, de las que el profesor es un consumado conocedor. Una contribución que nos sumerge de lleno en el apasionante mundo de los libreros y coleccionistas apasionados por lo español, caso de Henry George Bohn, Richard Ford u Obadiah Rich, que llegaría a ser cónsul de Estados Unidos en España y comprador de gran parte de la colección de Juan Bautista Muñoz, fundador del Archivo General de Indias, y que, tras muchos avatares, acabó en la Biblioteca Pública de Nueva York, donde se custodia actualmente.

Y de la alta bibliofilia pasamos al coleccionismo más asequible a través de los denominados chapbooks, que incluían un amplio abanico de literatura popular, tales como romances, relaciones, coplas, coloquios, pasillos y relaciones de comedias. Obras menores, pero no por ello menos significativas, que fueron adquiridas como explica Geoff West, de la British Library, por el British Museum durante el siglo XIX. Un fondo que la posterior Biblioteca Británica adquiriría a través de subastas y donaciones procedentes de importantes bibliotecas privadas inglesas, caso de la de Thomas Holcroft, John Black o Grenville, entre otras. Lotes fundamentales para conocer la cultura popular española de los siglos XVI al XVIII, ahora explicados a través de una cuidada selección de piezas conservadas en la biblioteca londinense.

No quisiéramos acabar estas palabras sin agradecer a todas aquellas instituciones que han hecho posible esta edición. En especial a la Embajada de España en Londres, a través de su consejero para Asuntos Culturales y Científicos, D. Fernando Villalonga; a la British Library, por prestarnos su impagable apoyo institucional y logístico para celebrar la Jornada, y cuyo fruto es este libro; a la Fundación Cañada Blanch, por contribuir a afianzar las relaciones culturales hispano-inglesas, con su apoyo a esta edición; a la British Spanish Society, que, en los 100 años de su creación, ha incluido este libro como uno de sus principales proyectos; a la Bibliographical Society, por difundir la Jornada en su prestigiosa revista, The Library; al Instituto Cervantes de Londres, y, por supuesto, a la Universitat de València, que no dejó que las palabras se las llevara el viento.

NICOLÁS BAS MARTÍN

BARRY TAYLOR

En el IV Centenario de Cervantes y Shakespeare

LOS LIBROS ESPAÑOLES DEL DR. WILLIAM BATES (1625-1699) EN LA DR. WILLIAMS’S LIBRARY DE LONDRES

Barry Taylor British Library

Domingo 17 de agosto de 1662, los propietarios de las dos mayores bibliotecas españolas de Londres se hallaban bajo el mismo techo. Un episodio que se produjo en la iglesia de St. Dunstan in the West, en Fleet St. En el auditorio estaba Samuel Pepys y en el púlpito oraba el Dr. William Bates. Pero no conversaron de libros, tal y como explica Pepys en su diario:

(Lord’s day). Up very early, this being the last Sunday that the Presbyterians are to preach, unless they read the new Common Prayer and renounce the Covenant, and so I had a mind to hear Dr. Bates’s farewell sermon, and walked thither, calling first at my brother’s, where I found that he is come home after being a week abroad with Dr. Pepys, nobody knows where, nor I but by chance, that he was gone, which troubles me. So I called only at the door, but did not ask for him, but went to Madam Turner’s to know whether she went to church, and to tell her that I would dine with her; and so walked to St. Dunstan’s, where, it not being seven o’clock yet, the doors were not open; and so I went and walked an hour in the Temple-garden, reading my vows, which it is a great content to me to see how I am a changed man in all respects for the better, since I took them, which the God of Heaven continue to me, and make me thankful for.

At eight o’clock I went, and crowded in at a back door among others, the church being half-full almost before any doors were open publicly; which is the first time that I have done so these many years since I used to go with my father and mother, and so got into the gallery, beside the pulpit, and heard very well. His text was, «Now the God of Peace–;» the last Hebrews, and the 20th verse: he making a very good sermon, and very little reflections in it to any thing of the times. Besides the sermon, I was very well pleased with the sight of a fine lady that I have often seen walk in Graye’s Inn Walks, and it was my chance to meet her again at the door going out, and very pretty and sprightly she is, and I believe the same that my wife and I some years since did meet at Temple Bar gate and have sometimes spoke of. So to Madam Turner’s, and dined with her. She had heard Parson Herring take his leave; tho’ he, by reading so much of the Common Prayer as he did, hath cast himself out of the good opinion of both sides.1

La biblioteca de Pepys (con 185 títulos identificados por Gaselee, ahora en el Magdalene College Cambridge)2 y sus comedias y pliegos poéticos están bien estudiados.3 Por el contrario, la de William Bates no ha recibido la misma atención. El único estudio hasta la fecha es el de Ángel García y esta comunicación es una glosa a su trabajo de 1990.4

Estos libros se encuentran hoy en día en la Dr. Williams’s Library, que abrió sus puertas al público en 1730 y, después de varios retoques, ocupa el número 14 de Gordon Square. Daniel Williams (c. 1643-1716) era un sacerdote presbiteriano y por consiguiente se involucró en controversias no-conformistas que no es de mi competencia explicar.5 Cuando Bates falleció en 1699, Williams compró su biblioteca entera, por el precio de «between five and six hundred pounds».6

Aquí conviene hacer un repaso breve de la vida de este personaje. Nació en Bermondsey (ahora en Londres) en 1625. Como Williams, obtuvo el título de Doctor en Teología en Cambridge, y murió en 1699.

David L. Wykes le tilda de «clergyman and ejected minister». En 1662 se promulgó una ley, The Act of Uniformity, que exigía que los sacerdotes aceptaran el Book of Common Prayer (breviario de la iglesia anglicana). Bates era de los estimados 2.500 que se negaron y fueron expulsados de la Iglesia de Inglaterra. Como se vio en el extracto de su diario, Pepys acudió a oír el último sermón del famoso predicador. Sin embargo, Bates había participado en tentativas de reconciliación. Su talento oratorio le ganó el sobrenombre de «silver Bates».7 Escribió muchas obras en inglés (que ocupan cuatro tomos en la edición de 1815), todas sobre religión, y editó una colección en latín: Vitae selectorum aliquot virorum qui doctrinâ, dignitate, aut pietate inclaruere (1681). Después de la carrera no parece haber salido de Londres, y mucho menos de Inglaterra. Su biblioteca se conoce gracias a un catálogo de la Dr. Williams’s Library de 1727: Bibliothecae quam vir doctus, & admodum Reverendus, Daniel Williams, S.T.P. Bono publico legavit, catalogus, Londini, Typis Jacobi Bettenham, 1727. Contiene 3.861 fichas. La estructura es la típica de los catálogos de su época, por formato y lengua:

Libri in folio

– Litera A

– Latini, Graeci, &c.

– Italici & Gallici [Gall. Ital. Hisp.]

– English

Libri in quarto […]

Libri in octavo, & minoribus Formis

Las fichas catalográficas son muy correctas. La tradición dice que los libros italianos y españoles del catálogo de 1727 son de Bates. Stephen Kay Jones escribió en 1947:8

Let me say straight away that the catalogue itself gives no help whatsoever in distinguishing the books which constituted Dr. Bates’s Library from Williams’s own. A fair number have the owner’s name on the title-page, «D. Williams», plain and unadorned, or «Sum Gulielmi Bates», generally with the Greek motto: «Eρχεται νυξ (‘The night cometh’) [John 9.4]; less often with one or other of two Latin mottoes, “aeternitatem cogita” or “vivere desisto, vivere ut incipiam”». There are a number of books published after Bates’s death [1699] which must, of course, have been added by Williams himself. The evidence of these and of the autographs, added to our general knowledge of the characters of the two men, may justify us in surmising that we owe to Williams and Bates equally the most solid theology; and to the silver-tongued Bates the belles-lettres, in especial the numerous Italian and Spanish books… [Añádase que Bates escribe a veces «ex dono reginae pecuniae»9 y una vez «londinatis»].10

Jones continúa:

One things is certain: neither Bates nor Williams was a bibliophile in the narrower sense of the term. Neither was a collector of first editions, large paper copies, beautiful bindings or incunabula. All the books were acquired to be read (pp. 13-14).

Ha resultado muy difícil documentar con otras fuentes el vínculo de Bates con la lengua española, pero existen unas noticias preciosas sobre sus conocimientos lingüísticos:

John Worthington’s letter to Henry More, 24 Jan 1664-5 (though according to the printed edition actually 24 Jan. 1665-6): «I would fain engage Dr Bates, now at Hackney, (who is well skilled in Italian) to extract those passages out of the late history of the Council of Trent, written by Cardinal Pallavicini…».11

En una carta de 1658 Bates ofrece hacer traducciones de textos franceses.12 Como dice muy atinadamente Jones, Bates escribe su nombre en un buen número de sus libros, pero nunca, que yo sepa, en ningún libro español.

En las páginas que siguen, me referiré a estos libros como de Bates, pero soy consciente de que esto puede ser pura fantasía. Un factor que apoya la conexión entre Bates y estos libros es que la última publicación española recogida en el Catalogus es de 1674 (Agudezas de Owen), fácilmente en vida de Bates.13

Emprendamos un análisis del Catalogus de 1727 en busca de libros españoles. Pero ¿qué es un libro español? Se sugieren tres definiciones:

– Libros en español, sin consideración de su lugar de impresión (como se sabe, la mayoría de libros en español producidos fuera de España se editaron en los Países Bajos).

– Libros escritos por españoles: que también podían redactarse en latín como en vulgar, o traducidos a otras lenguas.

– Libros impresos en España. Este será el enfoque de este estudio, aunque se incluyan las imprentas de Portugal y (en un solo caso) México. Sin embargo, será obligatoria la referencia a las dos otras clases.

Hasta la fecha he podido identificar 97 libros impresos en España, Portugal y México. Algunos de estos libros españoles llevan notas manuscritas, pero a mi juicio solo dos posiblemente pueden atribuirse a la mano de Bates. En general, el examen de una muestra de una treintena de libros marcados con su firma sugiere que Bates anotaba poco sus libros.

La figura 1 muestra una carta de Bates.14 La figura 2 muestra unas anotaciones, seguramente de mano de Bates, en un libro en el que Bates ha inscrito su nombre.

Nemesio: De natura hominis, Antwerpen, Plantin, 1565.

Portada: «Sum Gulielmi Bates» rodeando la marca del impresor.

Al texto griego sigue el latino. En la segunda secuencia hay notas mss al texto latino, en gran medida solo indicando los temas tratados. Fol. 65r: se subraya con una línea muy fina: «canis visu auditu odoratu hominem superat». Encuadernación blanda, corona sobre «AA».

2002. C.25


Fig. 1. Carta de Bates a Richard Baxter, 2 de agosto de 1658.


Fig. 2. Libro con anotaciones seguramente de Bates.

Otros libros firmados por Bates llevan también anotaciones.

Nieremberg, De adoratione in Spiritu et varietate, Antverpiae, Ex Officina Plantiniana Balthasaris Moreti, 1631. (Cat 1727: 393).

Primera hoja de guarda: Sum Gulielmi [cortado] ‘Eρχεται νυξ

Con muchos subrayados:

213: Peritia artis in paruis ostenditur… Natura in minimis admirabilior est

218: Qui amat laudari, vult quid impossibile

254: ne sis velut sagittarius caecus

258: Perdimus tempus, dum non quaerimus aeternitatem

388: Nam nihil mali mors habet, nisi quod dedit vita

438: O felix iactura cordis, si Deus pro corde est!

La figura 3 muestra un libro de Bates con notas en una letra menuda y cuidada que quizá pueda ser suya.

Tuning, Gerard: Apophthegmata Graeca, Latina, Italica, Gallica, Hispanica, collecta à Geraerdo Tuningio Leidensi, I. C. [s.l.], Ex officina plantiniana Rapelengii, 1609.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates

Última hoja de guarda: docenas de números (de página, la mayoría tachados).

Líneas 1-9 tachadas

Línea 10 tachada menos 22.31

Línea 11 tachada

Línea 12: x 78 79 xxx 99 101 102 103 104 106 110 x 113 114 115 116

Línea 13: 1 x 4 5 7 9 12 x x 16 17 22 24 x x 29 30 33 35 37 8

Línea 14 V

Línea 15 tachada

Línea 16: 127 op d d Italia [ ]

Línea 17: Itali op[er] [ ]

Línea 18: Gaddi

19-21 [ilegible]

Un libro español que quizá presente notas en la misma letra está en la figura 4.

Valera, Cipriano: Dos tratados, en casa de Arnoldo Hatfildo, 1588.

Encuadernado con: Tratado para confirmar los pobres cativos de Berueria, en casa de Pedro Shorto, 1594.

Última hoja de guarda: Al pie de la letra. 53. A pies iuntillas 60. / hazer la salva 68. tenia que ver 26dd. 54. 32. / colmena. 106. parlor. 117. bevedizos. 124. / no pardonaran ni a costa, ni a habais. 107 / rasgũo de alfiler. 129. Ser solia. 132 / sin razones. 135. Chistar. 136 / Chrestibermejo 7. Liquidar. 13. selde 20. aora, aora. 23. / ansi. 28.


Fig. 3. Libro de Bates con anotaciones suyas.


Fig. 4. Libro de la Biblioteca de Bates con anotaciones manuscritas.

Las cifras se refieren al Tratado para confirmar los pobres cativos (selde = p. 20; ansi = Tratado p. 28).

2039.E.4

¿Cuál era la calidad de la biblioteca de Bates? Por suerte, la monografía contemporánea de Francisco de Araoz, De bene disponenda bibliotheca [1631], facilita un punto de comparación.15 Establece quince categorías:

Primera categoría

De los calígrafos; de los diccionarios; de los gramáticos

Segunda categoría

De los que escriben sobre lugares comunes

Tercera categoría

De los retóricos especulativos y prácticos

Cuarta categoría

De los historiadores profanos, veraces y fabulosos

[incluye Salazar y Mendoza de la dignidades de España

[incl. La doncella o la diosa, según se narra en su argumento, de la que el día toma su nombre, que diserta agudamente acerca del amor [La Diana enamorada de Gil Polo]

La malvada vieja e ilustre alcahueta nacida en Salamanca

El siervo Lázaro, llamado de Tormes

Las novelas de Cervantes y aquel a quien este dio un nombre no muy distinto al de mandíbula en castellano

Floresta española

[Bates tenía la Celestina, el Lazarillo, el Quijote y la Floresta de Santa Cruz, más unas novelle, los Sucessos prodigios de amor y Para todos de Pérez de Montalbán; y Para algunos de Matías de los Reyes].

Quinta categoría

De los poetas profanos y de los cómicos

[poetas profanos incl Garcilaso, Juan de Mena [estos dos en Bates], Tesoro de Padilla, Orlando Furioso

[poetas cómicos incl Lope, Tirso [estos dos en Bates]

Sexta categoría

De los geómetras, músicos, aritméticos y astrólogos

[incl Vegecio

Don Bernardo de Vargas Machuca Teórica de la gineta

Séptima categoría

De los filósofos naturales, doctores en medicina, agricultores, cocineros

Octava categoría

De los filósofos morales, que tratan las costumbres per medio del discurso, fábulas, jeroglíficos, símbolos, y proverbios

[incl. Emblemas

Erasmo, Mallara, los adagios reformados

Novena categoría

De los políticos y juristas

[incl. Mariana de la institución del rey

La Filosofía moral de los príncipes del Padre Torres

Osorio de la gloria

Embajador de Don Juan de Vera]

Décima categoría

De los canonistas y summistas

Undécima categoría

De los escritores de aquellas materias que pertenecen a los cursos de artes y de los teólogos escolásticos

Duodécima categoría

De la Sagrada Escritura y de los que tratan de su traducción, comentarios y sermones

Incl. El gobernador cristiano del maestro Juan Márquez

Decimotercera categoría

De historiadores escolásticos

[incl. Obras dedicadas a los Santos Lugares. Bates tenía Antonio de Castillo, El devoto peregrino]

Decimocuarta categoría

De los Padres y Doctores de la Iglesia

Decimoquinta categoría

De los poetas espirituales.16

Me parece que Bates poseía libros que corresponían a todas las categorías de Araoz. Una breve comparación con la biblioteca de Pepys demuestra que esta no era tan completa. A diferencia de Pepys, Bates no posee ningún librillo (pliegos de comedias y romances).

En algún caso un libro de Bates constituye una edición rarísima. García comenta de su ejemplar del Político de Gracián: «se trata […] no sólo de un ejemplar único, sino también de un volumen que prueba la existencia de una edición desconocida de la que hasta ahora no poseíamos información ninguna directa ni indirecta».17 Hair describe el ejemplar de la Instrución de Andrada como «the single copy».18

La frecuencia con la que ciertos autores aparecen en el catálogo prueba que Bates tenía sus favoritos. El autor con mayor presencia con diferencia es el Padre Juan Eusebio Nieremberg con 10 títulos: De arte voluntatis (París, 1639), Obras y dias (Madrid, 1641), Theopoliticus (Antwerpen, 1641), Corona virtuosa (Madrid, 1643), encuadernado con Vida del dichoso padre Mastrilli (Madrid, 1640), Curiosa y oculta filosofia (Madrid, Emprenta Real, 1643), encuadernado con Partida de la eternidad (Madrid, 1645), De la diferencia entre lo temporal y eterno (Madrid, Maria de Quiñones, 1646), Discrimen temporis et aeternitate (Colonia, apud Michaelem Demenium, 1654) y Flores solitudinis… Two lives of temperance and patience (Londres, Humphrey Moseley, 1654).

Una reciente monografía sobre la vida y voluminosa obra del Jesuita no entra en la cuestión de su fortuna.19 Aunque la gran mayoría de estas obras son de tema religioso, no falta su obra más atractiva sobre historia natural, la Curiosa y oculta filosofía, que conserva varias ideas medievales sobre monstruos.

De Lope tiene siete títulos, y de Juan Fernández de Velasco, duque de Frías (1550-1613), siete. De Gracián posee seis títulos: El heroe (Madrid, 1639), Arte de ingenio (Madrid, 1642), El politico (Milán, 1646),20 L’Homme de cour (París, chez la veuve Martin & Iean Boudot, 1684 [Oráculo manual]), The Courtiers Manual Oracle (Londres, 1685) y The Critick (tr. Paul Rycart, Londres, TN, 1681). Ejemplifican una tendencia de Bates (si es él) de coleccionar autores en varias lenguas.

Escribe el traductor: «I am of opinion, that the Author of this Book might originally have deduced his fancy from the History of Hai Ebn Yokdhan, wrote in Arabick by Ebn Tophail, and translated into Latin by Dr Pocock» (A8r).21

Ahora bien, en la misma biblioteca se conserva la siguiente obra: Abentofail: Philosophus autodidactus, sive, Epistola Abi Jaafar ebn Tophail de Hai ebn Yokdhan: in quâ ostenditur quomodo ex inferiorum contemplatione ad superiorum notitiam ratio humana ascendere possit, tr. ab Edvardo Pocock, Oxford, H. Hall, 1671.

A riesgo de exceso de entusiasmo, me atrevo a indicar que una persona que accedía a la biblioteca del Dr. Williams en 1727, gracias a la afición coleccionista del Dr. Bates, podía leer tres obras de Gracián en castellano, una en una edición muy escasa; otras dos obras traducidas al inglés y otra en francés e inglés; además de las traducciones latina e inglesa de lo que era la posible fuente de una de ellas.

Este poliglotismo también se aplica a otros autores: Nieremberg, Góngora (incluido en la traducción de Thomas Stanley, Poems, 1651); Acosta (en español, latín e inglés); Las Casas (en latín y francés); Huarte de San Juan (español, italiano, inglés); Lossa, Vida de Gregorio Lopez (español e inglés), y Palafox, Historia de la conquista de China (francés e inglés). De Vives tenía más de cinco títulos: De anima et vita etc., De veritate Fidei christianae (Lyon, Maire, 1689), Exercitationes animi, Ad veram sapientiam introductio (París, apud Audoenum Parvum, 1551) y De disciplinis (Lyon, Frellonius, 1551 [Cat 1727: 402]). De Góngora seis: Todas las obras (ed. Hozes, Madrid Emprenta del Reino, 1633), Polifemo (ed. Salazar Mardones, Madrid, Emprenta Real, 1636), Soledades (ed. Salcedo Coronel, Madrid, Emprenta Real, 1636), Obras (Bruselas, Fran Foppens, 1659), junto con Lope: Quatro comedias (Madrid, por L.S. a costa de Iuan Berrillo, 1617) y en edición de Thomas Stanley: Poems (1651).

Henry Thomas estudió las primeras versiones de Góngora en inglés, de Stanley (editada en 1651), Fanshawe (1647) y Philip Ayres (1687), y a mi modo de ver estos seis libros de Bates contribuyeron a la imagen del gusto de los ingleses por uno de los poetas españoles contemporáneos más innovadores.22 Otro indicio de los gustos literarios avanzados de Bates lo constituye la presencia de siete obras de Marino en su biblioteca (Cat, 1717: 334). De Antonio Pérez se encuentran cinco títulos: Relaciones; La pluma de Antonio Perez; Aphorismos de las Relaciones (París, 1598), Segundas cartas (París, 1602), con Aphorismos de las segundas cartas (París, 1603), Cartas para diversas personas (París) y Ad Comitem Essexium Anglia… epistolarum centuria una (París).

Aunque no faltan los clásicos españoles de los siglos XV y XVI (Mena, Boscán y Garcilaso), es llamativa la ausencia de éxitos editoriales como Antonio de Guevara o Manrique.

En efecto, los libros de Bates acusan un interés por la agudeza barroca. Un examen de las obras de su pluma en inglés y en latín no descubre citas de la literatura española ni una influencia del conceptismo que exceda los gustos de la época. Un fuerte de la colección de Bates lo constituyen las obras de actualidad, algunas dedicadas a las cuestiones portuguesa y catalana: Juan Adam de la Parra: Apologetico contra el tirano y rebelde Verganza, y conjurados, Arzobispo de Lisboa, y sus parciales, en respuesta a los Doze Fundamentos del Padre Mascareñas (Zaragoza, Diego Dormer, 1642. Sobre João IV de Portugal [Bragança]); Juan Caramuel y Lobkowitz: Respuesta al Manifiesto del Reyno de Portugal (Antwerpen, en la Officina Plantiniana, 1642); Agustín Manuel Vasconcelos: Sucession de… Filipe II (Madrid, 1639); Baltasar Porreño: Dichos y hechos del rey Phelippe II, encuadernado con Una breve descripcion del Pays Baxo (Bruselas, Eman Suyrero, 1666); Francisco de [?] Rioja: Aristarco o censura de la proclamacion catolica de los catalanes (Madrid, 1640, según BL).

También se aprecia un interés por la razón de estado y por la teoría política derivada de una lectura de las obras de Tácito: Sebastian Querini: Manual de grandes (Madrid, Antonio Duplastre, 1640); Agustín Manuel y Vasconcelos: Vida y acciones del rey don Juan el Segundo, Decimotercero de Portugal (Madrid, Maria de Quiñones, 1639).

Un lector temprano de este tomo (no hay que suponer que era Bates) ha marcado un pasaje sobre el concepto jesuítico de la disimulación: «[el rey] trocando el recato i la disimulacion que mostrò, en los tiempos turbados (como necesario entonces) en liberalidad i prudencia…» (p. 161, líneas 1-10).

Es posible formar otra imagen de los libros españoles de Bates analizándolos por fecha. Comentó Don W. Cruickshank hace casi cuarenta años que no existían estadísticas de producción fiables, y desafortunadamente esta falta todavía no se ha subsanado.23

Huelga decir que no hay que suponer que Bates comprara sus libros nuevos: en efecto, algunos ciertamente le llegaron de segunda mano. Sobre los poseedores anteriores se hablará más abajo.


1560-691
1570-790
1580-894
1590-994
1600-097
1610-1911
1620-2919
1630-3923
1640-4921
1650-594
1660-691
1670-791
Total97

Los libros también se pueden analizar por ciudades de producción.


España, Portugal y México97
Madrid71
Lisboa6
Salamanca3
Zaragoza3
Barcelona2
Cuenca2
Valencia2
Alcalá1
Burgos1
Granada1
Jaen1
México1
Segovia1
Toledo1
Valladolid1
Antwerpen18

Hasta la fecha el único análisis de la producción española del s. XVII por ciudades se da en los Libros ibéricos de Wilkinson y Ulla.24


Wilkinson & UllaIberian books: Books published in Spain, Portugal and the New World or elsewhere in Spanish or Portuguese between 1601 and 1650
Madrid25%
Barcelona14
Lisboa9
Sevilla8
Valencia5
Zaragoza5
Granada5
Valladolid3
Méjico3
Salamanca2
Alcalá2
Lima2

Aun teniendo en cuenta que la bibliografía de Wilkinson y Ulla solo cubre la primera mitad del siglo, es llamativa la preponderancia de libros madrileños en la biblioteca de Bates. También puede ser de interés saber la distribución por lenguas.


Libros españoles97
Castellano83
Latín8
Portugués4
Italiano1

¿Debe considerarse grande la biblioteca española de Bates? Pepys poseía 185 títulos. Los editores de su diario, Latham y Matthews, comentan: «Pepys was not unusual in his possession of Spanish books; several English collectors and libraries had comparatively large holdings of these», pero no dan referencias.25 George Digby, II conde de Bristol (1612-1677), tenía 132, según un catálogo de subastas de 1680 que puede incluir libros que habían pertenecido a su padre Sir Kenelm.26 Otros coleccionistas quedaban lejos de esta cifra: Sir Thomas Browne (m. 1682) contaba con 20 en una biblioteca de 2.500.27

¿Cómo adquirió Bates sus libros? Obviamente, los libros cuyos antiguos poseedores no eran españoles no le vinieron directamente de España. De Pepys hay más información: se sabe que estuvo en España28 y que compró libros españoles a libreros situados en Duck Lane y Paul’s Churchyard y Bedlam en Londres (Gaselee 8) y encargó a sus amigos conseguir libros para él cuando viajaban a la Península (Gaselee 12-13). En Oxford, Thomas Bodley empleó como agente a John Bill, que fue a Sevilla, donde experimentó en palabras de Julian Roberts «a brief and uncomfortable visit».29

Otra posible fuente era la Feria del Libro de Frankfurt, que habían usado los bibliotecarios de Thomas Bodley a partir de 1615 (Roberts, 329): libros españoles sí aparecen en los catálogos, pero no son frecuentes.

Sospecho que Bates, poco viajero, adquirió sus libros en Londres, por algo se dio una vez el epíteto «londinatis». Algunos de sus libros (no hispánicos) van dirigidos a Bates:

Bembo: Le prose, Firenze, appresso Lorenzo Torretino, 1548

En la tapa: for Dr Bates 3 books

1077.N.11

Zuccolo, Lodovico: Considerationi politiche, e morali, Venezia, presso Marco

Ginami, 1621

Hoja de guarda: io so correo di Dr Bates

2039.D.2

Para los españoles no hay tales datos. Algunos de sus libros extranjeros llevan nota de precios en moneda inglesa:

Lauro: Theatri Romani Orchestra Io Baptistae Lauri Perusini Dialogus, Roma, typis Andreae Phaei, 1625.

Portada: Sum Gulielmi Bates.

Verso hoja de guarda: pret 2\s/ 6\d/ [Entiendo que significa 2 shillings y 6 pence].

1047.N.9

Spanheim: Dubia evangelica… opera Friderici Spanhemii, Genève, sumpt. Iacobi Chouet, 1634.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates Londinatis / vivere desisto vivere ut incipiam.

Pret 10\s/

1075.O.6

Pasemos revista ahora a los antiguos poseedores, empezando con los nombre españoles.

Antonio de Hosco: Moreno de Vargas, Bernabe: Discursos de la nobleza de España, Madrid, Maria de Quiñones, 1636.

Portada: AntoHosco in Madrid Jan 4 1641 [Entiendo que esto está en latín y no en inglés].

Hoja de guarda: Paruis negatis [negatur?] Gloria / Magnis quies / 1641.

1024.R.6

Don Antonio ha marcado muchos pasajes, especialmente este que se refiere a su propia familia: «Hosco, ex familia Fuscorum Patritia» (83r).

Noviciado de Madrid: Puente, Luis de la: Vida del padre Baltasar Alvarez [SJ], Madrid, Luis Sanchez, 1615.

2037.C.13

Como indicó el profesor García en sus apuntes, al pie de la portada y a mano se lee: «Delaprouacion de Madrid» [casa de aprobación]. El libro, pues, parece provenir del Noviciado de Madrid. Otros libros se compraron en Inglaterra, como prueban los nombres de los antiguos posesores e indicaciones de precio.

Hill, Thomas: Owen: Agudezas, Madrid, Francisco Sanz en la Imprenta del Reyno, 1674 (Cat 1727:98).

Portada: Tho Hill.

2011.D.17

Otro libro lleva el precio en moneda inglesa:

Cano, Melchor: De locis theologicis libri duodecim, Salamanca, Mathias Gastius, 1563 (Cat 1727: 7).

Hoja de guarda delantera: ‘2s 6d’.

1045.M.11

Unos poseedores franceses también han dejado su huella.

Cruily, F. B.: Ceballos Saavedra, Carlos: Ideas del pulpito y teatro de varios predicadores de España. Primero tomo, Barcelona, en casa Sebastian y Iayme Matevad, 1638 (Cat 1727: 118 sv Saavedra).

Portada: F. Banra Cruily.

1058.M.8

Estampes de Valençay, Leonor: Pellicer Salas Ossau y Tovar, José de: El fenix, Madrid, Imprenta del Reyno, 1630. (Cat 1727: 387).

1093.T.1

Nota el Prof. García: la pasta del libro tiene las armas del Cardenal Leonor d’Estampes de Valençay, Arzobispo de Rheims (1585-1651).

Santa Cruz, M. de: Floresta española, Bruxelles, Roger Velpius, 1598.

Canto inferior: F. espagnole.

1094.R.15

Hay también varios antiguos poseedores de nación desconocida. Este libro lleva notas en varios idiomas:

Gongora & Lope: Quatro comedias, Madrid 1617.

1095.R.3

La firmeza de Isabela gongorina está anotado en francés, latín e inglés (FIG 5).

1v Descansa] soulagent

hierros] fer

callare] tacebo

paredes] walls

ya] [?]

estrellas] stars

faroles] watch towers

turbose] troubla

2r aleuosias] outrage

llora] pleurez [¿–er?]

hospedaje] demeure

deseò] desira [?]

lisonja] mensonge

aseo] [subrayado pero no glosado]

mancebo] garçon

huso] [?]

77r Los Iacintos y zeloso de si mismo [Titulillo: El zeloso de si mismo]

77r sauzes] arbores

soto] groue

No es seguro que todas las notas sean de la misma mano. Si son la huella de una sola persona, puede demostrar que los aprendices de lenguas echan mano de las lenguas que ya conocen para ayudarse.

Everardus, Patricius: Avendaño, Cristóbal de: Sermones del adviento, Madrid, viuda de Luis Sanchez, 1627.

Al pie de la portada: Patricius Euerardus.

A la cabeza de la portada: Cathalogo librorū P Euerardi inscriptus 1637 2077.C.11

¿Riesling?: Gongora: Todas las obras, ed. Hozes, Madrid, Emprenta del Reino, 1633.

Riesling no es español, pero firma con la rúbrica española.

1094.O.2

Glave, S: Hurtado de Mendoza, Antonio: Querer por solo querer Madrid, Iuan de la Cuesta, 1623.

Encuadernado con: Fiesta que se hizo en Aranjuez, Madrid, Iuan de la Cuesta, 1623.

Hoja de guarda: Du Bartes o Dcido Bartes.

Portada: S Glave.

1035.N.1530

Lotubaigne: Vega, Lope de: Arcadia, Valencia, junto al molino de Rovella, 1602 (Cat 1727: 406).

1014.U.21.

Portada ms: De Lotubaigne [?] 1626.

[Varias anotaciones en varias lenguas, quizás en letra italiana].

f. 1r Yerua q nace por las lagunas Gladiola. fr. Glars. enl.

f. 1v alamos] Al blanco olmo. Al. negro. Pioppo. Peuplier.

çarças] Pruni vimi nespinoso

2r adormidera] Papauero

trebol] Trefoglio

mosqueta] Rosa damasquina

marauillas] Fiore nostrales nato

Las encuadernaciones del Dr. Bates ofrecen un especial interés porque se dan unos treinta ejemplos de encuadernaciones típicamente españolas. Se trata de las típicas encuadernaciones económicas de la época. El material es hairsheep, un tipo de oveja.31 Como no hay una capa interior para reforzar la estructura, la encuadernación es típicamente flexible. Se liga sencillamente al bloque del texto con solo dos cosidos, arriba y abajo. En muchos casos el lomo lleva una inscripción horizontal, escrita en una letra gótica de gran tamaño que era arcaica en el s. XVII pero que seguía utilizándose para privilegios y libros de coro.

Cuando se miran estas treinta encuadernaciones en un grupo, tan auténticas, tan uniformes, es fácil imaginar que Bates compró todos sus libros en la misma librería madrileña y que se los hizo encuadernar allí. Pero es una fantasía, porque algunos de los libros encuadernados así se compraron de segunda mano. Aquí se encuentran los nombres del inglés Robert Baker y de los franceses (supongo) Dairel. De Baker hay cuatro ejemplos:

Andrada de Castel Blanco: Instrucion (Cat 1727:216).

Portada: Rob. Baker.

Hairsheep.

565.C.21

Hurtado de Mendoza, Diego: Guerra de Granada, Lisboa, Giraldo de la Viña, 1627.

Portada: Rob. Baker.

Reencuadenado.

1035.N.3

Ximenez de Urrea, Geronimo: Dialogo de la verdadera honra militar, Zaragoza,

Diego Dormer 1642 (Cat 1727:133 sv Ximenex).

Portada: Rob. Baker.

Última hoja de guarda, al revés: Maria Gonçales.

Hairsheep.

1029.K.11

Villamediana: Obras de don Iuan de Tarsis Conde de Villamediana, Madrid, Diego Diaz de la Carrera 1643. (Cat 1727: 124 sv Tassis).

Reencuadernado en tablas.

Portada: Rob. Baker.

1023.O.7

Los Dairel firmaron dos libros:

Grande de Tena, Pedro: Lagrimas panegiricas a la temprana muerte del gran poeta… Juan Perez de Montalban […] recogidas y publicadas por […] don Pedro Grande de Tena, Madrid, Imprenta del Reino, 1639 (Cat 1727:94 sv Lagrimas).

Encuadernado con: Para todos, En Madrid, a costa de la Hermandad de los

Libreros desta Corte; en casa de Antonio Duplastre, 1640.

Portada: Don Baltasar Dairel.

Reencuadernado en tablas

1035.N.19

Huerta, Jeronimo de: Problemas filosoficos, Madrid 1628 (Cat 1727: 295)

1024.F.31.

Hairsheep.

Portada: Don Gualtero Dairel.

[Gualtero no es un nombre español, y quizás refleja Walter o Gauthier].

[En la última hoja de guarda se han copiado refranes en español y francés].

Il est force de faire […] en detail, qui veut faire droit / en gros: et iniustice en petites choses, qui veut faire iustice /en grandes / Un ducat en la bourse fait plus de home, que dix mal despendus / La vigilance et presence du maistre engresse le cheval a la terre / soucier de son soulier et non de son pied / Sois sobre à aualler, et ie saray chiche a couler. / Poco mal espanta, y mucho amansa.

Dedo apedreado no puede apedrear bien

Arrastren la colcha, para que se goze la moça

Tras diez dias de ayunque de herrero, duerme al son el perro

Tañe el esquilon y duermen los sordos al son

Al son que llora la vieja, canta el cura en la Iglesia

No temas mancha, que sale con agua.

Las sentencias francesas quizá provengan de Pierre Charron, De la sagesse (1601). Los refranes que he subrayado se copian de La Pícara Justina (1605).

A modo de conclusión, puede ser demasiado romántico suponer que los libros de la Dr. Williams’s Library acusan la acción de una sola mente. Pero ciertos factores refuerzan la coherencia de esta colección: se trata de una biblioteca comprensiva, actual, bien escogida y compatible con los libros no hispanos que seguramente eran del Dr. Bates.

APÉNDICE

Libros impresos en España, Portugal y México 32

ACOSTA, Joseph: Historia natural y moral de las Indias, Madrid, Alonso Martin, 1608.

(Cat 1727: 39).

1039.M.4

ADAM DE LA PARRA, Juan: Apologetico contra el tirano y rebelde Verganza, y conjurados, Arzobispo de Lisboa, y sus parciales, en respuesta a los Doze Fundamentos del Padre Mascareñas, Zaragoza, Diego Dormer, 1642. (Cat 1727: 39).

Sobre João IV de Portugal (Bragança). Firmado L.D.I.A.D.L.P. (f. 7v).

Hairsheep. Título horizontal.33 Sin notas.

1039.M.14

ALCOCER, Fr. Juan de: Ceremonial de la missa, Madrid, Imprenta Real a costa de Pedro Lisao, 1614. (Cat 1727: 216 sv Alcoes).

Pergamino.

1014.R.2

ALEMÁN: Guzmán de Alfarache, I, Madrid, herederos de Juan Yñiguez y Lequerica, 1600 y II, Burgos, J. Bautista Varesio, 1619. (Cat 1727: 70 sv Guzman). 1094.0.18

ALONSO BARBA, Álvaro: Arte de los metales, Madrid, Imprenta del Reyno, 1640. (Cat 1727: 46).

Pergamino. Título horizontal añadido.

1061.M.22

ANDRADA DE CASTEL BLANCO: Instrucion. (Cat 1727: 216).

Portada: Rob. Baker.

Hairsheep.

565.C.21

AVENDAÑO, Cristóbal de: Sermones del adviento, Madrid, viuda de Luis Sánchez, 1627. (Cat 1727: 39).

Hairsheep. Título horizontal. Papel español reutilizado en la encuadernación.

Pie portada: Patricius Euerardus.

Cabeza portada: Cathalogo librorū P Euerardi inscriptus 1637.

2077.C.11

BAPTISTA, Fray Joam: Calendario romano perpetuo, Impr per Ant Ribeiro, 1588. (Cat 1727: 231).

BAXTER, James [error por Cristóbal de Tamariz]: Historia de los sanctos martyres de Cartuxa, que padecieron en Londres, Sevilla, 1584. (Cat 1727: 231).

BENTIVOGLIO: Relaciones del Cardenal Bentivollo, Madrid, Maria de Quiñones, 1638. (Cat 1727: 46).

Reencuadernado. Sin notas.

2016.D.13

BERMÚDEZ DE PEDRAZA: El secretario del rey, Madrid, Luis Sánchez, 1620.

Hairsheep. Título horizontal. Sin notas.

1058.M.7

BOCÁNGEL: Declamaciones castellanas, Madrid, a costa de Roberto Lorenço, 1640. (Cat 1727: 231).

Pergamino. Título vertical.

1022.T.26

BONET: Reduccion de las letras, Madrid, Francisco Abarca de Angelo, 1620. (Cat 1727: 46).

1038.H.11

CABRERA DE CÓRDOBA, Luis: Filipe Segundo, rey de España, Madrid, Luis Sánchez, 1619. (Cat 1727: 8).

Reencuadernado.

1052.L.20

CALDERÓN et al.: Parte Quinze. Comedias nuevas, escogidas de los mejores ingenios de España, Madrid, Melchor Sánchez, 1661. (Cat 1727: 56).

Tablas, cantos rojos. Sin notas.

1060.M.23

CAMÕES: Lusiada italiana de Paggi, Lisboa, per Henrico Valente de Oliveira, 1659. (Cat 1727: 252 sv Lusiada).

Pergamino. Título horizontal añadido. Sin notas.

1039.I.1

CANO, Melchor: De locis theologicis libri duodecim, Salamanca, Mathias Gastius, 1563. (Cat 1727: 7).

Pergamino sobre tablas. Título horizontal añadido.

Hoja de guarda anterior: «2s 6d».

1045.M.11

CARO DE TORRES, Francisco: Relacion de los servicios que hizo… Don Alonso de Sotomayor, Madrid, viuda de Cosme Delgado, 1620. (Cat 1727: 124; cf. BL, 1199.h.19).

Hairsheep. Lomo: Relacion de Torres 1620 escrito sobre título horizontal borrado.

Nota ms borrada en tapa.

Hoja de guarda: dibujo a lápiz de un hombre de pie y un hombre de rodillas.

1023.O.8

CARTAGENA, Alfonso de: De rebus Hispaniae Anacephaleosis, Alcalá, typis Antonii Duplastre, 1634. (Cat 1727: 113 sv Sanctii).

Hairsheep. Título horizontal. Sin notas.

2010.D.15

CASTILLO, Antonio de: El devoto peregrino, Madrid, Imprenta Real, 1656. (Cat 1727: 56). Reencuadernado, sin notas.

1015.0.1

CEBALLOS SAAVEDRA, Carlos: Ideas del pulpito y teatro de varios predicadores de España, primer tomo, Barcelona, en casa Sebastian y Iayme Matevad, 1638. (Cat 1727: 118 sv Saavedra).

Hairsheep. Título horizontal.

Portada: F. Banra Cruily.

1058.M.8

CERVANTES: Primera y segunda parte del ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha, Madrid, Imprenta Real, 1647. [Solo Parte I] (Cat 1727: 56).

Reencuadernado. Sin notas.

1077.N.3

CERVANTES: Segunda parte del ingenioso cavallero D. Quijote de la Mancha, Madrid, Imprenta Real, 1647. A costa de Iuan Antonio Bonet, y Francisco Serrano, mercaderes de libros [Pte II].

Reencuadernado, sin notas.

1077.N.4

FERNÁNDEZ DE RIBERA, Rodrigo: Meson del mundo, Madrid, Imprenta del Reyno, a costa de Alonso Pérez librero de su Mag., 1631. (Cat 1727: 369).

Pergamino. Tejuelo añadido.

1075.T.1

FRANCO FURT, Arnaldo (ps): El tribunal de la justa vengança, erigido contra los escritos de D. Francisco de Quevedo, maestro de errores […], Valencia, herederos de Felipe Mey, 1635. (Cat 1727: 276).

Pergamino.

1024.F.33

GALAZ Y BARAHONA, Francisco: Paradoxas, Madrid, Emprenta Real, 1625. (Cat 1727: 72 sv Galuz y Varahona).

Pergamino.

1010.N.15

GÓNGORA: Todas las obras, ed. Hozes, Madrid, Emprenta del Reino, 1633. (Cat 1727: 70).

Reencuadernado. Última hoja: garabatos que ocultan una nota. Letra española. Firmado Riesling con rúbrica.

Cantos pintados.

1094.O.2

GÓNGORA: Soledades [y Polifemo], ed. Salcedo Coronel, Madrid, Emprenta Real, 1636. (Cat 1727: 72).

Reencuadernado. Sin notas.

1094.O.6

GÓNGORA Y LOPE: Quatro comedias, Madrid, por L.S. a costa de Iuan Berrillo, 1617.

Pergamino. Título vertical.

1095.R.3

Notas ms a La firmeza de Isabela:

1v Descansa] soulagent

hierros] fer

callare] tacebo

paredes] walls

ya] [?]

estrellas] stars

faroles]watch towers

turbose] troubla

2r aleuosias] outrage

llora] pleurez [or –er?]

hoppedaje] demeure

deseò] desira [?]

lisonja] mensonge

aseo] [underlined but not glossed]

mancebo] garçon

huso] [?]

La última nota está en el f. 7v

77r Notas ms a Los Iacintos y zeloso de si mismo [Titulillo: El zeloso de si mismo]

77r sauzes] arbores

soto] groue

La última nota está en el f. 90v

141v La famosa comedia de las burlas, y renredos de Benito. Sin notas

196v El lacayo fingido. Sin notas.

GONZÁLEZ DÁ VILA, Gil: Compendio historico de las vidas de los gloriosos San Juan de Mata i S. Felix de Valois, patriarcas i fundadores de la Ilustrissima Orden de la Santissima Trinidad, Redencion de Cautivos, etc., Madrid, Francisco Martínez, 1630. (Cat 1727: 56 sv Compendio).

Reencuadernado.

1060.M.22

GRACIÁN: El heroe, 2.ª impression, Madrid, Diego Díaz, 1639. (Cat 1727: 286). Pergamino. Título vertical añadido.

1058.R.24

GRACIÁN: Arte de ingenio, Madrid, Iuan Sanchez, 1642. (Cat 1727: 286). Pergamino. Título vertical.

1063.P.32

GRANDE DE TENA, Pedro: Lagrimas panegiricas a la temprana muerte del gran poeta … Juan Perez de Montalban […] recogidas y publicadas por […] don Pedro Grande de Tena, Madrid, Imprenta del Reino, 1639. (Cat 1727: 94 sv Lagrimas).

Encuadernado con:

Para todos, en Madrid, a costa de la Hermandad de los Libreros desta Corte; en casa de Antonio Duplastre, 1640.

Portada: Don Baltasar Dairel.

Piel sobre tablas.

1035.N.19

GUTIÉRREZ DE GODOY, Dr. Juan: Tres discursos para provar que estan obligadas criar sus hijos a sus pechos todas las madres, quando tienen buena salud, Jaen, Pedro de la Cuesta, 1629. (Cat 1727: 72 sv Gutierez).

Hairsheep. Título horizontal.

1094.O.3

HORACIO: Horatio Flacco en lengua castellana, por Villen de Biedma, Granada, Sebastian de Mena, 1599. (Cat 1727: 15).

Reencuadernado.

1038.Q.3

HUERTA, Jerónimo de: Problemas filosoficos, Madrid, Iuan Gonçalez, 1628. (Cat 1727: 295).

1024.F.31

Hairsheep. Título horizontal. Portada: Don Gualtero Dairel.

Última hoja de guarda:

Il est force de faire […] en detail, qui veut faire droit / en gros: et iniustice en petites choses, qui veut faire iustice /en grandes / Un ducat en la bourse fait plus de home, que dix mal despendus / La vigilance et presence du maistre engresse le cheval a la terre / soucier de son soulier et non de son pied / Sois sobre à aualler, et ie saray chiche a couler. / Poco mal espanta, y mucho amansa.

Dedo apedreado no puede apedrear bien

Arrastren la colcha, para que se goze la moça

Tras diez dias de ayunque de herrero, duerme al son el perro

Tañe el esquilon y duermen los sordos al son

Al son que llora la vieja, canta el cura en la Iglesia

No temas mancha, que sale con agua

HURTADO DE MENDOZA, Antonio: Querer por solo querer, Madrid, Iuan de la Cuesta, 1623. (Cat 1727: 94 sv Mendoça).

Encuadernado con: Fiesta que se hizo en Aranjuez, Madrid, Iuan de la Cuesta, 1623.

Hoja de guarda: Du Bartes or Dcido Bartes.

Portada: S Glave.

Pergamino. Título sobreescrito.

Última hoja de guarda: [garabato] busons [?].

1035.N.1534

HURTADO DE MENDOZA, Diego: Guerra de Granada, Lisboa, Giraldo de la Viña, 1627. (Cat 1727: 94).

Portada: Rob. Baker.

Reencuadernado.

1035.N.3

INDEX: Index et catalogus Librorum prohibitorum, mandato Illustriss. ac Reuerendiss. D. D. Gasparis a Quiroga, Madrid, apud Alphonsum Gomesium, 1583. (Cat 1727: 103).

Hairsheep. Título horizontal.

2011.D.7

LÓPEZ BRAVO, Mateo: De rege et regendi ratione, Madrid, vidua Ludovici Sanctii, 1627. (Cat 1727: 85).

Pergamino. Título reescrito.

Portada: inscripción ms en español.

1030.M.4

LOSA, Francisco: Vida de Gregorio Lopez, México, Juan Ruyz, 1613. (Cat 1727: 316; CCPB000034121-5).

Pergamino.

1023.E.9

MALVEZZI: Sucesos principales de la monarquia de España, Madrid, Emprenta Real, 1640. (Cat 1727: 94).

Hairsheep. Título horizontal.

1035.N.16

MANUEL Y VASCONCELOS, Agustín: Vida y acciones del rey don Juan el Segundo, Decimotercero de Portugal, Madrid, Maria de Quiñones, 1639.

Pergamino. Título vertical en inglés: Life and actions of John II of Portugal.

1024.R.12

MANUEL Y VASCONCELOS, Agustín: Succession del señor rey don Filipe II en la Corona de Portugal, Madrid, Pedro Tazo, 1639. (Cat 1727: 406).

Pergamino. Título horizontal reescrito.

1095.R.18

MARIANA: Historia general de España, I, Madrid, por Carlos Sánchez a costa de Gabriel de Leon, mercader de libros, 1650. (Cat 1727: 20).

Tablas.

1123.N.12

MARIANA: Historia general de España, II, Madrid, por Carlos Sánchez a costa de Gabriel de Leon, mercader de libros, 1650.

Tablas.

1123.N.13

MÁRQUEZ, Fr. Juan: El governador christiano, Madrid, Imprenta del Reyno, 1640. (Cat 1727: 20).

Hairsheep. Título horizontal, sobreescrito.

1038.Q.4

MARTÍNEZ DE RIPALDA, Juan: Expositio brevis litterae magistri Sententiarum, Salamanca, ex officina Hyacinthi Tabernier Universitatis Typographi, 1635. (Cat 1727: 108).

Primera hoja de guarda: notas en latín sobre el asunto del libro. Los párrafos empiezan: «Año separata di cognoscit».

Portada: Ex dono optimi et jucun[CORTADO] disimi amici Jo Jo H.

Pergamino. Título reescrito.

2011.D.24

MATEOS BALLESTERO, Juan: Origen y dignidad de la caça, Madrid, Francisco Martínez, 1634. (Cat 1727: 46: sv Ballestro).

Pergamino. Sin título.

2037.C.16

MEJORES INGENIOS: Parte quince, Madrid, 1661.

Véase Calderon et al.

MÉNDEZ SILVA, Rodrigo: Catalogo real genealogico de España, Madrid, Diego Díaz de la Carrera, 1639. (Cat 1727: 387).

Hairsheep. Título horizontal, sobreescrito verticalmente. La encuadernación reusa un ms español.

1048.P.10

MENDOZA, Bernardino de: Comentarios… de lo sucedido en las Guerras de los Payses baxos, desde el año de 1567. hasta el de. 1577, Madrid, Pedro Madrigal, 1592. (Cat 1727: 94).

Reencuadernado.

1035.N.25

MORENO DE VARGAS, Bernabé: Discursos de la nobleza de España, Madrid, Maria de Quiñones, 1636. (Cat 1727: 130).

Portada: AntoHosco in Madrid Jan 4 1641.

Hoja de guarda: Paruis negatis [negatur?] Gloria / Magnis quies / 1641.

Pergamino. Título horizontal.

Muchas notas ms, incluyendo «Hosco, ex familia Fuscorum Patritia» (83r).

1024.R.6

NEBRIJA: Dictionarium Hisp & Lat, Madrid, ex Typographia Regia, 1638. (Cat 1727: 21).

1038.Q.11

NIEREMBERG, Juan Eusebio: Obras y dias, Madrid, María de Quiñones, 1641. (Cat 1727: 97).

Portada: Pr.6 R.

Reencuadernado.

1037.K.15

NIEREMBERG, Juan Eusebio: Corona virtuosa, y virtud coronada. En que se proponen los frutos de la Virtud de un Principe…, Madrid, Francisco Maroto, 1643. (Cat 1727: 97).

p. 199 col b: un pasaje sobre la vida de San Fernando está marcado de è alçò los ojos contra su Criador a è dio el espiritu a Dios; otros pasajes marcados.

p. 282a Vida de San Fernando: x en el margen contra Porque solia dezir, que a èl le tocaua cuidar de no obrar mal, y no lo que el Historiador auia de dezir.

Encuadernado con: Vida del dichoso y venerable Padre Marcelo Francisco Mastrilli, de la Compañia de Iesus, que muriò en el Iapon por la Fè de Christo…, Madrid,

María de Quiñones, 1640.

Reencuadernado.

2049.C.22

NIEREMBERG, Juan Eusebio: Curiosa y oculta filosofía, Madrid, Imprenta Real, 1643. (Cat 1727: 96).

Encuadernado con: Partida a la eternidad, Madrid, Imprenta Real, 1645. (Cat 1727: 97).

Reencuadernado.

Un pasaje de contenido pío marcado x: Oracion para humilarse el hombre delante de Dios, y renouar la contricion de sus pecados.

1037.K.18

NIEREMBERG, Juan Eusebio: De la diferencia entre lo temporal y eterno, 2.ª impr., Madrid, María de Quiñones, 1646. (Cat 1727: 96).

Reencuadernado.

2037.C.9

NUNES DO LEÃO, Duarte: Origem da lingoa portugueza, Lisboa, Pedro Craasbeeck, 1606. (Cat 1727: 96).

Hairsheep. Título horizontal sobreescrito.

1035.N.7

NÚÑEZ: Refranes, Valladolid, L. Sánchez, 1602. (Cat 1727: 96 y 395).

Pergamino. Título horizontal: Refranes en Re. Notas ms.

Se indican varios refranes:

1r Anden, moller √

1v Abad auari[n]to √

2r A besta comedora √

3v A burra vieja √

A bom amigo √

4r Al cabo √

Acuestate sin cena √

5r Acudid √

7r A como vale √

Acertado √

8v Adeuino √

10r Adelante √

A ellos padre √

16r Al medico +

17r Almoço amañado √

19v Al juego √

Alla vayas √

Almuerça √ √

20v Alegrias √

25v Al fin se canta √

27r A las malas lenguasv

86v Colorada: Colorada … costanilla

Con cada //

No habla co[n] … lengua

231v-232r: En la sección dedicada a las mujeres (de La muger del viñadero a La q mucho visita las santas) casi todos los refranes están marcados con [x]; asimismo ff. 232v-235r

260r mal largo

Mariquita

276r Muger, y viento √

277r Muchos besan manos √

278r Muchos amigos √

280v Nadie √

291v No assolegas √

292v No ay peor √

295r No hazella √

299r No diga nadie desta agua √

301r No ruegues a muger √

304r O asno dexouado] peguas corr to pegadas

306v O muerto] Whole page marked with wavy line

319r Pan de ayer √

343r Quando en casa √

347r Quando sabes √

347v Quando falares √

371v Quien da presto √

1075.L.20

NÚÑEZ, MAL LARA y GARAY: Refranes, Madrid, Juan de la Cuesta, 1619. (Cat 1727: 96).

Portada rasgada. Pergamino. Título vertical. Sin notas.

2009.F.19

ORTIZ DE SALCEDO, Francisco: Curia eclesiastica, Madrid, Francisco Martínez, 1634. (Cat 1727: 119).

Hairsheep. Título horizontal, escrito al revés, no es una mano española.

Portada: 08R.

1058.M.3

OWEN: Agudezas, Madrid, Francisco Sanz en la Imprenta del Reyno, 1674. (Cat 1727: 98).

Portada: Tho Hill.

2011.D.17

PÁRAMO, Luis de: De origine et progressu Officii Sanctae Inquisitionis… authore Ludouico à Paramo Boroxensi, Madrid, Ex Typographia Regia, 1598. (Cat 1727: 24).

Hairsheep. Título horizontal, sobreescrito verticalmente.

Última hoja de guarda: garabatos.

Portada: está correcto año 1640.

1038.Q.6

PELLICER SALAS OSSAU Y TOVAR, José de: El fenix, Madrid, Imprenta del Reyno, 1630. (Cat 1727: 387).

1093.T.1

García: la pasta del libro tiene las armas del Cardenal Leonor d’Estampes de Valençay, Arzobispo de Rheims (1585-1651).

PELLICER SALAS OSSAU Y TOVAR, José de: Virtudes, y vida espiritual de Ferdinando de Austria segundo del nombre emperador de romanos, Zaragoza, Diego Dormer, 1640. Traducido del latín de Guillaume Germé de Lamormain por Pellicer de Tovar (f †2r) Hairsheep. Título horizontal.

1096.L.4

PEREIRA, Bento: Thesouro da lingoa portuguesa, Lisboa, Paulo Craesbeeck, 1647. (Cat 1727: 24).

Pergamino, título horizontal añadido.

En las dos tapas: garabatos incluyendo «procurador… 1648».

1038.Q.9

PÉREZ DE MONTALBÁN: Sucessos prodigios de amor, Madrid, Juan González, 1628. (Cat 1727: 94).

Reencuadernado.

1035.N.20

PÉREZ DE MONTALBÁN: Vida, y Purgatorio de San Patricio, Madrid, Imprenta del Reyno, 1635. (Cat 1727: 335).

Hairsheep. Título horizontal.

1018.R.8

PÉREZ DE MONTALBÁN: Para todos, Madrid, 1640. Véase Grande de Tena.

PORREÑO, Baltasar: Dichos y hechos del Sr Felippe Segundo, Madrid, Lorenzo Suárez, 1639. (Cat 1727: 358).

Hairsheep. Título horizontal.

1063.G.19

PORREÑO, Baltasar: Vida y hechos del Cardenal Don Gil de Albornoz, Cuenca, Domingo de la Iglesia, 1626.

Hairsheep. Título horizontal.

157r: una sola nota X contra «podemos muy bien aplicar aquello que canto Virgilio in Cyri».

1063.G.18

PUENTE, Luis de la: Guia espiritual, 2.ª impr., Madrid, viuda de Alonso Martín, 1614. (Cat 1727: 105).

Reencuadernado.

2095.D.7

PUENTE, Luis de la: Vida del padre Baltasar Alvarez [SJ], Madrid, Luis Sánchez, 1615. (Cat 1727: 105).

García: en la portada y a mano se lee: «Delaprouacion de Madrid» [casa de aprobación]. El libro, pues, parece provenir del Noviciado de Madrid.

Pergamino sobre tablas.

2037.C.13

QUERINI, Sebastian: Manual de grandes, Madrid, Antonio Duplastre, 1640. (Cat 1727: 362).

Pergamino. Título horizontal añadido.

1095.R.2

REMÓN, Alonso: Proverbios de Salomon, Madrid, Diego Flamenco, 1625. (Cat 1727: 357).

Hairsheep. Título horizontal.

1064.I.33

REYES, Matías de los: Para algunos, Madrid, viuda de Iuan Sánchez, 1640. (Cat 1727: 119). Hairsheep. Título horizontal reescrito.

1018.K.18

RIBERA: Meson del mundo, Madrid, Imprenta del Reyno, 1631.

Pergamino.

1075.T.1

RIOJA, Francisco de [?]: Aristarco o censura de la proclamacion catolica de los catalanes [Barcelona, 1640?]. (Cat 1727: 39) [Madrid, 1640, según BL].

1060.M.6

RIPALDA, Jerónimo: Doctrina cristiana; Catecismo, Cuenca, 1628. (Cat 1727: 369).

1022.T.32

SÁNCHEZ DE LA BALLESTA, Alonso: Dictionario, Salamanca, Iuan y Andres Renaut, 1587. (Cat 1727: 46 sv Ballesta).

Hairsheep. Título horizontal.

1037.H.20

TAMAYO DE VARGAS, T.: Historia general de España, de Juan de Mariana, defendida, Toledo, D. Rodríguez, 1616. (Cat 1727: 130).

Pergamino liso, no español; título horizontal añadido, al revés.

1024.R.8

TAMAYO DE VARGAS, T.: Novedades antiguas de España; Flavio Lucio Dextro… defendido, Madrid, Pedro Tazo, 1624. (Cat 1727: 130).

Reencuadernado.

1024.R.7

TORRES, Fr. Juan de: Sustento del alma, Madrid, Imprenta Real, 1627. (Cat 1727: 398). Pergamino, título reescrito.

1022.T.30

VALLE DE LA CERDA, Luis: Avisos en materia de estado y guerra, para oprimir Rebeliones, y hazer pazes con enemigos armados, o tratar con subditos rebeldes, Madrid, Pedro Madrigal, 1599. (Cat 1727: 56 sv Cerda).

Pergamino liso sobre tablas, motivos florales dorados; cf. Agustín, 2003.D.16

2009.D.7

VASCONCELOS, Luís Mendes de: Do sitio de Lisboa. Dialogo, Lisboa, Luis Estupiñan, 1608. (Cat 1727: 406).

Hairsheep. Título horizontal.

1014.U.20

VEGA, Lope de: Arcadia, Valencia, junto al molino de Rovella [colofón: en casa de Juan Chrysotomo Garriz junto al molino de Rovella], 1602. (Cat 1727: 406).

Hairsheep. Título horizontal.

1014.U.21

Portada: De Lotubaigne [?] 1626.

Al margen (hasta el fol. 57) anotaciones de vocabulario:

f. 1r Yerua q nace por las lagunas Gladiola. fr. Glars. enl.

f. 1v alamos] Al blanco olmo. Al. negro. Pioppo. Peuplier.

çarças] Pruni vimi nespinoso

2r adormidera] Papauero

trebol] Trefoglio

mosqueta] Rosa damasquina

marauillas] Fiore nostrales nato

VEGA, Lope de: La hermosura de Angelica, Madrid, Pedro Madrigal, 1602. (Cat 1727: 406).

Reencuadernado.

1095.R.19

VEGA, Lope de y Don Luis de GÓNGORA: IV comedias, Madrid, 1617. (Cat 1727: 406).

Véase Gongora.

VEGA, Lope de: Doze comedias de Lope de Vega. Novena parte, Barcelona, Sebastian de Cormellas, 1618. (Cat 1727: 130).

Hairsheep. Título horizontal.

1024.R.5

VEGA, Lope de: El peregrino en su patria, Madrid, viuda de Alonso Martin, 1618. (Cat 1727: 406).

Hairsheep. Título horizontal sobreescrito verticalmente

Primera hoja de guarda: Sala de los 200<deu tachado> pere

2a hoja de guarda: Mano 1: El peregrino En su patria

Mano 2 De Lope de Vega / Alabado sea El

Verso hoja de guarda: Atye enbio

1095.R.4

VEGA, Lope de: Jerusalen conquistada, Madrid, Iuan de la Cuesta, 1609. (Cat 1727: 130).

Falta la portada.

Pergamino. Título horizontal.

Sin notas.

1024.R.4

VELÁSQUEZ, Joan Antonii: In Philippenses, Segovia, 1630. (Cat 1727: 31).

VELÁZQUEZ DE AZEBEDO, Juan: El fenix de Minerva y arte de memoria, Madrid, Juan Gonzalez, 1626. (Cat 1727: 130).

Hairsheep. Título horizontal.

1058.M.6

VERA Y ZÚÑIGA, Juan Antonio: Epitome de la vida i hechos del invicto emperador Carlos V, Madrid, viuda de Alonso Martin, 1622. (Cat 1727: 130 sv Veracuniga).

Pergamino. Título horizontal añadido: Vida de Carolo [sic] V. Veracuniga 1622.

Última hoja de guarda: notas a lápiz, incluyendo:

Loçania bravery

Carolus [por lo tanto se refieren al contenido del libro]

1023.O.12

VILLAMEDIANA: Obras de don Iuan de Tarsis Conde de Villamediana, Madrid, Diego

Díaz de la Carrera, 1643. (Cat 1727: 124 sv Tassis).

Reencuadernado en tablas s. XVII?

Portada: Rob. Baker.

1023.O.7

XIMÉNEZ DE URREA, Gerónimo: Dialogo de la verdadera honra militar, Zaragoza,

Diego Dormer, 1642. (Cat 1727: 133 sv Ximenex).

Portada: Rob. Baker.

Última hoja de guarda, al revés: Maria Gonçales.

Hairsheep. Título horizontal.

1029.K.11

Libros impresos en los Países Bajos españoles

AGUSTÍN, SAN: El alma del incomparable San Agustin sacada del cuerpo de sus Confessiones. Colegida por la Ilustrissima Señora Doña Anna Condessa de Argyll, Antwerpen, por Gerardo Wolschaten, 1622.

Pergamino liso sobre tablas, motivos florales dorados; cf. Agustín 2009.D.7

2003.D.16

ALDRETE, Bernardo de: Varias antiguedades de España, Antwerpen, Iuan Hafrey, 1614. (Cat 1727: 38).

Reencuadernado: motivo de una bellota en la tapa anterior.

1058.O.10

ARIAS MONTANO: Psalmi, Antwerpen, 1574. (Cat 1727: 35).

2016.D.21

BARTELEMONT: Dictionariolum, Antwerpen, apud Henricum Aertsens, 1662.

Última hoja de guarda: nombres ingleses.

Por far vino / Se deparas [depasas] con 1 quatro de agua fria / dexar con y dias / pan colar lo y puesto en / un prato de ago par dar color / dexar lo 3 4o 6 meses / hasta que sea claro.

2001.H.21

BORJA, Francisco de: Las obras en verso, Antwerpen, Emprenta Plantiniana, 1654.

Tablas.

2016.D.21

BOSCÁN Y GARCILASO: Obras, Antwerpen, 1597. (Cat 1727: 231).

1050.L.9

CARAMUEL Y LOBKOWITZ, Juan: Respuesta al Manifiesto del Reyno de Portugal, Antwerpen, Officina Plantiniana, 1642. (Cat 1727: 86).

Tablas s. XVII?

1008.Q.13

HUARTE: Examen de ingenios, Leiden, Iuan Pats, 1591.

Tablas.

Subrayados hasta el fol. 33v (el liro es de 304 folios).

1024.F.30

MENA: Todas las obras, Antwerpen, Martin Nucio, 1552. (Cat 1727: 335).

Hairsheep, solapas, la encuadernación reusa papel que se refiere a Lugdunum.

1023.F.12

NIEREMBERG: De adoratione in Spiritu et varietate, Antwerpen, ex Officina Plantiniana Balthasaris Moreti, 1631. (Cat 1727: 393).

Primera hoja de guarda: Sum Gulielmi [cortado] ‘Eρχεται νυξ.

Muchos signos marginal signs y subrayados.

Los subrayados incluyen:

213: Peritia artis in paruis ostenditur… Natura in minimis admirabilior est

218: Qui amat laudari, vult quid impossibile

254: ne sis velut sagittarius caecus

258: Perdimus tempus, dum non quaerimus aeternitatem

388: Nam nihil mali mors habet, nisi quod dedit vita

438: O felix iactura cordis, si Deus pro corde est!

Reencuadernado.

2002.C.26

NIEREMBERG: Theopoliticus, sive Brevis illucidatio et rationale divinorum operum, Antwerpen, ex Officina Plantiniana, 1641. (Cat 1727: 393).

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates‘Eρχεται νυξ.

Reencuadernado.

1043.F.21

PORREÑO, Baltasar: Dichos y hechos del rey Phelippe II. Impreso con: Emanuel Suyrero, Una breve descripcion del Pays Baxo, Bruxelles, por Francisco de Foppens, 1666. (Cat 1727: 262).

Encuadernación británica del s. XVII: cf. David Pearson: English Bookbinding Styles 1450-1800, Londres, British Library, 2004, lám. 14.

1049.L.12

QUEVEDO: Obras, 2 partes, Bruselas, Francisco Foppens, 1660-61.

1041.M.1, 1041.M.2

[ROJAS]: Celestina. Tragicomedia, [Antwerpen], Officina Plantiniana, 1599. (Cat 1727: 253).

Pergamino. Título horizontal añadido al revés: «Celestina: hispan 1599».

1039.I.8

SA, Manuel: Aphorismi confessariorum ex doctorum sententiis collecti auctore Emanuele Sa, Antwerpen, Ex Officina Ioachimi Trognaesii, 1599. (Cat 1727: 372).

Portada: Quae seminaueris, metes

Pergamino, sin título.

1094.R.26

SAAVEDRA FAJARDO: Idea de un principe politico christiano, Antwerpen, Ieronymo y Iuan Bapt Verdussen, 1659.

Tablas.

Notas a lápiz passim, especialmente «P» mayúscula.

1018.K.4

SANTA CRUZ, M. de: Floresta española, Bruselas, Roger Velpius, 1598.

Pergamino, sin título.

Canto inferior: F. espagnole.

1094.R.15

SOTO, Domingo de: Modus confessionis, Antwerpen, apud Bellerum, 1577. (Cat 1727: 356).

TERESA: Vida de la S Madre Teresa, Antwerpen, Plantin, 1630. (Cat 1727: 130).

TUNING, Gerard: Apophthegmata Graeca, Latina, Italica, Gallica, Hispanica, collecta à Geraerdo Tuningio Leidensi, I. C. [s.l.], ex Officina Plantiniana Rapelengii, 1609.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates.

Última hoja de guarda: docenas de números (de página, la mayoría tachados). Líneas 1-9 tachadas

Línea 10 tachada menos 22.31

Línea 11 tachada

Línea 12: x 78 79 xxx 99 101 102 103 104 106 110 x 113 114 115 116

Línea 13: 1 x 4 5 7 9 12 x x 16 17 22 24 x x 29 30 33 35 37 8

Línea 14 V

Línea 15 tachada

Línea 16: 127 op d d Italia [ ]

Línea 17: Itali op[er] [ ]

Línea 18: Gaddi

19-21 [ilegible]

2004.C.17

Libros impresos en Italia

ANTONIO, Nicolás: [Bibliotheca hispana nova], 2 tomos, Roma, ex Officina Nicolai Angeli Tinasci, 1672. (Cat 1727: 2).

Reencuadernado.

724.M.5; 724.M.6

GRACIÁN: El politico don Fernando, Milán, Iuan Baptista Bidel, 1646.

Pergamino con cartonnage, no español, título vertical caption.35

565.c.25.

LAS CASAS, C.: Vocabulario de las dos lenguas toscana y castellana, Venecia, Juan Antonio Iuliani, 1618.

Pergamino, título vertical.

1034.N.26

MANTUANO, Pedro: Advertencias a la historia de Juan de Mariana, Milán, Hieronimo Bordon, 1611. (Cat 1727: 94).

Pergamino. Título horizontal añadido.

1059.O.16

SOTO, Domingo de: Relectio F. Dominici Soto segobiensis… de ratione tegendi, et detergendi secretum, Venecia, apud Io. Baptistam à Porta, 1590.

Reencuadernado.

1004.R.21

VALERA, Cipriano: Dos tratados, en casa de Arnoldo Hatfildo, 1588.

Encuadernado con: Tratado para confirmar los pobres cativos de Berueria, en casa de Pedro Shorto, 1594.

Última hoja de guarda: Al pie de la letra. 53. A pies iuntillas 60. / hazer la salva 68. tenia que ver 26dd. 54. 32. / colmena. 106. parlor. 117. bevedizos. 124. / no pardonaran ni a costa, ni a habais. 107 / rasgũo de alfiler. 129. Ser solia. 132 / sin razones. 135. Chistar. 136 / Chrestibermejo 7. Liquidar. 13. selde 20. aora, aora. 23. / ansi. 28.

Las cifras se refieren al Tratado para confirmar los pobres cativos (selde = p. 20; ansi = Tratado p. 28).

2039.E.4

Libros no hispánicos firmados por Bates

BEMBO: Le prose, Florencia, appresso Lorenzo Torretino, 1548.

En la tapa: for Dr Bates 3 books.

1077.N.11

BOXHORN: Marci Zuerii Boxhornii Quaestiones romanae, Lugduni Batavorum, 1638.

Portada: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Tablas, sin notas.

2077.C.9

BUXTORFIUS: Johannis Buxtorfi Thesaurus grammaticus, Basilea, impensis Ludovici Regis, 1629.

Tablas; la encuadernación reusa papel impreso en inglés.

Hoja de guarda: William Bates his (?).

Jud.A.31

Capitula Patrum Hebraicè & Latinè edita, Londres, 1651.

Portada: Sum Gulielmi Bat[cortado] ‘Eρχεται νυξ.

Encuadernado con: Ioannis Seldenis De anno civili, Londres, 1644.

Tablas

Jud.D.19

CARDAN: Hieronymi Cardani De propria vita, París, apud Iacobum Villery, 1643.

Hoja de guarda: Sum Gulielm[cortado] ‘Eρχεται νυξ.

2093.G.21

FIDELIS, Cassandra: Epistolae & orationes, Padua, apud Franciscum Bolzettam, 1636.

Encuadernado con: Cereta, Laura: Epistolae, Padua, typis Sebastiani Sardi, 1640.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

2093.G.20

GAULMIN: De vita et morte Mosis libri tres, Gilbertus Gaulmyn… illustravit, París, apud Tussanum du Bray, 1629.

Pergamino.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates.

Sin notas.

Jud.I.3

GREGORIO DE NISA: Gregorii Episcopi… De euntibus Ierosolyma epistola, Hannover, Typis Wechelianis, 1607.

Portada: Sum Gulielmi Bates ex dono reginae pecuniae.

Pergamino. Sin notas.

1023.F.22

HULSIUS: A. Hulsii Nomenclator biblicus, Breda, typis Iohannis Waesberge, 1650.

Portada: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Reencuadernado.

Jud.B.12

IBN YAHYA: Paraphrasis Dn Iosephi Iachiadae in Danielem, Ámsterdam, apud Ioannem Ianssonium, 1633.

Portada: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Sin notas.

Jud.B.17

JORDINUS: Antonii Iordini… Hebraice radices, Lyon, sumptibus Claudii Landry, 1624.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates / eternitatem cogito.

Pergamino.

Jud.A.36

LAURO: Theatri Romani Orchestra Io Baptistae Lauri Perusini Dialogus, Roma, typis Andreae Phaei, 1625.

Portada: Sum Gulielmi Bates.

Verso hoja de guarda: pret 2\s/ 6\d/.

Pergamino, sin notas.

1047.N.9

NEMESIO: De natura hominis, Antwerpen, Plantin, 1565.

Portada: Sum Gulielmi Bates rodeando la marca del impresor.

Al texto griego sigue el latino. En la segunda secuencia hay notas mss al texto latino, en gran medida solo indicando los temas tratados. Fol. 65r: se subraya con una línea muy fina: canis visu auditu odoratu hominem superat.

Encuadernación blanda, corona sobre ‘AA’.

2002.C.25

NEPOS: De Excellentibus Viris, Augsburg, impensis Friderici Spori, 1640.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates / ex dono reginae pecuniae.

Reencuadernado. Sin notas.

1063.G.27

NIEREMBERG: De adoratione in Spiritu et varietate, Antwerpen, ex Officina Plantiniana Balthasaris Moreti, 1631. (Cat 1727: 393).

Véase arriba, Libros impresos en los Países Bajos españoles.

2002.c.26

OPTATO, San: Optati Afri Milevitani Episcopi De Schismate Donatistarum contra Parmenianum Donatistam Libri Septem. In eosdem notae & emendationes Merici Casauboni IS. F. Canonici Cantuarensis, Londres, typis Ioh. Legat, 1631.

Pergamino.

Portada: ‘Eρχεται νυξ.

Rodeando la marca del impresor: Sum Johannis Morris.

Verso hoja de guarda: Donavit Cl. & Am. Author Editionis.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates.

2002.C.24

PANVINIO: Expositiones litterales, et morales… per R.P. Pantaleonem Panvinium, Vicenza, apud Franciscum Grossum, 1612.

Portada, rodeando la marca del impresor: Sum Johañis Morris.

Cabeza de portada: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Pergamino. Sin notas.

2011.D.15

PAULO: Vita del Padre Paolo, dell’Ordine de’ Servi, Leiden, 1646.

Portada: Sum Gul: Bat[cortado].

Pergamino con cartonnage.

1050.N.13

PERSIO: Aulus Persius Flaccus His Satyres [tr.] Barten Holyday, Londres, W. Stansby, 1635.

Hoja de guarda: sũ Gulielmi Bates.

Hoja de guarda de enfrente: ex dono Reginae pecuniae.

Pergamino.

2001.C.3

PETIT: Samuelis Petiti Variarum lectionum libri iiii, París, apud Carolum Morellum, 1633.

Portada: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Pergamino, sin notas.

1041.M.3

PIUS: Epistola ad… Johannem Housonum… autore Th. Pio STD, Londres, Arn. Hatfieldus, 1603.

Portada: Sum Gulielmi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Pergamino, sin notas.

2051.C.15

POPMA: Ausonii Popma Frisii De Differentiis, Marburg, Nicolai Hampelii, 1635.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates / reginae pecuniae. / Vivere desisto vivere ut incipiam.

Tablas.

1063.G.7

ROBINSON, John: Observations divine and morall, 1625.

Hoja de guarda: Sum Gulilemi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Pergamino.

1017.L.12

S., J.: Catalogus universalis librorum omnium in bibliotheca Colegii Sionis… per J. S. Bibliothecarium ordine Alphabetico disposita, Londres, 1650.

Verso portada: RD Gulielmo Bates Ecclesiae S. Dunstani in occident. Apud Londinenses Ministro, et Colegii Sionensis è Curatoribus Septem-viris núnc uno…

LMDDQ. J.S Bibliothecarius 8\bris/ 9o 56.

Tablas. Sin notas.

712.D.2

SCRIVERIUS: Batavia illustrata e musaeo Petri Scriverii.

Portada: Sum Gulielmi Bates.

2022.F.19

SIMSON: Hieroglyphica animalium terrestrium… per Archibaldum Simsonum, Edinburgh, 1622.

Portada: Sum Gulilemi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Pergamino. Sin notas.

En las dos tapas: cálculos en holandés.

1023.O.3

SPANHEIM: Dubia evangelica… opera Friderici Spanhemii, Ginebra, sumpt. Iacobi Chouet, 1634.

Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates Londinatis / vivere desisto vivere ut incipiam.

Pret 10\s/.

Sin notas.

1075.O.6

SPANHEIM: Dubia evangelica… Pars tertia, Ginebra, sumpt. Iacobi Chouët, 1639. Sum Gulielmi Bates ex dono regine / vivere desisto vivere ut incipiam.

Pret jo\e/.

Sin notas.

1075.O.7

VOSS: Gerardi Ioannis Vossii Dissertatio gemina, Ámsterdam, apud Ioannem Blaeu, 1643.

Sum Gulilemi Bates ‘Eρχεται νυξ.

Pergamino, sin notas.

2024.D.17

ZUCCOLO, Lodovico: Considerationi politiche, e morali, Venecia, presso Marco Ginami, 1621.

Pergamino. Sin notas.

Hoja de guarda: io so correo di Dr Bates.

2039.D.2

Antiguos poseedores ingleses

BAKER, ROBERT:

ANDRADA: Instrucion

1035.G.23

HILL, Thomas Owen: Agudezas, Madrid, Francisco Sanz en la Imprenta del Reyno, 1674. (Cat 1727: 98).

2011.D.17

HURTADO DE MENDOZA, Diego: Guerra de Granada, Lisboa, Giraldo de la Viña, 1627.

1035.N.3

MORRIS, John:36 Optato, San: De Schismate Donatistarum, Londini, typis Ioh. Legat, 1631.

2002.C.24

PANVINIO: Expositiones litterales, et morales, Vicentiae, apud Franciscum Grossum, 1612.

2011.D.15

VILLAMEDIANA: Obras, Madrid, Diego Diaz de la Carrera. 1643. (Cat 1727: 124 sv Tassis).

1023.O.7

XIMÉNEZ DE URREA: Dialogo de la verdadera honra militar, Zaragoza, Diego Dormer 1642.

1029.K.11

MONEDA INGLESA:

CANO: De locis theologicis, Salamanca, Mathias Gastius, 1563.

Hoja de guarda anterior: «2s 6d»

1045.M.11

LAURO: Theatri Romani Orchestra Io Baptistae Lauri Perusini Dialogus, Roma, typis Andreae Phaei, 1625.

Verso hoja de guarda: pret 2\s/ 6\d/.

1047.N.9

Antiguos poseedores franceses

NOTAS EN FRANCÉS:

GÓNGORA Y LOPE: Quatro comedias, Madrid, 1617.

1095.R.3

NOMBRES FRANCESES:

CRUILY: Ceballos Saavedra, Carlos: Ideas del pulpito, Barcelona, en casa Sebastian y Iayme Matevad, 1638.

Portada: F. Banra Cruily.

1058.M.8

DAIREL, B: Grande de Tena, Pedro: Lagrimas panegiricas a la temprana muerte del gran poeta… Juan Perez de Montalban, Madrid, Imprenta del Reino, 1639.

Encuadernado con: Para todos, Madrid, a costa de la Hermandad de los Libreros desta Corte; en casa de Antonio Duplastre, 1640.

Portada: Don Baltasar Dairel.

1035.N.19

DAIREL, G: Huerta, Jerónimo de: Problemas filosoficos, Madrid, Iuan Gonçalez, 1628.

Portada: Don Gualtero Dairel.

Hoja de guarda: Brider l’asne par la quėuė.

1024.F.31

ESTAMPES DE VALENÇAY, Leonor: Pellicer Salas Ossau y Tovar, José de: El fenix, Madrid, Imprenta del Reyno, 1630.

García: la pasta del libro tiene las armas del Cardenal Leonor d’Estampes de Valençay, Arzobispo de Rheims (1585-1651).

1093.T.1

Antiguos poseedores españoles

HOSCO: Moreno de Vargas: Discursos de la nobleza de España, Madrid, María de Quiñones, 1636.

Portada: AntoHosco in Madrid Jan 4 1641.

Hoja de guarda: Paruis negatis [negatur?] Gloria / Magnis quies / 1641.

Nota: «Hosco, ex familia Fuscorum Patritia» (83r).

1024.R.6

NOVICIADO DE MADRID: Puente, Luis de la: Vida del padre Baltasar Alvarez [SJ].

Madrid, Luis Sánchez, 1615.

Portada: Delaprouacion de Madrid.

2037.C.13

Antiguos poseedores de nacionalidad desconocida

EVERARDUS: Avendaño, Cristóbal de: Sermones del adviento, Madrid, viuda de Luis Sánchez, 1627.

Encuadernación española.

Pie portada: Patricius Euerardus.

Cabeza portada: Cathalogo librorū P Euerardi inscriptus 1637.

2077.C.11

¿RIESLING?: GÓNGORA: Todas las obras, ed. Hozes, Madrid, Emprenta del Reino, 1633.

Riesling no es español, pero firma con la rúbrica española.

1094.O.2

GLAVE, S: Hurtado de Mendoza, Antonio: Querer por solo querer, Madrid, Iuan de la Cuesta, 1623.

Encuadernado con: Fiesta que se hizo en Aranjuez, Madrid, Iuan de la Cuesta, 1623.

Hoja de guarda: Du Bartes or Dcido Bartes.

Portada: S Glave.

1035.N.15

LOTUBAIGNE: Vega, Lope de: Arcadia, Valencia, junto al molino de Rovella, 1602.

Garcia: al margen (hasta el fol. 57) anotaciones en italiano (vocabulario).

Portada ms: De Lotubaigne [?] 1626. Also something at top.

f. 1r Yerua q nace por las lagunas Gladiola. fr. Glars. enl.

f. 1v alamos] Al blanco olmo. Al. negro. Pioppo. Peuplier.

çarças] Pruni vimi nespinoso

2r adormidera] Papauero

trebol] Trefoglio

mosqueta] Rosa damasquina

marauillas] Fiore nostrales nato

1014.U.21

BIBLIOGRAFÍA

ARAOZ, F. de (1992): De bene disponenda bibliotheca [Madrid: ex Officina Fra[n]cisci Martinez, 1631], presentación de Isabel Fonseca Ruiz; traducción de Lorenzo Ruiz Fidalgo. Madrid, Singular.

AYALA, J. M. (1986): «El Criticón de Gracián y el Filósofo autodidacto de Abentofail», en Gracián y su época, Zaragoza, Institución Fernando el Católico, pp. 255-269.

Bibliotheca Digbeiana, sive, Catalogus librorum in variis linguis editorum quos post Kenelmum Digbeium eruditiss. virum possedit illustrissimus Georgius Comes Bristol nuper defunctus: accedit & alia bibliotheca non minus copiosa & elegans : horum auctio habebitur Londini… Aprilis 19, 1680. Disponible en línea: <http://quod.lib.umich.edu/e/eebo/A35964.0001.001/1:2?rgn=div1;view=fulltext>.

BIRELL, T. A. (1976): The Library of John Morris: The Reconstruction of a Seventeenth-Century Collection, Londres, British Musem Publications.

CALDERÓN et al. (1661): Parte Quinze. Comedias nuevas, escogidas de los mejores ingenios de España, Madrid, Melchor Sanchez. (Cat 1727: 56). 1060. M.23.

CROSSLEY, James (ed.) (1855): The Diary and Correspondence of Dr John Worthington, vol. II, pt. 1 (3 vols. in 4; Manchester, Chetham Society, 1847-1888).

CRUICKSHANK, D. W. (1978): «“Literature” and the Book Trade in Golden-Age Spain», Modern Language Review, 73, pp. 799-824.

DEFOE, D. (1718): Memoirs of the Life and Eminent Conduct of that Learned and Reverend Divine, Daniel Williams, D.D. With some account of his scheme for the vigorous propagation of religion, etc. Londres, E. Curll.

FINCH, J. S. (1986): A Catalogue of the Libraries of Sir Thomas Browne and Dr Edward Browne, His Son, Leiden, Brill.

GARCÍA GÓMEZ, A. M. (1990): «Appendix C: A Seventeenth-Century Collection of Spanish Books, Including Andrada’s Instrucion, in Dr Williams’s Library, London», en To Defend Your Empire and Your Faith: Advice on a Global Strategy Offered c. 1590 to Philip, King of Spain and Portugal, by Manoel de Andrada Castel Blanco, translated from the Spanish and edited by P. E. H. Hair; with an account of Spanish material in Dr Williams’s Library, London, by A. M. García, Liverpool, Liverpool University Press for Department of History, University of Liverpool, pp. 265-271.

— (1993): Noticia y examen de una edición desconocida de El Político de Baltasar Gracián, Milán, 1646. Documentos A, 5, pp. 211-218 (p. 212).

— (1999): «Sir Richard Fanshawe y Querer por sólo querer de Antonio Hurtado de Mendoza: el cómo y el porqué de una traducción», en H. W. Sullivan, R. A. Galoppe y M. L. Stoutz (eds.): La comedia española y el teatro europeo del siglo XVII, Londres, Tamesis, pp. 120-142.

GASELEE, S. (1921): The Spanish Books in the Library of Samuel Pepys, Londres, Bibliographical Socity.

HENDRICKSON, D. S. (2015): Jesuit Polymath of Madrid: The Literary Enterprise of Juan Eusebio Nieremberg (1595-1658), Leiden, Brill.

JONES, S. K. (1948): Dr Williams and His Library, Friends of Dr Williams’s Library Inaugural Lecture 1947, Cambridge, Printed for the Society by W. Heffer & Sons.

KEEBLE, N. H. y G. F. NUTTALL (1991): Calendar of the Correspondence of Richard Baxter, Oxford, Clarendon Press, n.º 461 (I: 315-316).

Language of Bindings. Disponible en línea: <http://www.ligatus.org.uk/lob/search?search_api_views_fulltext=hairsheep&=Search>.

MASON, J. M. (1816): A Plea for Catholick Communion in the Church of God, Londres, Gale and Fenner.

MATTHEWS, G. (1934): Calamy Revised, Oxford, Clarendon Press.

MICHAEL, I. (2005): «Ex Bibliotheca Gondomariesi. John Bill, agente librero de sir Thomas Bodley, impresor real de Jacobo I y librero londinense del primer Conde de Gondomar», Avisos. Noticias de la Real Biblioteca, 45.

Oxford Dictionary of National Biography (ODNB), entrada Wykes, D. L.

ROBERTS, J. (1997): «Importing Books for Oxford, 1500-1640», en J. P. Carley y C. G. C. Tite (eds.): Books and Collectors 1200-1700: Essays Presented to Andrew Watson, Londres, The British Library, pp. 317-333 (p. 328).

SAMUEL WILKINSON, Alexander y Alejandra ULLA LORENZO (eds.) (2016): Iberian books: Books published in Spain, Portugal and the New World or elsewhere in Spanish or Portuguese between 1601 and 1650. Volumes II & III, Leiden, Brill.

TAYLOR, Barry: The Spanish Books of Sir Thomas Browne. Disponible en línea: <http://britishlibrary.typepad.co.uk/european>.

The Diary of Samuel Pepys. Daily entries from the 17th century London diary. Disponible en línea: <http://www.pepysdiary.com/diary/1662/08/17/>.

The Diary of Samuel Pepys: A New and Complete Transcription, Robert Latham y William Matthews (eds.), Londres, Bell & Hyman, 1985, vol. X.

«Three Translators of Góngora and Other Poets During the Seventeenth Century», Revue Hispanique, 113, 1920, pp. 180-156; 311-316.

UNGERER, G. (1965): «The Printing of Spanish Books in Elizabethan England», The Library, 5.ª serie, 20, pp. 177-229, Appendix I: Books of Hispanic Interest in John Dee’s Private Library (pp. 220-222); Appendix II: Sir William Cecil: Collector of Spanish Books’ (pp. 222-229).

WILSON, E. M. y D. W. CRUICKSHANK (1980): Samuel Pepys’s Spanish Plays, Londres, The Bibliographical Society.

NOTA. La bibliografía citada demuestra que mi deuda para con el profesor García, quien además de sus publicaciones me pasó sus apuntes personales, es más que evidente. Menos obvia es la sincera gratitud que quisiera extender a la Sra. Jane Giscombe, Conservator (Research and teaching), quien me ha mostrado muchos libros que llevan encuadernaciones en «hairsheep» o notas manuscritas del Dr. Bates.

1. The Diary of Samuel Pepys. Daily entries from the 17th century London diary. Disponible en línea: <http://www.pepysdiary.com/diary/1662/08/17/>.

2. S. Gaselee: The Spanish Books in the Library of Samuel Pepys, Londres, The Bibliographical Society, 1921.

3. E. M. Wilson y D. W. Cruickshank: Samuel Pepys’s Spanish Plays, Londres, The Bibliographical Society, 1980.

4. A. M. García-Gómez: «Appendix C: A Seventeenth-Century Collection of Spanish Books, Including Andrada’s Instrucion, in Dr Williams’s Library, London», en To Defend Your Empire and Your Faith: Advice on a Global Strategy Offered c. 1590 to Philip, King of Spain and Portugal, by Manoel de Andrada Castel Blanco, translated from the Spanish and edited by P. E. H. Hair; with an account of Spanish material in Dr Williams’s Library, London, by A. M. García, Liverpool, Liverpool University Press for Department of History, University of Liverpool, 1990, pp. 265-271.

5. Para su vida, véase D. L. Wykes, en Oxford Dictionary of National Biography (ODNB).

6. D. Defoe: Memoirs of the Life and Eminent Conduct of that Learned and Reverend Divine, Daniel Williams, D. D. With some account of his scheme for the vigorous propagation of religion, etc., Londres, E. Curll, 1718, p. 56.

7. «… as he is styled by Mr Hervey», J. M. Mason: A Plea for Catholick Communion in the Church of God, Londres, Gale and Fenner, 1816, p. 266.

8. S. K. Jones: Dr Williams and His Library, Friends of Dr Williams’s Library Inaugural Lecture 1947, Cambridge, Printed for the Society by W. Heffer & Sons, 1948.

9. Gregorio de Nisa, Gregorii Episcopi… De euntibus Ierosolyma epistola, Hannover, Typis Wechelianis, 1607. Portada: Sum Gulielmi Bates ex dono reginae pecuniae. 1023.F.22. Nepote, De Excellentibus Viris, Augsburg, impensis Friderici Spori, 1640. Fly: Sum Gulielmi Bates / ex dono reginae pecuniae. 1063.G.27. Persio, Aulus Persius Flaccus His Satyres [tr.] Barten Holyday, London, W. Stansby, 1635. Hoja de guarda: sũ Gulielmi Bates. Hoja de guarda: ex dono Reginae pecuniae. 2001.C.3.

10. Spanheim, Dubia evangelica… opera Friderici Spanhemii, Geneva, sumpt. Iacobi Chouet, 1634. Hoja de guarda: Sum Gulielmi Bates Londinatis / vivere desisto vivere ut incipiam. Pret 10\s/. 1075.O.6.

11. G. Matthews: Calamy Revised, Oxford, Clarendon Press, 1934, p. 114, citando James Crossley (ed.): The Diary and Correspondence of Dr John Worthington, vol. II, pt. 1 (1855) (3 vols in 4; Manchester, Chetham Society, 1847-1888). Debo esta referencia a la gentileza de Giles Mandelbrote.

12. Bates a Richard Baxter, 17 de junio de 1658: N. H. Keeble y G. F. Nuttall: Calendar of the Correspondence of Richard Baxter, Oxford, Clarendon Press, 1991, no. 461 (I, 315-316).

13. Calderon et al.: Parte Quinze. Comedias nuevas, escogidas de los mejores ingenios de España, Madrid, Melchor Sánchez, 1661 (Cat 1727: 56), 1060.M.23.

14. Bates a Richard Baxter, 2 de agosto de 1658: Keeble; Nuttall, n. 469 (I, 320-321).

15. F. de Araoz: De bene disponenda bibliotheca [Madrid: ex Officina Fra[n]cisci Martinez, 1631], presentación de Isabel Fonseca Ruiz; traducción de Lorenzo Ruiz Fidalgo, Madrid, Singular, 1992.

16. Araoz no menciona a cuatro autores predilectos de Bates –Góngora, Calderón, Gracián y Nieremberg– quizá porque en 1631 o no se habían editado (Calderón en 1636, Gracián en 1637) o apenas habían empezado a circular de forma impresa (Góngora en 1627, Nieremberg en 1629).

17. A. M. García Gómez: Noticia y examen de una edición desconocida de El Político de Baltasar Gracián, Milán, 1646. Documentos A, 1993, 5, pp. 211-18 (p. 212).

18. To Defend Your Empire and Your Faith, p. 11.

19. D. S. Hendrickson: Jesuit Polymath of Madrid: The Literary Enterprise of Juan Eusebio Nieremberg (1595-1658), Leiden, Brill, 2015.

20. A. M. García Gómez: Noticia y examen de una edición desconocida de El Político de Baltasar Gracián.

21. Rycart fue el primero en llamar la atención a la coincidencia. Ayala sin embargo señala que el Philosophus latino es posterior al Criticón: J. M. Ayala: «El Criticón de Gracián y el Filósofo autodidacto de Abentofail», en Gracián y su época, Zaragoza, Institución Fernando el Católico, 1986, pp. 255-269.

22. «Three Translators of Góngora and Other Poets During the Seventeenth Century», Revue Hispanique, 113, 1920, pp. 180-256; 311-316.

23. D. W. Cruickshank: «“Literature” and the Book Trade in Golden-Age Spain», Modern Language Review, 73, 1978, pp. 799-824.

24. Alexander Samuel Wilkinson y Alejandra Ulla Lorenzo (eds.): Iberian books: Books published in Spain, Portugal and the New World or elsewhere in Spanish or Portuguese between 1601 and 1650 Volumes II & III, Leiden, Brill, 2016.

25. Robert Latham y William Matthews (eds.): The Diary of Samuel Pepys: A New and Complete Transcription, Londres, Bell & Hyman, 1985, vol. X, p. 220.

26. Bibliotheca Digbeiana, sive, Catalogus librorum in variis linguis editorum quos post Kenelmum Digbeium eruditiss. virum possedit illustrissimus Georgius Comes Bristol nuper defunctus: accedit & alia bibliotheca non minus copiosa & elegans : horum auctio habebitur Londini … Aprilis 19, 1680. Disponible en línea: <http://quod.lib.umich.edu/e/eebo/A35964.0001.00 1/1:2?rgn=div1;view=fulltext>.

27. J. S. Finch: A Catalogue of the Libraries of Sir Thomas Browne and Dr Edward Browne, His Son, Leiden, Brill, 1986. Barry Taylor: The Spanish Books of Sir Thomas Browne. Disponible en línea: <http://britishlibrary.typepad.co.uk/european/>. Para una generación anterior, véase G. Ungerer: «The Printing of Spanish Books in Elizabethan England», The Library, 5.ª serie, 20, 1965, pp. 177-229, Appendix I: Books of Hispanic Interest in John Dee’s Private Library, pp. 220-22; Appendix II: Sir William Cecil: Collector of Spanish Books’, pp. 222-229.

28. Cruickshank Wilson: Samuel Pepys’s Spanish Plays, p. 1. The Diary of Samuel Pepys, ed. Latham and Matthews, vol. X, p. 220.

29. J. Roberts: «Importing Books for Oxford, 1500-1640», en J. P. Carley y C. G. C. Tite (eds.): Books and Collectors 1200-1700: Essays Presented to Andrew Watson, Londres, The British Library, 1997, pp. 317-333, esp. p. 328. I. Michael: «Ex Bibliotheca Gondomariesi. John Bill, agente librero de sir Thomas Bodley, impresor real de Jacobo I y librero londinense del primer Conde de Gondomar», Avisos. Noticias de la Real Biblioteca, 45, 2005.

30. A. M. García Gómez: «Sir Richard Fanshawe y Querer por sólo querer de Antonio Hurtado de Mendoza: el cómo y el porqué de una traducción», en H. W. Sullivan, R. A. Galoppe y M. L. Stoutz (eds.): La comedia española y el teatro europeo del siglo XVII, Londres, Tamesis, 1999, pp. 120-142.

31. «Sheep whose skin carries a high proportion of coarse hairs as opposed to fine wool hairs. The leather produced from these skins has a finer and tougher grain than that made from wool-bearing sheep, and as a result, the processed skin resembles that of the goat and they are frequently hard if not impossible to tell apart by visual means alone». Disponible en línea: <http://www.ligatus.org.uk/lob/search?search_api_views_fulltext=hairsheep&=Search>.

32. Los lugares de impresión se dan en su forma local actual. Abreviaturas: Cat 1727: Bibliothecae quam vir doctus, & admodum Reverendus, Daniel Williams, S.T.P. Bono publico legavit, catalogus, Londini: Typis Jacobi Bettenham, 1727, citado por página. CCPB: Catálogo Colectivo del Patrimonio Bibliográfico Español: Disponible en línea: <http://ccpb_opac.mcu.es>. BL: British Library. s.l.: sine loco.

33. El título está escrito para leerse cuando el libro está con la tapa anterior arriba.

34. A. M. García Gómez: Sir Richard Fanshawe y Querer por sólo querer de Antonio Hurtado de Mendoza: el cómo y el porqué de una traducción.

35. Ángel M. García Gómez: «Noticia y examen de una edición desconocida de El Político de Baltasar Gracián: Milán, 1646», Documentos A, 5, 1993, pp. 211-218.

36. T. A. Birrell: The Library of John Morris: The Reconstruction of a Seventeenth-Century Collection, Londres, British Library, 1976.

THE ACQUISITION OF SPANISH CHAPBOOKS BY THE BRITISH MUSEUM LIBRARY IN THE NINETEENTH CENTURY: OWNER, DEALERS AND DONORS

Geoff West British Library

The Spanish verse chapbooks, or pliegos poéticos, of the sixteenth and seventeenth centuries in the British Library have been fully catalogued and documented. The first by Arthur Lee-Francis Askins; the second by María Cruz García de Enterría.1 Not so, until lately, those of the eighteenth and nineteenth centuries. The digitisation of more than 4500 items, undertaken by Cambridge University and the British Library as part of the AHRC’s ‘Representing Wrongdoing’ project, has changed the situation.2 The works have now been catalogued to modern rare book standards at Cambridge UL and are available via the digital library of Cambridge University.3 However, much work remains to be done before we have a complete picture of the seventeenth and eighteenth-century literatura de cordel that the Library holds. Some volumes were missed or deliberately excluded from the digitization, and no prose chapbooks were digitized, unless they were bound –by chance– together with verse chapbooks.

This paper is based on the chapbooks included in ‘Representing Wrongdoing’, supplemented by information from the archives of the British Library (i.e. the former Dept. of Printed Books of the British Museum, 1836-1973).4 It focuses on ten significant acquisitions of verse chapbooks in the nineteenth century. These are:

1 Before 1838. 6 volumes (380 items). British Library shelfmark T.1953-1958. Holcroft sale, King & Lochée (London), lot 534 ‘relacions [sic] varias, 1679-’, 13/01/1807, £3 16s. (Manuscript note (T.1955): ‘Holcroft Sale 1807 6 voll. 3. 16. 0.’)

These six volumes once belonged to the dramatist and radical Thomas Holcroft (1745-1809). Little else is known at present of their history: even how they were acquired by the British Museum Library, whether by donation or purchase. Each volume has a small crown green donation stamp, but with no date. This kind of stamp was applied retrospectively and indeed relatively recently when the mode of acquisition was unknown. Some of the volumes also retain a Montague House shelfmark or some other early indication of BM ownership (e.g. the subject classification: ‘Poetae Hispani’) and were thus acquired before 1838 and the move from that location to the present British Museum building. No books were stamped by the Museum between mid-1835 and 1836 and few in 1834, so this is a possible, but far from certain, date of accession.5

The sale catalogue’s dating of ‘1679, &c.’- seems altogether too early.6 The majority of the chapbooks date from the second half of the eighteenth century. Almost all are in verse and include ballads (romances, relaciones), coplas, and many coloquios, pasillos and relaciones de comedias (these last especially in T.1953).

2 1844, July 4. 1 volume (81 items). BL shelfmark 1072.g.27. John Black sale, Sotheby’s, lot 3052, ‘Spanish Romances. A Collection of Spanish Romances, Popular tales, &c. mostly in verse, cuts’, 04/07/1844.7 Purchased from Thomas Rodd, 18/-.

The spine title gives the dating as ‘Tracts 1813-21’, although some of the many undated pliegos (e.g. those sold in Madrid by Andrés de Sotos) probably date from the late eighteenth century. The volume contains largely narrative works (some in prose), plus some coplas, canciones and popular religious works.

3 1847 2 volumes (89, 32 items). BL shelfmarks G.11303, G.11304. Thomas Grenville donation.

G.11303. The BL General Catalogue states: ‘A collection of 89 Romances in verse, printed chiefly at Barcelona and Valencia about 1820 to 1830’. Exceptionally no. 69, the tale of the ‘rústico labrador’ or crafty farmer who deceived two merchants, is in prose. The majority of the chapbooks in the volume were printed in Barcelona in the 18th century and some, those printed by Juan Jolis, date from the first half. However, very many are undated; those that are were printed 1816-26. In addition to the ballads, the volume also contains coplas, jotas and glosas.

Unlike many Grenville volumes there is no slip inserted in his hand, which might have provided information about immediate provenance. The binding is 19th-century French (by Thouvenin, of Paris) and an unknown person paid £1 16s. for the book sometime between ca. 1830 and 1846 according to a pencil note (recto of the flyleaf).

G.11304. The BL catalogue record is: ‘A collection of seventeen Romances or chapbook ballads printed at Cordova, Malaga, etc.’, with an arguably too early date of ca. 1700? One chapbook bears the date 1777. The one work printed in Córdoba by García Rodríguez de la Torre can be dated to between 1768-1810, and the eight by Luis de Ramos y Coria to 1798-1825.8 The one Málaga imprint by Félix Casas y Martínez may be late 18th century.

Again there is no Grenville slip in book. However, the recto of the flyleaf has a note in manuscript: ‘Romances recogidos por Don W. V. Fitz-Gerald, viandante en España’. The next leaf recto has a ‘Tabla de los Romances contenidos en este Libro’. Unfortunately, it has not been possible to identify Mr Fitz-Gerald.

The next four purchases need to be taken together, as material from the first three was re-ordered and re-bound in the Museum to create the present volumes. The fourth contains Portuguese chapbooks and was bound separately (1074.g.25). However, it contains just 19 items.

4 1860, 12 April. ‘1230 Spanish Romances, Songs, Mysteries’. Purchased from T. & W. Boone £26.

5 1863, 22 July. ‘Collection of Spanish chapbooks forming 10 volumes’. Purchased from Frederick Molini, £10.

6 1863, 6 November. ‘127 Spanish Chap Books (in sheets)’. Purchased from T. & W. Boone, £4 15s 3d.

7 1863, 6 November. BL shelfmark 1074.g.25 (19 items). ‘104 Romances, Ballads, Comedies [etc.] in Portuguese. Purchased from T. & W. Boone.

This mare magnum of literatura de cordel was rebound in 14 volumes, but at two groups of shelfmarks: 1074.g.23-28; 11450.ee.6 and 11450.f.23-28. 1074.g.28 is in 2 volumes. Thus, ten volumes contain items acquired on different dates and from the two different dealers. The arrangement can be summarized wherein the majority of items were acquired by the first named dealer:

1074.g.23 (Molini + Boone)

1074.g.24 (Molini + Boone)

1074.g.25 (Boone, no. 7 - Portuguese)

1074.g.26 (Boone)

1074.g.27 (Boone + Molini)

1074.g.28 v.1 (Boone no. 6 + Molini)

1074.g.28 v.2 (Molini + Boone no. 6)

11450.ee.6 (Boone + Molini)

11450.f.23. (Molini + Boone)

11450.f.24. (Boone)

11450.f.25. (Boone)

11450.f.26. (Boone + Molini)

11450.f.27. (Boone + Molini)

11450.f.28. (Molini + Boone)

The six volumes at the 1074 etc. shelfmarks all contain handwritten title pages, e.g. ‘Spanish and Catalan chapbooks. A collection of histories, romances, ballads &c printed at A-Z [Almería, Barcelona, Cuenca, Durango, Granada, Guadalajara, Logroño, Madrid, Manresa, Murcia, Pamplona, Reus, Santander, Sevilla, Teruel, Valladolid, Vitoria and Zaragoza] between the years 1780 and 1860’ (1074.g.24). Unusually these title pages would appear to have been created in the Museum as the pliegos came from two different dealers, in 1860 and 1863. The place of printing of the chapbooks in this volume and the date range is an accurate summary of those acquired at the three sales.

Unfortunately, the chapbooks themselves and the Museum archives yield no indication of the provenance of these pliegos. The invoice for the 127 Spanish chap books ‘in sheets’ has been added to an invoice for three books purchased in Paris in 1863 at the sale of the library of Count Carlo Archinto, an Italian nobleman (1669-1732).9 The 104 romances in Portuguese are appended to an invoice of books purchased at the sale of the library of J. H. R. Chichester, whose extensive library contained a very small quantity of Spanish material which was auctioned at Sotheby’s on 19 January 1863. However, the romances etc. are not listed in that catalogue. There appear to be some 85 Portuguese items unaccounted for from the chapbooks so far surveyed.10

In addition to the collections of chapbooks, the Museum acquired 146 broadsides and single sheets on 12 April 1860, 22 July 1863 and 6 November 1863. The first date presumably refers to the first purchase from Boone. The second refers to a purchase from Molini, not from the purchase already discussed, but more likely from a ‘Collection of Broadsides’ (price £3) that also appears on the same invoice. The six items dated 6 November are all in Portuguese and thus most probably form part of the second purchase from Boone on that date. The sheets have been bound at shelfmark 11450.k.1 and are described by the General Catalogue as ‘[A collection of Spanish and Portuguese poems and ballads, also hymns to saints, etc. Printed on single sheets at Barcelona, Bilboa [sic], Logroño, Madrid, Valencia, Villafranca, Saragossa and Lisbon.] (Barcelona, Bilboa [sic], etc., 1840-62.). Additionally, some works are in Catalan. The volume has a handwritten title page similar to those inserted in the six volumes referred to above. The sheets were bound separately from the chapbooks because of the difference in size.11 Clearly the small number of Portuguese items does little to account for the shortfall in the number of Portuguese items purchased at the time which have so far been located.

8 1866, 22 December. 1 volume (74 items). BL shelfmark 11451.ee.39. ‘El hijo del verdugo [no. 1], etc. 72 Romances (various). 1 vol.’ Purchased Quaritch £1 8s.

The majority of the items were printed in Valladolid (Dámaso Santarem), and Córdoba (Luis de Ramos y Coria or Rafael García Rodríguez). Many are undated. Dated items include nos. 1, 7 and 14 (Barcelona Estivill: 1830, 1831) and no. 40 (Valencia: Laborda, 1822).

The history of the volume is not known. However, it has a French bookseller’s label on the verso of the flyleaf.

9 1885, 4 February. 3 volumes (157, 117, 54 items). BL shelfmarks 11450.h.4, 5 and 6. ‘Colección de Romances. Varios. 2 vols. in 4to hfbd.’, purchased from Quaritch £15. ‘Romances in 4to vellum’, purchased from Quaritch £5. ‘Popular Romances (Spanish) in 4to…’. Purchased from Quaritch £2 5s.

11450.h.4. The General Catalogue entry reads: ‘[Spanish Chapbooks. In verse.] 157 pieces. ([Madrid, Valencia, Cordoba, etc.], 1758-1859.)’. Most items were printed in Valencia at the Laborda press, or in Córdoba (Rafael García Rodríguez). Others were printed at Barcelona, Játiva, Cádiz, Málaga, Puerto de Sta. María, Madrid, Valladolid and Salamanca. Many have no imprint and most have no date of printing. The overall arrangement is broadly chronological through the 18th and 19th centuries, and then by printer and number within publisher’s series. No. 12 has no imprint, but a note on the final leaf in ms. records: ‘se compró el día 6 de noviembre del año 1753’. Nos. 85-86 (Madrid: Marés, 1859, 1858) were purchased from Boone, 12 April 1860.

11450.h.5. The General Catalogue entry reads: ‘[Spanish Chapbooks, for the most part romances. In verse. 114 pieces. ([Cordova, etc.], 1757-1837).’ Most items were indeed printed in Córdoba (García Rodríguez), plus Valencia (Laborda press), Málaga (Luis de Carreras), and Barcelona (Ignacio Estivill). The earliest dated items were printed at the Laborda press (1757) and nos. 74 and 88 in Madrid (F. X. García, 1759, 1758). The arrangement of the items is very confused.

11450.h.6. The General Catalogue has no entry for the volume as a whole, which contains 54 items. The spine title is ‘Spanish Chapbooks, 1750-1840’. The works are arranged broadly chronologically from 1753: a ms. note on the last leaf of no. 2 records: ‘se compró en Madrid el día 3 de noviembre de 1753’. The owner appears to have been one ‘Alphonse, natural de Xerez de la Frontera’ (t.p.). Many chapbooks are undated. Dated items include nos. 4-5 (Madrid: F.X. García, 1759). The majority of items were printed at Córdoba (García Rodríguez). The final item provides the end date: printed at Valencia (I. Mompié de Monteagudo) in 1840.

The history of these volumes before their arrival in the Museum is not known.

10 1890, 17 December. 10 volumes. BL shelfmarks 12330.l.1-10. Cosens sale, Sotheby’s, lot 3798 ‘Romances, Autos, Poesias, Historias, &c. Espanoles, a Collection of upwards of 550 Spanish Chap-Books… in Prose and Verse, 7 vol…. and 3 vol.’, 11/11/1890. Purchased Quaritch £5 10s.

Volumes 12330.l.3-7 contain prose pliegos and fell outside the scope of the ‘Wrongdoing’ Project. The British Library’s General Catalogue gives an idea of the geographical coverage of the collection of verse chapbooks and the ascribed date range again covers the approximate 100-year period from the mid-18th to the mid-19th century. The contents embrace the full range of genres of literatura de cordel.

12330.l.1. (94 items): ‘[A Collection of Spanish Chapbooks. In prose and verse.] ([Madrid, Coruña, Cordova, etc.], 1813-21.)’

12330.l.2. (103 items): ‘[A Collection of Spanish Chapbooks in verse.] ([Madrid, Carmona, Jerez, etc.], 1856-81.)’

12330.l.8. (65 items): ‘[A Collection of Spanish Chapbooks. In prose and verse.] ([Barcelona, Reus, Madrid, etc.], 1844-63.)’

12330.l.9. (56 items): ‘[A Collection of Spanish Chapbooks. In prose and verse.] ([Barcelona, Reus, Madrid, etc.], 1844-63.)’

12330.l.10. (92 items): ‘[A Collection of Spanish Chapbooks. In prose and verse.] ([Valladolid, Tortosa, Zaragoza, etc.], 1762-1861.)’

Each volume is preceded by a handwritten index. In addition, 12330.l.8 notes ‘Collected in Barcelona and Zaragoza, *** 1863, for my friend F. W. C. GM’; 12330.l.9: ‘Collected at Madrid and Valladolid, April 1864. GM’; 12330.l.10: ‘Collected at Saragossa, 1865. GM’. Indexes (in Spanish) in are in GM’s hand. The identity of the first collector is not known. GM was Cosens’ librarian George Merry.

The Museum also bid –unsuccessfully– for item 3506 at the sale: ‘Pliegos sueltos. A Collection of Spanish Ballads, etc…. uncut. Small 4to. Cadiz, 1800-02.’ The lot went to the dealer, Ellis, presumably the successor to Frederick S. Ellis who retired in 1885.

Before we come to the previous owners of the chapbooks, we should comment briefly on the significance in context of these acquisitions. The nature of pliegos en verso underwent considerable change from the sixteenth until the end of the nineteenth century. From being a vehicle for romances viejos and cancionero poetry in the first half of the sixteenth, they became the medium for narratives about bandits, violent crime, sensational events –monstrous prodigies and miracles– relaciones de comedias, as well as a vehicle for burlesque, satire and popular humour, and also for popular religion. They attracted the criticism of literary authors such as Lope de Vega who in 1615 argued ‘que no se vendan coplas por las calles’.12

Not surprisingly, the earliest pliegos were most prized by bibliophiles. Previous owners of the sixteenth and seventeenth-century pliegos now in the British Library include notable collectors such as David Stuart de Rothesay, José Antonio Conde, Richard Heber, Henri Ternaux-Compans, Vicente Salvá, Ricardo Heredia, R. S. Turner, Henry Huth, besides Thomas Grenville. The multitude of more popular chapbooks of the eighteenth and nineteenth centuries attracted less attention among bibliophiles and the survivors were most likely to have been collected on the spot. The chapbooks in one of Grenville’s volumes and at least three of Cosens’ volumes were collected in Spain by intermediaries: in the first case by Mr Fitzgerald and in the second by his librarian.

We should not push this differentiation between the pliegos too far: after all, Grenville’s two volumes contain fine copies of texts printed as early as the first half of the eighteenth century. However, with the development of mechanized printing in the nineteenth and a larger literate public, the number of copies and titles proliferated. Narratives about bandits, guapos and ghastly crimes now competed with accounts of actual events in an overlap with newspaper content. From the standpoint of the Museum library in the second half of the century, what was being acquired was the ephemera of the time, even though a lot of the content was traditional to the format.

We should return briefly to the three Spanish collections acquired in 1860 and 1863 and to how they were ordered and bound by the Museum. The overall scheme was broadly chronological from the mid-eighteenth century down to 1859. The earlier items are in the tract volumes at the 4-digit numerical pressmarks 1074.g.23 and 24. The nineteenth-century material is in 11450.ee.6 and in the 11450.f.23 range and combine place of publication with chronology. 11450.f.23, 24 and 25 contain Madrid imprints; 11450.f.26, 27 only Barcelona material. 11450.f.28 contains material largely printed in Málaga and Córdoba. The arrangement is not by genre, i.e. ballad, romance, xácara, relación de comedia, copla, canción, sátira, etc., but rather date and place of printing look to have been the dominant criteria as the spine titles demonstrate. For reasons of format, the broadsides and single sheets have been placed and stored separately.

OWNERS AND DONORS

Two minor owners of Spanish books have here been identified: Thomas Holcroft and John Black, and two major collectors, Thomas Grenville and Frederick William Cosens.

Бесплатный фрагмент закончился.

990,13 ₽